Bijlage 3 Omgevingsvisie 2025-2040

Leudal, Natuurlijk! Omgevingsvisie gemeente Leudal November 2025

Inhoud 1

Algemeen.......................................................................................................4 1.1 Voorwoord ...............................................................................................4 1.2 Inleiding ..................................................................................................5 1.3 Leeswijzer ................................................................................................5 1.4 Samenvatting ...........................................................................................6

2

Kwaliteit als basis........................................................................................12 2.1 Omgevingskwaliteit ................................................................................12 2.2 Landschappen.........................................................................................12 Cultuurgronden van westelijk Leudal .................................................................13 Leudal en omgeving........................................................................................15 Ontginningsgronden van noordelijk Leudal .........................................................17 Het Maasdal...................................................................................................18 2.3 Gebiedstypen..........................................................................................20 Kernen..........................................................................................................20 Bedrijventerreinen ..........................................................................................20 Buitengebied, inclusief kernrandzones ...............................................................20

3

Wonen en leven in Leudal ............................................................................21 3.1 Passende woningen ................................................................................21 3.2 Mobiliteit ................................................................................................24 3.3 Voorzieningen ........................................................................................26

4

Ondernemen en werken in Leudal................................................................28 4.1 Ondernemen en werken (algemeen).......................................................28 4.2 Ondernemen en werken (agrarische sector) ...........................................31

5

Genieten en recreëren in Leudal ..................................................................35

6

Natuurlijk Leudal .........................................................................................38

7

Duurzaam en toekomstbestendig Leudal .....................................................45

8

Gezond en veilig Leudal ...............................................................................48 8.1 Gezonde leefomgeving............................................................................48 8.2 Goede gezondheid en veiligheid..............................................................52

9

De Omgevingsvisie in de praktijk.................................................................55 9.1 Wat mag er en waarom? .........................................................................55 9.2 Welke kosten en bijdragen betalen initiatiefnemers?..............................56 9.3 Wat doen wij aan onze fysieke leefomgeving? ........................................57 9.4 Wat is het vervolg? .................................................................................58 9.5 Wij blijven in beweging ..........................................................................59

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 2 van 76

Bijlagen ............................................................................................................60 Bijlage 1 - Begrippenlijst................................................................................61 Bijlage 2 – Ruimtelijke ambitie 2040 / Landschapstypen van Leudal .............66 Bijlage 3 – Participatieverslag........................................................................67 Bijlage 4 – Nota van Zienswijzen....................................................................76

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 3 van 76

1

Algemeen

1.1 Voorwoord Voor u ligt de Omgevingsvisie van de gemeente Leudal. In dit beeldende document laten wij u zien, hoe wij als Leudal denken, wat onze gemeente in het jaar 2040 uniek maakt. Samen werken we aan de opgaven vanuit de kernwaarden; Rust, Ruimte en Groen. Natuurlijk gaan we dat samen doen. “Natuurlijk” kun je op twee manieren benaderen. Vanzelfsprekend doen we het samen. Samen bereik je meer dan alleen en door het samen te doen ontstaat draagvlak voor wensen en ideeën. Natuurlijk betekent ook dat we vanuit de gedachte over de waterhuishouding en bodemkwaliteit werken aan een buitengebied waar de natuurlijke balans weer in evenwicht is. De samenleving verandert en onze gemeente verandert mee. Deze Omgevingsvisie is daar een voorbeeld van: een brede en integrale visie op de toekomst en een raamwerk voor allerlei ontwikkelingen. Dit document laat kort, bondig én beeldend zien waar wij samen met u aan willen werken om in 2040 te kunnen zeggen dat Leudal een prachtige woongemeente met een vitaal buitengebied is. Door de visualisatie krijgt u een beeld bij de teksten. De visualisatie laat zien hoe de verschillende ambities zijn bedoeld en hoe deze ambities zichtbaar zouden kunnen zijn in onze gemeente. De visualisatie daagt ons allemaal uit om initiatieven te nemen en te realiseren die aansluiten bij dat beeld. Een beeld zegt meer dan woorden.

En is voor iedereen makkelijker te begrijpen. Door de beeldende visie hebben we getracht van de gebaande paden af te wijken waar het gaat om het meenemen van u, onze inwoners, bij deze visie. Want deze Omgevingsvisie Leudal is van en voor iedereen die in onze gemeente woont, werkt en/of verblijft. “Ja, Leudal is in 2040 een hartstikke gezonde gemeente. We pakken nog vaker de fiets, kinderen sporten en spelen in de openbare ruimte en kernrandzones nodigen nog meer uit om spontaan in beweging te komen.” In de Omgevingsvisie gaat het niet alleen om stenen, wegen, natuur en waar we dat juist wel of niet willen, maar gaat het ook over wat we doen op die plekken. Dat iedereen mee moet kunnen doen, dat we respect hebben voor onze geschiedenis en tradities in stand houden en boven al dat we dat allemaal gezamenlijk met elkaar doen. De Omgevingsvisie geeft een streefbeeld aan van ‘ons Leudal’ in 2040. Het is niet een fysieke kaart waar precies wordt aangegeven waar wat mag of niet mag. Het mooie van de Omgevingsvisie is dus dat het juist ook gaat over sociale, culturele en maatschappelijke waarden en hoe deze in een juiste verhouding met elkaar samengaan met de ruimtelijke leefomgeving. Namens het hele college wensen wij u veel leesplezier in deze Omgevingsvisie.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 4 van 76

1.2 Inleiding Voor u ligt de Omgevingsvisie van de gemeente Leudal. Onze Omgevingsvisie is geschreven met het oog op de fysieke leefomgeving van Leudal in 2040. De Omgevingswet is sinds 1 januari 2024 van kracht, waarbij verantwoordelijkheden van het Rijk zijn overgedragen aan ons als gemeente. Een belangrijk onderdeel van de Omgevingswet is het opstellen van een Omgevingsvisie. In de Omgevingsvisie geven we aan wat we belangrijk vinden in de fysieke leefomgeving. We geven hierbij een ruimtelijke vertaling van de Strategische Visie en de daarin opgenomen strategische kernwaarden: rust, ruimte en groen. We beschrijven wat we gaan doen om de huidige manier van leven in onze gemeente ook in de toekomst mogelijk te maken zoals we dat nu gewend zijn. Door de komst van de Omgevingswet is het mogelijk om (meer dan voorheen) zelf invulling te geven aan onze doelen. Waar nodig volgen we het provinciale en landelijke beleid en waar het kan, maken we een lokale afweging. We beogen de juiste koers te varen voor ons grondgebied en een passend toekomstperspectief voor onze ondernemers te bieden met een duurzaam ondernemersklimaat. Dit komt terug in de programma’s die worden uitgewerkt na vaststelling van deze visie. De Omgevingsvisie hebben wij met inbreng van onze inwoners, ondernemers, partners en deskundigen opgesteld.

In bijlage 3 ‘Participatieverslag’, geven wij op hoofdlijnen inzicht in de momenten waarop wij in gesprek zijn gegaan met onze inwoners, ondernemers en partners en welke inzichten en reacties dit heeft opgeleverd. Ook laten we zien of, en op welke manier, deze inzichten of reacties zijn verwerkt in deze Omgevingsvisie. Daarnaast is van belang dat de Omgevingsvisie in ontwerp ter inzage heeft gelegen van 20 december 2024 tot en met 13 februari 2025. Tijdens deze periode zijn door diverse inwoners, ondernemers, (keten)partners en belangenorganisaties zienswijzen ingediend. Een overzicht van deze zienswijzen en een reactie hierop is opgenomen in bijlage 4 ‘Nota van Zienswijzen’. De zienswijzen hebben geleid tot een aanpassing en aanscherping van de omgevingsvisie. Met name voor wat betreft de gemaakte keuzes en de toepassing van de gebiedsgerichte benadering hebben wij meer expliciet gemaakt, wat hieronder wordt verstaan en hoe dit wordt toegepast. Dit is met name in de hoofdstukken 2, 4, 6 en 9 terug te lezen. Verder is, ten aanzien van de participatie voorafgaand aan het ontwerp en eveneens voor wat betreft de zienswijzen, van belang dat een visie een toekomstbeeld op hoofdlijnen is. Dit betekent dat verdere uitwerking nodig is in bijvoorbeeld Uitvoeringsprogramma’s, het Omgevingsplan of concrete plannen en projecten. De Omgevingsvisie geeft richting aan deze uitwerking.

