231219 definitieve rapportage accommodatiebeleid Leusden__152391__.pdf
Tekst van het document
Rapport
(Visie op) sportaccommodatiebeleid Gemeente Leusden
21 december 2023
Samenvatting
In de gemeente is ook zwembad De Octopus gesitueerd. Er vindt een apart onderzoek plaats naar de instandhouding hiervan. Daarom is het zwembad in dit onderzoek buiten
De afgelopen jaren heeft de gemeente Leusden geïnvesteerd in de sportvoorzieningen in
beschouwing gelaten.
de gemeente. Hoewel de maatschappelijke waarde van sport belangrijk is voor de gemeente zijn er ook aanzienlijke kosten mee gemoeid. Omdat de gemeente de komende
Op basis van de richtlijnen van onder andere NOC*NSF en de daaraan gelieerde
jaren zal groeien door woningbouw, wenst de gemeente inzicht te krijgen in de vraag-
sportbonden, uitgezette enquêtes onder gebruikers, accommodatiebezoek en gesprekken
aanbod verhouding van sportaccommodaties, trends en ontwikkelingen en een daarbij
met de gemeente en bestudeerde documenten is de capaciteit aan sportaccommodaties in
aansluitend toekomstperspectief voor de sportaccommodaties. Daartoe is ook een breder
beeld gebracht en beoordeeld. In onderstaande paragrafen zijn de belangrijkste
beleidskader geschetst op het gebied van sport en sportaccommodaties.
bevindingen puntsgewijs weergegeven.
1.
Binnensportaccommodaties
Inventarisatie sportaccommodaties (huidige situatie)
Allereerst is de bestaande situatie van de sportaccommodaties in de gemeente
•
2 kernen. De spreiding van deze accommodaties is goed, waarbij de meeste
geïnventariseerd. De gemeente telt 7 binnensportaccommodaties, 11 buitensport-
accommodaties gesitueerd zijn in de grootste kern (Leusden).
accommodaties en 1 zwembad (zie onderstaande figuur voor de kern Leusden; 1 buitensportaccommodatie en 1 binnensportaccommodatie zijn gesitueerd in de kern
De gemeente kent 2 gymzalen, 2 sportzalen, 1 turnhal en 2 sporthallen verdeeld over
•
De sporthallen worden vooral in de wintermaanden intensief gebruikt voor trainingen en
Achterveld). Commerciële voorzieningen zonder binding (in eigendom en/of financieel) met
wedstrijden van sportverenigingen. Buiten de wintermaanden is het gebruik een stuk
de gemeente en voorzieningen van particulieren vallen buiten de scope van dit onderzoek.
lager, mede omdat het bewegingsonderwijs grotendeels is gesitueerd in de gymzalen en sportzalen in de gemeente en omdat de korfbalvereniging en hockeyvereniging dan geen gebruik maken van de sporthallen. Gezien het verenigingsgebruik zijn twee sporthallen wel noodzakelijk in Leusden. •
Tijdens het winterseizoen (november – maart) ervaren meerdere verenigingen knelpunten inzake de capaciteit voor trainingen. Een deel van die vraag wordt ingevuld door de sportzalen in Leusden en Achterveld voor trainingen te gebruiken, maar daarmee kan niet de volledige druk op de avonden worden weggenomen.
•
Er is ruim voldoende zaalcapaciteit om het bewegingsonderwijs te faciliteren. Het valt op dat de gymzalen en sportzalen ook veelvuldig gebruikt worden voor verenigingsgebruik.
•
De meeste binnensportaccommodaties zijn relatief jong (< 10 jaar). Twee binnensportaccommodaties naderen het einde van hun levensduur: sporthal De Korf (bouwjaar 1985) en de sportzaal in Achterveld (bouwjaar 1983).
Buitensportaccommodaties •
•
• •
2.
De spreiding van de buitensporten over de kernen is goed. De kern Achterveld beschikt
De ontwikkelingen op het gebied van demografie, sport en sportaccommodaties zijn in
over een voetbalcomplex en een tenniscomplex. Logischerwijs zijn in Leusden de
beeld gebracht. Op basis van de ingevulde enquêtes door sportverenigingen zijn de
meeste buitensportvoorzieningen aanwezig.
toekomstige wensen en ambities van verenigingen geïnventariseerd.
Bij voetbalvereniging Roda’46 is sprake van een ondercapaciteit van 1 kunstgrasveld, met name voor trainingen. Binnen de hele gemeente (Leusden en Achterveld) is sprake
De belangrijkste bevindingen hieruit zijn:
van een beperkte overcapaciteit van 1 voetbalveld.
•
vanwege woningbouwontwikkelingen in Leusden (Tabaksteeg) en Achterveld. De
Leusden is sprake van een evenwicht in vraag en aanbod.
opbouw van de bevolking blijft de komende jaren ongeveer gelijk. Door de groei van de
Gemeentebreed is er een overcapaciteit van 4 tennisbanen. Er is met name sprake van
gemeente zal de vraag naar sportaccommodaties de komende jaren stijgen. Een deel
overcapaciteit bij LTV De Eemelaar in Achterveld (3 banen). Bij Lockhorst Tennis &
van groei kan met de bestaande capaciteit worden opgevangen (waarbij uitgegaan
Padel zijn tennisbanen omgebouwd tot padelbanen. Gezien de wachtlijst en de
wordt dat de sportdeelname van nieuwe inwoners vergelijkbaar is met de huidige
bespelingsnormen is er nog behoefte voor 2 tot 3 extra padelbanen. Er is op dit moment
verdeling over verenigingen). Met name voor voetbal (Roda’46) zal er bij de groei van
padelbanen gerealiseerd.
de gemeente wel een extra knelpunt ontstaan. •
Ongeveer de helft van de sportverenigingen verwacht stijgende ledenaantallen de komende jaren, mede als gevolg van de groei van de gemeente.
De functionaliteit en kwaliteit van de sportfaciliteiten zijn over het algemeen goed. Alleen het honk- en softbalveld van Red Caps voldoet niet aan de juiste afmetingen. Dit veld
•
Sporthal De Korf en de sportzaal in Achterveld naderen het einde van hun economische
is te klein; met een hek kan het veld kunstmatig ‘groter’ gemaakt worden. Eén van de
levensduur. Deze zullen op termijn vervangen (of grondig gerenoveerd) moeten
natuurgrasvelden van voetbalvereniging Roda’46 kent een minder goede kwaliteit,
worden.
waardoor wedstrijden (na regenval) geregeld afgelast moeten worden. •
Het aantal inwoners van Leusden stijgt de komende jaren met ongeveer 3.000 inwoners
Bij korfbalvereniging Antilopen, handbalvereniging LHV en hockeyvereniging MHC
geen ruimte om extra padelbanen te realiseren. Ook bij commerciële aanbieders zijn •
Ontwikkelingen en ambities
•
De laatste jaren zijn ongeorganiseerd sporten en/of sporten in de openbare ruimte in
Veel verenigingen hebben hun clubaccommodaties verduurzaamd. Voor een aantal
opkomst. Voorbeelden zijn padel en urban sports Hier kunnen voorzieningen voor
clubaccommodaties geldt dat (verdere) verduurzaming momenteel niet mogelijk is,
getroffen worden door gemeenten (ruimte of faciliteiten). De aard van de voorzieningen
vanwege verouderde accommodaties of omdat kosten niet terugverdiend kunnen
(met name in de openbare ruimte) is afhankelijk van de ambitie van de gemeente.
worden door verenigingen. In zijn algemeenheid kan gesteld worden dat Leusden beschikt over een divers en
3.
Vraagstukken en toekomstperspectief
kwalitatief goed aanbod aan sportaccommodaties, zowel binnensport als buitensport. Voor
Op basis van de geschetste ontwikkelingen wordt geconstateerd dat de kwantitatieve vraag
de meeste takken van sport zijn vraag en aanbod met elkaar in evenwicht. Alleen voor
naar sportaccommodaties in de toekomst enigszins zal stijgen. Die vraag kan gedeeltelijk
voetbal (Roda’46), honk- en softbal en padel zijn er knelpunten in het aanbod of in de
binnen de bestaande capaciteit worden opgevangen en gedeeltelijk moeten aanpassingen
functionaliteit van accommodaties. Daarnaast worden knelpunten in trainingscapaciteit in
gerealiseerd worden. Om het aanbod van de sportaccommodaties optimaal te laten
het winterseizoen ervaren door sportverenigingen.
aansluiten op zowel de kwantitatieve als de kwalitatieve behoefte, zijn de belangrijkste vraagstukken voor de sport in Leusden voorzien van een voorkeursscenario.
