Plan van aanpak Preventie met gezag 29 september 2022
Tekst van het document
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
1
Inhoudsopgave
Samenvatting
4
1
Inleiding
7
1.1
Aanleiding en opgave
7
1.2
Bestuurlijke urgentie
7
1.3
Doel
8
1.4
Proces
8
1.5
Leeswijzer
9
2
De lokale context
10
2.1
Situationele context: ontstaansgeschiedenis van Lelystad als groeikern
10
2.2
Beleidsmatige context
10
3
Beeld van de situatie
18
3.1
Lelystad Oost in beeld: feiten en cijfers over ondermijning en jeugdcriminaliteit
18
3.2
Problematiek op vijf gebieden
25
3.3
Wat betekent dit voor de aanpak?
28
4
Focus van de doelgroep en de actielijnen
30
4.1
Focus van de doelgroep
30
4.2
De uitgangspunten voor de aanpak
32
4.3
Actielijn 1. Beeld op orde
34
4.4
Actielijn 2. Versterken van weerbaarheid: thuis, op school en online
36
4.5
Actielijn 3. Positieve perspectieven bieden
38
4.6
Actielijn 4. Grenzen stellen
41
4.7
Proceslijn 1 Samen bouwen aan een programma aanpak
43
5
Inzet justitiële partners
46
6
Organiseren, leren en communiceren
51
6.1
Organisatie
51
6.2
Cyclisch werken en monitoren
52
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
2
6.3
Communicatie
54
7
Financiering en planning
56
7.1
Begroting
56
7.2
Planning
56
Bijlagen
58
Bijlage 1. Betrokken partners
58
Bijlage 2. Prevalentie risicofactoren en beschermende factoren Lelystad Oost
59
Bijlage 3. Samenvatting bevindingen Drugs en jonge aanwas Lelystad (2021)
62
Bijlage 4. Definiëring doelgroepen Straatwaarde(n)
65
Bijlage 5. Fase criminele carrière en passende inzet
66
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
3
Samenvatting
Om te voorkomen dat jongeren in het kwetsbare Lelystad Oost in de georganiseerde criminaliteit terecht komen of verder afglijden en om de criminaliteit fors terug te dringen, wil de gemeente Lelystad haar aanpak tegen (ondermijnende) jeugdcriminaliteit intensiveren. Dit door resultaatgerichte interventies in te zetten, door te ontwikkelen en te vernieuwen. Vanuit het ministerie van Justitie en Veiligheid is het programma ‘Preventie met Gezag’ opgezet om een extra langjarige impuls te geven aan de lokale preventieve aanpak van ondermijnende criminaliteit. In het kader van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid zijn 15 gemeenten - waaronder Lelystad – gevraagd om een gebiedsgericht plan te maken voor de subsidieaanvraag Preventie met gezag. De aanpak is gericht op de stedelijke vernieuwingsgebieden waar de leefbaarheid sterk onder druk staat. Het zijn kwetsbare gebieden waar relatief veel bewoners al lange tijd leven in een sociaaleconomisch kwetsbare positie. Relatief veel kinderen groeien op in armoede en hebben te maken met andere risicofactoren die van negatieve invloed zijn op hun ontwikkeling; deze factoren zijn een voedingsbodem voor criminaliteit. De kinderen van Lelystad Oost hebben daarom een grotere kans om in aanraking te komen met criminaliteit en/of hierin verder af te glijden.
Dit willen het gemeentebestuur, de politie, het OM en de maatschappelijke partners in Lelystad gezamenlijk tegen gaan. Er is ten behoeve van deze aanvraag een documenten- en data-analyse uitgevoerd. Daarnaast zijn in mei en juni met meer dan 50 professionals uit het onderwijs-, veiligheids- en sociaal domein gesprekken gevoerd om in beeld te brengen wat vanuit hun perspectief de problematiek is in Lelystad en specifiek in Lelystad Oost, waar het op dit moment aan schort en wat er nodig is. De uitkomsten hiervan zijn begin juli besproken in een brede werksessie. Dit leverde een gedragen beeld op van de problematiek en een unanieme behoefte voor een verstevigde aanpak. De gebieden waar met name de problemen gezien worden, zijn: 1.
Negatieve groepsdruk Vanuit het gevoel van erbij willen horen, belanden jongeren in een situatie dat er vanuit de groep druk op ze wordt uitgeoefend om mee te doen met verkeerde dingen. Uit angst voor represailles zijn de jongeren bang hiervan melding te maken.
2.
Negatief of zorgelijk gedrag in de vrije tijd Jongeren vervelen zich en gaan zich baldadig gedragen. Dit gedrag verergert en ‘klein’ crimineel gedrag en drugsgebruik normaliseert.
3.
Kwetsbare gezinssituaties Er is een cumulatie van factoren waardoor de thuissituatie voor veel jongeren kwetsbaar is. Er is onvoldoende structuur en jongeren worden onvoldoende aangesproken op hun gedrag.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
4
4. Beperkte inzet en zwakke positie van het onderwijs Hoewel scholen veel zaken signaleren vindt niet altijd passende doorverwijzing en opvolging plaats door gebrek aan adequate routing en opvolging. Daarnaast is er sprake van veel thuiszitters en verzuim. 5.
