A.5 Bijlage Rapport ‘Versterking Lokale Journalistiek’ van de provincie Utrecht.pdf
Tekst van het document
25 LOKALE MEDIA: NIET TE MISSEN, Raad voor Cultuur & Raad voor Openbaar Bestuur, 2020.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
29
Samenwerking regionaal en lokaal in Nederland 26 Omroep West (regionale omroep van Zuid Holland) heeft in het Regionale Nieuwsnetwerk een nauwe samenwerking met de lokale omroepen WOS (Westland), BO (Bollenstreek), Studio Alphen (Alphen a/d Rijn e.o.), Unity FM (Leiden e.o.) en Stadsomroep Den Haag. Het programma Zaterdagmiddag Live maakt Radio Rijnmond in samenwerking met de lokale omroepen Exxact Barendrecht, RTV Lansingerland en RTV Albrandswaard. Omroep Gelderland (regionale omroep van Gelderland) wisselt met ongeveer 20 lokale omroepen op regelmatige basis online berichten uit. Bij Regio8 (Achterhoek), RTV Nunspeet, RegioTV Tiel, B-FM (Zutphen e.o.) en sinds februari 2019 bij RTV Apeldoorn is een regioverslaggever gestationeerd die de verslaglegging doet voor de lokale omroep en voor Omroep Gelderland. NH Media (regionale omroep van Noord Holland) werkt samen met 45 lokale nieuwspartners en hieruit zijn twee streekomroepen ontstaan: WEEFF (West Friesland) en NH Gooi. NH Nieuws en streekomroep WEEFF zijn gestart met een gezamenlijke nieuwsredactie. Het nieuws uit West-Friesland is te vinden op de gezamenlijke website van NH Nieuws en Weeff. Eerder ging NH Nieuws al een soortgelijke samenwerking aan in het Gooi. Hier vormt de regionale omroep sinds vorig jaar samen met 6FM en RTI (Hilversum, Huizen, Blaricum, Eemnes, Laren) de streekeditie NH Gooi.
RTV Utrecht werkt samen met verschillende mediapartijen in een mediacentrum in de gemeente Amersfoort en de Gemeente Zeist. Daarnaast zijn er vier journalisten gestationeerd in de gemeenten Veenendaal, Woerden, Nieuwegein en Vijfheerenlanden die samenwerken met lokale partijen. De samenwerking is gebaseerd op het bundelen van journalistieke slagkracht op bepaalde onderwerpen en organiseren van discussieavonden op thema’s die van belang zijn voor de regio (zie kader Mediacentrum RTV Utrecht p. 34. Regionale omroep als kartrekker regionale samenwerking: NH Media 27 NH Media heeft de afgelopen jaren volop geëxperimenteerd met het positioneren van de regionale omroep als kartrekker in het proces naar regionale samenwerking en heeft haar organisatie van nieuwsvergaring hierop aangepast. NH media heeft de provincie Noord-Holland opgedeeld in regio’s, waar eigen journalisten in zogenaamde regioteams verantwoordelijk zijn voor de nieuwsvoorziening voor een afgebakend gebied in de provincie. Deze teams zijn tevens de kartrekker voor de samenwerking; het afstemmen en het uitwisselen van content, middelen en kennis met de lokale omroepen. Overkoepelend is het NH Nieuwsnetwork opgericht waar content met alle 30 samenwerkingspartners (lokale omroepen) wordt gedeeld, facilitaire zaken worden uitgeleend en vrijwilligers van lokale omroepen door NH Media worden opgeleid.
De lokale omroepen in West Friesland en het Gooi hebben de samenwerking met de regionale omroep een stap verder gebracht door middel van een gezamenlijk streekredactie.
26 Jaarverslag 2019, RPO, 2019. 27 Interview Coördinator regio en lokale samenwerkingen bij NH Media.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
30
Streekomroep Een streekomroep is een lokale omroep die een aanwijzing heeft voor twee of meer aan elkaar grenzende gemeenten; een streekomroep moet aan dezelfde eisen voldoen als een lokale omroep voor een gemeente en moet zich aan dezelfde voorschriften uit de mediawet houden. De definitie van de NLPO (Nederlandse lokale publieke omroepen) van streekomroep is meer uitgewerkt. Voor de NLPO is een streekomroep een samenwerkingsverband van alle lokale omroepen binnen het gebied zoals vastgelegd op de door de NLPO vastgestelde kaart Streekomroepen van Nederland en moet voldoen aan een aantal criteria (zie bijlage 4).28 Samenwerkende Publieke Mediadiensten Midden Nederland Er zijn drie lokale omroepen die een formele samenwerking zijn aangegaan in de provincie Utrecht binnen een stichting onder de noemer Samenwerkende Publieke Mediadiensten Midden Nederland. In deze stichting werken de lokale omroepen Slotstad RTV (Zeist en Bunnik) en Regio TV De Bilt/Roulette FM (De Bilt) sinds 2017 samen, de lokale omroep Regio90 (Utrechtse Heuvelrug en Wijk bij Duurstede) heeft zich onlangs aangesloten. De drie lokale omroepen werken op bestuurlijk niveau samen, maar maken onder eigen naam hun programma’s voor de inwoners van de gemeenten. Binnen de provincie Utrecht is dit de eerste streekomroep vorming.
De nieuwe streekorganisatie is ook in overleg met RTV Utrecht over journalistieke samenwerking. Mogelijkheden voor de provincie Utrecht Volgens de Raad voor Cultuur en de Raad voor Openbaar Bestuur is een intensieve samenwerking misschien wel de belangrijkste stap naar een kwalitatief sterkere lokale nieuwsvoorziening. De Raden zien een belangrijke rol weggelegd voor publieke omroepen en stellen twee stimuleringspaden voor die elkaar niet uitsluiten: (1) Samenwerking tussen regionale en lokale omroepen en (2) Samenwerking tussen lokale omroepen.29 (1) Samenwerking tussen regionaal en lokaal bespaart kosten, als regionale omroepen bijvoorbeeld tijdelijk hun materiaalvoorraad uitlenen aan lokale omroepen, of als zij hen helpen bij het opzetten van sites en andere onlineactiviteiten. Uitwisselen van nieuws en/of redactieleden leidt tot minder inzet op eerstelijns-nieuws (112-berichten, de cultuuragenda, etc.). Dit kan leiden tot een grotere beschikbaarheid van journalisten voor bijvoorbeeld het controleren van de lokale democratie. Daarbovenop borg je door de samenwerking continuïteit, die door de afhankelijkheid van vrijwilligers soms mist en biedt het de mogelijkheid tot oprichten van een kennisnetwerk voor lokale omroepen. (2) Het advies voor samenwerking tussen lokale omroepen is mede gebaseerd op het advies van NLPO.
De schaalvergroting die dit teweeg brengt is nodig, stelt de NLPO, om de financiële en organisatorische slagkracht van lokale media te versterken.30 In beide gevallen ligt voor de provincie een kans om deze samenwerking te stimuleren: 1
Voor het stimuleren van een samenwerking tussen een regionale omroep en lokale omroepen geldt dat het wenselijk is dat de er in de provincie sprake is van een sterke regionale omroep die welwillend staat tegenover een samenwerking met lokale omroepen. In deze samenwerking behoudt de lokale
28 FAQ Streekomroep, NLPO, 2019. 29 LOKALE MEDIA: NIET TE MISSEN, Raad voor Cultuur & Raad voor Openbaar Bestuur, 2020. 30 Idem.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
31
omroep zijn eigen identiteit, dit moet goed worden vastgelegd. Daarnaast draagt een gemeenteraad die positief staat tegenover een samenwerking van de lokale omroep met de regionale omroep bij aan het proces.31 Voor het agenderen van de samenwerking bij de gemeenten en het begeleiden van het maken van afspraken tussen de omroepen is een rol voor de provincie weggelegd. 2
Een ander mogelijk pad is de samenwerking van lokale omroepen onderling, bijvoorbeeld in de vorm van een streekomroep. Deze vorm heeft een grote kans van slagen met een sterke lokale omroep in een afgebakende regio. Dit kan bovenop een samenwerking met de regionale omroep of als afspraken met de regionale omroep niet tot stand komen. Daarnaast moet er per situatie goed gekeken worden of er een natuurlijk afzetgebied ontstaat door de samenwerking. De Raad voor Cultuur en de Raad voor Openbaar Bestuur32 geven aan dat in de situatie waarbij één lokale omroep voor een aanwijzing in meer dan één gemeente een aanvraag indient, een faciliterende en adviserende rol ligt voor de provincie om tot een goede afstemming tussen de verschillende gemeenteraden voor een gezamenlijk advies te komen. Nu blijkt dit nog een hele bureaucratische onderneming te zijn. De Raad voor Cultuur en de Raad voor Openbaar Bestuur adviseren het ministerie van OCW om in overleg met het Commissariaat voor de Media te kijken hoe het gemakkelijker gemaakt kan worden een publieke aanwijzing voor meerdere gemeenten te krijgen.
