Uitvoeringsagenda 2021-2023

brandstoffen die kunnen leiden tot minder luchtverontreiniging. Uitvoerders

Trekker Ministerie van IenW. Overige Overige lidstaten, Permanente stakeholders Vertegenwoordiging van Nederland in Brussel. Planning Doorlopend. Beoogd effect Afname van emissies vanuit internationale scheepvaart.

4 Internationale regelingen en innovatiefondsen SLA-maatregel 4 Internationaal luchtbeleid Partijen verkennen de mogelijkheden om effectiever gebruik te maken van internationale regelingen en innovatiefondsen voor het versneld terugdringen van de emissies en ter ondersteuning van effectief luchtbeleid. Uitvoerders

Trekker

Deelnemers van de themagroep inter­ nationaal. IenW, RVO, RWS.

Overige stakeholders Planning Doorlopend; de provincie Utrecht informeert begin 2021 de verschillende themagroepen over kansen en ervaringen. Beoogd effect Versnelde afname van emissies door ondersteuning van effectief luchtbeleid.

Uitvoeringsagenda Schone Lucht Akkoord 2021 - 2023 | 65

13 Participatie en citizen science

Voor een complex vraagstuk als luchtkwaliteit is samen­ werking tussen overheid, bewoners, bedrijven en organisaties een randvoorwaarde voor succes. Het Schone Lucht Akkoord (SLA) is een akkoord tussen overheden, maar bij de uitwerking en de uitvoering spelen inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties een belangrijke rol. In het SLA hebben partijen daarom afspraken gemaakt over het informeren en betrekken van stakeholders. Dit gebeurt bij het uitwerken van de maatregelen in de themagroepen, door het organiseren van consultatiemomenten en door aanvullende acties zoals een jongerentop. Iedere deelnemende overheid organiseert het informatie- en participatieproces in de eigen omgeving. In het SLA werken deelnemers samen aan het ontwikkelen en delen van informatie, methoden en resultaten. Citizen science speelt een belangrijke rol in participatie. Door inwoners, bedrijven en andere belanghebbenden in staat te stellen om zelf te meten, krijgen ze beter inzicht in de luchtkwaliteit in hun omgeving en de bijdrage hieraan van verschillende bronnen. Ook willen we onderzoeken of en hoe citizen science kan bijdragen aan het verder versterken en verfijnen van het meetnet.

66 | Uitvoeringsagenda Schone Lucht Akkoord 2021 - 2023

1 Landelijke jongerentop SLA-maatregel 1 Participatie Alle Partijen nemen deel aan de totstandkoming van een landelijke ‘jongerentop’. Het resultaat wordt aangeboden aan de minister voor Milieu en Wonen, gedeputeerden van de Provincies en wethouders van de Gemeenten. Partijen onderzoeken op welke wijze de adviezen kunnen worden meegenomen in de uitvoeringsagenda van het Schone Lucht Akkoord en nemen deze vervolgens op in de afspraken en monitoring.

Jongeren zijn vaak weinig betrokken bij consultaties en andere vormen van participatie. Toch zijn hun meningen en ideeën van belang voor het SLA. Het beleid raakt hen immers ook door de lucht die zij nu en hun kinderen in de toekomst inademen en door de maatregelen die genomen worden. Om de stem van jongeren een plek te geven, organiseren de SLA-partijen gerichte betrokkenheid van jongeren.

Op 17 november 2020 is een jongerenpanel georganiseerd. In verband met de coronamaatregelen is de jongerentop zoals was voorzien voor begin 2020 omgezet in een digitaal jongerenpanel. Tijdens het Schone Lucht Jaarcongres 2021 zijn de resultaten aangeboden aan de Stuurgroep van het SLA. Uitvoerders

Trekker Ministerie van IenW. Overige VVM (netwerk van milieuprofessionals), stakeholders verschillende organisaties voor jonge professionals van de VVM, internationale studentenverenigigen, GLOBE. Planning 17 nov 2020: jongerenpanel. Begin 2021: vervolgafspraken over structurele participatie van jongeren in het SLA. Beoogd effect Jongeren krijgen de mogelijkheid om hun mening en ideeën te geven over plannen en maatregelen in het kader van het SLA.