Beperkt gezag Er wordt door gebrek aan tijd en capaciteit vaak te lang gewacht met normstellend en repressief optreden. Er is een wachtlijst voor de lokale PGA.
De grootste behoeften om dit vraagstuk goed aan te kunnen pakken zijn: een beter beeld van de problematiek, de opgave, en de kwetsbare jongeren die al ‘aanrommelen’. Daarnaast meer handelingsperspectief voor de organisaties voor eerder ingrijpen, meer contact met de jongeren en betere aansluiting van het aanbod voor een zinvolle vrijetijdsbesteding, meer inzet op gezag met name de lokale PGA en (betere begeleiding op maat richting) een perspectief op werk. Deze behoeften zijn de basis voor een aanpak in 4 actielijnen en 1 proceslijn: 1.
Beeld op orde De intensievere aanpak van jonge aanwas start met het beter in beeld krijgen van de problematiek en de doelgroep, opdat deze personen vroegtijdig wordt gesignaleerd en problemen passend geadresseerd. We zetten in op beter zicht op de (potentiële) doelgroep in Lelystad Oost door intensivering van signalering en structurele informatie-uitwisseling tussen verschillende betrokken partners van onderwijs, veiligheid en sociaal domein om te kunnen komen tot de nodige en effectieve integrale aanpak.
2.
Versterken van weerbaarheid: thuis, op school en online Het vroegtijdig versterken van opvoedkracht en weerbaarheid van jongeren en kwetsbare gezinnen, het versterken van school als centrale plek en het vergroten van digitale weerbaarheid van jongeren. Om daarmee te voorkomen dat kinderen en jongeren (door)groeien in crimineel gedrag.
3.
Positieve perspectieven bieden Het huidige aanbod van begeleiding en activiteiten is niet altijd voldoende en passend voor wat de doelgroep nodig heeft. Jongeren missen een eigen plek in de wijk en vinden onvoldoende aansluiting bij bestaande activiteiten en organisaties voor vrijetijdsbesteding. We werken toe naar een meer vraaggerichte benadering om een passend aanbod te creëren, waarbij ook ruimte is voor maatwerk. De afstand tot de arbeidsmarkt is groot en vaak ontbreekt het aan de benodigde motivatie, kennis en vaardigheden om in een reguliere werkomgeving te (blijven) functioneren. We zetten daarom in op interventies (in de wijk, sport, cultuur, opleiding en dagbesteding) die aansluiten bij de leefwereld van de doelgroep en hun talenten.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
5
4. Grenzen stellen Alleen kansen bieden om uit de criminaliteit te blijven is onvoldoende. Vandaar dat ook stevig wordt ingezet op de versterking van gezag om de criminaliteit minder aantrekkelijk te maken en in zo vroeg mogelijk stadium te laten zien dat misdaad niet loont. Als er grenzen overschreden zijn, volgt straf. Bij jongeren is het van belang dat dit snel gebeurt (op het moment dat het zich voordoet en confronteren met de gevolgen), dat straffen ook een effectief pedagogisch element in zich hebben en dat er een reëel alternatief geboden wordt. Daarnaast wordt hard opgetreden tegen negatieve rolmodellen. 5.
Samen bouwen aan een programma aanpak Hoewel nu al veel partners betrokken zijn bij de huidige inzet op deze opgave en trachten de volgende stappen naar een effectieve aanpak te zetten, is deze fragmentarisch van aard. De uitdaging is om er een gezamenlijk en samenhangende aanpak van te maken. Hierbij heeft de gemeente Lelystad een belangrijke taak om als regievoerder samen mét de partners, de lokale aanpak te bouwen. Het opbouwen van deze gezamenlijke aanpak is een voortdurende cyclus van ontwikkelen, leren en bijstellen.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
6
1
Inleiding Voor u ligt het plan van aanpak van Preventie met Gezag voor Lelystad Oost. Het plan is er op gericht te voorkomen dat jongeren en jongvolwassenen de georganiseerde (drugs)criminaliteit ingaan of hier verder in afglijden. Het plan is samengesteld door de gemeente Lelystad in afstemming met alle betrokken partners en vastgesteld door het college van Lelystad.
1.1
Aanleiding en opgave De ministers van Justitie en Veiligheid en voor Rechtsbescherming schrijven in hun brief van 1 juli 2022 dat ze zich zorgen maken over de toenemende betrokkenheid van kwetsbare jeugd in de zware criminaliteit: “Hoewel de jeugdcriminaliteit in algemene zin daalt, raken meer kwetsbare jongeren betrokken bij zware vormen van criminaliteit. Er is een toename van ernstige delicten, een toename in het dragen van (vuur)wapens en in het verhandelen van drugs.1 In kwetsbare wijken, waar jongeren opgroeien in gezinnen met armoede, schulden en werkloosheid, is de verleiding voor jongeren om snel geld te verdienen groot. Er kunnen vele redenen zijn om de stap naar het criminele circuit te zetten. De een wil snel bijverdienen om te helpen de huur te betalen, de ander wil designerkleding kopen om erbij te horen.” De opgave is om deze ontwikkeling van de toename van betrokkenheid van kwetsbare jongeren om te keren en het ontstaan van een nieuwe generatie criminelen een halt toe te roepen.