Ondersteuning door de provincie Het beschikbaar stellen aan de omroeporganisaties van deskundige ondersteuning (menskracht in de vorm van een kwartiermaker*) binnen de provincie. De ondersteuning helpt bij het agenderen van het belang van lokaal nieuws en samenwerking bij de (beleidsadviseurs van de) gemeente en adviseert bij het stroomlijnen van afspraken en werkprocessen voor de regionale samenwerking van de publieke omroepen. Provinciale subsidie voor omroeporganisaties voor het ondersteunen en faciliteren van regionale samenwerking van publieke omroepen. *Profiel van een kwartiermaker regionale samenwerking Een kwartiermaker regionale samenwerking: kent het journalistieke veld in de provincie Utrecht; heeft kennis van wet en regelgeving omtrent publieke omroepen uit de mediawet; erkent en onderschrijft het belang van regionale samenwerking voor publieke omroepen; kan hulpvragen van publieke omroepen vertalen naar een ondersteuningsbehoefte; weet de weg in de ambtelijke besluitvorming; stemt af en werkt nauw samen met de partners in het veld; Werkt zelfstandig en is ondernemend/initiatiefrijk.
31 Gesprek coördinator regio en lokale samenwerking NH Media. 32 LOKALE MEDIA: NIET TE MISSEN, Raad voor Cultuur & Raad voor Openbaar Bestuur, 2020.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
32
Risico’s Uit het rapport van de Raad van Cultuur en de Raad van Openbaar Bestuur blijkt dat zowel regionale als lokale omroepen gelijkwaardigheid en wederkerigheid als kernwaarden noemen bij samenwerking. Wel waarschuwen vooral lokale omroepen dat er van gelijkwaardigheid nog vaak geen sprake kan zijn vanwege het relatief zeer grote verschil in budgetten33. Per samenwerking met de regionale omroep moet gekeken worden naar het ambitieniveau van de lokale omroep en de intensiviteit van de samenwerking kan hierdoor verschillen. Lokale publieke omroepen zijn afhankelijk van de inzet van vrijwilligers. Door een schaalvergroting door een intensieve samenwerking met een nabij gelegen lokale omroep wordt het verzorgingsgebied groter dan het eventuele interessegebied van een vrijwilliger. Het lokale nieuws gaat niet meer exclusief over de eigen omgeving en kan voor de huidige vrijwilligers demotiverend werken. Dit risico geldt niet alleen voor de vrijwilligers, maar eventueel ook voor het interessegebied van de inwoners 34. Randvoorwaarden Een sterke (regionale/lokale) publieke omroep die welwillend tegenover een samenwerking met andere publieke omroepen staat. Gelijkwaardigheid en wederkerigheid in de samenwerking tussen (regionale en) lokale omroepen. Goede afstemming van het ambitieniveau van de samenwerkingspartners.
Behouden van een natuurlijk afzetgebied dat ontstaat door de samenwerking of eventuele schaalvergroting. 2. Samenwerking in een bredere bezetting; mediacentrum Met de decentralisaties sociaal domein naar en de uitbreiding van het takenpakket voor de gemeente, winnen lokale nieuwsvoorziening en lokale journalistieke infrastructuur juist aan belang 35. De Raad voor Cultuur adviseert de journalistieke krachten in de regio te bundelen en samenwerking mogelijk te maken met maatschappelijke instellingen en private mediabedrijven. Dit betekent dat regionale en lokale media meer samenwerken met maatschappelijke organisaties en dat publiek-private samenwerkingsvormen tussen pers en omroepen juridisch mogelijk moeten zijn. In het advies stelt de Raad een regionaal samenwerkingsverband voor in een coöperatiemodel. Hierin werken publieke en private organisaties samen, maar behouden wel hun eigen functies. Regionale en lokale omroepen, regionale dagbladen, huisaan-huisbladen, maar ook individuele journalisten, bloggers en lokale platforms kunnen deel uitmaken van zo’n coöperatie.36 Mediacentrum Een voorbeeld van horizontale samenwerking heeft in de afgelopen jaren meer vorm gekregen in zogenaamde mediacentra. Ook in de provincie Utrecht zijn twee van soortgelijke centra in oprichting of al 33
Er gaat qua structurele basisfinanciering ruim tien keer zo veel geld naar regionale omroepen als naar lokale omroepen.
34 Wachten kan niet meer, Expertiseteam Vitalisering lokale Journalistiek, 2020. 35 Advies voor een toekomstbestendige publieke omroep, Raad voor Cultuur, 2014. 36 Idem.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
33
gestart, zoals in de gemeente Amersfoort en gemeente Zeist. Een mediacentrum is een regionaal nieuwscentrum in een streek of lokaal voor lokale journalistiek. Het centrum kan dienen als opleidingsplek en een platform voor samenwerking, in veel gevallen was of is een mediaopleiding betrokken. Het mediacentrum kan worden gebruikt om gezamenlijk bijeenkomsten en debatten te organiseren zoals in de gemeente Zeist. Er zijn ook mediacentra bekend waar journalistieke halffabricaten worden geproduceerd die voor de bij het centrum aangesloten nieuwsmedia aangesloten vrij te gebruiken zijn (zie bijvoorbeeld media centrum Regionaal Nieuws Netwerk in de bijlage 1). Om concurrentie tussen media in de regio te behouden, wordt in mediacentra vooral op specifieke onderwerpen samengewerkt. Mediacentrum RTV Utrecht37 Voor lokaal nieuws zijn journalisten en partijen nodig die in de haarvaten van de lokale gemeenschap gevestigd zijn. Het is voor een regionaal platform vanwege de toch beperkte mensen en middelen ondoenlijk om het lokale nieuws te brengen. Daarom wordt samenwerking gezocht. RTV Utrecht is bezig deze samenwerkingen verder te brengen en giet hun samenwerkingsverband daarom in de vorm van een lokaal ‘mediacentrum’. Ze werken in twee gebieden samen: gemeenten Amersfoort en Leusden zijn één gebied en de gemeente Zeist is het andere.
Daarnaast worden er in de periode 1 februari 2021 t/m 31 januari 2022 vier journalisten gestationeerd in de gemeenten Veenendaal, Woerden, Nieuwegein en Vijfheerenlanden die bij voorkeur gaan samenwerken met lokale partijen daar. Het gezamenlijke doel van de betrokken partijen is de versteviging van lokale journalistiek door relevante lokale content te maken en de bewoners beter te informeren over de gebeurtenissen in hun directe leefomgeving. In het mediacentrum model van RTV Utrecht werken lokale journalisten, onder wie die van RTV Utrecht, samen. De samenwerking bestaat uit: het bundelen van journalistieke slagkracht om gedegen onderzoek te doen en verhalen te maken voor de partijen in het mediacentrum, het uitwisselen van content tussen partijen en het organiseren van publieksbijeenkomsten. Er wordt gebruik gemaakt van wat al aanwezig is zonder een nieuwe organisatie met eigen kanalen en bijbehorende systemen op te tuigen. Door de bundeling wordt niet alleen de journalistieke slagkracht vergroot, maar door de uitwisseling blijven er meer financiële middelen over die ‘terug’ geïnvesteerd kunnen worden in puur journalistieke productie-uren. Tegelijkertijd neemt het totale bereik toe, doordat samenwerkingspartijen de content plaatsen op de eigen, al bestaande platformen (website, app, en eventueel radio en tv). Door toename van bereik neemt ook de relevantie toe.