2 Inwoners en bedrijven actief informeren SLA-maatregel 2 Participatie Alle Partijen informeren inwoners en bedrijven actief over luchtkwaliteit en gezondheidseffecten, de maatregelen die zij nemen om gezondheidswinst te realiseren en de mogelijkheden voor citizen science.

In 2020 heeft de rijksoverheid de website schonelucht­ akkoord.nl gelanceerd om informatie over de aanpak van de luchtkwaliteit te delen. Daarnaast worden stakeholders geïnformeerd via de nieuwsbrief, via het jaarlijkse Schone Lucht Congres en via de themagroepen. Het SLA is in 2020 ter consultatie opengesteld. In het Hoofdlijnenverslag van de internetconsultatie Schone Lucht Akkoord is aangegeven hoe de resultaten verwerkt worden. Jaarlijks wordt over de voortgang van het Schone Lucht Akkoord gerapporteerd. Het RIVM publiceert beschikbare informatie over de luchtkwaliteit in gebieden. Via de website samenmeten.nl informeert het RIVM over de mogelijkheden en voorbeelden van citizen science. Daarnaast beantwoordt het RIVM via samenmeten@rivm.nl vragen van gemeenten en provincies, maar van ook burgergroepen en individuele burgers, over het zelf en samen meten van de luchtkwaliteit. Het rijk, de provincies en de gemeenten informeren stakeholders via hun eigen kanalen.

Uitvoerders

Trekker Rijk, provincies en gemeenten. Overige Alle stakeholders. stakeholders Planning Doorlopend. Beoogd effect Actief informeren van inwoners door stakeholders over luchtkwaliteit, gezondheid en de voorgenomen maatregelen om de luchtkwaliteit te verbeteren.

3 Citizen science SLA-maatregel 3 Participatie Partijen die actief aan de slag gaan met citizen science werken samen aan het versterken van het kennis­ netwerk rond citizen science. Doel is om meer mensen in gelegenheid te stellen de luchtkwaliteit in de omgeving te meten en een kwaliteitsslag in de voorlichting over zelf lucht metingen uitvoeren te realiseren. Onder leiding van het RIVM wordt minimaal tweejaarlijks een luchtkwaliteitdag georganiseerd waarbij gemeenten en andere initiatiefnemers van burgermeetnetten kennis en ervaring kunnen uitwisselen en nieuwe kennis kunnen opdoen. Dit in nauwe samenhang met de hieronder genoemde pilot waarin wordt geëxperimenteerd met het gebruik van sensormeetgegevens in het landelijk meetnet luchtkwaliteit.

3a Jaarlijkse luchtmeetdag Gemeenten en andere initiatiefnemers van burger­ meetnetten kunnen kennis en ervaring uitwisselen en nieuwe kennis opdoen tijdens de jaarlijkse luchtmeetdag. Uitvoerders

Trekker RIVM. Overige Kennishouders aan de sociaalwetenschapstakeholders pelijke kant van participatie (zoals universiteiten en community managers), gemeenten. Planning 2021: eerste (online) luchtmeetdag; daarna in principe elk jaar. Beoogd effect Kennisdeling. 3b Website en e-mailloket Samen Meten De website en het e-mailloket Samen meten bieden kennis over het (zelf ) meten van luchtkwaliteit. De website geeft ook een overzicht van citizen science-projecten. Daarnaast is er een nieuwsbrief. Zo wordt via de verschillende projecten kennis gedeeld door derden.

Uitvoeringsagenda Schone Lucht Akkoord 2021 - 2023 | 67

Uitvoerders

Trekker RIVM. Overige Iedereen die geïnteresseerd is in citizen stakeholders science projecten op het gebied van lucht en gezondheid. Planning Doorlopend. Beoogd effect Inzicht in het (zelf ) meten van luchtkwaliteit. 3c Samen Meten forum Op het Samen Meten forum vindt uitwisseling van kennis en ervaring plaats tussen burgerinitiatieven en met experts. Het forum is eind 2020 in gebruik genomen. In 2021 wordt het gebruik ervan in de praktijk geëvalueerd en waar nodig bijgestuurd. Uitvoerders

Trekker Provincie Zuid-Holland. Overige RIVM. stakeholders Planning Eind 2020: in gebruik. 2021: evaluatie en bijsturing. Beoogd effect Ondersteuning burgerinitiatieven door uitwisseling van kennis en ervaringen en ondersteuning door experts.