Sportzaal Achterveld
Optioneel: verbinding met het Banninkpark
Vanwege de levensduur van de sportzaal in Achterveld zal deze op korte termijn vervangen
Daarnaast wordt geconstateerd dat de sportinfrastructuur in Leusden verder versterkt kan
moeten worden. Er wordt voorgesteld opnieuw een sportzaal (28x22 meter) te realiseren.
worden en er meer ruimte voor sport en bewegen gerealiseerd kan worden als het
Op die manier kunnen alle huidige gebruikers ook in de nieuwe situatie gefaciliteerd worden
Banninkpark verbonden wordt met het Burgemeester Buiningpark. Als de huidige
en kan de sportzaal in de wintermaanden gebruikt worden als trainingslocatie voor
gebruikers van het Banninkpark elders ondergebracht kunnen worden, ontstaan
sportverenigingen uit Leusden. Met de vervanging is een investering van ongeveer
ontwikkelmogelijkheden voor bijvoorbeeld het zwembad. Daarmee ontstaat ruimte op het
€ 5.250.000, inclusief btw, gemoeid.
Burgemeester Buiningpark, waardoor sportaccommodaties eventueel uitgebreid kunnen worden (Red Caps, Lockhorst Tennis & Padel), extra parkeergelegenheid gerealiseerd kan
We adviseren de vervanging van de sportzaal integraal te bezien en te onderzoeken welke
worden en verouderde clubaccommodaties geclusterd kunnen worden en daarmee
mogelijkheden er zijn om een cluster te realiseren met basisscholen (die volgens het
verduurzaamd. Ook kunnen dan extra voorzieningen voor sport in de openbare ruimte
Integraal Huisvestingsplan Onderwijs in 2030 vervangen moeten worden).
worden gerealiseerd.
De Korf
Sport in de openbare ruimte
Een tweede sporthal in Leusden blijft noodzakelijk voor het verenigingsgebruik. Als de
Op korte termijn wordt door de gemeente een enquête uitgezet op het gebied van toerisme
sporthal vanwege de levensduur vervangen moet worden, adviseren we een reguliere
en recreatie. Daar worden vragen over sport en bewegen in de openbare ruimte aan
sporthal te realiseren (48 x 28 x 7 meter of 44 x 32 x 7 meter), inclusief tribune, horeca en
toegevoegd. Op basis van de resultaten van die enquête kan verder invulling gegeven
verenigingsruimte. Bij voorkeur wordt een nieuwe sporthal op of in de omgeving van de
worden aan mogelijke interventies in de openbare ruimte.
huidige locatie van De Korf gerealiseerd (mede met het oog op het bewegingsonderwijs). De investeringskosten worden geraamd op € 10.300.000, inclusief btw. Na besluitvorming
Op hoofdlijnen zijn de volgende interventies realistisch (mede gelet op de ervaringen bij
zal een definitief programma van eisen opgesteld moeten worden, waarbij ook gekeken
andere gemeenten):
kan worden naar clusteringsmogelijkheden met andere maatschappelijke functies.
•
Realiseren van brede stoepen, sportveldjes en speelplekken bij woningbouwlocaties.
•
Wandel- fiets- en hardlooproutes in de omgeving.
•
Realisatie van outdoor fitness voorzieningen (bijvoorbeeld op het Burgemeester Buining
Los van de vervanging van De Korf zal in overleg tussen de verenigingen en de beheerder
sportpark of Banninkpark).
bekeken moeten worden welke oplossingsrichtingen er zijn (in combinatie met andere voorzieningen in Leusden) om met name de trainingscapaciteit in de wintermaanden optimaal te benutten. Burgemeester Buiningpark Om te voorzien in voldoende trainingscapaciteit voor Roda’46 zal één van de natuurgrasvelden vervangen moeten worden door een kunstgrasveld met verlichting. Daarnaast kan het honkbalveld van Red Caps kunstmatig vergroot worden met een hek en kan één van de buitenvelden van LHV omgebouwd worden tot (multifunctioneel) beach handbalveld. Met deze aanpassingen is ongeveer € 760.000, inclusief btw, gemoeid.
•
Uitbreiding van urban sports voorzieningen.
Inhoudsopgave
6.3
Ontwikkelingen verenigingen
35
7.
Toekomstige vraag en aanbod
41
7.1
Toekomstig sportgebruik vanuit demografische ontwikkelingen
41
1
7.2
Leerlingprognoses
42
Vervanging van accommodaties
45
Samenvatting 1.
Inleiding
1.1
Aanleiding en onderzoeksopdracht
1
7.3
1.2
Onderzoeksmethoden
1
8.
Scenario’s
47
1.3
Leeswijzer
2
8.1
Inleiding
47
Sportzaal Achterveld
48
2.
Visie op sport en sportaccommodaties
4
8.2
2.1
Inleiding
4
8.3
Sporthal De Korf
50
Burgemeester Buiningpark
52
2.2
Trends en ontwikkelingen
4
8.4
2.3
Overzicht ‘basis’ sportinfrastructuur in Nederland
7
8.5
Sport in de openbare ruimte
55
Advies voor de uitwerking van een voorkeursscenario
56
2.4
Intrinsieke waarde van sport
9
8.6
2.5
Maatschappelijke waarde
10
Bijlage 1 Geraadpleegde documenten
60
2.6
Beheer, organisatie en uitvoering
12
Bijlage 2 Respondenten
61
3.
Inventarisatie sportaccommodaties
14
Bijlage 3 Overzicht bezetting binnensport, per seizoen
62
4.
Binnensportaccommodaties
17
4.1
Capaciteit
17
Bijlage 4 Overzicht buitensportaccommodaties
63
4.2
Spreiding
18
Bijlage 5 Toekomstige behoefte bewegingsonderwijs
64
4.3
Bezetting
18
4.4
Functionaliteit en kwaliteit
20
4.5
Beheer en exploitatie
22
4.6
Bevindingen binnensportaccommodaties
22
5.
Buitensportaccommodaties
25
5.1
Capaciteit en spreiding
25
5.2
Vraag en aanbod
26
5.3
Functionaliteit en kwaliteit
28
5.4
Bevindingen buitensport
30
6.
Ontwikkelingen
32
6.1
Demografische ontwikkelingen
32
6.2
Lokale ontwikkelingen
34
1
1.
Inleiding
a. Inventarisatie van de huidige sportinfrastructuur, het huidige gebruik (inclusief de bezettingsgraden van de accommodaties) en een beoordeling van de kwaliteit van
1.1
de accommodaties door de gebruikers.
Aanleiding en onderzoeksopdracht
b. Een inventarisatie van de toekomstige vraag naar en het gebruik van de
De gemeente Leusden wil nieuw sport(accommodatie)beleid laten opstellen. Enerzijds is
accommodaties: landelijke trends en ontwikkelingen (ontwikkelingen van takken van
het huidige sportaccommodatiebeleid gedateerd. Het huidige beleid dateert van 2010. De
sport), lokale trends en ontwikkelingen (ook op aanpalende beleidsterreinen),
multifunctionele centra Antares, Atria, Achterveld en de sporthal in het Burgemeester
innovaties, de ontwikkeling van ledenaantallen van verenigingen in Leusden, de
Buiningpark zijn (nog) niet meegenomen in dat beleid. Daarnaast zijn de samenleving en
demografische ontwikkelingen en de consequenties voor het toekomstige gebruik
het sportlandschap veranderd, zowel wat betreft de fysieke staat van de gebouwen als wat
van accommodaties op het gebied van sport en bewegen. Ook het gebruik van de
betreft de maatschappelijke doelstellingen waarop accommodaties ingezet worden (wat is
(binnen)sportaccommodaties voor bewegingsonderwijs wordt bij de inventarisatie
nodig en wat is gewenst). Ook landelijke en lokale ontwikkelingen (vergrijzing,
van de vraag betrokken aan de hand van leerlingen-prognoses.
bewegingsgedrag sinds Covid-19 en veranderd aanbod van verenigingen) die van invloed
c. Werk daarbij scenario’s uit (minimaal, basis en plus) voor de invulling van de balans
kunnen zijn op de vraag naar accommodaties zijn gewijzigd. Daarnaast heeft de gemeente
tussen vraag en aanbod van de sportaccommodaties voor sport en bewegen
behoefte aan een visie op sport (op hoofdlijnen), die van invloed is (samen met andere
(oppervlaktes, kwaliteit van de accommodaties). De actuele vraagstukken,
vormen van relevant beleid) op een integraal beleid voor het gemeentelijke (sport)vastgoed.
bijvoorbeeld de sportfuncties van De Korf en de sportfuncties van het Burgemeester
Een toekomstbestendige vastgoedstrategie (cultuur, sport, maatschappelijke ontwikkeling)
Buiningpark, moeten daarin worden meegenomen.
is van belang voor het ontwikkelen van nieuwe plannen voor accommodaties die vervangen moeten worden. Daarbij gaat het onder meer om De Korf, maar ook om (de herinrichting van)
het
Burgemeester
Buiningpark
/
Jan
Banninkpark.