1.2
Bestuurlijke urgentie Ook het gemeentebestuur van Lelystad voelt de urgentie om dit tij te keren. In de kwetsbare wijken van Lelystad Oost woont een aantal van deze kwetsbare jongeren en de cijfers en beelden geven aan dat er een terechte zorg is. Het bestuur van Lelystad zet fors in vanuit het jeugd- en veiligheidsbeleid en de integrale gebiedsaanpak Lelystad Oost. Dit vraagstuk is één van de prioritaire opgaven waar ze samen met de maatschappelijke en justitiële partners de komende jaren een grote verbeterslag wil realiseren. In het Raadsakkoord 2022 – 2026 wordt aangegeven dat de aanpak van (ondermijnende) criminaliteit hard aangepakt moet worden: ‘Mensenhandel, drugscriminaliteit, witwassen, fiscale misdrijven, frauduleuze handelingen vragen om een grote alertheid. Er wordt regionaal samengewerkt om een waterbedeffect te voorkomen. De gemeente zet in zowel op 1 Dat blijkt onder andere uit de meest recente monitor Jeugdcriminaliteit waarover uw Kamer vorig jaar is
geïnformeerd; Kamerstuk 28 741, nr. 81.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
7
preventie als rehabilitatie om te voorkomen dat jongeren afglijden in de ondermijnende criminaliteit.’ Om dit te kunnen doen, heeft de gemeenteraad extra middelen opgenomen in het Raadsakkoord 2022 – 2026. Ook op het regionale niveau van Midden-Nederland wordt dit probleem beschouwd als prioriteit. Georganiseerde ondermijnende criminaliteit is 1 van de 3 prioriteiten van de Regionale Veiligheidsstrategie 2019 - 2022. Er is een taskforce opgericht die oa. het regioprogramma ‘Wie praat, die gaat’ - een programma gericht op het terugdringen van de zware (drugs)criminaliteit – heeft opgestart. Daarnaast is specifiek op jonge aanwas het programma Straatwaarde(n) ontwikkeld.
1.3
Doel Het doel van de Aanpak preventie met gezag Lelystad is om jongeren meer perspectief en veerkracht te bieden zodat ze niet in de criminaliteit belanden of daarin verder afglijden. Doel: ‘Het wegnemen van de voedingsbodem van ondermijnende criminaliteit in kwetsbare wijken, met zowel dadergerichte, slachtoffergerichte als situationele preventieve en repressieve maatregelen, met focus op jongeren, jongvolwassenen en hun omgeving, óók in de online wereld.’ Om daar te komen wordt op de kortere termijn ingezet op: •
Een toename van beschermende factoren tegen (georganiseerde en ondermijnende) criminaliteit;
•
Een afname van risicofactoren op (georganiseerde en ondermijnende) criminaliteit.
•
Een toename van de huidige levenskwaliteit van jongeren.
Op die manier wordt jongeren zicht geboden op een alternatief perspectief, en wordt ingespeeld op de context die van invloed is op de keuzes die zij maken. Naast kansen bieden, en jongeren te stimuleren deze kansen te pakken, is het ook belangrijk om grenzen te stellen. Op lange termijn moet dit bijdragen aan een veiliger Lelystad Oost en Lelystad.
1.4
Proces Lelystad staat nog aan het begin van een integrale domein overstijgende aanpak. De afgelopen 2 jaar zijn diverse verkenningen gedaan en de eerste activiteiten opgestart. Hierbij zijn veel partners betrokken en ook ten behoeve van deze aanvraag zijn betrokkenen bevraagd op hun beelden van het vraagstuk en suggesties voor de aanpak. Voor de toekomst zal samen met deze partners een gestructureerde, samenhangende en domein overstijgende aanpak ontwikkeld moeten worden. Een aanpak die het verschil gaat maken. Dit kunnen we niet alleen. Lelystad trekt graag op met het ministerie van Justitie en Veiligheid om dit voor elkaar te krijgen. Deze aanvraag draagt in die zin ook bij aan het proces om te komen tot een robuuste aanpak.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
8
Ten behoeve van deze aanvraag zijn in mei en juni interviews gehouden met meer dan 50 professionals uit het onderwijs-, veiligheids- en sociaal domein om in beeld te brengen wat vanuit hun perspectief de problematiek is in Lelystad en specifiek in Lelystad Oost, waar het op dit moment aan schort en wat er nodig is. De uitkomsten zijn daarna begin juli besproken in een brede werksessie. Dit leverde een gedragen beeld op van de problematiek, een unanieme behoefte voor een verstevigde aanpak en input voor de aanpak. De behoeften liggen op tal van terreinen: de aanpak van (georganiseerde drugs)criminaliteit, het (gevoel van) gebrek aan perspectief maar ook sociaaleconomische problematiek. Dit vraagt een meer stevige en effectieve inbedding van een domein overstijgende samenwerking tussen de professionals op het onderwijs-, veiligheids- en sociaal domein. Ook de uitwisseling van informatie, het delen, duiden en opvolgen van signalen en meer specifieke deskundigheid over de doelgroep en werkende aanpakken vraagt verdere aandacht. Tot slot is een steviger regie nodig om zo de integraliteit van de aanpak te verstevigen en borgen.