Dit betekent dan ook dat wij vanuit onze bevoegdheid en deskundigheid een zorgvuldige afweging van de belangen van inwoners, ondernemers en partners hebben gemaakt. Dit kan niet anders dan door soms keuzes te maken tussen tegengestelde belangen. Wij vertrouwen erop dat wij nu een visie hebben ontwikkeld die enerzijds ruimte biedt aan ontwikkelingen en anderzijds bescherming biedt voor een prettige woon- en leefomgeving. Op die manier is en blijft het ‘mooi leven in Leudal’.

1.3 Leeswijzer Onze Omgevingsvisie is opgebouwd uit negen hoofdstukken. Het voorwoord en de inleiding heeft u al gehad. In paragraaf 1.4 leest u een samenvatting van de gehele visie. Daarna volgt in hoofdstuk 2 een uitgebreide beschrijving van onze gemeente. Wij hebben in onze visie de gemeente Leudal onderverdeeld in zeven deelgebieden. De 7 gebieden bestaan uit vier landschappen: Cultuurgronden van westelijk Leudal, Leudal en omgeving, Jonge ontginningsgronden in Noordelijk Leudal en het Maasdal. En uit drie gebiedstypen: de kernen, het buitengebied inclusief de kernrandzones en de bedrijventerreinen.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 5 van 76

Daarna komen de verschillende thema’s aan bod die samen de fysieke leefomgeving vormen: • Wonen en leven in Leudal (H3) • Ondernemen en werken in Leudal (H4) • Genieten in Leudal (H5) • Natuurlijk Leudal (H6) • Duurzaam en toekomstbestendig Leudal (H7) • Gezond en veilig Leudal (H8) In elk thema beschrijven we eerst de huidige situatie onder het kopje ‘Waar staan we nu?’. Vervolgens worden de ontwikkelingen, kansen en toekomstige situaties waar we rekening mee moeten houden per thema aangegeven onder het kopje: ‘Wat komt er op ons af?’. Onder het kopje ‘Wat willen we?’ beschrijven we de gewenste situatie in 2040 per deelgebied. We bedoelen hierbij niet de beweging er naar toe of acties die daarvoor nodig zijn. Dat wordt verder uitgewerkt in aparte uitvoeringsprogramma’s en beleidsnota’s. In het laatste hoofdstuk (H9) geven wij een doorkijk naar hoe we deze visie gaan gebruiken, op welke manieren we de ambities verder gaan uitwerken in concrete acties en hoe we hierop gaan sturen. Om helderheid te geven aan gebruikte begrippen, verwijzen we u graag naar de begrippenlijst die wij achteraan onze visie hebben opgenomen (bijlage 1). Ter verduidelijking van onze visie hebben wij een visiekaart toegevoegd (bijlage 2). Op de visiekaart staan de landschappen topografisch weergegeven. Deze kaart geeft een nadere duiding van de gebiedsgerichte benadering op ons grondgebied.

Het geeft een zonering op hoofdlijnen en is niet tot op perceelsniveau uitgewerkt. De visie én visiekaart maken ontwikkelingen niet direct mogelijk of onmogelijk. De kaart geeft evenmin één-op-één uitsluitsel of een ruimtelijke ontwikkeling mogelijk is op een bepaald perceel en de voorwaarden die daar dan bij horen. In Bijlage 3 is een verslag opgenomen van het participatie-traject bij de voorbereiding van de visie.

1.4 Samenvatting Waar staan we nu? We hebben een mooie en unieke gemeente met 16 prachtige dorpen en een uitgestrekt buitengebied met veel diversiteit. Denk aan akkerbouw, rundveebedrijven, volle grond tuinbouw, intensieve veehouderijen en zorg- en recreatie bedrijven, daarnaast zijn er bijzondere natuurwaarde en wonen en vele mensen. Het is hier fijn om te wonen, te leven en te werken. We zorgen voor elkaar, genieten met elkaar en zetten ons in voor een bruisend verenigingsleven. Elk dorp is uniek en heeft bijzondere en soms verborgen parels waar we iedere dag trots op zijn. Het landschap met haar natuurwaarde en biodiversiteit is passend bij haar omgeving en zorg voor een goed leefklimaat. Deze mix van diversiteit in de dorpen en het uitgestrekte en unieke buitengebied willen we ook in de toekomst behouden. Wat komt er op ons af? Demografische ontwikkelingen vormen een uitdaging voor het wonen en leven in Leudal. De bevolkingsgroei wordt langzaam minder. Daarnaast verandert ook de samenstelling van de bevolking. Onze inwoners vergrijzen (in 2024 is bijna een kwart 65+) en ouderen leven langer, de zogenaamde dubbele vergrijzing. Het aantal mensen in de werkzame beroepsbevolking neemt in de directe omgeving af.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 6 van 76

Tegelijkertijd zien wij kansen in de oprukkende Brainportregio, dat voor Leudal als woongemeente kansen biedt. Nieuwe inwoners (jonge professionals, internationale werknemers en gezinnen) zijn nodig voor een meer evenwichtige verdeling van de bevolking en om onze lokale economie draaiende te houden. Daarnaast zijn zij nodig als werknemers, als leden bij verenigingen, als mantelzorgers etc. Als we niets doen, hebben we een autonome krimp in 2040. Deze veranderingen in de opbouw van de bevolking hebben gevolgen voor de woonopgave (soorten en aantallen woningen) en de vraag naar zorg en ondersteuning. Er komen steeds meer kleinere één- en tweepersoons huishoudens en minder gezinnen. In de toekomst zijn er steeds minder zorgplekken beschikbaar, omdat de zorg(huisvesting) anders georganiseerd wordt. Daardoor zijn mensen meer en meer aangewezen op hun netwerk bij een eventuele zorg- en ondersteuningsvraag. Dit geldt niet alleen voor ouderen, maar ook voor andere zorgvragers. Het aantal nieuwe kwetsbare inwoners neemt toe. Denk bijvoorbeeld aan oorlogsvluchtelingen, asielzoekers of internationale werknemers die zich al dan niet tijdelijk in onze gemeente vestigen. Zij vragen niet alleen om een woonoplossing, maar ook om ondersteuning en begeleiding ter bevordering van de integratie. De woonwensen van inwoners veranderen.

Die wensen zijn heel breed: door de mogelijkheid van het hybride werken is een langere reistijd tot het werk minder vaak een probleem. En vinden mensen het prima om verder van het werk af te wonen. Andere woonwensen zijn bijvoorbeeld maatregelen om langer zelfstandig thuis te wonen en energetische verbeteringen aan de woning zoals isolatie en de vermindering van het gebruik van gas. In samenhang met de veranderende woonwensen, veranderen de wensen ook op het gebied van recreëren en genieten. Sinds corona is er een sterke toename in natuurrecreatie, waardoor de druk op de natuur toeneemt. Dit en de veranderde opbouw in bevolking zorgt voor een behoefte aan meer diversiteit in het recreatieaanbod. Ook de woon- en leefomgeving verandert. De gevolgen van klimaatverandering kunnen leiden tot lange en hevige periodes van droogte of vernatting of extreme temperaturen. Of in het ergste geval tot natuurrampen. Om bestand te zijn tegen deze klimaatverandering kijken we nu bewuster naar het bodem-watersysteem. Dit speelt een doorslaggevende rol bij de inrichting van het land en daarmee ook van onze gemeente. Het bodem-watersysteem is een samengesteld geheel van verschillende onderdelen die elkaar beïnvloeden. Keuzes op de ene plek, hebben gevolgen voor een andere plek of activiteit. Het is belangrijk dat we zorgvuldige keuzes maken vanuit het samenspel van water en bodem.