Het
op
te
stellen
(sport)accommodatiebeleid moet een basis vormen bij de te maken keuzes. Daarbij is inzicht nodig in het gebruik van en de behoefte aan sportaccommodaties, zowel kwalitatief
1.2
Onderzoeksmethoden
Voor het onderzoek is allereerst gebruik gemaakt van verschillende documenten van de gemeente
Leusden
gebruiksroosters
als kwantitatief.
van
(beleidsstukken de
gemeente
sportaccommodaties,
Leusden,
leerlingenprognoses,
planontwikkeling).
Daarnaast
zijn
verschillende landelijke rapporten gebruikt voor de duiding van trends en ontwikkelingen. Voor een volledig overzicht van de geraadpleegde documenten verwijzen we naar bijlage 1.
Vraagstelling De gemeente Leusden heeft voor het onderzoek de volgende vraagstelling geformuleerd. 1. Stel een visie (op hoofdlijnen) op voor het sportbeleid in de gemeente Leusden (in het verlengde van de nota “Zin in zwemmen” en het beleidskader Sociaal Domein en in relatie tot de sportaccommodaties). 2. Formuleer een actuele en toekomstgerichte beleidsvisie op sportaccommodaties, op basis
van
kwalitatieve
en
kwantitatieve
uitgangspunten
(behoefte,
wensen,
toegankelijkheid, normen, huidig en toekomstig gebruik), zowel voor de binnensport als voor de buitensport en voor georganiseerde en ongeorganiseerde sport.
Verder zijn verschillende interviews gehouden met ambtenaren van de gemeente (onder meer sport, cultuur, onderwijs, vastgoed) en de wethouder sport, onder meer om de geraadpleegde documenten verder te kunnen duiden. Ook zijn interviews gehouden met verschillende sportverenigingen en met een vertegenwoordiging van het primair onderwijs in Leusden. Daarnaast zijn aanvullend gesprekken gevoerd met de projectleider van het onderzoek naar het zwembad en is een vertegenwoordiging van de gemeenteraad geïnformeerd over het onderzoek en geconsulteerd over kaders voor het onderzoek. In bijlage 2 staat een overzicht van de gesprekspartners in het kader van het onderzoek.
1
Tenslotte is een enquête uitgezet onder alle binnen- en buitensportverenigingen in Leusden
•
die voor het accommodatiebeleid van belang zijn.
Inventarisatie huidige sportinfrastructuur: er wordt een overzicht gegeven van de binnen- en buitensportaccommodaties in de gemeente Leusden. Hierbij wordt ingegaan op de aanwezige capaciteit, de spreiding, het gebruik, de functionaliteit en de kwaliteit
De inventarisaties en analyses zijn verwerkt in een visie (op hoofdlijnen) voor het
van de accommodaties en het eigendom, beheer en exploitatie van de accommodaties.
sportbeleid en een analyse van vraag naar en aanbod van sportaccommodaties. Die
De inventarisatie resulteert in een beschrijving van de belangrijkste knelpunten die er
analyse is uiteindelijk uitgewerkt in drie scenario’s voor de komende 15 jaar.
op accommodatieniveau spelen in de gemeente. •
1.3
Inventarisatie (toekomstige) vraag naar en gebruik van sportaccommodaties: in het tweede deel van de inventarisatie is de toekomstige vraag naar sportaccommodaties
Leeswijzer
uitgewerkt. Dit gebeurt op basis van de landelijke trends en ontwikkelingen
De opbouw van de rapportage volgt in grote lijnen de structuur van de vraagstelling.
(ontwikkelingen van takken van sport), lokale trends en ontwikkelingen (ook op aanpalende beleidsterreinen), innovaties, de ontwikkeling van ledenaantallen van
Deel 1: Visie (op hoofdlijnen) voor het sportbeleid en sportaccommodaties
sportverenigingen in Leusden, de demografische ontwikkelingen en de consequenties
In het eerste deel van de rapportage is een beknopte visie op sport en bewegen uitgewerkt.
hiervan voor het toekomstige gebruik van de sportaccommodaties. Ook het gebruik van
De visie is bedoeld als kader voor de later uit te werken scenario’s voor de verschillende
de sportaccommodaties voor het bewegingsonderwijs van de scholen wordt bij de
sportaccommodaties. In de visie zijn onder meer (ambities rond) de volgende aspecten
inventarisatie
uitgewerkt: •
Trends en ontwikkelingen;
•
De basisinfrastructuur voor sportaccommodaties in gemeenten;
•
De intrinsieke waarde en maatschappelijke waarde van sport;
•
Multifunctioneel en optimaal gebruik versus spreiding van accommodaties;
•
De organisatie van de sport en de rol van de gemeente bij de georganiseerde en ongeorganiseerde sport;
•
van
de
toekomstige
vraag
betrokken
aan
de
hand
van
leerlingenprognoses. •
Toekomstperspectief: in het slot van dit deel worden scenario’s (minimaal, basis en plus) uitgewerkt voor het invullen van de balans tussen vraag naar en aanbod aan sportaccommodaties voor sport en bewegen. De actuele vraagstukken, bijvoorbeeld de sportfuncties van De Korf en het Burgemeester Buiningpark worden daarin meegenomen.
Duurzaamheid van accommodaties.
Deel 2: Actuele en toekomstgerichte beleidsvisie op sportaccommodaties In het tweede deel is het actuele en toekomstgerichte kader voor de binnen- en buitensportaccommodaties uitgewerkt, zowel voor de georganiseerde als de ongeorganiseerde sport. Daarbij wordt ingegaan op bezettingsnormen van accommodaties en de consequenties voor de accommodatiebehoefte (al dan niet met aanpassingen van accommodaties in relatie tot een veranderende vraag). Dit deel kent de volgende opbouw:
2
3
2.
Visie op sport en sportaccommodaties
groep waarbij men zich thuis voelt en waartoe men wil behoren. Dit kan het gezin zijn, maar ook kleinere of grotere groepen gelijkgestemden, waaronder sportverenigingen.
2.1
Inleiding
•
verenigingsverband speelt de georganiseerde sport een belangrijke rol bij de
In dit hoofdstuk wordt een kader geschetst: een visie op sport en sportaccommodaties.
ontwikkeling van sociale vaardigheden. In een samenleving die individualiseert wordt
Allereerst wordt ingegaan op de trends en ontwikkelingen op het gebied van sport in
het steeds belangrijker dat kinderen en volwassenen via sport ‘spelenderwijs’ en aan
Nederland. Vervolgens wordt een overzicht gegeven van wat de basis sportinfrastructuur
de hand van normen en waarden (lees: spelregels) leren om samen te winnen en te
in Nederland is genoemd: wat voor soort voorzieningen zijn er gemiddeld in Nederlandse
verliezen, samen te werken, met verschillende mensen om te gaan. Een positieve
gemeenten en hoe wordt de sport in Nederland in de regel georganiseerd. Vervolgens
sportcultuur is echter geen vanzelfsprekendheid en verruwing van omgangsvormen in
wordt ingegaan op de intrinsieke waarde van sport, de maatschappelijke waarde van sport en de organisatie van de sport.
Door de grote deelname van met name kinderen aan sportactiviteiten in
de samenleving komt ook in de sport helaas steeds vaker voor3. •
De laatste jaren wordt enerzijds meer ingezet op sportstimulering en anderzijds op de verbinding tussen sport en de maatschappelijke agenda. Mede als gevolg van de
2.2
Trends en ontwikkelingen
decentralisatie van zorgtaken (jeugdzorg, werk en inkomen en zorg aan langdurig
De trends en ontwikkelingen worden beschreven op basis van bureau-informatie en
zieken en ouderen) is er lokaal steeds meer oog voor de verbinding tussen sport,
bronnen als het Sociaal en Cultureel Planbureau, het Mulier Instituut en de Nederlandse
bewegen en het sociaal domein. Tegelijk blijkt het in de praktijk lastig om voldoende
Sportraad.
concreet te worden in de uitwerking. Sport kan teveel worden gezien als ‘wondermiddel’ bij de maatschappelijke opgaven. In de uitwerking van de maatschappelijke impact van
2.2.1 •
•
•
1 2
sport wordt inhoudelijk ingegaan op dit onderdeel.