Bovendien is de lokale journalistiek door samenwerking minder versnipperd en is er een partij die de controlerende rol op de lokale democratie aanjaagt. De ambitie van RTV Utrecht met de mediacentra is om het model verder uit te werken en waar mogelijk uit te rollen in meerdere gemeenten. Hiervoor moeten de huidige middelen zoals contentmanagementsysteem, app en webapplicaties zo efficiënt mogelijk worden ingezet. Het slagen van een mediacentrum is volgens RTV Utrecht van een aantal factoren afhankelijk. Er is commitment nodig van een aantal gevestigde organisaties die journalistiek kunnen bedrijven op een
37 Interview met betrokkenen bij RTV Utrecht.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
34
kwalitatief goed niveau, zoals een regionaal dagblad en een lokale omroep. Het afzetgebied moet een natuurlijk gebied zijn en niet te groot (een à twee gemeenten), om het echte lokale karakter te behouden. De financiën voor journalistieke productie-uren moeten structureel en voor een langere periode geborgd zijn, hier ligt een rol voor de betrokken gemeenten. Een mediacentrum kan in ieder geval worden beoordeeld op het aantal journalistieke producties en bereik onder inwoners van het afzetgebied waarbij natuurlijk geldt dat het aantal producties toe kan nemen naarmate de financiële ruimte groter is. Samenwerkingspartners mediacentrum gemeente Amersfoort en gemeente Leusden RTV Utrecht BDU (uitgeverij huis-aan-huiskranten) Bibliotheek Stadsbron (online onderzoeksjournalistiek collectief) Samenwerkingspartners mediacentrum gemeente Zeist RTV Utrecht Het Algemeen Dagblad RTV Slotstad Zeist in Beeld Ondernemingsvereniging Verschillende ZZP’ers De overeenkomsten zijn, op moment van spreken, gebaseerd op enigszins losse samenwerkingsafspraken. Op dit moment wordt met de partijen in het mediacentrum in Amersfoort/Leusden besproken hoe de samenwerking wordt vormgeven en in welke rechtsvorm wordt verder gegaan. Mogelijkheden Voor publieke omroepen is het mogelijk om een samenwerking aan te gaan met een publieke of private organisatie, in bijvoorbeeld het model van een mediacentrum.
De voorwaarden voor de verschillende vormen van samenwerking staan beschreven in de mediawet (zie bijlage 1). Daarnaast biedt dit model veel ruimte voor eigen lokale invulling. De samenwerking kan intensief zijn aangaande het delen van berichten en/of middelen of zich beperken tot een samenwerking op bepaalde onderwerpen (bijvoorbeeld een gemeenteraadsverkiezing) tot het organiseren van evenementen en debatten. Mogelijke ondersteuning door de provincie De provincie kan een stimulerende rol vervullen in het tot stand brengen van dergelijke samenwerkingsvormen door: Een uitwerking van de samenwerkingsvorm van RTV Utrecht als blauwdruk voor samenwerkende mediaorganisaties in gemeenten. Financiële ondersteuning (subsidie of bijvoorbeeld vouchers) van de provincie voor haalbaarheidsonderzoeken voor de opzet van het model mediacentrum in de verschillende regio’s.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
35
Risico’s De afgelopen jaren zijn er in Nederland verschillende centra voor lokale media opgestart, mede door speciaal hiervoor bedoelde subsidies van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (Regeling Regionale Journalistieke Samenwerking, 2015-2017). Veel van deze centra zijn niet meer actief, evaluaties en lessons learned van de pilots die mogelijk zijn gemaakt door het fonds zijn nog altijd niet beschikbaar 38. Aanvragen voor samenwerking tussen publieke omroepen en private partijen moeten langs Het Commissariaat voor de Media. Het commissariaat merkt op dat het stuklopen van deze samenwerkingen vooral zit in het verschil in doelstellingen bij de verschillende deelnemers. In een platform waar zowel private als publieke organisaties werkzaam zijn, bestaat het risico dat de verschillende doelstellingen (maatschappelijke doelstellingen tegenover winstbelang) botsen. DPG Media ziet bijvoorbeeld een intensieve samenwerking met publiek gefinancierde omroepen niet ziet zitten 39. Het verkennen van - en afspraken maken over de gezamenlijke doelstellingen zijn daarom een vereiste. Randvoorwaarden Verkenning en afstemming van de doelstellingen van de publieke en private partijen binnen de samenwerking. Aanwezigheid van een kartrekker in het mediacentrum, die in staat is om journalistiek te bedrijven op een kwalitatief goed niveau, zoals een regionaal dagblad en een lokale omroep.
Het mediacentrum moet niet een te groot gebied beslaan (maximaal twee gemeenten).
5.2
Handelingsperspectief 2: Stimuleren van (online) innovatie Online innovatie is te verdelen in twee sporen: (1) De opkomst van online nieuwsplatformen en (2) differentiatie voor traditionele media via online kanalen. 1. Online nieuwsplatformen Landelijk zien we de succesvolle opkomst van online platformen met een abonnementensysteem als verdienmodel. Denk aan de Correspondent of Follow the Money. Platformen die puur online actief zijn voor lokaal nieuws worden doorgaans bestierd door hyperlocals. Deze hyperlocals doen dit op vrijwillige of soms semiprofessionele basis en zijn afhankelijk van reclame-inkomsten. Net als bij de traditionele media lopen deze inkomsten terug en er zit een hoog verloop in de hyperlocals. Formele samenwerkingsverbanden tussen dergelijke online platformen en traditionele lokale media zijn niet tot nauwelijks aanwezig.40 Desalniettemin bezit de Provincie Utrecht met Digitale Stad Nieuwe Gein (PEN.nl), de Stadsbron en DUIC drie platforms die (voornamelijk) online succesvol zijn. Dat hyperlocals kostendekkend kunnen zijn met een ledenmodel zoals dat op landelijk niveau gebeurt, acht het Expertiseteam Vitalisering lokale Journalistiek als zeer klein. Er is geen lokaal voorbeeld waarbij het
38 Wachten kan niet meer, Expertiseteam Vitalisering lokale Journalistiek, 2020. 39 LOKALE MEDIA: NIET TE MISSEN, Raad voor Cultuur & Raad voor Openbaar Bestuur, 2020. 40 Wachten kan niet meer, Expertiseteam Vitalisering lokale Journalistiek, 2020.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
36
ledenmodel een substantiële bijdrage levert aan een begroting van een lokaal of regionaal journalistiek medium.41 2. Gediversifieerd online aanbod traditionele media Voor traditionele media kan de online berichtgeving een aanvulling zijn. Zeker op lokaal niveau is de onlineberichtgeving inhoudelijk nagenoeg gelijk aan het oorspronkelijke medium, hier liggen kansen. Mediahuis BDU is met een aantal huis-aan-huiskranten volop aanwezig in de provincie Utrecht en toont aan dat bepaalde doelgroepen bereid zijn om te betalen voor een online premium abonnement voor meer achtergrond op lokaal nieuws42. Daarnaast biedt online de mogelijkheid tot toegang tot meer kanalen en tot een verrijking van de lokale berichtgeving. Te denken valt aan interactieve berichtgeving, begeleidende video’s of een nieuwsbericht in de gesproken vorm van een podcast. Het Expertiseteam Vitalisering lokale Journalistiek stelt dat lokale media de boot dreigen te missen door het ontbreken van mogelijkheden voor dergelijke digitale innovaties43. Over het algemeen bereiken traditionele media jongeren slecht met lokaal nieuws, daarentegen constateert de Raad voor Cultuur dat populaire sociale media onder jongeren fungeren als een soort ‘lokaal nieuwscentrum’. Jongeren delen content van lokale media als ze het bericht relevant dan wel interessant achten ‘voor de groep’44.
Al in een eerder onderzoek concludeerde DSP-groep dat met name de papieren media extra stappen zouden moeten zetten om zich digitaal te manifesteren met zelfstandige, op het digitale medium toegespitste content, al dan niet in samenhang met de niet-digitale middelen. Het binden van jongeren zal anders niet gaan lukken45. Een apart online nieuwsplatform voor jongeren heeft niet de voorkeur volgens het advies van de Raad van Cultuur en de Raad voor Openbaar Bestuur: ‘beter zou het zijn om het ‘gewone’ lokale nieuws beter voor hen te ontsluiten’46. Mogelijkheden voor de provincie De specifieke expertise die nodig is voor digitale innovatie en een gediversifieerd online aanbod is niet per definitie aanwezig bij de (traditionele) lokale media. De beschikbare (financiële) middelen zijn beperkt en worden zoveel mogelijk gestopt in het maken van journalistieke content, er is weinig ruimte voor de veranderslag die digitale innovatie vraagt. De provincie zou de lokale media kunnen wijzen op de online mogelijkheden om zo een nieuwe doelgroep aan te boren en kan de benodigde expertise bij elkaar brengen en de veranderslag financieel ondersteunen.