1.5
Leeswijzer In dit plan komen achtereenvolgens de volgende onderdelen aan de orde: •
In hoofdstuk 2 inzicht in de lokale context van deze opgave.
•
In hoofdstuk 3 beeld van de situatie en de probleemanalyse.
•
In hoofdstuk 4 uitgangspunten voor de aanpak, de actielijnen en een proceslijn.
•
In hoofdstuk 5 inzet door de justitiële partners.
•
In hoofdstuk 6 organiseren, leren en communiceren.
•
In hoofdstuk 7 overzicht van de financiering en de planning.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
9
2
De lokale context Op basis van documenten en met betrokken beleidsmedewerkers is de lokale context van Lelystad Oost beschreven. Ook is een overzicht gegeven van huidige beleidsinspanningen met betrekking tot jeugdcriminaliteit in Lelystad en Lelystad Oost.
2.1
Situationele context: ontstaansgeschiedenis van Lelystad als groeikern De ontwikkeling van Lelystad is niet zonder slag of stoot gegaan. Na het ontwerp op de tekentafel en een vliegende bouwstart in de jaren ‘70 bleven in de jaren ’80 de gewenste ontwikkelingen uit. Door de economische crisis, uitstel van spoor- en wegverbindingen en de groei van Almere stagneerde de ontwikkeling van Lelystad en begonnen de problemen zich op te stapelen. Mensen wilden niet graag in Lelystad wonen en de relatief grote voorraad sociale huurwoningen in de eerste wijken van met name Lelystad Oost werd bewoond door mensen met een laag sociaaleconomische status. Halverwege de jaren 90 ging het roer om. Stedenbouwkundige inzichten veranderden, er werd weer gebouwd en buurten werden her en der geherstructureerd en sociale huurwoningen werden verkocht. Maar dit maakte niet dat hiermee ineens de problematiek in de oude wijken opgelost werd. Door de hoge hypotheeklasten ontbrak het particuliere woningbezitters vaak aan middelen om hun woningen te onderhouden. Daarnaast leidde met name de Woningwet ertoe dat sociale huurwoningen alleen toegewezen mochten worden aan mensen met een beperkt inkomen. Al met al bleven er veel bewoners met een laag inkomen wonen in de oude wijken.
Bewoners die wel een sociale stijging kenden trokken weg, waarna weer nieuwe bewoners met beperkte draagkracht de wijk binnen kwamen. Dit kwam ook de verbondenheid tussen bewoners niet ten goede. Ondanks de versnelling in ontwikkeling is er nog steeds een disbalans in de stad. Lelystad heeft bovengemiddelde lasten voor beheer en onderhoud, omdat de stad voor veel meer inwoners is gebouwd dan zij nu heeft. Daarnaast is de kwaliteit van leven in sommige wijken beter dan in andere wijken. Met name in de wijken van Lelystad Oost staat de leefbaarheid structureel zwaar onder druk (zie ook rapport-leefbaarheid-innederland-2020.pdf (overheid.nl) en kaart Lelystad Leefbaarometer
2.2
Beleidsmatige context Lelystad Next Level en Integrale gebiedsaanpak Lelystad Oost Om de stad meer in evenwicht te krijgen is in 2020 het programma Lelystad Next Level (LNL) gestart. Enerzijds gericht op het aantrekken van nieuwe Lelystedelingen en anderzijds op het versterken van de maatschappelijke kracht. De ambitie van het programma is om in 2040 een zelfstandige, sociaal veerkrachtige, duurzame, aantrekkelijke en economisch sterke stad met 100.000+ inwoners te zijn: Dit wordt bewerkstelligd door inzet op 7 sporen:
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
10
1.
Wonen
2.
Bereikbaarheid
3.
Economie
4.
Natuur
5.
Onderwijs
6.
Voorzieningen
7.
Stedelijke vernieuwing
In navolging van LNL is in het spoor Stedelijke Vernieuwing direct een start gemaakt met een aanpak voor de meest kwetsbare wijken van Lelystad met de Integrale Gebiedsaanpak Lelystad Oost (IGLO). In Lelystad Oost staat de leefbaarheid ernstig onder druk. Dit gebied is daarom 1 van de 20 focus gebieden van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. De wijken in oost betreffen de eerste woonwijken van de stad en kwamen 55 jaar geleden in korte tijd tot stand (Zuiderzeewijk 1966-68, Atolwijk 1972-1976, Boswijk 1980-1982 en de Waterwijk 1983-1986).