Anders daalt de waterkwaliteit, de bodemkwaliteit en de grondwaterstand. Het buitengebied maakt al jaren een enorme transitie door. Deze wordt enerzijds gekenmerkt door de veranderingen in de agrarische sectoren anderzijds door de energietransitie en noodzakelijk natuurherstel. Deze veranderingen worden ingegeven vanuit natuurdoelstellingen, het belang van een goede gezondheid voor inwoners, het waarborgen van de (omgevings)veiligheid en de noodzaak voor een schonere en meer toekomstbestendige leefomgeving. De druk op het buitengebied is groot en deze druk neemt toe. Meer gebruikers hebben een groter wordende ruimtevraag. Het Rijk legt steeds meer verantwoordelijkheden bij lagere overheden, onder andere gemeenten, om (mede) regie te voeren op de energietransitie, de landbouwtransitie, het natuurherstel, het woningaanbod, het zorgaanbod, de huisvesting van kwetsbaren etc. Dit vraagt om een andere – actievere - rol als gemeente dan in de afgelopen jaren.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 7 van 76

Wat willen we? Voor u ligt daarom een Omgevingsvisie die is gericht op 2040 en keuzes bevat die noodzakelijk zijn om deze regie te kunnen voeren. Hierbij is het vertrekpunt dat niet alles, overal en tegelijk kan. Onze voornaamste focus is dat we een levendige woongemeente zijn met een vitaal buitengebied waarin innovatie en ondernemerschap belangrijke uitgangspunten zijn. Hierbij vinden we het belangrijk dat de 16 dorpen hun eigen identiteit behouden en ook niet aan elkaar verkleven. Voor ieder inhoudelijk hoofdstuk wordt hieronder puntsgewijs inzichtelijk welke keuzes we maken en wat we willen bereiken.

Wonen en leven in Leudal Passende woningen • In alle dorpen bieden wij (ver)bouwmogelijkheden, afgestemd op de behoefte, waarbij • •

inbreiding voor uitbreiding gaat. Vrijkomende (transformatie)locaties worden benut, zo voorkomen we leegstand. Wij sturen op kwaliteit: betaalbare en toekomstbestendige woningen in een groene

•

omgeving. Wij zetten in op meer variatie in (woon)zorgvoorzieningen, afgestemd op specifieke

•

doelgroepen. Verduurzaming van bestaande woningen energievoorzieningen op wijkniveau.

vinden

wij

belangrijk,

wij

nemen

ook

Mobiliteit • Onze dorpen zijn bereikbaar via diverse vormen van vervoer aanvullend op de •

(traditionele) auto. Onze voorzieningen zijn veilig bereikbaar en (vervoers-)toegankelijk. Daarbij besteden we

•

extra aandacht aan ruimte voor voetgangers en fietsers. Wij zetten in op een station in Baexem.

Voorzieningen • Niet alle voorzieningen zijn altijd meer fysiek in elk dorp aanwezig, door slimme •

combinaties en clustering houden we een goed en toegankelijk aanbod. Ieder dorp heeft minimaal één gezamenlijke ontmoetingsplek. We stimuleren ook vormen van informeel ontmoeten en bewegen. Inwoners kijken naar elkaar om.

Ondernemen en werken in Leudal Ondernemen en werken (algemeen) • Economische vitaliteit en leefbaarheid gaan altijd hand in hand. Als nodig geven we ruimte •

aan gecombineerde bedrijfs- en verdienmodellen. Bakkers, slagers, fysiotherapeuten, horecagelegenheden etc. voorzien in onze dagelijkse

•

levens- en zorgbehoeften. Daarom zien wij die graag in onze kernen. Voor bedrijven met zakelijke aanloop, aanloop op afspraak of met abonnement is ruimte

•

aan de randen van de kernen. We ambiëren moderne en duurzame bedrijventerreinen met ruimte voor groene gevels en daken, energiehubs en versteend waar nodig en waterdoorlatend waar mogelijk.

Ondernemen en werken (agrarische sector) • Wij bieden ruimte aan agrarische bedrijven passend bij de kwaliteiten van de diverse •

gebieden. We richten

ons

op

kwalitatieve

groei

van

bedrijven

(innovatie,

verbreding

en

duurzaamheid).

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 8 van 76

•

Wij houden rekening met de kernwaarden van het landschap, water en bodem, bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen, eigendom is niet leidend.

Genieten en recreëren in Leudal •

We versterken de leefbaarheid met groene aantrekkelijke (horeca)pleinen met een

•

gevarieerd aanbod van eet- en drinkgelegenheden. Er is ruimte voor bijzondere slaapgelegenheden in erfgoedgebouwen. Zo stimuleren we de

•

belevingswaarde en dragen we bij aan het behoud van het erfgoed. We zetten in op natuurlijke speelterreinen waar kinderen actief in de buitenlucht kunnen

•

genieten van sport en spel. We ontsluiten ons uitgebreide wandel-, fiets- en ruiternetwerk vanaf start- en rustpunten

•

met hoog voorzieningenniveau. Verhalen en bijzonderheden van ons erfgoed (natuur, cultuur, gebouwen, enz.) worden

•

ontsloten op een belevende manier. We realiseren ontmoetingsplekken recreatie, cultuur en events.

met

ruimte

voor

kleinschalige

natuur-inclusieve

Natuurlijk Leudal •

We versterken het landschap en de natuurlijke elementen en zorgen voor een gezonde

• •

bodem en waterhuishouding. Onze stiltegebieden zijn waardevol, we beschermen daar de rust, het groen en de ruimte. We respecteren de aanwezige landschapselementen zoals de terrasranden en oude

•

Maasmeanders waarbij we trots zijn op de karakteristieke hoogteverschillen. We versterken ons beekdalenstructuur door in te zetten op de afwisseling van

•

kleinschaligheid direct nabij de beek en meer openheid op de bolle akkers. We houden rekening met water en bodem, we werken aan natuurherstel en het herkenbaar maken van de randen van het beekdal met beplanting. Het landschap wordt versterkt daar waar het kan door de aanplant van elementen en

•

ontwikkeling van het mozaïek landschap. Cultuurhistorische elementen en buitenplaatsen hebben betekenis in ons landschap en deze willen we daarom behouden voor de toekomst en de geschiedenis hiervan gebruiken ter inspiratie van toekomstige ruimtelijk keuzes.

Duurzaam en toekomstbestendig Leudal •

Het vertrekpunt voor een duurzame toekomst is dat we zoveel mogelijk energie besparen

• •

en de energie die we (toch) nodig hebben op een hernieuwbare manier opwekken. Lokale energiegemeenschappen zijn in meerdere kernen aanwezig. We stimuleren een duurzame levensstijl, die uitgaat van het anders kijken naar consumptie

•

(zoals streek- en seizoensproducten) en het verminderen van afval. In nieuwe plannen is klimaatadaptatie en duurzame bebouwing het uitgangspunt. Een

•

duurzame materiaalkeuze en een energie neutrale of ten minste energiezuinige bebouwing is de basis in nieuwe plannen. We bieden ruimte voor klimaatbuffers en vergroening (in- en om de kernen) om hittestress tegen te gaan en biodiversiteit te stimuleren. Ook zoeken we naar gebieden voor bosaanleg om CO2 op te vangen en recreatie te versterken.

Gezond en veilig Leudal Gezonde leefomgeving • We verbeteren de kwaliteit van onze leefomgeving op het gebied van geluid, geur,

•

oppervlakte- en grondwater en de luchtkwaliteit. Een betere scheiding tussen mens en dier en tussen wonen en werken helpt daarbij. De ruimtelijke kwaliteiten van gebieden bepalen welke activiteiten zijn toegestaan.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 9 van 76

Goede gezondheid en veiligheid • We versterken de woonomgeving met activiteiten die een gezonde leefstijl stimuleren. • We zetten ons in voor een omgeving die uitnodigt om te ontmoeten, te sporten en te •

ontwikkelen. Criminaliteit (zoals ondermijning, drugshandel) krijgt geen kans door herbestemmen

• •

en/of sloop van leegstaande locaties en goede sociale controle. We zorgen voor goed toegankelijke en veilige gebouwen en openbare ruimte. Wij zetten ons in voor een veilige leefomgeving voor de inwoners van Leudal.