Het bij elkaar brengen van expertise kan bijvoorbeeld in de vorm van een lokaal mediacentrum of een regionaal Leerlab, met een nadruk op online nieuws, of via een opleidingsplatform (eventueel onder leiding van RTV Utrecht en/of de Hogeschool Utrecht). De daadwerkelijke ondersteuning in deze vorm is een verdieping op de mogelijkheden uit handelingsperspectief 1 (zie paragraaf 5.1).
Idem. https://www.svdj.nl/willen-mensen-wel-betalen-voor-huis-aan-huisnieuws-ja-hoor-ontdekte-bdu-media/. 43 Wachten kan niet meer, Expertiseteam Vitalisering lokale Journalistiek, 2020. 44 LOKALE MEDIA: NIET TE MISSEN, Raad voor Cultuur & Raad voor Openbaar Bestuur, 2020. 45 Leegte in het landschap, DSP-groep en Beunders in opdracht van SvdJ, 2014. 46 LOKALE MEDIA: NIET TE MISSEN, Raad voor Cultuur & Raad voor Openbaar Bestuur, 2020. 41 42
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
37
Ondersteuning door de provincie Het formuleren en uitzetten van een opdracht voor het opstellen van een praktische handreiking en een laagdrempelige toolbox voor digitale innovatie voor lokale media. Provinciale subsidie voor het samenbrengen van online expertise; in een mediacentrum/Leerlab of in een opleiding georganiseerd door de regionale omroep en/of Hogeschool Utrecht. Provinciale subsidie of vouchers voor een online professionaliseringsslag voor de lokale media, waarmee lokale media een opleiding of de inzet van expertise (menskracht) kunnen financieren. Risico’s Voor de publieke omroepen geldt dat de wetgeving voor lokale omroepen achterloopt op de digitale ontwikkelingen. De wet vraagt om radio en televisie, hierdoor worden lokale omroepen door de gemeenten niet uitgedaagd om te voorzien in innovatieve nieuwsvoorziening. Zonder alle lokale omroepen over één kam te scheren, kan men zich afvragen of digitale ontwikkeling wel gevraagd kan worden van de lokale omroepen met de huidige expertise die de omroepen nu tot hun beschikking hebben. Ook kleine lokale private nieuwsmedia zoals huis-aan-huiskranten zitten niet ruim in de middelen. Het mogelijk maken van uitwisseling van expertise en middelen lijkt een voorwaarde voor het stimuleren van online innovatie voor de publieke en kleine private lokale nieuwsmedia.
Dit kan door een samenwerking met de regionale omroep of door het samenbrengen van expertise in een regionaal mediacentrum, alleen financiële middelen lijken niet voldoende. Randvoorwaarden Voldoende financiële middelen om buiten de journalistieke taak van lokale media een veranderslag te kunnen maken. Beschikbaarheid van de benodigde expertise.
5.3
Handelingsperspectief 3: stimuleren onafhankelijke kritische journalistiek Journalistieke duiding – het registreren en duiden van de voor iedereen zichtbare werkelijkheid volgens de formule van de 5 W’s en de H (wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe) – is niet per se hetzelfde als diepgravende kwaliteitsjournalistiek. Diepgravende journalistiek definiëren wij als het vervaardigen van kritische, betrouwbare en onafhankelijke journalistieke producten met voldoende diepgang, op basis van zorgvuldig onderzoek. Diepgravende kritische journalistiek is schaars en onderzoeksjournalistiek is niet tot nauwelijks aanwezig op lokaal niveau in de provincie Utrecht. Om kwaliteitsjournalistiek te kunnen waarborgen identificeren we een viertal gebieden waar de belangrijkste ondersteuningsbehoeften zich bevinden:
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
38
1
Het faciliteren van de (onderzoeks-)journalist om zijn/haar werk gemakkelijker en beter te kunnen doen, in het bijzonder voor de zzp’ers onder hen.
2
Talentonwikkeling van (aankomende) onderzoeksjournalisten.
3
Ondersteuning of vereenvoudiging van subsidie- en fondsaanvragen.
4
Subsidiëring van opleidingsmogelijkheden.
Financieringsvormen Het helpen stimuleren van gedegen regionale journalistiek kan plaatsvinden dankzij alternatieve financieringsmogelijkheden zoals crowdfunding en crowdsourcing, lidmaatschappen, private ondersteuning, facilitaire ondersteuning en opleidingen. Maar ook door overheden wordt op alle niveaus gestimuleerd. Er zijn op landelijk niveau een aantal subsidies en fondsen zoals Stimuleringsfonds voor de Journalistiek en het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. Daarnaast is er de Stichting Democratie en Media die investeert in onafhankelijke en kritische media. De gemeentes Leiden, Arnhem, Tilburg, Haarlem en Hilversum stimuleren en ondersteunen dit journalistieke genre op lokaal niveau op een diversiteit aan manieren. In de provincie Utrecht heeft de gemeente Amersfoort een regeling voor subsidie voor journalistieke producties47. Op provinciaal niveau zijn er drie provincies die gerichte steun geven aan regionale journalistiek, te weten Noord-Brabant, Groningen en Zuid-Holland. Zie voor een overzichtelijke uitwerking van subsidiemogelijkheden op elk niveau, als ook een beschrijving van internationale voorbeelden bijlage 2: Voorbeelden van ondersteuning.
Gronings Mediafonds We interviewden een vertegenwoordiger van het Gronings Mediafonds over hoe de provincie het mediafonds inrichtte.48 Met de beschikbaar gestelde € 97.600,- wil de Provincie Groningen jaarlijks een bijdrage leveren aan ‘kwalitatief hoogstaande, onafhankelijke journalistiek’’. Het fonds subsidieert diepgravende onderzoeksjournalistiek naar een actueel Gronings onderwerp. De eerste stap is de aanvraag. Die aanvragen komen in eerste instantie binnen bij de provincie zelf. Daar wordt een eerste check uitgevoerd – is alles compleet, klopt het budget, zijn er vragen onbeantwoord gebleven. De aanvraag wordt vervolgens doorgestuurd naar een onafhankelijke commissie ter beoordeling. Deze commissie bestaat uit experts in het veld zoals een hoogleraar journalistiek, een oud-hoofdredacteur
47
Projectsubsidies journalistiek (amersfoort.nl).
48 Helaas zal dat na vier jaar in 2021 niet voortduren maar dat is niet door gebrek aan succes, geven betrokkenen aan. Het fonds was
een groot succes maar de huidige crisis zorgt voor een situatie waar het fonds het nu moet ontgelden. Dat neemt niet weg dat we wat kunnen leren van de opgedane ervaring in Groningen.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
39
en een datajournalist - zij ontvangen een kleine vergoeding per vergadering. De commissie baseert haar beslissingen op de volgende criteria: 1
De activiteiten betreffen een journalistieke verdiepingsslag op een actueel onderwerp in de Groningse samenleving.
2
De aanvrager toont in het projectplan aan dat er sprake is van aangetoonde bovenlokale verspreiding middels een reguliere media-uiting dan wel een breed online draagvlak.
3
De aanvrager toont in het projectplan aan dat er sprake is van kwalitatief hoogstaande, onafhankelijke journalistiek.
4
De aanvrager toont in het projectplan aan dat er sprake is van een realistisch en haalbaar plan.
Uit de aanvraag moet blijken dat de mogelijkheden voor het verwerven van inkomsten, naast de subsidieaanvraag bij de provincie, optimaal zijn benut.49 Voor Groningen geldt dat de variatie aan aanvragers groot was. Zowel individuele freelance journalisten als grotere organisaties zoals Dagblad van het Noorden, stichting Beeldlijn en RTV Noord. Mogelijkheden voor de provincie Gedegen journalistiek over lokale onderwerpen kost tijd en daardoor meer geld. En omdat dit veelal meer geld is dan de begroting van (veel) media toelaat, is voor een goed deel dus een financiële injectie vereist. Zo is het oprichten van een eigen mediafonds voor de provincie een mogelijkheid, dan wel één voor individuele gemeenten die deel uitmaken van de provincie. Dit laatste deed de provincie Zuid-Holland, zij besloten niet op provinciaal niveau, maar op gemeentelijk niveau te investeren. De Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) formuleerde een overzichtelijke en veelomvattende leidraad voor de inrichting en doelstelling van een lokaal mediafonds.