In sommige delen van deze wijken gaan de bewoners gebukt onder een aantal hardnekkige problemen zoals een laag inkomen, werkloosheid, een laag opleidingsniveau/taalvaardigheid, fysieke en mentale gezondheidsproblemen, problematische schulden en andere problemen thuis. En vaak gaat deze problematiek over van de ene generatie op de andere. Sociaal maatschappelijk gaat het gemiddeld minder goed met bewoners in deze wijken (zie tabel 1). In Lelystad Oost wonen 5.875 kinderen in de leeftijd 0-14 jaar en 3.875 jongeren in de leeftijd van 15-24 jaar (2020).
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
11
Tabel 1 Bouwen aan Lelystad Oost, Lelystad 2020
In het gebiedsprogramma IGLO hebben de gemeente, maatschappelijke partners en ondernemers de handen ineen geslagen om: 1.
Meer kinderen gezond en kansrijk op te laten groeien
2.
Beter de talenten van bewoners in relatie tot werk te van benutten
3.
Fijner met elkaar samen te leven in goede en diverse buurten.
Veiligheidsbeleid In december 2017 is het Integraal Veiligheidsplan 2018 – 2022 (IVP) vastgesteld met 3 prioriteiten:
➢ Veilige en leefbare wijken en buurten: bijdragen aan de veerkracht en vitaliteit van onze wijken en buurten door ongewenst gedrag zoveel mogelijk te voorkomen en waar het zich voordoet, consequent aan te pakken. We doen dit met persoonsgerichte, gebiedsgerichte en themagerichte maatregelen. Kenmerkend zijn integraal werken, verbindingen met ander gemeentelijk beleid en een stevige rol van burgers.
➢ Problematische jeugd en jeugdgroepen; via integrale sets van maatregelen, in samenwerking met onze partners en in wisselwerking met ander beleid, zodanig investeren in problematische jeugd dat ongewenst gedrag ‘duurzaam’ vermindert en de focus meer komt te liggen op perspectief en inclusie.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
12
➢ Ondermijning; via consequente inzet van de bestuurlijke instrumenten, in samenwerking met onze partners, de speelruimte van ondermijnende criminaliteit verder verkleinen. We zijn bestuurlijk weerbaar en ondersteunen maatschappelijke weerbaarheid. Gezamenlijk werpen we een dam op tegen de criminele industrie (met name drugscriminaliteit en mensenhandel). Vanuit dit Integraal Veiligheidsplan zijn de afgelopen jaren verschillende maatregelen en activiteiten ondernomen gericht op jeugdcriminaliteit en ondermijnende drugscriminaliteit. Zo hebben gemeente, politie en scholen de samenwerking voor een veilig klimaat op scholen versterkt. Afspraken hierover zijn opgenomen in het convenant Veiligheid in en om de school. Doel is om overlast, vandalisme en criminaliteit te voorkomen en bestrijden. Dit geldt vooralsnog voor het voortgezet onderwijs. Vanaf 2019 loopt vanuit het RIEC het regionale programma Straatwaarde(n) tegen de aanwas van jeugd in cocaïne handel. De straatwaarde van de drugs is zo hoog, dat hier lucratieve verdienmodellen achter zitten die jongeren en jonge volwassenen moeilijk kunnen weerstaan. Als vervolg op dit programma is in 2022 gestart met ‘Kapot Sterk’, een preventief lesprogramma voor leerlingen groep 8. In 2020 is gestart met de lokale PGA 18-.
Doelstelling van de PGA 18- is om integraal en multidisciplinair samen te werken op het moment dat jongeren eerste stappen (dreigen te) zetten richting criminaliteit. De eerste resultaten zijn veelbelovend, maar ook hier is de schaalgrootte en de beschikbare capaciteit van samenwerkende organisaties een knelpunt. Naast de PGA 18- wordt gewerkt met inzet vanuit het Zorg- en Veiligheidshuis en Top-X op jeugdige criminelen. In 2019 is tevens het districtelijk team ondermijning (DTO) opgericht. Dit is een samenwerking tussen gemeenten, politie, OM en Belastingdienst voor de operationele integrale aanpak van ondermijning. Ook wordt samengewerkt met de arbeidsinspectie. Er worden campagnes georganiseerd om mensen bewust te maken van ondermijning, ondermijning in buurten aan te pakken en de meldingsbereidheid door bewoners te bevorderen. Dit sluit aan bij campagnes van de politie en Meld Misdaad Anoniem. Daarnaast wordt via WhatsApp-groepen (WhatsApp buurtpreventie) en wijkpreventieteams samen gewerkt met bewoners. Tot slot worden via inzet van BOA’s in de wijk en door gebruik van het informatiesysteem Veiligheid-In-Beeld (VIB) trends en hotspots ten aanzien van criminaliteit en overlast in beeld gebracht en worden gerichte interventies ingezet. Jeugdbeleid en onderwijs/arbeidsmarktbeleid Vanzelfsprekend zet de gemeente Lelystad al in op de aanpak van jonge aanwas en doorgroeiers.