De Omgevingsvisie in de praktijk Deze Omgevingsvisie geeft richting aan de toekomst van de gemeente Leudal. Het vormt een stip op de horizon en is niet in beton gegoten. Het streefbeeld op het kaartmateriaal of in de visietekst is niet bedoeld om – en kan niet worden geïnterpreteerd als – een verplichting van de gemeente Leudal of haar bestuursorganen om de ambities of opgave te realiseren. Het is een hulpmiddel om te sturen in ruimtelijke ontwikkelingen en het beheren van onze fysieke leefomgeving. Bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen wordt getoetst of deze passen bij de doelstellingen in deze visie. Daarnaast biedt het handvatten om nieuwe projecten te starten of maatregelen in te voeren. De Omgevingsvisie staat daarom niet op zichzelf, maar vormt de basis voor de uitwerking in Uitvoeringsprogramma’s (bestaande uit projecten, flankerende maatregelen, subsidiekaders of nadere eisen), het Omgevingsplan en solitaire ruimtelijke ontwikkelingen. Dit betekent dat wij in deze visie de lange termijn doelstellingen laten zien en daarbij (nog) niet stil staan bij hoe we deze beweging gaan maken. In Uitwerkingsprogramma’s, het Omgevingsplan en projecten leggen we vast hoe wij onze doelstellingen concreet gaan bereiken. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen plaatsen wij in de context van de omgeving. Dit betekent dat nieuwe activiteiten in lijn met hun omgeving worden ontwikkeld.

Daarbij kijken wij naar de waarden van het gebied waarin de activiteit een plek zoekt en hoe deze waarden kunnen worden beschermd of zelfs versterkt. Bij de correcte toepassing van deze beschermingswaarden, hanteren wij het principe: ‘ja, tenzij…’. Wij beantwoorden steeds de vraag: hoe draagt deze ruimtelijke ontwikkeling bij aan de uitgangspunten uit onze visie? Met andere woorden, sluit de ruimtelijke ontwikkeling aan bij het toekomstbeeld van Leudal? Wordt het mooier leven in Leudal? Én past de ruimtelijke ontwikkeling in de directe omgeving? Het gaat hierbij steeds om een totaalafweging waarin alle belangen worden afgewogen (de mate waarin aan de uitgangspunten wordt voldaan en de mate waarin positieve effecten worden bereikt). Iedere ontwikkeling vraagt immers om een zorgvuldige afweging op basis van de specifieke elementen van die ontwikkeling. Wij kiezen ervoor om: 1. de wenselijkheid van ruimtelijke ontwikkelingen te toetsen aan onze opgaven, ambities, kenmerken, waarden en beleidskeuzes. 2. gebiedsgericht te werken; de gewenste ruimtelijke ontwikkeling moet passend zijn bij de omgeving en in het landschap. 3. wenselijke ruimtelijke ontwikkelingen, op daarvoor geschikte locaties, in te passen in de omgeving en het landschap, waarbij rekening wordt gehouden met het laadvermogen van en de ontwerpopgaven voor die locatie.

(Dit betekent dus hetgeen het landschap aan kan zonder vermindering van kwaliteit). 4. die ontwikkelingen toe te staan die waarde toevoegen aan onze visie. 5. bij iedere ruimtelijke ontwikkeling hebben we oog voor de ondernemer en diens ondernemerschap én voor de natuur, de omwonende en hun belangen. Een goede omgevingsdialoog is daarbij essentieel.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 10 van 76

De visie is een eerste begin om te komen tot een wenselijk toekomstbeeld. De Omgevingsvisie is een dynamisch instrument. Om de vier jaar (bij een nieuwe raadsperiode) bekijken wij of bijstelling nodig is. Dit komt bijvoorbeeld tot uitdrukking bij de woningbouwopgave. We kiezen ervoor in onze visie en de bijbehorende visiekaart de zoekgebieden voor woningbouw voor de korte(re) termijn weer te geven. Een doorkijk naar nieuwe locaties en ambities maken we op het moment dat huidige plannen in uitvoering zijn. Zo zorgen we ervoor dat de visie steeds voor een korte én lange termijn onze ambities laat zien.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 11 van 76

2

Kwaliteit als basis

2.1 Omgevingskwaliteit Ruimtelijke ontwikkelingen kunnen alleen kwaliteit krijgen op plaatsen waar deze passen in de omgeving. Ruimte is schaars in Nederland, daarom moeten we zorgvuldig omgaan met de ruimte die we hebben. Door bij iedere ruimtelijke ontwikkeling de omgevingskwaliteit als uitgangspunt te nemen en hier een bijdrage aan te leveren, kan kwaliteit worden behaald. Belangrijke kwaliteiten die inwoners en bezoekers noemen als ze denken aan “mooi leven in Leudal” zijn de termen Rust, Ruimte en Groen. Deze strategische waarden komen vooral tot uitdrukking in ons natuur- en cultuurlandschap en zijn op verschillende manieren in onze gemeente aanwezig en te beleven. Hiermee biedt het landschap houvast voor de belangrijkste kwaliteiten van onze gemeente. Helaas ontkomen we er niet aan hier soms (pijnlijke) keuzes in te moeten maken. Onze visie is dat (nieuwe) ruimtelijke ontwikkelingen niet alleen moeten passen in het landschap maar juist de kernkwaliteiten van dit landschap moet versterken. Er is sprake van een wisselwerking tussen de kernkwaliteiten en ontwikkelingen. Daarbij moet eerst worden beoordeeld of een ontwikkeling gebiedseigen is of niet. Een ontwikkeling is gebiedseigen wanneer deze sterk aansluit bij de bestaande identiteit en structuur van het landschap of dorp en daarbinnen past. De ontwikkeling moet aansluiten bij de schaal en aard van een gebied.

Daarmee wordt het principe van de inpassing van ruimtelijke ontwikkelingen in het landschap omgevormd naar het realiseren van ruimtelijke ontwikkelingen in het daarvoor meest geschikte gebied waarbij water en bodem bepalende factoren zijn. Dit betekent dat de locatie niet langer het uitgangspunt is voor de realisatie van ruimtelijke ontwikkelingen. Met het versterken van de kernkwaliteiten versterken we ook de eigen identiteit van de gebieden. Dit doen we door de huidige kwaliteiten vast te leggen en in beeld te krijgen waar hiaten zitten. Door regelingen open te stellen en maatregelen te treffen gaan we de verschraling van het landschap tegen. De wijze waarop we dit gaan doen gaan we verder uitwerken in het uitvoeringsprogramma ruimtelijke kwaliteit.

2.2 Landschappen Leudal is een uitgestrekte gemeente met een gevarieerd landschap. Onze inwoners voelen zich thuis in dit landschap en ontlenen hieraan hun identiteit. Dit biedt een goede basis als fundament voor de toekomst van Leudal. Er zijn vier landschappelijke deelgebieden te onderscheiden. Samen vullen zij het gehele grondgebied van Leudal: 1. Cultuurgronden van westelijk Leudal 2. Leudal en omgeving 3. Ontginningsgronden van noordelijk Leudal 4. Het Maasdal De indeling van deze landschappen is hieronder weergegeven in figuur 1.

En als bijlage

toegevoegd bij deze visie.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 12 van 76

Figuur 1: landschappelijk raamwerk, inclusief de vier landschappelijke deelgebieden

In de volgende paragraaf beschrijven we de verschillende landschappen. Per landschap kijken we naar de unieke en karakteristieke elementen van het landschap op dit moment. Dit doen we vanuit de natuurlijke basis en cultuurhistorisch perspectief. Per landschap kan het zijn dat dezelfde landschapstypen voorkomen, landschapstypen hebben namelijk betrekking op de geomorfologie en de bodem. Toch heeft ieder gebied door de jaren heen zijn eigen dominante kenmerken ontwikkeld, waardoor eigenheid ontstaat. Het gaat juist om deze kenmerken die het landschap identiteit geven. Dit document bespreekt niet iedere galgenberg of landweer. Dit volgt later in een programma. Ook weten we dat niet ieder stukje Leudal (nog) volledig voldoet aan de geschetste omschrijving, maar de visie beschrijft het streefbeeld in 2040. Cultuurgronden van westelijk Leudal Het oude cultuurlandschap kent verschillende verschijningsvormen en ligt in het zuidwesten van de gemeente. In dit gebied liggen de 7 dorpen Ell, Grathem, Haler, Hunsel, Ittervoort, Kelpen-Oler, en Neeritter. De meest dominante landschapstypen in dit gebied zijn de beken, gekoppeld aan de velden en de kampen. Gezamenlijk vormen deze landschapstypen het beeld van het gebied. De beekdalen in dit gebied worden gekenmerkt door een overwegend halfopen kleinschalig landschap met afwisselend hooilanden, weilanden, bosjes en kleine landschapselementen.