Zij stellen dat het belangrijk is dat: het fonds een bovenregionaal of landelijk karakter heeft; het een onpartijdig fondsbestuur heeft; het geen directe of indirecte verbinding of belangen heeft met de lokale politiek, het lokale bedrijfsleven of andere lokaal actieve organisaties; er voor een nulmeting is gezorgd met betrekking tot de lokale journalistieke situatie; er toegang moet zijn tot het fonds voor zowel publieke als commerciële spelers, digitaal, RTV of print, redacties en freelancers; aan journalistiek wordt overgelaten de inhoud en het belang van een onderwerp te bepalen; een (model)redactiestatuut wordt gesteld als voorwaarde – zo bent u er zeker van dat de aanvrager onafhankelijk werkt en volgens de journalistieke beginselen;
Besluit van Gedeputeerde Staten van de provincie Groningen houdende regels omtrent mediafonds Subsidieregeling Mediafonds provincie Groningen (http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/XHTMLoutput/Historie/Groningen/611807/CVDR611807_3.html geraadpleegd 1412-2020). 49
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
40
er bij de beoordeling van begrotingen wordt gekeken naar reële ureninvesteringen en fatsoenlijke honorering (de NVJ beschikt over een tarievencalculator); er gezorgd is voor een laagdrempelige procedure voor kortlopende projecten, dit omdat journalistieke projecten vaak urgent zijn en bij aanvang niet altijd uitgekristalliseerd. Ondersteuning door de provincie Oprichten van een provinciaal mediafonds (in lijn met de leidraad van NVJ) voor diepgravende (onderzoeks-) journalistieke projecten gericht op actuele onderwerpen in de provincie Utrecht. Risico’s Journalisten weten in de beginfase mogelijk de weg niet naar een dergelijk fonds. Dit heeft de vertegenwoordiger van het Gronings mediafonds ondervangen door een verzendlijst op te stellen van belanghebbende partijen die zo op de hoogte werden gehouden van de laatste mogelijkheden en nieuwtjes. De provincie zelf verspreidde het nieuws ook via hun sociale mediakanalen, via lokale journalistieke verenigingen en Villamedia heeft ook berichten geplaatst om het nieuws te verspreiden. Een ander risico zijn laag uitvallende subsidiabele kosten. Groningen heeft haar percentage op moeten schroeven van 25 procent in eerste instantie naar 50 procent. 25 procent bleek toch echt te laag, zeker om een nieuw project helemaal rond te krijgen.
En ze kwamen er in de loop van de tijd achter dat ook lage subsidieaanvragen veel voorkomen, wat meer ruimte creëerde in het fonds om de subsidiabele kosten te verhogen. Om een goede infrastructuur te bewerkstelligen moet er sprake zijn van voldoende journalisten (minimaal 1fte per 10.000 inwoners). En de infrastructuur van de aanvragende partijen moet op niveau zijn: er moet sprake zijn van een goed functionerende website, bezetting van de redactie moet op orde zijn en er moet gebruik en inzet zijn van sociale media en een goede dienstverlening. Want (onderzoeks)journalistiek heeft alleen kans van slagen en een blijvend effect als de journalistieke basis en het medianetwerk in de gemeente/regio op orde is. Een laatste risico is te identificeren in de samenwerking in een fonds. Namelijk de keuze voor de regio. Wie zijn de meest voor de hand liggende partners /gemeenten waarmee de provincie Utrecht zou kunnen samenwerken? Deze afweging is een zoektocht naar de juiste balans tussen de voordelen die schaalvergroting teweegbrengt en het behoud van binding van de inwoners met de gekozen regio. Een groter gebied met een grotere afzetmarkt kan inhoudelijk aantrekkelijk zijn voor journalisten, maar heeft als risico dat het lokale karakter van de nieuwsvoorziening verloren kan gaan en herkenbaarheid voor de inwoners verdwijnt.
Randvoorwaarden Beschikbaar stellen van jaarlijkse bijdrage van ongeveer 100.000 euro in een fonds (of subsidieregeling).
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
41
Slimme marketing bij de start van het fonds, de doelstellingen en de aanvraagmogelijkheden. Sterke infrastructuur (minimaal 1fte per 10.000 inwoners). De journalistieke basis en het medianetwerk moeten op orde zijn. Overwegingen betreffende de samenwerkende partijen in een fonds en de gekozen regio: het vergroten van de afzetmarkt kan de binding van de inwoners nadelig beïnvloeden. Een onpartijdig fondsbestuur dat geen directe of indirecte verbinding of belangen heeft met de lokale en provinciale politiek, het lokale bedrijfsleven of andere lokaal actieve organisaties. Een (model)redactiestatuut dat opgesteld is volgens de journalistieke beginselen.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
42
6
Stand van zaken en bereik in Nederland Na een overzicht per Utrechtse gemeente vatten we in dit hoofdstuk informatie samen over de stand van zaken van de lokale en regionale media in Nederland. De lokale kranten, zoals een huis-aan-huiskrant of de lokale editie van een regionaal dagblad, zijn samen met hun online aanbod de voornaamste bron voor lokaal nieuws voor de Nederlandse bevolking. Bijna de helft van de Nederlandse bevolking (48 procent) laat zich op deze manier wekelijks over lokaal nieuws informeren. Lokale en regionale televisie en radio volgen op de tweede en derde plaats. Dit in tegenstelling tot het landelijke nieuws dat de meeste Nederlanders vooral via televisie tot zich nemen. Zelfstandig online aanbod speelt een veel minder belangrijke rol binnen de lokale nieuwsvoorziening.50 In onderstaande paragrafen gaan we in op de belangrijkste lokale en regionale nieuwsmedia en we leggen waar mogelijk een relatie met de hiervoor geschetste situatie in de provincie Utrecht.
6.1 Regionale kranten (dagbladen) Net als de landelijke kranten hebben regionale kranten te kampen met een afname in betaalde printoplage. Oplageverlies van regionale kranten was in de eerste tien jaar van deze eeuw stabiel, maar loopt vanaf 2010 op.51 Waar tussen landelijke kranten redelijk grote verschillen zijn in de afname, is de afname tussen regionale kranten ongeveer gelijk en gemiddeld lager dan bij de landelijke kranten (in 2017 was het regionale oplage verlies t.o.v. 2016 gemiddeld 4 procent).52 Bereik Ongeveer 20 procent van de Nederlandse huishoudens heeft een abonnement op een regionaal dagblad. Het bereik onder mannen en vrouwen is nagenoeg gelijk. In de leeftijdscategorie 65+ is het bereik bijna twee keer zo groot en in de leeftijdscategorie 20-34 is het bereik minder dan de helft. Die laatste leeftijdsgroep wordt dus slecht bereikt door de regionale dagbladen. Gemiddeld bereiken regionale dagbladen huishoudens op een laag welstandsniveau beter dan huishoudens met een hoog welstandsniveau. Tabel 6.1: bereik regionale dagbladen - naar geslacht en leeftijd53 Bereik regionale dagbladen
Geslacht
Leeftijd
Allen 13+
Man
Vrouw
13-19
20-34
Absoluut x 1000
2.945
1.528
%
20,1
21,1
35-49
50-64
65+
1.417
171
19,1
11,9
303
429
854
1.189
9,4
12,9
24
38
Digitaal News Report 2020, Reuters, 2020. https://www.svdj.nl/de-stand-van-de-nieuwsmedia/oplage-3-oplageverlies-regionale-dagbladen-loopt-op/. 52 https://www.svdj.nl/de-stand-van-de-nieuwsmedia/oplage-regionale-kranten-mediahuis/. 53 Cijfers verkregen uit NOM dashboard. NOM (nationaal onderzoek multimedia) is een Joint Industry Committee (JIC); een onafhankelijke non-profit organisatie, waarin alle marktpartijen zijn vertegenwoordigd (adverteerders, uitgevers/media-exploitanten, media-adviesbureaus). Deze organisatievorm zorgt voor betrouwbare, transparante en onderling vergelijkbare cijfers. 50 51
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
43
Tabel 6.1 vervolg bereik regionale dagbladen - naar welstandsniveau Bereik regionale dagbladen
Welstandsniveau W1 (hoog)
W2
W3
W4+W5 (laag)
Absoluut x 1000
587
414
639
1.305
%
17,3
18,3
18
23,9
Provincie Utrecht Van de regionale dagbladen heeft het AD verreweg de meeste regionale titels voor gemeenten in de provincie Utrecht, in combinatie met een regulier AD-abonnement. De Gelderlander (van hetzelfde mediahuis als het AD) verslaat het nieuws in de oostelijke gemeenten van de provincie (o.a. Renswoude, Rhenen, Veenendaal en de Utrechtse Heuvelrug). De Gooi- en Eemlander is actief in o.a. de gemeenten Soest en Eemnes. Tabel 6.2: oplage en bereik regionale dagbladen in Provincie Utrecht Regionaal dagbladen in de provincie Utrecht