Sociaal
Binnen de vrijetijdsbesteding, is de concurrentie voor sport en bewegen de laatste
•
De gemeente heeft een wettelijke rol bij het realiseren van accommodaties voor
decennia steeds groter geworden. Vormen van vrijetijdsbesteding als bioscoopbezoek
bewegingsonderwijs. Waar voorheen gymnastieklokalen met afmetingen 12 x 21 x 5,5
en speelparadijzen concurreren steeds vaker met sportbeoefening. Daarnaast
(verordening op onderwijshuisvesting van de VNG sinds 1960) gerealiseerd werden, is
concurreert reguliere sportbeoefening (onder meer bij verenigingen) onder jongeren
de tendens de laatste jaren dat bij nieuwbouw grotere gymzalen conform het advies van
steeds vaker met zaken als gamen, tablets en televisie1.
de KVLO (14 x 22 x 5,5), sportzalen (minimaal 22 x 28 x 7 m) of sporthallen (minimaal
De ontgroening en vergrijzing van de Nederlandse samenleving (lees: minder kinderen
44 x 24 x 7 m) gerealiseerd worden. Op die manier kan meer sprake zijn van
en meer ouderen) vormt een bedreiging voor sportaanbieders die zich vooral
dubbelgebruik van de accommodatie door verenigingen of andere sportaanbieders. De
concentreren op de jeugd, maar biedt tegelijkertijd kansen voor die organisaties die
omvang betreft de omvang van een sportvloer, exclusief nevenvoorzieningen als
aantrekkelijke programma’s en activiteiten kunnen aanbieden voor senioren. Senioren
kleedruimten, toiletten, toestellenbergingen en eventuele horeca. Daarbij moet
zijn niet alleen langer sportief actief, maar blijven ook tot op steeds hogere leeftijd
opgemerkt worden dat voor gymzalen in ieder geval aan de VNG-norm voldaan moet
vrijwilligerswerk doen. Dit draagt bij aan een gezondere veroudering2.
worden. De afmetingen van een gymzaal vanuit het KVLO advies biedt docenten LO
Als tegenhanger van de individualisering is de trend van nieuw collectivisme te zien.
met name bredere mogelijkheden om in te spelen op alle actuele ontwikkelingen in het
Kenmerk van het nieuw collectivisme is dat mensen weer meer op zoek gaan naar een
bewegingsonderwijs. Deze afmetingen worden vooral bij nieuwbouw gerealiseerd.
Mulier Instituut, Factsheet sportdeelname naar leeftijd Mulier Instituut, Factsheet ouderen in de sportvereniging
3
Monitor Sportakkoord Sport verenigt Nederland
4
•
In 2020 is een wet aangenomen om de omvang van het bewegingsonderwijs voor de
Nederlanders sport wekelijks. Een kwart van de Nederlanders sport niet4. De landelijke
basisscholen met ingang van 2023 wettelijk vast te leggen op 2 lesuren per week (totaal
sportdeelname is tijdens Covid-19 fors teruggelopen en herstelt zich sinds vorig jaar
1,5 klokuur), zodat op alle scholen bewegingsonderwijs conform deze norm wordt
weer enigszins. In Leusden is ongeveer 32% van de inwoners lid van één van de 40
aangeboden.
sportverenigingen. 29% van de inwoners bezoekt regelmatig een fitnesscentrum en 50% van de inwoners sport in de openbare ruimte. De cijfers in Leusden liggen daarmee
2.2.2 •
In Nederland wordt € 5,7 miljard besteed aan sport. Overheden (met name gemeenten)
Leusden maakt gebruik van de sportfaciliteiten binnen de gemeente. Sinds Covid-19
geven € 2,5 miljard uit aan sport, vooral aan sportaccommodaties en aan sport- en re-
stijgt het aandeel ongeorganiseerd en anders georganiseerd sporten in Leusden.
creatiefaciliteiten in de openbare ruimte. Bij de meeste gemeenten bestaat de
•
•
hoger dan het landelijk gemiddelde. Ongeveer 58% van de inwoners van de gemeente
Economisch
•
Voorkeuren voor sportbeoefening zijn aan fluctuaties onderhevig. Bij de georganiseerde
sportbegroting voor ongeveer 85% uit accommodatie gerelateerde kosten. Sporters
sport zijn de afgelopen jaren (meisjes)voetbal en hockey groeisporten gebleken, terwijl
besteden € 2,8 miljard aan activiteiten, waarvan € 1,8 miljard ten goede komt aan
het aantal leden van binnensportverenigingen een aantal jaar achtereen is
commerciële aanbieders en € 1 miljard wordt uitgegeven aan contributies en andere
teruggelopen. Recent is naar voren gekomen dat veel sporten (waaronder ook de
uitgaven bij sportverenigingen.
groeisport hockey) te kampen hebben met (fors) teruglopende ledenaantallen sinds
De georganiseerde sport in Nederland drijft op vrijwilligers. Op basis van een 40-urige
Covid-19. Die teruglopende ledenaantallen zijn vooral ook terug te zien bij de jeugd
werkweek is landelijk sprake van een inzet van ongeveer 54.000 fte vrijwilligers in de
(12+). Jongeren tussen 13 en 18 jaar zien steeds meer drempels om lid te worden van
sport. Deze inzet vertegenwoordigt een enorme economische waarde (meer dan € 2
een sportclub. Bijvoorbeeld het trainen en spelen van wedstrijden op vaste tijden 5. In
miljard op basis van € 40.000 per fte). Als het om betaalde krachten zou gaan, zou
Leusden is een divers beeld te zien. Een aantal verenigingen heeft de afgelopen jaren
verenigingssport in Nederland vrijwel onbetaalbaar worden.
(met name tijdens de pandemie) te maken gehad met een ledendaling (waaronder MHC
Er is steeds meer inzicht in de sociaal economische waarde van sport en bewegen. In
Leusden, Impala en Leusder Badminton Combinatie). Een aantal verenigingen is de
opdracht van het Kenniscentrum Sport is onderzoek gedaan naar de effecten van sport
afgelopen jaren juist aanmerkelijk gegroeid,
en bewegen op onder meer de besparing op zorgkosten, de afname van ziekteverzuim
tennisverenigingen (Lockhorst Tennis & Padel in het bijzonder) en Roda’46. De helft
en de toename van arbeidsproductiviteit. Uit dit onderzoek komt naar voren dat elke eu-
van alle ondervraagde verenigingen verwacht de komende jaren verder te groeien.
ro die geïnvesteerd wordt in sport tot ongeveer € 2,70 aan ‘baten’ leidt (c.q. besparingen
•
met name Green Giants, de
Mensen met psychische en/of medische klachten, mensen met een beperking en mensen met een laag inkomen sporten veel minder. Zeker ook voor deze kwetsbare
op kosten).
groepen geldt dat sport en bewegen in het algemeen en aansluiting bij 2.2.3 •
sportverenigingen in het bijzonder bijdraagt aan de kwaliteit van het leven en kansen
Sportparticipatie en sportgedrag
biedt om deel te (blijven) nemen aan de samenleving. Afhankelijk van de aard van de
Veel Nederlanders zijn op diverse manieren sportief actief. Als gevraagd naar de plek
beperking sport 21% van de visueel en motorisch beperkten en 33% van de
waar ze vooral sportief actief zijn, geven Nederlanders aan te sporten bij
verstandelijk beperkten. Van de sporters met een beperking ervaart 60% knelpunten,
sportverenigingen (23%), bij commerciële sportaanbieders (18%) en in de openbare
met name op het gebied van vervoer, ondersteuning en niet toegankelijke
ruimte, bijvoorbeeld om te fietsen of hard te lopen (47%). Iets meer dan de helft van de
4 5
NOC*NSF Sportdeelname index december 2022 NOC*NSF, Sportgedrag in Nederland 2023
sportvoorzieningen6. In de gemeente Leusden zijn geen concrete cijfers bekend over 6
Mulier Instituut, Deelname sport en bewegen door mensen met een beperking 2019
5
mensen met psychische en/of medische klachten, mensen met een beperking en
•
65+’ers.
sportmogelijkheden voor mensen met een beperking in Leusden (onder meer via het Beweegloket) en kunnen er via de gemeente Leusden financiële regelingen getroffen •
Bij MHC Leusden (hockey) is sinds een aantal jaar de 7 tegen 7 competitie opgezet waarbij in Leusden nu 3 teams actief zijn. Daarnaast faciliteren zij ‘fithockey’ voor
mensen met een laag inkomen en of zij wel/niet sporten. Wel zijn er verschillende •
Bij veel buitensporten zijn kunstgrasvelden de nieuwe norm. Ook bij voetbal neemt het
worden voor mensen met een laag inkomen.