Het complex van beekdalen is de basis voor verbindingen en fijnmazige netwerken. Dit gebied is uniek voor de gemeente Leudal. Via de beekdalen loopt ook de ecologische verbinding van en naar de buurgemeenten. De beekdalen zijn letterlijk de verbindende factor voor Leudal en haar omgeving. Met daartussen de oude bolle akkercomplexen met weinig structurerende beplanting. De kleine landschapselementen in de vorm van erfbeplanting of bosjes en houtstructuren bevinden zich nabij de kernen.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 13 van 76

De eerste bewoning vond plaats op de hogere delen, hier vindt men nog steeds de dorpen, meestal op de overgang nabij een beekdal. De oude bouwlanden zijn welvingen of ruggen in het zandlandschap die geschikt waren voor bewoning en akkerbouw en liggen daarmee hoger gelegen ten opzichte van de omliggende terreinen. Ze liggen van oudsher op de plekken met de grootste natuurlijke vruchtbaarheid en de meest gunstige grondwaterstand. In de nabijheid hiervan werden kleine nederzettingen gesticht die zijn uitgegroeid tot de huidige kernen. Onderdeel van deze typologie zijn zogeheten bolle akkers die nog op een aantal plekken voorkomen, als zodanig herkenbaar zijn en nog steeds agrarisch gebruik kennen. Voor de uitvinding van kunstmest werd de grond hier over een lange periode bemest met een mengsel van plaggen en dierlijke mest uit de potstal, waardoor de akker in de loop der tijd geleidelijk nog hoger kwam te liggen dan zijn omgeving. Hierdoor is in de loop der tijd een dikke laag van zwarte enkeerdgrond ontstaan, waaronder cultuurhistorische relicten bewaard zijn gebleven. Deze bolle akkers kennen dan ook een hoge cultuurhistorische waarde, mits de oorspronkelijke structuur nog herkenbaar is. Ook kleinschalige gehuchten en bebouwingslinten zijn een karakteristiek onderdeel van de oude bouwlanden. De oude bouwlanden worden intensief gebruikt, vooral voor akkerbouw en tuinbouw.

De beekdalen zijn van oudsher structurerend geweest voor het landgebruik en de ontwikkeling van de gemeente. Zo fungeerden de natste en lage delen vroeger als hooiland, terwijl de hogere en drogere delen van de beekdalen werden gebruikt als weidegrond voor de veeteelt of voor de akkerbouw. De meeste beken ontspringen op de hoge zandgronden en enkele langs de terrassen van de Maas. De beekdalen spelen een belangrijke rol voor de waterhuishouding van het buitengebied van Leudal. Aan de randen van de beekdalen vestigden mensen zich; deze bebouwingslinten zijn nog steeds herkenbaar, zoals Baexem, Ittervoort en Ell. Tussen de kernen kende men tot de twintigste eeuw woeste gronden, waar heide groeide. Deze (soms) natte heidevelden werden in cultuur gebracht. Er ontstond planmatige ontginning en drooglegging voor de landbouw en verkocht de kavels aan boeren. Dit had een grootschalig en rationeel landschap tot gevolg. De wegen, vaak in een onafhankelijk patroon ten opzichte van de landschappelijke opbouw, structureren het landschap. In onderstaande tabel beschrijven wij samenvattend de opbouw van dit deelgebied, de te beschermen (landschappelijke) waarden en de ruimtelijk relevante kenmerken. De dominante landschapstypen zijn dikgedrukt weergegeven. Cultuurgronden van westelijk Leudal Gebiedspaspoort

Reliëf

beplanting

Cultuur landschap

Bebouwing

Kenmerken

Bolle ligging

Kenmerkend

Gelegen om het

Oude bebouwing

Midden in grote

open

middengebied met

rond het

percelen zonder

middengebied

doorkijkjes

middengebied

bebouwing

Licht golvend

Houtwallen,

Kleine halfopen

Her en der

Onregelmatige

tot vlak

singels en

omzoomde percelen

verspreide

verkaveling Wegen

laanbeplanting

met

bebouwing met

kronkelen door

landschapselementen

veel open ruimte

landschap

/landschapstype beschrijvend Velden 10%

Kampen 20%

Beekdal 30%

Langgerekte

Vaak haaks op

Structurerend dan wel

Op de hogere

Half open kamers

laagtes

de beek, of

parallel aan de beek

delen staat

tot hooilandjes en

begeleidende

bebouwing.

besloten bos

beplanting aan

Watermolenbiotop

de beek

en bepalen structuur

Droge / natte

Structurerende

Regelmatig en

Beperkte

heide ontginning

Vlak

laanbeplan-

bloksgewijs

bebouwing in

30%

tingen

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Gestructureerd

linten

Pagina 14 van 76

Vervolg Cultuurgronden van westelijk Leudal Gebiedspaspoort

Reliëf

beplanting

Cultuur landschap

Bebouwing

Kenmerken

Bos & Mozaïek

Stuifduinen

Bospercelen en

Landgoederen en

Incidenteel met

Beleving van

landschap 10%

vlak en

houtwallen,

bomenrijen. Bospaden

cultuur-historische

aardkundige

laagtes

kleine akkers en

weinig verharding

elementen

situatie

/landschapstype beschrijvend

productiebos

Besloten kamers

Leudal en omgeving Het gebied Leudal en omgeving ligt centraal in onze gemeente. In dit gebied liggen de kernen: Baexem, Haelen, Heythuysen, Horn(gedeeltelijk), Nunhem en Roggel. Het meest dominante gebiedstype is hier het bos mozaïek landschap afgewisseld met het bekenlandschap. In de omgeving van ‘Het Leudal’ staat de natuur en een goed leefklimaat centraal. Hier is de omgevingskwaliteit bovengemiddeld. Grote delen van dit landschap en met name het gebied wat tegenwoordig “het Leudal” is, is voormalig houtwingebied. Hier werd in het verleden hout geoogst door de aanwezige zandboeren. Oude hakhoutbossen zijn hier nog een zichtbaar resultaat van. Door de houtoogst ontstond ook het patroon van boskavel en landschapskamers omdat deze boeren hun kuddes lieten grazen in het gebied waardoor ook open vegetatiestructuren en heide zijn ontstaan. Door het hele gebied staan nog markante grensbomen/ stenen en (gedeeltelijke) restanten van sterrenbossen zijn nog zichtbaar, beide duidelijk kenmerken van historisch gebruik. In dit gebied staan eveneens 6 monumentale Tamme kastanjes uit de periode 1700-1750. Aan de noordzijde van het Leudal, ten zuiden van Roggel, zijn in het dal van de Roggelsebeek nog fraaie voorbeelden van een coulisselandschap zichtbaar.