Oplage
Dekking op gehele Nederlandse bevolking (13+)
AD grootstedelijk Utrecht
172.000
1,2%
AD Amersfoortse courant
47.000
0,3%
AD Groene hart
101.000
0,7%
AD Utrechts Nieuwsblad
128.000
0,9%
De Gooi- en Eemlander
59.000
0,4%
De Gelderlander
310.000
2,1%
6.2 Huis-aan-huiskranten Ook voor de coronacrisis verkeerden veel huis-aan-huiskranten financieel in zwaar weer. Sinds begin 2019 zijn diverse huis-aan-huiskranten verdwenen (bijvoorbeeld de Loosduinse Krant en de Zuidwester Krant, Blerickse krant, Het Karton, VIAGroesbeek en VIAHeumen of Breeduit). Met Echo (Amsterdam) is het huisaan-huisblad met de grootste oplage en het hoogste bereik gestopt. BDU trok in 2019 de stekker uit vijftien huis-aan- huistitels in de regio Alkmaar door faillissement aan te vragen voor het bedrijfsonderdeel BDU lokale media Noord Holland. Een van de redenen voor de teruggang is dat de verplichting om gemeentelijke informatie huis-aan-huis op print te verstrekken is vervallen. Gevolg van het verdwijnen is dat de concurrentie tussen de huis-aan-huiskranten in de regio afneemt.54 Dit is ook een ontwikkeling die we in de Provincie Utrecht zien en waar we later in deze paragraaf op ingaan. Als de huis-aan-huiskranten omvallen, betekent dat slecht nieuws voor de regionale/lokale dagbladen. Lokale media worden complementair gebruikt, het lezen van huis-aan-huisbladen bevordert het lezen van lokale dagbladen en vice versa.55 Ondanks de financieel zwakkere positie bereiken de huis-aan-huiskranten in Nederland meer dan de helft van de huishoudens en hebben daarmee een groter bereik dan de regionale dagkranten.
Het bereik per lezer-categorie komt overeen met de regionale dagkranten. Gemiddeld zijn deze
54 Digitaal News Report 2020, Reuters, 2020. 55 Zie noot 5.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
44
lezers wat ouder en minder vermogend.56 Lezers geven daarnaast aan huis-aan-huiskranten veelal voor lokale nieuwsvoorziening te gebruiken.57 Tabel 6.3: bereik huis-aan-huiskranten – naar geslacht en leeftijd Bereik huis-aan-huis-kranten
Geslacht
Leeftijd
Allen 13+
man
vrouw
Absoluut x 1000
6.354
3.037
3.316
%
43,3
41,9
44,7
13-19
20-34
35-49
50-64
65+
350
818
1.427
1.833
1.926
24,2
25,5
42,9
51,4
61,5
Tabel 6.3: vervolg bereik huis-aan-huiskranten – naar welstandsniveau Bereik huis-aan-huis-kranten
Welstandsniveau W1 (hoog)
W2
W3
W4+W5 (laag)
x 1000
1.347
942
1.389
2.676
%
39,6
41,8
39,1
49
Provincie Utrecht In de provincie Utrecht komt de gemiddelde landelijke dekking van 50 procent overeen met wat we binnen de verschillende gemeenten zien. Wat opgemerkt moet worden is dat de bandbreedte vrij groot is. In gemeenten met één huis-aan-huiskrant varieert de dekking van 30 procent tot ruim 70 procent. Daarnaast merken we dat huis-aan-huiskranten van BDU gemiddeld een hogere dekkingsgraad hebben dan huis-aanhuiskranten van DPG. In gemeenten met meerdere huis-aan-huiskranten is de gemiddelde individuele dekking lager. De cijfers geven niet weer hoe de spreiding tussen deze merken is in de gemeente. Daarnaast zijn er een aantal huis-aan-huiskranten met betaalde edities of online premium accounts. De dekking van deze kranten doet niet onder voor die van de gratis huis-aan-huiskranten. Advertentie-inkomsten lopen sinds het begin van deze eeuw terug. Dit maakt het moeilijk voor huis-aanhuiskranten om te concurreren op mogelijke adverteerders binnen een klein gebied. Volgens Jan van Dun, algemeen directeur Local Media van DPG Media, ontwikkelt de markt zich zo snel dat ‘in veel gemeenten nog slechts plaats is voor één huis-aan-huiskrant’.58 In de provincie Utrecht zien we dit terug. DPG en BDU hebben zich teruggetrokken uit gemeenten waar beide partijen actief waren en zo de gemeenten als het ware onderling verdeeld.
Concurrentie binnen de gemeenten in de Provincie Utrecht is afkomstig van een paar onafhankelijke huis-aan-huiskranten (voorbeelden in De Bilt en Bunschoten). De coronacrisis luidt een financieel zware periode in. Veel redactioneel nieuws in huis-aan-huiskranten gaat over evenementen in de regio en acties van lokale ondernemers. Tijdens de coronamaatregelen kwamen deze stil te liggen en aankondigingen en verslagen hiervan in de lokale huis-aan-huiskranten dus ook. Als gevolg lopen de advertentie-inkomsten terug. Gemeenten hebben de huis-aan-huiskranten kunnen ondersteunen door (extra) pagina’s in te kopen, er was door de coronamaatregelen ook meer te melden,
56 https://www.svdj.nl/nieuws/huis-aan-huisbladen-bereiken-helft-nederland/. 57 https://www.svdj.nl/de-stand-van-de-nieuwsmedia/huis-aan-huisbladen-blijven-populair/. 58 Digitaal News Report 2020, Reuters, 2020.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
45
maar bijna alle kranten in de provincie Utrecht hebben steun aangevraagd en gekregen van het Tijdelijk Steunfonds voor Lokale Informatievoorziening. Tabel 6.4: huis-aan-huiskranten in Utrecht* Tijdelijk Gemeente
Huis-aan-huis
Oplage
Dekking
Steunfonds ontvangen
Amersfoort
Stad Amersfoort (BDU)
58.000
43,2%
Leusden
Leusden Courant (BDU)
19.000
67,7%
Soest
Soester Courant (BDU)
25.000
61,%
Bunschoten
De Bunschoter HAH
10.000
-
-
80%
De Bunschoter abonnee Baarn
Baarnsche Courant (BDU)
6.000
30,3%
De Bilt
De Biltsche Courant (DPG)
19.000
50,7%
De Vierklank
20.500
De Stadspers
13.010
34,7%
Bunnik
’t Groentje Bunniks Nieuws (BDU)
18.000
74,5%
Zeist
Nieuwsbode
Renswoude
De Heraut
onbekend
onbekend
Rhenen
De Hank
onbekend
onbekend
Veenendaal
De Rijnpost (DPG)
44.000
48,7%
Woudenberg
De Woudenberger (BDU)
7.000
49,5%
Eemnes
De Rotonde
onbekend
onbekend
Stichtse Vecht
VAR nieuwsblad Stichtse Vecht
36.000
65,8%
Woerden
Woerdense Courant (DPG)
29.000
38,5%
Montfoort
-
-
-
Oudewater
De IJsselbode
15.000
-
Zenderstreeknieuws
12.000
57%
Kontakt Leerdam
31.000
32,6%
Kontakt Vianen
16.000
31,8%
Kontakt Alblasserwaard
52.000
44,4%
De Kaap Abonnee (BDU)
15.000
32,4%
De Kaap / Stichtse courant gratis
13.000
31,3%
Vijfheerenlanden
Utrechtse Heuvelrug
(BDU) Wijk bij Duurstede
’t Groentje Wijks Nieuws (BDU)
18.000
72,1%
Lopik
Zenderstreeknieuws Lopik (DPG)
24.000
57,1%
Het Kontakt Lopik
26.000
43,7%
Houten
’t Groentje Houten (BDU)
30.000
59,4%
Nieuwegein
De Molenkruier (DPG)
35.000
30%
De Ronde Venen
De Meerbode
16.400
-
De Groene Venen
19.000
-
VAR NWS
67.000
17,6%
Stadsblad Zuidwest
45.000
12,1%
De Brug (DGP)
17.000
5,9%
DUIC
47.000
12,6%
Utrecht
* Gegevens uit bovenstaande tabel zijn op twee manieren verzameld. Bij onafhankelijke huis-aan-huiskranten zijn de oplage cijfers verkregen door beschikbare informatie op de website van de krant. Huis-aan-huiskranten behorend bij en overkoepelend mediabedrijf worden gemonitord door NOM (nationaal onderzoek multimedia) in dit geval zijn ook de dekkingspercentages bekend.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
46
6.3 Lokale en regionale omroepen Gemeenten hebben een wettelijke verplichting om lokaal media-aanbod (lokale omroep) te financieren en bijna alle Nederlanders wonen dan ook in een gemeente met een publieke lokale omroep. Ruim 90 procent van de Nederlandse gemeenten heeft een lokale omroep, een percentage dat sinds 2000 alleen maar gestegen is. Dit komt overeen met wat we terug zien in de Provincie Utrecht waar 88,5 procent van de gemeenten een lokale omroepfunctie heeft. De drie gemeenten zonder lokale omroep (Nieuwegein, Lopik en IJsselstein) reserveren de wettelijke bedragen op de begroting voor als een omroep zich aanmeldt. De ‘gemiddelde’ lokale omroep bestaat niet. Budgetten verschillen enorm en daardoor verschilt ook de afhankelijkheid van vrijwilligers en de mate van professionaliteit. Omroepen in grote gemeenten die extra financiering krijgen bovenop de minimale bijdrage (1,25 per huishouden) en die ook reclamegeld binnenhalen, kunnen journalistiek wel degelijk een rol spelen.