Vanuit verschillende beleidsterreinen wordt inzet gepleegd met als doel de ontwikkelingen van kwetsbare jongeren
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
13
positief te bevorderen en (zo vroegtijdig als mogelijk) in te grijpen als er zorgen zijn over een jongere of als een jongere de eerste criminele stappen heeft gezet. Deze inzet vindt plaats in de belangrijkste milieus waar jongeren opgroeien: thuis, op school en in de wijk. Vanuit het jeugddomein wordt ingezet op het versterken van de sociale basis rondom kind en gezin. Een sterke basis draagt bij aan het veerkrachtig kunnen opgroeien van de Lelystadse kinderen. Onder een sterke basis verstaan we het brede palet van de ouders, het eigen netwerk en vrijwilligers tot algemene voorzieningen zoals de ontmoetingsplekken in de wijk, de school, de sportvereniging, de consultatiebureaus en het (school) maatschappelijk werk. Uitgangspunt is opgroeien en opvoeden doe je in principe zonder maatwerk. Door meer in te zetten op de basis is het mogelijk om minder maatwerk jeugdhulp in te zetten. De ondersteuning in de basis begint met preventieve inzet bij het consultatiebureau, de peuterspeelzaal, GGD en in het basis- en voortgezet onderwijs. In de kinderopvang geven jeugdverpleegkundigen hulp en ondersteuning aan kinderopvangmedewerkers, kinderen en ouders. In het basisonderwijs werken schoolmaatschappelijk werkers en jeugdverpleegkundigen samen met de intern begeleiders en directeur in het OndersteuningsTeam (OT).
In het voortgezet onderwijs werken jeugdpreventiewerkers en jeugdartsen samen met de OndersteuningsCoördinator (OC) en ander ondersteunend personeel. Ook voert de GGD jgz (jeugdgezondheid) in samenwerking met leerplicht de preventieve aanpak schoolverzuim uit. De gemeente subsidieert al deze activiteiten met het doel om in vroegtijdig stadium kinderen en gezinnen te ondersteunen bij beginnende zorgen en problemen. Of een kind gelukkig en veerkrachtig opgroeit, hangt af van hoe het gaat op verschillende leefgebieden in het leven van een kind of gezin. Als het op de meeste gebieden goed gaat, is de kans groot dat het met het kind zelf ook goed gaat. Hoe meer zorgen, hoe groter de kans dat kinderen vastlopen of, in het kader van Preventie met Gezag, zich zorgelijk of negatief ontwikkelen. In Lelystad werken daarom alle partners die uitvoering geven aan het preventief jeugdbeleid met de GIZ-methodiek (Gezamenlijk Inschatten Zorgbehoeften). Het doel van preventief jeugdbeleid is om vroegtijdig te signaleren en acteren op beginnende problemen bij kind en gezin. De GIZ-methodiek helpt om in gesprek met kind en ouders integraal in beeld te brengen wat de sterke kanten, ontwikkel- en zorgbehoeften zijn bij het kind en gezin.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
14
Vanuit het huidige onderwijsachterstandenbeleid wordt ingezet op het terugdringen en voorkomen van onderwijsachterstanden bij kinderen op specifiek daarvoor aangewezen scholen. Veel van deze scholen staan in Lelystad Oost. Daarnaast kunnen kinderen en jongeren uit (kans)arme gezinnen extra ondersteuning krijgen bij het doorlopen van hun school en vrije tijd via verschillende projecten uit het armoede- en gelijke kansen beleid. In de wijken zijn jongerenwerkers sinds een aantal jaren weer actief. Zij proberen in contact te komen met jongeren en jeugdgroepen op straat en werken actief samen met andere partners, zoals het onderwijs. Hierin zijn de afgelopen twee jaar belangrijke stappen gezet. Er is een pilot gestart met een jongerenlokaal, er is een initiatief dat zich onder andere richt op Roma-jongeren, en via de methodiek Plus-Min-Mee en met het 7stappen model worden jeugdgroepen in beeld gebracht. Er zijn initiatieven in Lelystad om jongeren die vast lopen op school op te vangen. Een voorbeeld hiervan is Flevodrome, een leer-, werk- en trainingscentrum voor jongeren. Ook heeft Lelystad het initiatief ChallengeUp, een activiteit in het kader van MDT (Maatschappelijke Diensttijd). Dit is voor jongeren die in hun vrije tijd iets willen betekenen voor anderen, zoals ondersteunen bij activiteiten en vrijwilligerswerk.