De velden aan de Noordkant van het Leudal hebben altijd een heel open karakter gehad, nu is daar bij de Leudalweg een harde overgang tussen landbouw en natuur.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 15 van 76

In het Natura-2000 gebied ligt ook klooster Elisabeth. Met de komst en ontwikkeling van klooster Elisabeth ontstaat een typisch kamerlandschap met daarin akkers en laanstructuren. Deze cultuurhistorische elementen vormen nu een meerwaarde voor het Natura-2000 gebied. Ten westen van het Natura-2000 gebied ‘Het Leudal’ gaan bos- en natuurgebieden, flankerend aan de beken, als groene linten door het landschap. Hierin liggen enkele fraaie monumenten. Zoals voormalige kloosters en landgoed Beijlshof. Dit is een goed voorbeeld van een oude hoeveboerderij in een kleinschalig Mozaïeklandschap. In onderstaande tabel beschrijven wij samenvattend de opbouw van dit deelgebied, de te beschermen (landschappelijke) waarden en de ruimtelijk relevante kenmerken. Leudal en omgeving Gebiedspaspoort

Reliëf

beplanting

/landschapstype

Cultuur

Bebouwing

Kenmerken

landschap

beschrijvend Bos & Mozaïek

Stuifduinen

Bospercelen en

Landgoederen en

Incidenteel met

Beleving van

landschap 40%

vlak en

houtwallen,

bomenrijen.

cultuurhistorische

aardkundige

laagtes

kleine akkers en

Bospaden weinig

elementen

situatie. Hoge

(productie)bos

verharding

natuurwaarde in het Leudal. Besloten kamers

Beekdal 40 %

Kampen 10%

Langgerekte

Moeras en beek

Beekdalen kennen

Geen tot zeer

Ecologische

laagtes

begeleidende

in het Leudal een

beperkt in het

waardevolle

beplanting

diepe doorsnijden

Leudal.

structurerende

van de

In de rand

beplanting.

maasterrassen

daaromheen lopen

In en rondom

beken door de

dorpen beperkt

kernen

zichtbaar.

Licht golvend

Houtwallen,

Kleine halfopen

Her en der

Cultuurgronden

tot vlak

singels en

omzoomde

verspreide

met

laanbeplanting

percelen met

bebouwing met veel

onregelmatige

landschapselemen

open ruimte

verkaveling

ten Velden 10%

bolle velden

Noordelijke

Her en der

Grote percelen

zeer beperkt

gedeelte is zeer

verspreide

openheid

aanwezig

open gericht op

bebouwing met veel

landbouw

open ruimte

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Open structuur

Pagina 16 van 76

Ontginningsgronden van noordelijk Leudal Dit ontginningslandschap is ontstaan vanaf het begin van de 20e eeuw en bevindt zich op de (hoge) schrale zandgronden. Het dominante landschap wordt gevormd door de grote rechte kavels van de heide ontginningen, omzoomd met bos mozaïek. Er is weinig bebouwing aanwezig, slechts één kern: Heibloem. De (soms) natte heidevelden werden in cultuur gebracht en beeklopen werden genormaliseerd en verlengt voor de ontwatering. De overheid bemoeide zich in die tijd, met de planmatige ontginning en drooglegging voor de landbouw en verkocht de kavels aan boeren. Dit heeft een grootschalig en rationeel landschap tot gevolg. De wegen, vaak in een orthogonaal patroon, structureren het landschap. De noordelijke grens van onze gemeente wordt gevormd door een Peelkanaal. De Peelkanalen, zoals het afwateringskanaal, zijn ooit aangelegd voor de afvoer van delfstoffen (turf) en de ontwatering van het gebied in het kader van de ontginningen. Naar de toekomst toe spelen de kanalen een steeds belangrijkere rol voor de wateraanvoer voor de intensieve landbouw in het gebied. De jonge ontginningen worden omsloten door de kamers van het (bos) mozaïeklandschap.

Hier zijn vaker nog hoogteverschillen zichtbaar en bestaan veel zandwegen tussen de losse bospercelen, de stuifzandduinen zijn bebost voor houtproductie dat langzaam nu weer wordt omgevormd naar natuurlijk bos. In sommige delen is het landschap nog steeds wat natter van aard door de hoge grondwaterstand en kent daardoor meer sloten voor de afwatering van de landbouwgronden. De kleinschalige halfopen ontginningen zijn in de 19e eeuw ontstaan. Omdat door bevolkingsgroei op de oude bouwlanden ten zuiden van dit gebied niet genoeg voedsel geproduceerd kon worden, zochten mensen naar uitbreiding van het areaal. Deze ontginningen gaan terug op de individuele boeren en zijn redelijk kleinschalig. Deze kleine landbouwgebieden kenden oorspronkelijk vaak een duidelijke omkadering van houtwallen of heggen. Landbouw, bos en recreatie zijn de functionele dragers van dit landschapstype. Er bevinden zich nog relatief veel zandpaden in dit ontginningslandschap.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 17 van 76

In onderstaande tabel beschrijven wij samenvattend de opbouw van dit deelgebied, de te beschermen (landschappelijke) waarden en de ruimtelijk relevante kenmerken. Ontginningsgronden van noordelijk Leudal Gebiedspaspoort

Reliëf

beplanting

Cultuur landschap

Bebouwing

Kenmerken

Vlak

/landschapstype Droge / natte

Structurerende

Regelmatige

Beperkte bebouwing

Gestructureerd,

heide ontginning

laanbeplantingen

blokverkaveling

grote bouwblokken

rationeel

40%

Open landschap

verkaveld.

Bos & Mozaïek

Stuifduinen

Bospercelen en

Landgoederen en

Incidenteel met

Beleving van

landschap 40%

vlak en

houtwallen, kleine

bomenrijen.

cultuurhistorische

aardkundige

laagtes

akkers en

Bospaden weinig

elementen

situatie

productiebos

verharding

Besloten kamers

Beekdal 20%

Langgerekte

Vaak afwezig door

Gegraven systeem

Op de hogere delen

Half open

(Verstoven)

laagtes

landbouwgronden

met

staat bebouwing.

kamers tot

tot aan de beek

genormaliseerde

bloksgewijs

hooilandjes en

beken

besloten bos

Het Maasdal Het Maasdal ligt in het oostelijk deel van de gemeente, gelegen aan de Maas. Het Maasdal wordt gedomineerd door het rivierdal landschap. In dit gebied liggen de dorpen Buggenum, Neer en Horn (gedeeltelijk). De Maas is de grootste structuurvormer van het landschap. Het glooiend Maasterras wordt gekenmerkt door oude bouwlanden met onregelmatig verkavelingspatroon. De openheid van het gebied is kenmerkend. Door de Maasafzettingen is de bodem structuurrijk en van goede kwaliteit voor landbouw. De vruchtbare gronden werden daarom ook al vroeg door de mens in gebruik genomen, voornamelijk als (oud) grasland. De ruilverkaveling Buggenumseveld heeft gezorgd voor veel schaalvergroting en intensivering van akkerbouw. Dit is versterkt door de komst van een kassencomplex waardoor het open cultuurlandschap van het Buggenumse Veld te maken kreeg met lichtvervuiling. Vanuit het verleden was de Maas een belangrijke handelsroute, waarvan verschillende kastelen zoals kasteel Horn, nog de stille getuigen zijn. Het landschap is een, cultuurhistorisch weinig veranderd, waardevol landschap.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 18 van 76

In dit gebied vinden nog steeds ontgrondingen plaats voor de winning van zand en grind. Dit gebeurt direct aan de rivier. De Maasdorpen zijn van oudsher gelegen op de scheiding tussen Maasvallei en hoger gelegen gebieden, hier is later de Romeinse verbindingsweg aangelegd met laanbeplanting voor beschutting en als baken in het landschap. De Neerbeek stroomt door het Maasdal en mondt uit in de Maas nabij Neer/Hanssum. Op de Neerbeek zijn diverse watermolens actief geweest met bijhorende watermolenbiotopen. De recente dijkversterkende maatregelen hebben de leesbaarheid van dit landschap vertroebeld. Nog altijd is de landweer, net buiten de kern Neer zichtbaar. In onderstaande tabel beschrijven wij samenvattend de opbouw van dit deelgebied, de te beschermen (landschappelijke) waarden en de ruimtelijk relevante kenmerken. Het Maasdal Gebiedspaspoort

Reliëf

beplanting

Cultuur

Bebouwing

Kenmerken

landschap

/landschapstype Beschrijvend Rivierdal 90%

Stijlranden

Lagere delen

Wegen zijn soms

Hoger gelegen

Half open gebied

Langgerekte

graslanden

oud (o.a.

delen

vergezichten naar de

Arixweg) die

Oude bewonings-

Maas.

laagtes verdeelt over

Zachthout

ontstaan zijn in

geschiedenis op

Groenstructuren

3 terrassen

ooibossen

oude neven

hoogste delen

kenmerken de

met rivier

houtsingels en

geulen en nu

dorpen/ hoeve /

hoogte verschillen

leemgronden

hagen

parallel aan

kastelen

(Parallelle

waterloop liggen Beekdal 10%

structuurvorming)