Maar omroepen in kleine gemeenten die uitsluitend afhankelijk zijn van de gemeentelijke bijdrage moeten roeien met erg korte riemen.59 De opdracht aan de lokale omroepen komt uit de Mediawet: Er is een publieke mediaopdracht die bestaat uit: het op landelijk, regionaal en lokaal niveau verzorgen van publieke mediadiensten door het aanbieden van media-aanbod dat tot doel heeft een breed en divers publiek te voorzien van informatie, cultuur en educatie, via alle beschikbare aanbodkanalen.60
De NLPO en de VNG hebben deze opdracht vertaald naar het begrip Landelijk Toereikend Media Aanbod. Gemeenten bekostigen de lokale omroep, zodat op lokaal niveau een Toereikend Media-Aanbod kan bestaan. Onder een Lokaal Toereikend Media-Aanbod (LTMA) verstaan NLPO en VNG in ieder geval:61 aanbod dat gericht is op de omgeving waarin mensen wonen, werken, sporten, naar school gaan, uitgaan, winkelen en gebruik maken van publieke voorzieningen; voor een streek met een eigen geografische, economische en sociaal-culturele identiteit of enige mate van samenhang. Dit gebied kan de gemeentegrenzen overschrijden; aanbod dat voor iedereen in de streek bereikbaar en vindbaar is; aanbod dat onafhankelijk is en bijdraagt aan de lokale democratie; aanbod dat beschikbaar is op alle relevante platforms; minimaal vijf dagen per week nieuws op alle kanalen en via alle mediatypen, inclusief redactionele bereikbaarheid van 24 uur per dag en zeven dagen per week bij calamiteiten; naast de inhoudelijke criteria voor het aanbod zijn er ook criteria voor de bedrijfsvoering en organisatie; het aanbod komt tot stand door een professionele bedrijfsvoering;
59 https://www.svdj.nl/nieuws/lokale-omroep-niet-altijd-gezond/. 60 Artikel 2.1a van de Mediawet. 61 Website NLPO, geraadpleegd 05-08-2020.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
47
er is sprake van een optimale kruisbestuiving tussen professionals en vrijwilligers, dan wel betaalde en onbetaalde krachten. De koppeling tussen de compensatie voor de lokale omroep in het Gemeentefonds en het aantal huishoudens in een gemeente zorgt in de praktijk voor een uitermate kwetsbare uitgangspositie van de meeste lokale omroepen, vooral voor omroepen in kleinere gemeenten. Een omroeporganisatie vraagt om een aanzienlijke basisinvestering, onafhankelijk van het aantal huishoudens dat er potentieel gebruik van maakt. Zo’n driekwart van alle lokale omroepen ontvangt minder dan 25.000 euro per jaar.62 De Lokale Omroep is in aantal mediaomroepen, de grootste mediaorganisatie van Nederland, 63 maar heeft het moeilijk. Het Commissariaat voor de Media concludeerde in 2016 dat één op de drie lokale omroepen inmiddels in een financieel zorgelijke situatie verkeert.64 Door de tijdelijke lock-down vanaf 12 maart 2020 en andere maatregelen die verband hebben met het coronavirus zijn een deel van de advertentie inkomsten weggevallen. Lokale omroepen hebben het hierdoor financieel zwaar te verduren. 11 van de 16 lokale omroepen in de Provincie Utrecht hebben financiële steun aangevraagd en ontvangen dit uit het Tijdelijk Steunfonds voor Lokale Informatievoorziening. 65 Bereik Lokale omroepen worden niet meegenomen in nationale kijk- en luisteronderzoeken.
Voor bereik zijn zij afhankelijk van eigen gerapporteerde cijfers op de website. Onderzoek naar kijk- en luistercijfers is duur en lang niet voor elke omroep haalbaar. In 2014 werden voor het laatst de kijk- en luistercijfers voor lokale omroepen onderzocht door de NLPO (Nederlands Lokale Publieke Omroepen).66 Ruim 20 procent keek minstens een keer per week naar de lokale tv, 12 procent luisterde wel eens naar de lokale radio. Het weekbereik van de website lag op 14 procent. Naast de lokale omroepen (soms verenigd in zogenaamde streekomroepen) kent Nederland per provincie regionale omroepen die door de rijksoverheid gefinancierd worden. In een onderzoek naar streekomroepen in opdracht van de NLPO in 2019 bleek dat de gemiddelde kijk- en luistercijfers van streekomroepen voor elk platform lager zijn dan het landelijke gemiddelde uit 2014. Uit onderzoek blijkt dat regionale tv en radio vooral populair is bij de vijftigplussers en in de provincies buiten de Randstad. RTV Utrecht bereikt met al haar kanalen (online, radio, tv) 78 procent van de inwoners in de provincie, iets onder het landelijke gemiddelde (80 procent).67 Het bereik van de televisie neemt de afgelopen jaren af. RTV Utrecht zit met een dagbereik van 15 procent bij de drie laagst scorende regionale omroepen (gemiddeld ligt het dagbereik op 20 procent).
Het weekbereik van RTV Utrecht is hoger (ongeveer 37 procent), maar ook hier is het bereik minder groot dan
62 Toekomst voor de Lokale Publieke Omroep, NLPO, 2018.
De grootste publieke mediaorganisatie is de NOS. De lokale omroep, midden in de samenleving NLPO, 2017. 65 https://www.svdj.nl/nieuws/591-lokale-omroepen-en-huis-aan-huiskranten-ontvangen-steun-uit-het-steunfonds-lokaleinformatievoorziening/. 66 https://www.svdj.nl/nieuws/de-lokale-omroep-is-overal-maar-zit-wel-in-de-verdrukking/. 67 Regionale publieke omroep, jaarverslag, 2019. 63 64
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
48
bij de regionale omroepen buiten de Randstad. 68 Het bereik via de online kanalen neemt daarentegen de laatste jaren alleen maar toe.69 Tabel 6.5: overzicht lokale omroepen provincie Utrecht Tijdelijk steun ontvangen in Gemeente
Omroep
het kader van de coronamaatregelen in 2020
Amersfoort, Leusden
EVA
Baarn
Baarn FM
Bunschoten
LOS Radio
De Bilt
RTV de Bilt / Roulette FM
De Ronde Venen
RTV Ronde Venen
Houten
Houten FM
Lopik, IJsselstein, Nieuwegein
geen lokale omroep
Montfoort
Radio Stad Montfoort
Oudewater
Midland FM.net
Renswoude, Veenendaal Woudenberg
Midland FM
Soest
Radio Soest
Stichtse Vecht
RTV Stichtse Vecht
Utrecht
RTV Utrecht (FunX) Bingo FM Ustad
Utrechtse Heuvelrug, Wijk bij Duurstede
90FM
Vijfheerenlanden
SRC FM
Woerden
RPL FM
Zeist, Bunnik
Slotstad Radio
68 https://www.svdj.nl/de-stand-van-de-nieuwsmedia/regionale-tv-vooral-populair-bij-50-plussers-buiten-randstad/. 69 Regionale publieke omroep, jaarverslag, 2019.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
49
7
Initiatieven voor samenwerking en versterking In de rondgang langs de gemeenten in de provincie Utrecht en een selectie van de lokale omroepen, huis-aan-huiskranten en andere vertegenwoordigers van de mediasector zijn wij nagegaan wat volgens gesprekspartners vitale lokale media zijn, of er versterking nodig is en zo ja, op welke wijze. Ook haalden wij informatie op over initiatieven voor samenwerking tussen de media en in welke mate die samenwerkingen tot versterking leiden. In dit hoofdstuk geven wij – per regio – de uitkomsten.