In het kader van de crisis en herstelmaatregelen jeugdwerkloosheid zijn alle jongeren tussen 16 en 27 die niet werken en of leren in beeld gebracht. Hiervoor worden RMC (Regionale Meld- en Coördinatie) functionarissen en talentmanagers ingezet. Er is actief contact gezocht, onder andere via huisbezoeken, om duidelijk te krijgen waar de jongeren op dit moment staan, waar ze mee bezig zijn en wat hun toekomstperspectief is. Indien ze bereid zijn om mee te werken, kunnen deze jongeren direct gebruik maken van de ondersteuning van het Werkbedrijf Lelystad of het opleidingsaanbod van het MBO college Lelystad. Er is gewerkt aan een
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
15
systematische benadering van deze jongeren met de bedoeling deze te continueren. Er worden twee knelpunten gesignaleerd: •
Het is moeilijk deze jongeren te bereiken en te motiveren tot leren en/of werken
•
De discrepantie tussen de landelijke registratie van RMC (tot 23) en “Jongeren in beeld” enerzijds en opgave van de jongere of zij al dan niet werken is groot. Dit is maar zeer beperkt te verklaren uit vertraging in de registratie.
Tot slot is de gemeente in 2022 gestart met het traject om tot een Maatschappelijke Agenda te komen. De bedoeling van de Maatschappelijke Agenda is om binnen het sociaal domein meer integraal te werken en daarbij daadwerkelijk het perspectief van de inwoner centraal te stellen. Dit moet er uiteindelijk voor zorgen dat het sociaal beleid meer aansluit bij de behoefte van de inwoners in de stad en de impact van dat wat wordt gedaan groter is.
Aandachtspunten vanuit beleidsmatige context voor jeugd en veiligheid Onlangs is het Integraal Veiligheidsbeleid geëvalueerd ten behoeve van herijking. Daarbij aansluitend zijn er een aantal andere aandachtspunten die voor het plan van aanpak Preventie met gezag van belang zijn. Het betreffen: -
de ketensamenwerking en uitvoering voor een stabiele sociale basis stond de afgelopen jaren onder grote financiële druk. Debet hieraan waren bezuinigingen bij de gemeente op het sociale domein. Daarnaast stond de inzet van mensen en middelen bij de partners onder druk. Zo is de politiecapaciteit niet onbeperkt, zijn er wachtlijsten in de zorg en kan de gemeente niet overal handhaven. Instanties zoals Veilig thuis, Jeugdzorg, Tactus, Woonzorg Flevoland, GGZ hebben te maken met wachttijden.
-
de 3 scholen in het voortgezet onderwijs zijn samengevoegd in een grote nieuwe onderwijscampus (Porteum) met 3.500 leerlingen
-
de ontwikkelingen in de online wereld en de opkomst van digitale criminaliteit. Er speelt zich steeds meer af buiten het zicht.
-
er zijn grotere tegenstellingen in de afgelopen jaren ontstaan tussen partijen en bevolkingsgroepen. De coronacrisis heeft de ongelijkheid in de samenleving aangescherpt en zichtbaarder gemaakt. Deze ‘nieuwe tegenstellingen’ zullen niet verdwijnen met het wegebben van de pandemie.
-
Covid-19 heeft een enorme impact gehad op thuiswerken, ondernemen, sport, evenementen, sociale contacten, gezondheid, economie, vertrouwen in instituties, meer meldingen jongerenoverlast, etc. Het heeft bij diverse projecten de samenwerking verzwakt.
-
in Lelystad zijn hardnekkige complexe problemen zoals verwarde personen, armoede, voortijdig schoolverlaten en verslavingen zoals GHB.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
16
-
Er zijn de afgelopen periode stappen gezet in de aanpak van risicovolle jongeren en jeugdgroepen. Desondanks wordt een stuk samenhang en regievoering op de totale aanpak van risicovolle jongeren en jeugdgroepen gemist door de partners.
-
De overgang van het basis- naar voortgezet onderwijs blijft een belangrijk en kwetsbaar overgangsmoment. Hierin is extra geïnvesteerd door de partijen, maar zal de komende periode nog extra inzet vragen, ook vanuit het onderwijs zelf.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
17
3
Beeld van de situatie Op basis van cijfermatige en beleidsmatige analyses, onderzoeken, interviews met betrokken ketenpartners vanuit onder andere het onderwijs, veiligheid en het sociaal domein en een groepsgesprek met jongeren uit Lelystad Oost is de meest kenmerkende en prangende problematiek met betrekking tot jeugdcriminaliteit in Lelystad en Lelystad Oost in beeld gebracht.
3.1
Lelystad Oost in beeld: feiten en cijfers over ondermijning en jeugdcriminaliteit Jongeren met hoog risicoprofiel in Lelystad Oost Uit de cijfers Zicht op Ondermijning blijkt dat in Lelystad 910 jongeren tussen de 8 en 23 jaar wonen die een hoog risicoprofiel hebben om in de criminaliteit terecht te komen (dit wil overigens niet zeggen dat dit ook gebeurt). Zo blijkt het risico bijvoorbeeld groter bij voortijdige schoolverlaters of jongeren die eerder in contact zijn geweest met Bureau Halt. Het gaat om 5,9 procent van alle jongeren in Lelystad. Dat is hoger dan het gemiddelde in Flevoland (5,6%), Midden-Nederland (4,6%) en Nederland (5,0%).