Langgerekte

Graslanden

Beekdal

Op de overgangen

Structuur haaks op

laagtes in

beperkt

meandert en

van hoog naar

maasterrassen.

hoger gelegen

structurerende

doorsnijdt de

laag.

landschap

beplanting

maasterrassen

Watermolen biotopen

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 19 van 76

2.3 Gebiedstypen Binnen de landschappen liggen nog drie aparte deelgebieden. Dit noemen we gebiedstypen. Het gaat hierbij om de kernen, de bedrijventerreinen en het buitengebied inclusief de kernrandzones. Kernen Het totaal aan onze dorpen noemen wij de kernen. Onze 16 dorpen zijn zeer verschillend. Het zijn hechte gemeenschappen met een geheel eigen identiteit. In de dorpen zorgt men voor elkaar, bloeit het verenigingsleven en worden tradities zoals carnaval en schutterij groots gevierd. Binnen dorpen zijn inwoners actief (verenigd of niet) om zaken zelf voor elkaar te krijgen of te ontwikkelen. De verschillende dorpsvisies zoals die er op dit moment liggen, laten dat goed zien. De grotere dorpen hebben centraal voorzieningen voor het omliggende gebied.

Bedrijventerreinen De bedrijventerreinen van Leudal verschillen zeer in omvang, ligging, inrichting en ‘eigentijdsheid’. Over het algemeen genomen zijn bedrijventerreinen sterk versteend en met robuuste gebouwen ingericht. Ze bieden ruimte aan bedrijven die vanwege de omgevingsdruk niet in of te dichtbij een woonkern passen. Het zijn functionele werkomgevingen en dat willen we ook zou houden. Ze dragen bij aan economische ontwikkeling en bieden werkgelegenheid. De terreinen Ittervoort en het cluster Windmolenbos en Zevenellen bestrijken samen ca. 75% van het totaal aan bedrijventerreinoppervlakte. Deze terreinen hebben een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor grotere bedrijven met een bovenregionaal werkgebied vanwege de inrichting, uitstraling en organisatiegraad. Ook zijn ze samen met het cluster Ellerweg en Kelperheide (10%) goed ontsloten via de A2, N273 (Napoleonsbaan) en de Maas. De terreinen aan de randen van Roggel, Heythuysen en Neer zijn meer bescheiden in omvang en geschikt voor bedrijvigheid die voorziet in een lokale/regionale behoefte.

Buitengebied, inclusief kernrandzones De kernen en de bedrijventerreinen bevatten de (voornamelijk) bebouwde gebieden van Leudal. Het overige gebied zien we als het buitengebied. Binnen het buitengebied kennen we een kernrandzone. De kernrandzone is een gebied dat niet voorkomt uit de landschapsanalyse, maar al geruime tijd onderdeel is van ons ruimtelijk beleid. Deze zone is bedoeld als overgangszone tussen bebouwd gebied en buitengebied. De kernrandzone is dus de zone rondom het dorp, ingesteld om mens- en dierconcentraties van elkaar te scheiden met als doel een goed woon- en leefklimaat in de dorpen. Wanneer in de kernrandzones woningbouw plaatsvindt , schuift de kernrandzone verder op naar het buitengebied en wordt het nieuwe woongebied onderdeel van het dorp (en het gebiedstype ‘kern’). De inrichting van de kernrandzone kan op vele manieren en is in ieder hoofdstuk uitgewerkt passend bij het thema, maar altijd zo dat het een gezond en prettig leefklimaat in het dorp ten goede komt.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 20 van 76

3

Wonen en leven in Leudal

Wonen en leven in Leudal gaat over veel meer dan de woonruimte waarin onze inwoners wonen. Wonen en leven gaat over je thuis kunnen voelen. Een passende (betaalbare) woning, in een mooie en verzorgde omgeving, die goed en veilig bereikbaar is en toegang biedt tot (basis)voorzieningen. Waar je kunt genieten van rust en groen of juist van beweging en dynamiek. Lid zijn van een vereniging of club. Het ontmoeten van vrienden en familie, zonder dat dit moeite hoeft te kosten. In dit hoofdstuk laten wij zien hoe een passende woonomgeving eruit ziet. Dit doen wij voor passende woningen, mobiliteit en voorzieningen.

3.1 Passende woningen Waar staan we nu? Leudal is een prachtige plek om te wonen. Op 1 januari 2024 telde onze gemeente zo’n 36.000 inwoners. Zij wonen in 16.000 woningen. Ongeveer 80% is een koopwoning, de rest zijn particuliere of sociale huurwoningen. De woningvoorraad in Leudal kenmerkt zich vooral door grondgebonden woningen, slechts 10% is een appartement. Woningcorporaties zijn voor ons een belangrijke partner om diverse aandachtsgroepen en woonurgenten te huisvesten. Verschillende zorgaanbieders voorzien ook in woonruimte voor kwetsbare doelgroepen. De meeste woningen liggen in onze dorpen, die in omvang variëren. Haler is met circa 200 woningen ons kleinste dorp en Heythuysen met circa 3.000 woningen de grootste. Van oudsher liggen er verspreid in het buitengebied ook woningen / (voormalige) agrarische bedrijfswoningen. Onze karakteristieke plattelandsdorpen bieden inwoners een aantrekkelijke woonomgeving omringd door natuur en ruimte. Woongebieden zijn over het algemeen ruim van opzet met veel groen. Woningen zijn relatief groot en in goede staat, waarbij eigenaren steeds bewuster investeren in verduurzamingsmaatregelen (zoals energetische verbeteringen of aanpassingen om langer thuis te blijven wonen). Bij nieuwbouwplannen sturen wij actief op levensloopbestendigheid. Daarmee zijn woningen geschikt voor verschillende levensfasen, jong en oud.

Het woon- en leefklimaat in Leudal is over het algemeen goed. Op sommige plekken wordt hinder ervaren door aanwezige (agrarische) bedrijvigheid. Als bedrijven worden verplaatst (of ophouden te bestaan), ontstaat in en om het dorp ruimte voor andere functies zoals wonen. Wat komt er op ons af? • De bevolkingsgroei daalt en de samenstelling van de bevolking verandert (dubbele • •

vergrijzing, kleinere huishoudens). Het aantal kwetsbare inwoners stijgt. Verenigingen en scholen worden samengevoegd, waardoor locaties vrijkomen. De wensen van onze inwoners op het gebied van vervoer veranderen. Mensen werken

•

meer thuis en accepteren daarom een langere reisafstand. Wonen in een plattelandsgemeente, zoals Leudal, wordt daarmee voor meer mensen aantrekkelijker. Door de groei in de Brainport-regio trekken werkenden naar het zuiden, vanwege de

•

beschikbaarheid van kwalitatieve betaalbare woningen, waaronder naar Leudal. Er zijn steeds minder zorgplekken beschikbaar, waardoor inwoners langer (alleen,

•

zelfstandig) thuis (moeten) wonen. De gevolgen van klimaatverandering (verdroging, vernatting, hoogwater, stijgende

•

temperaturen). De klimaatdoelstellingen vragen om aanpassingen aan bestaande woningen en stellen hoge eisen aan nieuwe woningen (van het gas af, energiezuinig).

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 21 van 76

Wat willen we? Leudal heeft levendige dorpen waar het voor alle inwoners fijn wonen is. Fijn wonen betekent niet alleen een dak boven het hoofd, maar ook dat er bedrijvigheid is en mensen elkaar kunnen ontmoeten. Elk dorp heeft daarin zijn eigen karakter. Dit koesteren wij en nieuwe ontwikkelingen of slimme combinaties dragen daar aan bij. Niet alle voorzieningen zijn in elk dorp op dezelfde manier aanwezig, maar ze zijn wel voor iedereen bereikbaar. Trends en ontwikkelingen bieden nieuwe kansen voor Leudal als woongemeente tussen de steden Roermond en Weert en nabij de Brainportregio. We kijken dus nadrukkelijk naar forensenstromen en voorzieningen bij de ontwikkeling en realisatie van nieuwe (grote) woningbouwplannen. Leudal biedt een aantrekkelijke woonomgeving voor (nieuwe) inwoners, waarbij bewust wordt omgegaan met de vrijkomende (bebouwde en onbebouwde) ruimte. In alle dorpen is ruimte voor passende woning(ver)bouw. Inwoners doorlopen binnen Leudal hun wooncarrière. Het woningaanbod is gevarieerd en biedt mogelijkheden voor jong en oud. Voor zover dit in onze macht ligt en haalbaar is, zijn woningen betaalbaar en toekomstbestendig (energetisch, levensloopbestendig). De grens tussen (regulier) wonen en zorg vervaagt voor een groot deel.