aantal kunstgrasvelden nog steeds toe. Met de aanleg zijn verenigingen minder weers-
Waar voorheen Nederlanders vooral lid waren van een sportvereniging, stijgt het aantal
afhankelijk en wordt de bespelingscapaciteit verhoogd (met name voor trainingen, maar
mensen dat niet- of anders georganiseerd sport. Vooral bij volwassenen is deze verschuiving te zien naar meer individuele vormen van sport en bewegen. Wandelen,
ook voor wedstrijden). •
Voor veel sportverenigingen is de opbouw van de vereniging qua leden de afgelopen
hardlopen, fietsen, golf en padel groeien in populariteit7. De openbare ruimte (voor
jaren veranderd: minder volwassen leden. Het volwassen kader bij verenigingen
hardlopen en fietsen, maar ook voor wandelen) wordt daarmee een steeds belangrijkere
bestaat steeds vaker uit ouders van jeugdleden en de laatste tijd ook vaker uit senioren,
voorziening voor sport en bewegen. Voor padel zijn de afgelopen jaren bij veel
die door pensionering meer tijd hebben gekregen voor vrijwilligerswerk. Deze situatie
verenigingen tennisbanen omgebouwd tot padelbanen. In Leusden is de populariteit
geldt ook in Leusden. Meerdere verenigingen geven aan het lastig te vinden om
van padel vooral goed zichtbaar in het aanbod en de stijging van het aantal leden (plus
gekwalificeerd technisch kader te mobiliseren.
een wachtlijst) van Lockhorst Tennis & Padel. Ook het aantal sporters dat gebruik maakt
•
•
van commercieel sportaanbod groeit. In de commercieel aangeboden sporten is groei
2.2.4
vooral te zien bij bootcamp, yoga en kickboksen. Fitness, de grootste sport in Nederland
•
Georganiseerde sport
Hoewel steeds meer organisaties commerciële kansen zien in sport (denk bijvoorbeeld
onder volwassenen, lijkt qua deelnemers te stabiliseren.
aan sportscholen) zijn sportverenigingen nog altijd de belangrijkste aanbieders van
De groep wekelijks sportende ouderen, met name 65-plussers, groeit sterk.
sportactiviteiten. Voor verreweg de meeste kinderen vanaf een jaar of 6 is het de
Daarentegen is het deel van de jongeren (jonger dan 20 jaar) dat wekelijks sport de
normaalste zaak om zich aan te sluiten bij één of meer sportverenigingen. In de
afgelopen jaren juist afgenomen. Vooral bij de overgang van primair naar voortgezet
gemeente Leusden sport 79% van de jongeren bij een sportvereniging of sportclub. De
onderwijs is al jaren sprake van een (sterke) afname van de sportdeelname.
circa 20.000 sportverenigingen in Nederland bieden een ‘thuis’ aan meer dan 4 miljoen
Sportaanbieders zullen in moeten spelen op een ouder wordende sportpopulatie en
sportieve Nederlanders en aan 1 miljoen vrijwilligers. Tezamen met het brede aanbod
tegelijkertijd proberen het aanbod aantrekkelijk te houden voor jongeren.
van sportaccommodaties maakt dit dat Nederland over een wereldwijd unieke
Andersoortige spelvormen en competities hebben impact op het sportaanbod:
sportinfrastructuur beschikt.
voorbeelden zijn alternatieve spelvormen als Sevens hockey en walking football. Bij
•
Ongeveer 45% van de sportverenigingen in Nederland ziet de toekomst zonnig in, maar
voetbal wordt sinds 2017 / 2018 ingezet op andere spelvormen voor de jeugd, met
ongeveer 10% vreest dat de vereniging over 10 jaar niet meer bestaat door
kleinere teams en andere veldafmetingen. In Leusden worden verschillende
teruglopende ledenaantallen en (daarmee) dalende inkomsten en beschikbaarheid van
alternatieve spelvormen (c.q. aanvullend aanbod) aangeboden: MHC Leusden heeft
vrijwilligers. Dit geldt vooral voor kleinere verenigingen met minder dan 100 leden. Met
een Sevens competitie en fithockey, Roda’46 en SV Achterveld hebben interne competities voor 35+/45+ spelers en meerdere verenigingen, commerciële aanbieders
name binnensportverenigingen worden soms in hun voortbestaan bedreigd of kiezen voor fusies.
en maatschappelijke organisaties bieden G-sport aan (onder meer tennis, hockey, korfbal, sportschool Theo Meijer). 7
Brancherapport Zo sport Nederland 2021
6
•
Verenigingen drijven op vrijwilligers, maar steeds meer verenigingen hebben moeite om
talent-ontwikkeling,
bestuursfuncties, technisch kader, onderhoudsploegen en barteams in te vullen. Het is
gemeenten richten zich vooral op het ‘op orde krijgen en hebben’ van de basis. Het gaat
topsportaccommodaties
en
(top)sportevenementen.
Kleinere
cruciaal dat het potentieel maximaal wordt benut. Het karakter van het vrijwilligerswerk
daarbij primair om een voorwaardenscheppende rol in de vorm van het beschikbaar stellen
verandert bij steeds meer verenigingen: minder vaak een functie, maar steeds vaker
van sportaccommodaties voor een maatschappelijk tarief en het stimuleren van sport en
een specifiek project (met kop en staart). Ook vragen verenigingen vaker om
bewegen in de gemeente.
vrijwilligerswerk te doen dat aansluit bij de professie: een administrateur voor de kascontrole-commissie, een ICT-er om de website te onderhouden etc. •
Vanuit
bestuurlijk
perspectief
(landelijk
en
lokaal)
wordt
het
2.3.1 belang
Basisvoorzieningen en normen
van
Ondanks het ontbreken van een wettelijk kader, zijn sportvoorzieningen door de jaren heen
sportverenigingen goed en steeds beter op waarde geschat. Met het oog ook op nieuwe
vanzelfsprekende voorzieningen geworden in gemeenten. Om verenigingen te faciliteren
verbindingen met de maatschappelijke agenda zijn sportverenigingen voor gemeenten
bij het aanbieden van hun kernactiviteiten (trainingen en wedstrijden, maar zeker ook de
een steeds interessantere partner. Daarbij is het belangrijk te onderkennen dat niet alle
impliciete waarde van ‘verenigen’, participeren en ontmoeten). Om zwemonderwijs mogelijk
verenigingen zichzelf in staat achten om een bijdrage te leveren (niet kunnen) of geen
te maken, zodat kinderen zelfredzaam worden in ons waterrijke land. En door efficiënt en
andere taken dan hun primaire verantwoordelijkheid willen oppakken.
effectief met ruimte om te gaan, door voorzieningen voor bewegingsonderwijs (gymnastieklokalen) te combineren tot een grotere voorziening (sporthal), waardoor
De maatschappelijke en economische waarde rechtvaardigen ook de komende jaren inzet
binnensportverenigingen en onderwijs gezamenlijk van dezelfde accommodatie gebruik
van de gemeente en haar partners op het gebied van sport en bewegen. Het stimuleren
kunnen maken.
van sport en bewegen onder specifieke doelgroepen (jeugd, ouderen, kwetsbare groepen) blijft met name vanwege de impuls voor een gezonde leefstijl van belang. Hoewel
Gemeenten voorzien in de regel in sportaccommodaties op basis van behoeften en vraag-
commerciële sportaanbieders en sport en bewegen in de openbare ruimte aan populariteit
aanbod vergelijkingen, veelal gericht op georganiseerde sport. Ledenaantallen van
winnen, is het met het oog op de grote sociale waarde van belang sport en bewegen in
verenigingen
verenigingsverband te blijven stimuleren.
buitensportverenigingen of het aantal gebruiksuren bij binnensportverenigingen. Daarnaast
bepalen
het
aantal
teams
en
daarmee
het
aantal
velden
bij
investeren sommige gemeenten in grotere of meer accommodaties om met name de
2.3
Overzicht ‘basis’ sportinfrastructuur in Nederland
wedstrijdsport te versterken: meer binnensportaccommodatieruimte biedt immers gelegenheid tot meer trainingsuren voor verenigingen.