Regio Eemland Amersfoort (157.000), Leusden (30.030), Soest (46.099), Bunschoten (21.876), Baarn (24.900) Samenwerking In deze regio zien we twee initiatieven tot bovenlokale samenwerking: De eerste is de ambitie tot het vormen van een streekomroep ‘Stichting Streekomroep Eemland 1’ i.o. (bundeling van lokale omroepen EVA, RTV Baarn, de LOS en Radio Soest). EVA is hiervan de grootste en werkt al voor twee gemeenten. Toch is ook EVA een vrijwilligersorganisatie. Deze samenwerking heeft de intentie tot vorming van een streekomroep in 2016 uitgesproken en aanvraag gedaan voor landelijke subsidie voor de vorming van de streekomroep maar heeft deze niet gekregen. De samenwerkende omroepen willen de samenwerking op termijn uitbreiden naar de (huis-aan-huis) bladen. De tweede samenwerking is het Mediacentrum (BDU, Bibliotheek, Stadsbron en RTV Utrecht) in Amersfoort. Deze samenwerking is vooral gericht op het maken en uitwisselen/plaatsen van lokale (digitale) content. Deze samenwerking is nu voornamelijk op Amersfoort gericht. In de regio zien we ook andere lokale samenwerkingen: in Bunschoten werken sinds de coronacrisis het huis-aan-huisblad en de lokale omroep samen in een programma. De Leusder Courant en RTV Utrecht wisselen content uit. Omroep Eva (Amersfoort en Leusden) en RTV Utrecht werken sporadisch samen.
Opgaven Bij de samenwerking en versterking van de media in deze regio spelen de volgende twee opgaven: Professionalisering / financiering: volgens betrokkenen kan de lokale omroep bij louter wettelijke lokale financiële bijdrage nooit voldoen aan de eisen en verwachtingen van de gemeenten. EVA is een omroep die werkt met vrijwilligers, voor EVA bestond omroep Amersfoort. Omroep Amersfoort had wel professionele krachten en ontving dan ook meer overheidsgeld. Na faillissement omroep
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
50
Amersfoort is omroep EVA met minder geld en als vrijwilligersinitiatief ingericht. Opgave is om bij de vorming van een streekomroep ook professioneler te worden maar bij de huidige gemeentelijke bijdragen is dat niet mogelijk. De ambitie is aanwezig bij de lokale omroepen maar tijd en expertise ontbreekt om omslag voor te bereiden. Vraag is daarom ook welke rol RTV Utrecht hierin kan spelen? Termijnen zendmachtigingen: de samenwerking tussen lokale omroepen en de mogelijke vorming van een streekomroep wordt ook beïnvloed door de termijnen van de zendmachtigingen. Die zijn in iedere gemeente anders. Vraag is hoe de gemeenten en de omroepen daarmee om moeten gaan? De zendmachtiging in Amersfoort moet in 2021 opnieuw worden verleend. Dat biedt de ruimte aan de lokale en regionale media om samenwerking te intensiveren en verder te professionaliseren. Wat samenwerking betreft is ook al eerder (in 2016 en 2019) aangetoond dat de versnippering in het medialandschap professionalisering en vernieuwing belemmert. De inwoners van Amersfoort hebben aangegeven belang te hechten aan de ontwikkeling en vernieuwing van het digitale medialandschap. Op welke wijze kunnen de streekomroep i.o. en het lokale mediacentrum elkaar aanvullen en versterken en welke bijdrage kan RTV Utrecht daarin spelen?
Betuwe Vijfheerenlanden (55.712) In deze regio zijn geen initiatieven tot samenwerking tussen lokale en regionale media bekend.
Regio De Bilt/Zeist/Bunnik De Bilt (42.824), Bunnik (15.192), Zeist (63.148) Samenwerking De lokale omroepen van De Bilt en Zeist/Bunnik hebben een overkoepelende stichting opgericht (streekomroep in wording) inclusief Utrechtse Heuvelrug en Wijk bij Duurstede. In Zeist is een lokaal mediacentrum in ontwikkeling (zie model Amersfoort). Partijen in het mediacentrum zijn (Bibliotheek Idea, AD Utrechts Nieuwsblad, RTV Utrecht, Nieuwsbode, SlotstadRTV, Zeister magazine, 'Wij zijn Zeist', ZeistinBeeld.nl, Facebookgroep Zeist, journalist Job Boot en Masja Burgma). Deze partijen zijn op initiatief van de gemeente bij elkaar gebracht. De volgende stappen zijn verdere ontwikkeling en afspraken maken met AD en RTV Utrecht. Opgaven In deze regio zijn diverse omroepen en huis-aan-huiskranten actief. Meerwaarde van samenwerking wordt zeker gezien maar de vraag is daarbij hoe de lokale identiteit te behouden bij regionale samenwerking.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
51
De vorming van de streekomroep is in samenwerking met Wijk bij Duurstede en Utrechtse Heuvelrug, en beslaat twee regio’s. Daarnaast is in Zeist een initiatief tot een lokaal mediacentrum, op welke wijze kunnen deze twee ontwikkelingen elkaar inhoudelijk en organisatorisch versterken? Onderzoeksjournalistiek wordt gemist, kansen worden gezien in een samenwerking lokaal – landelijke media.
Food Valley Renswoude (5.529), Rhenen (20.004), Veenendaal (65.589), Woudenberg (13.166) Samenwerking De lokale omroep Ede wil ook uitzenden in Rhenen (moet nog door gemeenteraad over worden besloten) en wil samenwerken met Midland FM. Dat leidt tot een streekomroep in wording met Ede, Wageningen, Veenendaal, Woudenberg en Rhenen. Dit is de streekomroepindeling die ook de NLPO voorstaat. Opgaven Samenwerking binnen streekomroep inhoudelijk benutten door het uitbreiden van de digitale nieuwsvoorziening, een samenwerking met de mediaopleiding Ede en gezamenlijke verslaglegging. NLPO heeft de indeling in streekomroepen bepaald, maar in deze regio’s zijn er ook betrokkenen die een voorkeur hebben voor een streekomroep binnen de provincie Utrecht (samenwerking met Utrechtse Heuvelrug).
Gooi en Vechtstreek Eemnes (9.113), Stichtse Vecht (64.336) Samenwerking De lokale omroep Eemnes werkt in de structuur van RTV NH samen. RTV Stichtse Vecht werkt samen met RTV Utrecht. Opgaven Er is bij de gemeenten een wens voor meer inhoudelijke samenwerking tussen verschillende media zoals bijvoorbeeld de lokale omroep, regionale omroep, opleidingen en journalisten. Lokale omroep Eemnes is op Noord-Holland gericht, die van Stichtse Vecht op Utrecht.
DSP-groep
RAPPORT ─ Versterking lokale journalistiek
52
Gouwe en Hollandse IJsel Woerden (52.197), Montfoort (13.996) Samenwerking Er is geen samenwerking in deze regio. In Woerden ontstaat een initiatief voor het versterken van de lokale samenwerking rondom de lokale omroep. Die samenwerking moet de professionaliteit vergroten en leiden tot meer kritische journalistiek. Opgaven Vraag is welke rol regionale partners kunnen en willen spelen in de lokale ontwikkelingen in Woerden. Denk aan RTV Utrecht en de Hogeschool Utrecht (journalistiek).