Op het gebied van zorg bieden wij mogelijkheden voor een breder aanbod aan woonvormen tussen zelfstandig wonen, geclusterd of begeleid wonen en volledig verzorgd wonen (inclusief passende ondersteuning). Hierna gaan wij per deelgebied in op het toekomstbeeld, voor zover dit afwijkt of meer specifiek is dan hiervoor omschreven. Kernen ➢ Wonen en leven in Leudal concentreert zich binnen de dorpskernen, waar flink is en wordt gebouwd. De dorpen kennen een kwalitatieve en goede ruimtelijke opzet met veel groen, (basis)voorzieningen zijn aanwezig en ieder dorp heeft plekken die uitnodigen tot ontmoeting en beweging. Zo blijven onze dorpen leefbaar en onze inwoners langer vitaal. ➢

Inbreiden gaat voor uitbreiden. Dit betekent dat nieuwe woningen zo veel mogelijk binnen de grenzen van de bestaande dorpskernen worden gebouwd. Meestal gaat het om plekken die vragen om kwaliteitsverbetering of waarvan de bestaande functie vervalt. Denk hierbij aan vrijkomende school- of sportlocaties (door fusie), het verdwijnen van een bedrijf, het sluiten van een kerk of het slopen van oude woningen. We bouwen niet alles vol, maar houden ruimte voor groen en ontmoeting.

➢

Wij kijken naar geschikte uitbreidingsmogelijkheden aan de rand van het dorp, als er binnen een dorp onvoldoende ruimte is. Dit kan alleen als de ontwikkeling past in de landschappelijke en ecologische structuur. Hierbij zetten wij bij voorkeur in op het creëren van een vliegwiel, waarbij de woningbouwopgave wordt gebruikt om minder wenselijke (agrarische) bedrijvigheid om te vormen. Het belang van (tijdelijk) extra woningen gaat niet ten koste van andere functies, zoals aanwezige (agrarische) bedrijvigheid of ons Natura 2000-gebied.

➢

Wij

zetten

onze

extra

groei-/woningbouwambitie

gericht

in

om

het

bestaande

voorzieningenniveau in bepaalde dorpen kracht bij te zetten, ook vanwege het belang voor de omliggende dorpen. Daarnaast kijken we bij onze extra groei-/woningbouwambitie naar de oprukkende regio Eindhoven / Brainportregio. Op de visiekaart geven we de ambitie aan voor de komende periode, via het icoon ‘vergrootglas’. Het gaat hierbij om grotere woningbouwontwikkelingen. Denk hierbij aan circa 50 woningen of meer.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 22 van 76

➢

Nieuwe

bouwmogelijkheden

zijn

afgestemd

op

de

demografische

en

economische

ontwikkeling en met respect voor de kenmerkende karakteristiek en omgeving in de betreffende kern. In het hart van onze dorpskernen is de bebouwing over het algemeen meer verdicht en soms ook middelhoog. Richting de rand van het dorp waaiert dit uit en vormt laagbouw met veel groen een passende overgang naar de weidsheid van het buitengebied. Qua ruimtelijke opzet dragen nieuwe woningbouwontwikkelingen bij aan het verminderen van hittestress en voorkomen van wateroverlast. ➢

Levensloopbestendig en (bijna) energieneutraal bouwen is voor ons uitgangspunt, evenals de inzet op een mix aan woningtypen en prijsklassen, met specifieke aandacht voor betaalbaarheid.

➢

Op het gebied van zorg bieden wij in de kernen mogelijkheden voor een breder aanbod aan woonvormen tussen zelfstandig wonen, geclusterd of begeleid wonen en volledig verzorgd wonen (inclusief passende ondersteuning).

Kernrandzone ➢ De kernrandzone is een overgangsgebied tussen bebouwd gebied en buitengebied. In principe is woningbouw in de kernrandzone niet toegestaan. Als hier gebouwd wordt, schuift de kernrandzone verder op naar het buitengebied en wordt het nieuwe woongebied onderdeel van het dorp (en het gebiedstype ‘kernen’). Bedrijventerreinen ➢ Bedrijventerreinen zijn bedoeld voor bedrijfsmatige / industriële / logistieke functies. Daarom laten wij in Leudal op bedrijventerreinen geen nieuwe (bedrijfs-)woningen toe. Bij bedrijfsbeëindiging mag daar niet regulier worden gewoond. Buitengebied geheel In dit thema zijn onderstaande doelstellingen voor het gehele buitengebied gelijk, ongeacht het landschappelijk deelgebied. ➢

In het belang van een goede en gezonde woonomgeving gaan wij zeer terughoudend om met de toevoeging van woningen in het buitengebied. Van oudsher liggen er verspreid in ons buitengebied (bedrijfs-)woningen. Dit geldt voor alle vier de deelgebieden. Toevoeging van woningen in het buitengebied ontstaat enkel uit maatwerk. In het buitengebied benutten wij de beschikbare ruimte liever voor functies, die op andere plekken (binnen bebouwd gebied) niet wenselijk of mogelijk zijn.

➢

In het buitengebied werken wij niet mee aan nieuwe woningen/wooneenheden, behalve voor: Het (tijdelijk) huisvesten van internationale werknemers, (indien passend op de locatie en in het landschap); Woonconcepten die het landschap ondersteunen en versterken; Het behoud van monumenten / erfgoederen; Inpandige woningsplitsing; Mantelzorg.

Omgevingsvisie ‘Leudal, Natuurlijk!’

Pagina 23 van 76

3.2 Mobiliteit Waar staan we nu? Onze inwoners zijn nu nog voor een groot deel van hun vervoersbewegingen afhankelijk van de auto. Dit komt door een gebrek aan aantrekkelijke alternatieven voor de auto en de grote afstanden die moeten worden overbrugd. Het is niet vanzelfsprekend dat ieder dorp alle (basis) voorzieningen behoudt. De beschikbaarheid van openbaar vervoer verandert omdat bussen steeds vaker enkel aan de kernranden of aan doorgaande wegen stoppen. Niet iedereen is in staat van alle vervoersvormen gebruik te maken. Voor een inwoner met een mobiele beperking is het gebruik van fiets of openbaar vervoer niet vanzelfsprekend. Een goede bereikbaarheid van voorzieningen, familie of vrienden wordt hierdoor een steeds grotere uitdaging. Niet iedere inwoner van Leudal werkt ook in de gemeente. Inwoners van Leudal werken ook in naburige gemeenten of in de Brainport Regio. De verbindingen over de rijks- en provinciale wegen zijn of worden verbeterd. De actieve vormen van vervoer, zoals te voet of met de fiets, voldoen nog niet altijd en overal aan de gewenste maatstaven. Zonder station in de gemeente Leudal zijn deze inwoners aangewezen op de stations in Roermond of Weert als zij van het Openbaar Vervoer gebruik willen maken. Snelfietsverbindingen zijn in ontwikkeling, maar nog niet gereed.

Wat komt er op ons af? • De laatste jaren zien we een afvlakking van de groei van het aantal verkeersdoden en

•

ernstig verkeersgewonden. Het aantal neemt vanaf 2024 geleidelijk af. Dit laat zien dat een risico gestuurde aanpak en meer educatie haar vruchten afwerpt. Echter, de groep jongeren tussen de 16 en 24 blijft over gerepresenteerd. Dit vraagt mede om blijvende aanpak voor onervaren verkeersdeelnemers. De wensen van onze inwoners op het gebied van vervoer veranderen. Mensen werken