Rol van de gemeente Sportaanbod in Nederland is al decennia het domein van gemeenten. Hoewel sport en bewegen geen wettelijke taak zijn (het faciliteren van bewegingsonderwijs is dat wel) wordt door gemeenten al sinds de jaren ’50 geïnvesteerd in sportvoorzieningen en sportstimulering. De mate waarin geïnvesteerd wordt, hangt af van het ambitieniveau en de omvang van een gemeente. Grote steden zijn eerder geneigd te investeren in aspecten als topsport en
Ondanks de lokale verschillen en realisatie van accommodaties vanuit vraag-aanbod vergelijkingen, komt uit de gebruikscijfers van sportaccommodaties en bestaand sportaanbod van gemeenten in Nederland een algemeen basisniveau naar voren: •
Voor het gebruik van binnensport werd in de regel gerekend met één sporthal per 10.000 – 17.500 inwoners (Binnensportaccommodaties in Nederland, Mulier Instituut). De gemeente Leusden heeft ongeveer 31.500 inwoners en 2 sporthallen, dus heeft een aanbod conform de norm.
7
•
•
Gemeenten vanaf 20.000 inwoners hebben beschikking over een zwembad. Daarmee
Bij commerciële sport gaat het dan met name om het creëren van ruimte voor de sport.
wordt primair voorzien in zweminstructie, recreatief zwemmen en het beschikbaar
Daarnaast wordt commerciële sport in sommige gemeenten verbonden aan het
stellen van zwemwater voor verenigingen. In Leusden is ook een zwembad.
bewegingsonderwijs. Door afspraken te initiëren tussen scholen en fitnesscentra (maar ook
Gemeenten investeren in de regel in de sportfaciliteiten van buitensportaccommodaties.
bijvoorbeeld klimmuren en ijsbanen) kan een breder aanbod van bewegingsonderwijs
Het gaat daarbij dan primair om de sportvelden. In veel gevallen zijn ook lichtinstallaties
ontstaan en kunnen in sommige gevallen meer klokuren bewegingsonderwijs worden
de verantwoordelijkheid van de gemeente. De clubgebouwen zijn in de regel een
gerealiseerd, terwijl daarvoor geen nieuwe (binnensport)accommodaties hoeven te worden
(financiële) verantwoordelijkheid van verenigingen. Het eigendom van kleedgebouwen
gerealiseerd.
is divers geregeld (gemeentelijk of vereniging), maar de meeste gemeenten hebben
bewegingsonderwijs, met name door scholen voor voortgezet onderwijs.
Ook
buitensportcomplexen
worden
steeds
vaker
gebruikt
voor
hier of een subsidie voor of investeren zelf in de kleedgebouwen. De rolverdeling tussen •
gemeente en verenigingen is op dit moment niet helder en transparant.
Ongeorganiseerde sport en sport in de openbare ruimte
De meeste gemeenten beschikken daarnaast over één of meerdere tennis-
Ongeorganiseerde (of anders georganiseerde) sport is moeilijk te vatten. Er is immers
accommodaties. Die accommodaties zijn in meerderheid in particulier beheer en
sprake van een niet per se duidelijk herkenbare doelgroep (en zonder specifieke
eigendom (zonder gemeentelijke bemoeienis). In Leusden zijn drie tennisparken; de
aanspreekpunten). Tegelijk neemt sport in de openbare ruimte (veelal ongeorganiseerd of
verenigingen zijn daarbij verantwoordelijk voor beheer en exploitatie.
anders georganiseerd) de laatste jaren een steeds grotere plek in het sportlandschap in. Zo staan wandelen, hardlopen en fietsen in de top 5 (2021) van meest beoefende
Diversiteit van sportaanbod en sportverenigingen
activiteiten op het gebied van sport en bewegen. Sport en bewegen in de openbare ruimte
De diversiteit van het sportaanbod in gemeenten is veelal afhankelijk van de omvang van
is inmiddels overall ook de meest gebezigde vorm van sporten en bewegen (boven
de gemeente (en deels ook van het ambitieniveau) en de diversiteit van het
binnensport, buitensport op sportcomplexen en sporten thuis)8. Die tendens is jaren
verenigingsleven. Uit het eerder gememoreerde onderzoek van het Mulier Instituut komt
geleden al ingezet en de afgelopen periode verder versterkt ten tijde van de COVID-19
bijvoorbeeld ook naar voren dat in een minder stedelijke context meer dan twee keer zoveel
pandemie. Die stijgende tendens van meer sporten en bewegen in de openbare ruimte
sporthallen zijn dan in een stedelijke context, maar dat de bezettingsgraden niet lager zijn.
geldt overigens vooral voor volwassenen. Kinderen spelen juist minder buiten dan in het
In en door grotere gemeenten worden vaak ook voorzieningen als een atletiekbaan, rugby-
verleden, onder meer door elektronische schermen.
en cricketvelden en ijsbanen gerealiseerd en in standgehouden. Deze voorzieningen zijn te kenschetsen als grootstedelijke of bovenlokale sportaccommodaties.
Een beweegvriendelijke omgeving (de buitenruimte) stimuleert en faciliteert mensen optimaal om te bewegen. De beweegvriendelijke omgeving is daarbij vooral instrumenteel
2.3.2
Anders georganiseerde sport
in het kader van gezondheidsbeleid of vitaliteitsbeleid.
De rol van de gemeente bij het faciliteren van sport is van oudsher gekoppeld aan de georganiseerde sport en/of aan sportaccommodaties. Door de opkomst van commerciële
Sommige gemeenten richten zich daarom nadrukkelijker op een faciliterende rol binnen de
sport (fitness, squash, golf) en anders of ongeorganiseerde sport (hardlopen, wielrennen,
ruimtelijke ontwikkeling. ‘Gezond leven’ en het faciliteren daarvan is in steeds meer
bootcamp) wordt door veel gemeenten de vraag gesteld in hoeverre bij beleidsontwikkeling
gemeenten een centraal uitgangspunt. Bij de (her)ontwikkeling van wijken wordt in dat
een verbinding met deze vormen van sport tot stand gebracht moet worden.
kader ook steeds meer aandacht besteed aan de buitenruimte, die beweegvriendelijker kan zijn: voldoende groen, voldoende wandel- en fietspaden, kiezen voor extra beweegruimte
8
Zo benut je de openbare ruimte beter voor sport en bewegen – Allesoversport.nl
8
in plaats van voor extra woningen. Het Mulier Instituut heeft vastgesteld dat verschillende
2.4.1
doelgroepen de openbare ruimte op verschillende manieren gebruiken.
Een ambitie is dat elk kind moet kunnen sporten. Ieder kind verdient het om mee te doen.
•
Mannen doen relatief vaak actieve buitensporten, in hun eentje of in kleine groepjes
In samenwerking met de scholen, organisaties als Stichting De Boom en de
(denk aan hardlopen en fietsen);
buurtsportcoaches kan deze ambitie vorm krijgen. Scholen kunnen hierin een
•
Vrouwen doen relatief vaak in groepen fitnessactiviteiten;
signaalfunctie hebben en de weg wijzen, met de buurtsportcoaches als intermediair. Een
•
Ouderen wandelen;
buurtsportcoach als intermediair is laagdrempelig want de buurtsportcoach is vaak al een
•
Kinderen spelen (denk aan speelplekken, brede stoepen, sportveldjes);
bekend gezicht in de buurt.
•
Voor jongeren is de openbare ruimte een sociale ontmoetingsplaats (sportveldjes).
Sportstimulering
Nederland vergrijst en de vergrijzing zet ook nog door. Met sport- en beweegbeleid kan De rol van de gemeente is hierbij vooral een planmatige en proactieve om ruimte te creëren
worden ingespeeld op die vergrijzing. Verenigingen kunnen we faciliteren om het aanbod
voor sport en bewegen in de openbare ruimte en waar nodig voorzieningen te realiseren.
beter te laten aansluiten op behoeften van ouderen. Wanneer de ouderen de weg naar de
Hier ligt nadrukkelijk een relatie met de Omgevingswet en (daarbinnen) het
vereniging vinden kan deze doelgroep ook een maatschappelijke rol vervullen door het
bestemmingsplan. Ook andere landelijke akkoorden kunnen gunstig zijn voor het creëren
verrichten van vrijwilligerswerk. De inwoners van Leusden moeten een leven lang kunnen
van een beweegvriendelijkere omgeving, zoals het Nationaal Sportakkoord II (2023) en het
sporten of betrokken zijn bij de sport.
SamenSpeelAkkoord (2019). In het voorzieningenniveau in de gemeente zal daarnaast met de verschillende doelgroepen rekening gehouden kunnen worden.
De manier waarop de inwoners sporten en bewegen is ook veel veranderd de afgelopen jaren. Van georganiseerd in verenigingsverband naar individueel of in groepsverband en
Bij de uitwerking van het accommodatiebeleid wordt ingegaan op de mogelijkheden in
ongeorganiseerd sporten. De sporter is niet meer in één hokje te plaatsen. Wanneer de
Leusden, waar mogelijk voor de specifieke doelgroepen.
inwoners individueel of in groepsverband in de openbare ruimte willen sporten is samenwerking tussen anders georganiseerde sporten en de clubs noodzakelijk.