4

Pilot participatie SLA-pilot participatie De Rijksoverheid stelt in samenwerking met RIVM meetstations uit het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit ter beschikking aan gemeenten en/of provincies die deelnemen aan de Pilot. Deze meetstations zijn eigendom van het RIVM en RIVM zorgt voor het onderhoud en beheer. In sommige gevallen kan worden overwogen om een extra meetstation bij te plaatsen of, in overleg, een station van een ander meetnet in de pilot te betrekken. Burgers en bedrijven kunnen rondom het meetstation (satelliet) sensoren plaatsen om lokaal de luchtkwaliteit te meten. Het RIVM ontwikkelt een (web)platform om de gegevens uit te kunnen wisselen met de gegevens van het Landelijk Meetnet. In de pilot wordt onderzocht op welke manier op een bestendige manier betrouwbare informatie kan worden gegenereerd waarbij zowel burgers, decentrale overheden als de rijksoverheid relevante informatie over de luchtkwaliteit uitwisselen. De deelnemende gemeenten dragen bij in de kosten van het plaatsen en beheer van het station en de sensoren.

De pilot participatie is gericht op: • de koppeling met (nieuwe) RIVM-meetstations uit het Landelijk Meetnetwerk Luchtkwaliteit, de zogenaamde ankerstations met sensoren en citizen science; 68 | Uitvoeringsagenda Schone Lucht Akkoord 2021 - 2023

• (lokale) pilots gericht op kennisontwikkeling en ondersteuning van participatie. Het kan bijvoorbeeld gaan om projecten voor bijdrage aan de (lokale) luchtkwaliteit en gezondheidseffecten van verschillende bronnen (zoals houtrook, bouwprojecten), om de toegepaste sensoriek en om innovatieve manieren voor de inzet van citizen science-projecten voor participatie van en samenwerking met specifieke stakeholders. 4a Criteria pilots en afspraken Begin 2021 is een selectie gemaakt van de pilotprojecten. De selectie is gemaakt op basis van gesprekken en aangeleverde documentatie. Partijen die geselecteerd zijn als pilot: gemeenten Rotterdam, Eindhoven, Barneveld-Ede en de provincies Zeeland en Noord-Brabant. Partijen die hun interesse hebben getoond maar niet geselecteerd zijn als pilot onder het Schone Lucht Akkoord, worden uitgenodigd in de Themagroep om kennis op te doen en ervaringen te delen. Uitvoerders

Trekker

RIVM, provincie Zuid-Holland en het ministerie van IenW. Overige Ministerie van IenW, RIVM, de provincie stakeholders Zuid-Holland. Planning Begin 2021: afspraken over de uitvoering van de pilots en kennisdeling en start uitvoering pilots. Beoogd effect Duidelijkheid over aan welke criteria pilots moeten voldoen en welke afspraken hiervoor gemaakt worden. 4b Kennis Door het delen van resultaten van metingen, gegevens en ervaringen worden zowel wetenschappers als bewoners in staat gesteld analyses uit te voeren en conclusies te trekken. Daardoor wordt het vraagstuk vanuit meerdere perspectieven benaderd. Dit genereert nieuwe kennis en een beter begrip voor de wederzijdse opvattingen. In 2020 is een verkenning gestart naar een passende kennisinfrastructuur die de uitwisseling van gegevens, kennis en ervaringen bevordert en analyse stimuleert en zo het lerend vermogen van partijen versterkt. Uitvoerders

Trekker Provincie Zuid-Holland. Overige Bewoners en wetenschappers. stakeholders Planning 2021: verkenning naar passende kennis­ infrastructuur. Beoogd effect Bewoners en wetenschappers in staat stellen om zelf analyses te maken en conclusies te trekken.