2.4
Intrinsieke waarde van sport
Ongeorganiseerde sporters worden ondersteund en waar mogelijk gefaciliteerd door de
Sport en bewegen is voor veel mensen een populaire vorm van vrijetijdsbesteding.
gemeente. Dit gebeurt vooral via het creëren van beweegvriendelijke ruimte in
Wanneer er sprake is van sport als doel, dan is het belangrijkste doel het plezier en de
ontwikkelingsplannen voor nieuwbouw of herstructurering en kan opgenomen worden in de
voldoening die je uit sport kan halen, ook wel de intrinsieke waarde van sport.
gebiedsontwikkeling bij dergelijke plannen.
De gemeente Leusden vindt het belangrijk dat zoveel mogelijk inwoners sporten en bewegen. De inwoners moeten de weg richting de sport- en beweegaanbieders weten te
2.4.2
vinden. Het aanbieden van sport en bewegen is een taak van de sport- en
Om op een prettige en veilige manier te kunnen sporten en bewegen is het belangrijk dat
beweegaanbieders. Dit sluit aan bij de gedachte van de participatiemaatschappij: iedereen
er kwalitatief en kwantitatief voldoende sportaccommodaties zijn, die voldoen aan de eisen
die dat kan neemt verantwoordelijkheid voor zijn eigen leven en omgeving. Maar daar waar
voor het bewegingsonderwijs, van de sportbonden en de huidige tijd (o.a. duurzaamheid).
dit niet lukt kan de gemeente een faciliterende rol vervullen.
Met het sportaccommodatiebeleid worden de voorwaarden geschapen om op een goede
Accommodaties
manier sport te kunnen beoefenen. Met de beschikbaarstelling van de accommodaties of om met accommodaties faciliterend te zijn, worden de inwoners in staat gesteld sportief actief te zijn. Het sportaccommodatiebeleid is één van de middelen van het sportbeleid. 9
Divers en passend aanbod
Multifunctioneel gebruik en spreiding
Bij een gemeente met de omvang van Leusden is het huidige aanbod van binnensport- en
Bij de realisatie en instandhouding van sportvoorzieningen moet een balans gevonden
buitensportvoorzieningen passend. De binnensportvoorzieningen (sporthallen, sportzalen
worden tussen enerzijds spreiding (laagdrempelige voorzieningen bereikbaar voor de
en gymzalen) moeten daarbij in ieder geval voorzien in de benodigde capaciteit voor het
inwoners) en anderzijds multifunctioneel gebruik en optimale bezetting. Met name bij
bewegingsonderwijs. Daarnaast zullen met name de sporthallen en sportzalen ook ingezet
gecombineerd gebruik voor bewegingsonderwijs en gebruik door verenigingen is optimaal
worden voor het faciliteren van binnensportverenigingen.
gebruik van sportvoorzieningen mogelijk. In de analyse wordt verder ingegaan op de
Voor de buitensportverenigingen moet een balans gevonden worden tussen de vraag naar
mogelijkheden tot (toekomstig) multifunctioneel gebruik van voorzieningen.
deze voorzieningen vanuit de verenigingen (op basis van normeringen van de sportbonden voor wedstrijden en trainingen). Aandachtspunten daarbij zijn de verschuiving van
Leusden kent twee kernen, Leusden en Achterveld. Kerngerichte voorzieningen in
wedstrijdsport van zondag naar zaterdag (met name bij voetbal), waardoor met name op
Achterveld zijn met name de buitensportcomplexen (voetbal en tennis) en de sportzaal
zaterdagen meer druk ontstaat op de wedstrijdcapaciteit. Daarnaast komt uit de landelijke
(mede voor het bewegingsonderwijs). De kerngerichte voorzieningen in Leusden hebben
trends naar voren dat buitensportvoorzieningen steeds vaker ook gebruikt worden voor
vooral betrekking op de gymzalen en sportzalen voor het bewegingsonderwijs. De grotere
bewegingsonderwijs en maatschappelijke organisaties als BSO en kinderopvang.
voorzieningen in Leusden (de twee sporthallen, het zwembad en de overige buitensportcomplexen) zijn te kenschetsen als kern overstijgende voorzieningen.
Bij een gemeente met de omvang van Leusden is een zwembad een passende voorziening. Met zwembad De Octopus beschikt Leusden over een zwembad. Ten tijde van het
Duurzaamheid
opstellen van deze rapportage wordt een onderzoek uitgevoerd naar renovatie of
Met het oog op de klimaatdoelen (2030) kan worden beoordeeld in hoeverre
nieuwbouw van het zwembad. Uit dat onderzoek komt in ieder geval de behoefte aan
sportaccommodaties verder kunnen verduurzamen. Voor zwembad De Octopus is al een
zwemwater in Leusden naar voren. Een zwembad blijft een belangrijke maatschappelijke
analyse gemaakt. Een aantal sportaccommodaties in Leusden zijn recent gerealiseerd (zie
voorziening, onder meer voor zwemlessen (veiligheid van kinderen), verenigingen,
ook de volgende hoofdstukken) of moeten op kortere termijn worden vervangen. Naast de
recreatie en gezondheid (banenzwemmen). Als gekozen wordt voor nieuwbouw, moet een
sportaccommodaties kan in overleg met verenigingen gekeken worden naar het verduur-
keuze gemaakt worden voor een functioneel zwembad (met vooral een lokaal
zamen van clubaccommodaties; de gemeente en de verenigingen kunnen daarbij allebei
verzorgingsgebied) of een zwembad met ook recreatieve voorzieningen (met een lokaal en
het initiatief nemen voor planvorming, verenigingen zullen de investeringen moeten doen.
bovenlokaal verzorgingsgebied). Naast het faciliteren van de bestaande sportaccommodaties kan bij planvorming rekening gehouden worden met het faciliteren van eventuele nieuw (georganiseerd) sportaanbod. Daarbij kan gedacht worden aan sporten als padel, maar ook aan initiatieven voor nieuwe takken van sport. Het initiatief komt daarbij vanuit de samenleving. Gezien de nabijheid van Amersfoort ligt afstemming over eventuele nieuwe initiatieven voor de hand. In de analyse van vraag en aanbod in deze rapportage wordt verder ingegaan op de toekomstige behoefte aan sportvoorzieningen in de gemeente.
2.5
Maatschappelijke waarde
2.5.1
Van intrinsieke naar (ook) maatschappelijke waarde van sport
Vanaf halverwege de jaren ’00 (met het uitkomen van de nota Tijd voor Sport van het ministerie van VWS) werd er ook aandacht gevraagd voor de maatschappelijke waarde die sport in zich heeft. De sport werd nadrukkelijker gekoppeld aan thema’s als participatie, integratie, gezondheid en arbeidsintegratie. Hiermee werden nieuwe waarden aan de sport toegekend. Hoe die nieuwe potentiële waarden ook daadwerkelijk tot toegevoegde waarde zou kunnen leiden, was lastig. Het was nieuw, er waren nog geen proven practices, veel
10
initiatieven waren nog vooral projectmatig van aard. Fundamenteel onderzoek op de
2.5.2
effecten van sport op thema’s van de maatschappelijke agenda ontbrak vaak nog. Er waren
In de nota “Thuis in Leusden” (2023 – 2027) wordt een kader en uitvoeringsrichting
wel aannames over het effect van sport en bewegen op bijvoorbeeld ziekteverzuim,
geschetst welke ambities Leusden heeft op het gebied van het Sociaal Domein en hoe de
arbeidsproductiviteit en zorgkosten, of de bijdrage die sportverenigingen konden leveren
sociale infrastructuur ingericht kan worden. De maatschappelijke waarde van sport in
aan het tegengaan van eenzaamheid en inclusie, maar onderzoek daarover werd net
Leusden heeft nadrukkelijke raakvlakken met thema’s uit dit beleidskader.
Maatschappelijke thema’s in Leusden
opgestart en resultaten waren nog niet bekend. De gemeente zet daarbij in op het benutten van kansen voor alle inwoners. Naast de vaste Bovendien werd de sportsector vaak als panacee, wondermiddel, gezien. De sportsector is
basis (wonen, inkomen) concentreert de gemeente zich daarbij op het aansluiten bij en
immers, net als het onderwijs, een vindplaats van veel verschillende doelgroepen: jong en
hebben van een sociaal netwerk en vitaal leven. Daarnaast biedt de gemeente samen met
oud, arm en rijk, autochtoon en allochtoon. De sportsector (en dan met name de
haar partners passende ondersteuning als inwoners de grenzen van hun eigen
verenigingen) werd
verschillende
mogelijkheden en netwerk bereiken. Uitgangspunten bij de visie op (samen) leven in
maatschappelijke thema’s. Zonder daarbij aan te geven hoe dat precies moest gebeuren.