4c GLOBE In het najaar van 2020 heeft Stichting GLOBE Nederland in samenwerking met het RIVM een campagne voor middelbare scholieren ontwikkeld rondom fijnstof. Sinds oktober kunnen scholen die aangesloten zijn bij GLOBE een lespakket krijgen met daarin sensoren voor fijnstof, informatie over fijnstof en luchtkwaliteit, en opdrachten. Door leerlingen actief te laten meedoen in een citizen science-project waarbij ze zelf metingen doen, worden ze bewust gemaakt van de fijnstofproblematiek. Het lesmateriaal helpt ze bij deze bewustwording. Leerlingen van scholen die hiermee in 2020 aan de slag zijn gegaan, hebben hun resultaten gedeeld via het georganiseerde jongerenpanel en op het Schone Lucht Jaarcongres op 13 januari 2021. Het programma loopt door in 2021 en daarna. Uitvoerders

Trekker Stichting GLOBE (RIVM als opdrachtgever). Overige RIVM en middelbare scholen. stakeholders Planning Najaar 2020: ontwikkeling van lesmateriaal (uitgevoerd). 2021 en daarna: lespakket beschikbaar voor scholen. Beoogd effect Bewustwording bij leerlingen van de fijnstofproblematiek.

4e Webplatform voor data De pilots kunnen gebruikmaken van het dataportaal Samen Meten (samenmeten.rivm.nl) om meetdata uit verschillende projecten in initiatieven bijeen te brengen, samen met de data van de officiële metingen uit het luchtmeetnet. Recent ontwikkelde functionaliteiten met meerwaarde voor de participatie pilot zijn een dashboard per gemeente en een tool die het analyseren van de meetdata faciliteert, de Samen Analyseren Tool. Deze laatste bevindt zich nu in de testfase. Het doel is om in 2021 het gebruik van de tool door alle burgermeetprojecten mogelijk te maken. Uitvoerders

Trekker RIVM. Overige Pilotgemeenten en -provincies. stakeholders Planning De Samen Analyseren Tool is in 2020 getest en komt in de 2e helft van 2021 beschikbaar. Beoogd effect Inzicht in welke meetdata van verschillende projecten en initiatieven beschikbaar zijn en het mogelijk maken om deze data uit te wisselen. De tools maken het voor burgers en overheden gemakkelijker om de meetdata te begrijpen en er duiding aan te geven.

4d Pre-pilot NO2-sensoren Om de toepasbaarheid van sensoren voor stikstofdioxide (NO2) te vergroten, heeft het RIVM in 2020 een start gemaakt met een pre-pilot. Deze loopt door in 2021. De huidige ervaring is dat de kalibratie van de NO2-sensoren in perioden buiten de zomer vrij goed gaat, maar in de zomer lang niet altijd eenduidige resultaten geeft. Dat hangt samen met de lagere concentraties en hogere temperaturen in de zomer. In de pre-pilot wordt nader onderzoek gedaan naar momenten waarop zinvolle metingen te doen zijn en hoe het aantal momenten te vergroten is. Daarnaast wordt onderzocht en vastgelegd hoe goed de metingen zijn met behulp van de door het RIVM ontwikkelde ‘nachtkalibratie’ om voor drift (een in de tijd oplopende verschuiving van het nulpunt van de sensor) te corrigeren. Voor de pre-pilot worden op een aantal locaties in Rotterdam, Hilversum en Utrecht sensormetingen uitgevoerd. Kennis uit de pre-pilot is daarna toepasbaar in andere pilots. Uitvoerders

Trekker RIVM. Overige Deelnemers aan de pre-pilot in Rotterdam, stakeholders Hilversum en Utrecht. Planning 2020-2021. Beoogd effect Inzicht in bredere toepasbaarheid van sensoren voor stikstofdioxide.

Uitvoeringsagenda Schone Lucht Akkoord 2021 - 2023 | 69

Dit is een publicatie van het

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

www.rijksoverheid.nl/ienw Opmaak: VormVijf Den Haag Maart 2021