Leusden zijn onder meer een inclusieve samenleving, zelfredzaamheid en passende
Tegelijk werd de georganiseerde sport geconfronteerd met nieuwe opgaven binnen haar
ondersteuning voor waar dat niet lukt en een sterke basisinfrastructuur.
gevraagd
om
bijdragen
te
leveren
op
veel
primaire taken: teruglopende aantallen vrijwilligers (onder meer bij het technisch kader, om teams te trainen en coachen), grotere regeldruk rond de exploitatie van kantines, een groter
De visie wordt uitgewerkt in speerpunten, die nadrukkelijk raakvlakken hebben met de
kostenbewustzijn van gemeenten en de wens tot doelmatigheid en doeltreffendheid van
maatschappelijke
uitgaven (bijvoorbeeld via het berekenen van kostprijzen en kostprijsgerelateerde huren
maatschappelijke waarde van) sport op aangehaakt wordt of kan worden, zijn:
voor sportaccommodaties9).
•
waarde
van
sport.
Relevante
speerpunten
waar
met
(de
Netwerken: inzet om aan te sluiten bij sociale netwerken. Sportverenigingen kunnen daar een belangrijke rol vervullen. Accommodaties (waaronder clubgebouwen) zijn
De georganiseerde sport focust zich met al die uitdagingen in eerste instantie op haar primaire bestaansrecht: het organiseren van wedstrijden en trainingen en het in stand
nodig om netwerken en ontmoetingsmomenten te realiseren. •
Vrijwilligersinzet: daarbij bieden sportverenigingen mogelijkheden om actief te zijn als
houden van een verenigingsleven. Niet alle verenigingen zijn daarnaast krachtig genoeg
vrijwilliger, daarmee onderdeel te zijn van een netwerk en zo te participeren in de
om een rol te spelen op de maatschappelijke agenda. Tegelijkertijd voelen veel
samenleving (zelfredzaam te zijn)
verenigingen zichzelf nadrukkelijk onderdeel van de samenleving. En zien ze zelf ook,
•
soms concrete, soms abstracte mogelijkheden om een aanvullende maatschappelijke rol
stimuleren van bewustwording van het belang van vitaal leven. De gemeente wil de
te spelen. Uit ervaringen bij verschillende gemeenten en verenigingen komt naar voren dat daarvoor in ieder geval twee zaken van belang zijn: de basis bij verenigingen is op orde
Leefstijl, sport en bewegen: het via een gezonde leefstijl en sport en bewegen gezondheid en vitaliteit van inwoners integraal ondersteunen.
•
Opvoeden en ondersteunen: kinderen en gezinnen kunnen rekenen op een gezonde
(vitale c.q. krachtige verenigingen). En verenigingen hebben vooral ook een concrete vraag
(en
nodig. Feitelijk de kern van veel sporters: een doel, een beoogd resultaat, een stip op de
sportverenigingen. Kinderen kunnen bij verenigingen leren winnen en verliezen,
horizon.
samenwerken en onderdeel te zijn van een netwerk.
9
diverse)
basisinfrastructuur,
onder
meer
sportaccommodaties
en
Het principe van kostprijsgerelateerde huur wordt in Leusden nog niet integraal toegepast.
11
2.6
de verenigingen hebben beheersmatige rollen op het gebied van buitensport en de
Beheer, organisatie en uitvoering
sporthal op het Burgemeester Buiningpark.
De organisatie van de sport is in gemeenten verschillend georganiseerd. Accommodaties
Met name wanneer de gemeente (een deel van) haar uitvoerende taken heeft uitbesteed
In het algemeen zijn er vijf vormen van beheer van accommodaties te onderscheiden:
of verzelfstandigd, ontstaat meer een regierol voor de gemeente en komt de uitvoering op
•
Gemeentelijk beheer: de gemeente is zelf verantwoordelijk voor beheer en exploitatie
afstand te staan. Beheer en exploitatie van de sport zijn niet uniform georganiseerd in
van binnen- en buitensportaccommodaties en het zwembad. Van oudsher was dit de
Nederland en is ook niet eenduidig in relatie tot de omvang van een gemeente. Een en
meest voorkomende vorm van beheer. Een aantal decennia geleden zijn gemeenten in
ander is afhankelijk van de wensen van gemeenten.
voorkomende gevallen overgegaan tot de oprichting van een stichting (veelal voor het • •
gemeentelijke zwembad).
Overige uitvoering: sportstimulering, verenigingsondersteuning en BRC
Stichting: voor de exploitatie van de accommodaties (vaak het zwembad) is een
De wijze waarop de overige uitvoerende taken zijn georganiseerd, verschilt per gemeente.
stichting (zonder winstoogmerk) opgericht.
Waar een sportbedrijf actief is, zijn ook sportstimulering en verenigingsondersteuning daar
(Commerciële) landelijke exploitant: Sportfondsen Nederland exploiteert al sinds de
vaak
jaren ’30 van de vorige eeuw voor verschillende gemeenten (vooral) het zwembad.
verenigingsondersteuning door de gemeente uitgevoerd of is die uitvoering ondergebracht
Vanaf de jaren ’90 zijn er meer exploitanten op de markt gekomen (onder meer
bij een welzijnsorganisatie of een provinciale sportorganisatie. In Leusden ligt de uitvoering
Optisport en SRO) en ontstond een privatiseringsgolf, vaak als gevolg van een
bij een samenwerkend sport- en beweegnetwerk “Leusden in Beweging”.
ondergebracht.
In
veel
andere
gevallen
worden
sportstimulering
en
kerntakendiscussie. In eerste instantie vooral rond de exploitatie van de zwembaden, maar later ook voor alle sportaccommodaties. •
Sportbedrijf: in gemeenten waar een kerntakendiscussie niet geleid heeft tot privatisering naar een commerciële exploitant, maar waar wel behoefte is aan een scherpe, juridisch vormgegeven scheiding van beleid en uitvoering, is verzelfstandiging in de vorm van een overheidsbedrijf een goed alternatief. De laatste jaren zijn er steeds meer sportbedrijven ontstaan, mede omdat die beheersvorm meer mogelijkheden geeft tot regie op de uitvoering. Zeker met de komst van de Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC) hebben meerdere gemeenten de uitvoering van de sport (exploitatie en uitvoering van het sportbeleid) ondergebracht bij sportbedrijven. Voor de instelling van een sportbedrijf is wel een zeker volume nodig (exploitatie van meerdere accommodaties en vaak ook de functionarissen uit de BRC).
•
Een combinatie van beheervormen: in verreweg de meeste gemeenten is er een combinatie
van
verschillende
beheervormen
(gemeentelijk
en
commercieel/
stichting/sportbedrijf en verenigingen). Ook in Leusden is sprake van een combinatie: de gemeente is verantwoordelijk voor de binnensport, SRO exploiteert het zwembad en
12
13
3.
Inventarisatie sportaccommodaties
vooral gebruik maken van de openbare ruimte (of voorzieningen buiten de gemeente Leusden) vallen deze buiten de scope van het onderzoek. Het zwembad valt eveneens
De gemeente Leusden kent een divers aanbod aan sportaccommodaties. Het grootste deel
buiten de scope van dit onderzoek; er wordt een apart onderzoek uitgevoerd naar de
van de sportaccommodaties in de kern Leusden is geconcentreerd op het Burgemeester
instandhouding van het zwembad.
Buiningpark (zowel buitensport als binnensport). Daarnaast zijn er verschillende binnensport-accommodaties (waaronder sporthal De Korf) en buitensportaccommodaties (waaronder het hockeycomplex van MHC Leusden en het tenniscomplex van LTV Leusden) in de Leusden gesitueerd. In de kern Achterveld zijn een voetbalcomplex, een tenniscomplex en een sportzaal gesitueerd. In de volgende hoofdstukken volgt een uitgebreide inventarisatie van de verschillende sportaccommodaties. Hierbij is het aanbod, de vraag en het gebruik van de accommodaties in beeld gebracht. Dit onderzoek heeft betrekking op de binnen- en buitensport in gemeente Leusden. Hierbij wordt het overzicht gehanteerd van de binnen- en buitensportaccommodaties dat verstrekt is door de gemeente Leusden. Het onderzoek heeft betrekking op de volgende sportaccommodaties. Tabel 1: Sportaccommodaties in relatie met gemeente Leusden