Als specifiek wordt ingezoomd op Lelystad Oost, blijkt dat 450 van de 910 hoog-risico jongeren in Lelystad in Oost wonen. Dit is bijna de helft van heel Lelystad. Wijk
Aantal
Percentage
Zuiderzeewijk
100
9,1%
Atolwijk
110
6,5%
Boswijk
130
6,5%
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
18
Waterwijk
110
Totaal
450
7,6%
Overige wijken van Lelystad
5,0%
Gemiddeld heel Lelystad
5,9%
Gemiddeld Flevoland
5,6%
Gemiddeld Midden-Nederland
4,6%
Gemiddeld Nederland
5,0%
Jeugdoverlast De meldingen jeugdoverlast zijn in een paar jaar tijd gestegen van 430 per jaar naar 679 in 2021. Percentage jongeren dat geregistreerd staat als verdachte van een misdrijf Jongeren uit Lelystad staan opvallend vaak geregistreerd als verdachte van een misdrijf. In 2018 ging het om 2,8 procent van de inwoners met een leeftijd van 12 tot 25 jaar (landelijk 1,7%). Het gaat in Lelystad om 340 jongeren tot 25 jaar die verdacht werden van een misdrijf. Het ging hierbij het meest om vernielingen, diefstal, drugs en geweld. Jongeren denken zelf makkelijk over deze delicten en beschouwen ze niet als ernstig. Ook het bezit van messen onder jongeren is in de politiecijfers toegenomen. Een specifieke uitdaging in Lelystad is de beweging dat de straatcultuur steeds meer de scholen in komt. De politie maakt zich vooral zorgen over de steeds jongere doelgroep die betrokken raken bij overvallen, straatroof en andere vormen van criminaliteit.
Tabel: politiecijfers 2018
Jonge aanwas Bovenstaande signalen gaven aanleiding om in 2021 in het kader van het Regioprogramma Straatwaarde(n) een kwalitatief verkennend onderzoek naar het afglijden naar drugscriminaliteit onder jongeren uit te voeren. In de infographic (zie pagina 21) staan de belangrijkste conclusies en aanbevelingen.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
19
Uit het onderzoek komt voort dat in Lelystad de gemiddelde leeftijd van personen die aan registraties gekoppeld zijn 22 jaar is met een minimumleeftijd van 14 jaar en een maximumleeftijd van 29.
Meer specifiek gaat het om2: -
jongeren met een diverse culturele achtergrond (Marokkaans, Turks, Zuid-Afrikaans, Antilliaans en Nederlands) die op straat in groepen hangen (Boswijk en Waterwijk)
-
jongeren vanaf 13 jaar die betrokken raken bij kleine vergrijpen en jongens vanaf 15 jaar die betrokken worden bij de drugsscene (met name softdrugs), gebruiken en dealen
-
jongeren met veel voorkomende risicofactoren en geen/weinig toekomstperspectief. Financieel hebben zij het vaak wat minder goed thuis en onzekerheid speelt een rol
-
jongeren die aangetrokken worden door de status, snel geld verdienen en er daardoor bij kunnen horen.
In het groepsgesprek werd aanvullend aandacht gevraagd voor: •
kinderen die op zeer jonge leeftijd een hoog verzuim hebben op de basisschool
•
kinderen die op zeer jonge leeftijd asociaal gedrag vertonen
•
meiden als jonge aanwas
•
kwetsbare jongeren die zich ontwikkelen van slachtoffer naar dader.
2
Straatwaarde(n), RIEC, 2021
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
20
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
21
Lokaal beeld van ondermijning en criminaliteit In 2018 is voor Lelystad een ondermijningsbeeld opgeleverd door het RIEC. Hieruit blijkt dat Lelystad op plek twee van alle gemeenten in Midden-Nederland komt als het gaat om het geregistreerde drugsmisdrijven per 1.000 inwoners.3 Andere verschijningsvormen die zich in aanzienlijke mate voordoen in Lelystad zijn: witwassen (o.a. investeren in vastgoed, dekmantelbedrijven, luxe levensstijl), mensenhandel en prostitutie (vormen van seksuele-, arbeids- en criminele uitbuiting en prostitutie), verschijningsvormen van fraude (waaronder woon- en adresfraude en toeslag- en uitkeringsfraude) en milieucriminaliteit (o.a. omkatten van afvalstoffen en visstroperij). Professionals hebben destijds (2018) aangegeven dat zij het vermoeden hebben dat drugshandel op ‘grote schaal’ plaatsvindt in Lelystad, waarbij ook cocaïnehandel genoemd wordt. Zij meldden dat drugs vervoerd wordt per fiets, brommer, dat ook taxi’s betrokken zouden zijn en dat de handel plaatsvindt op onder meer parkeerplaatsen, in horecagelegenheden, vanuit garages. Professionals zien jongeren die dealen en vermoeden dat het gros daarvan lokaal actief is. Tevens duidt men in het ondermijningsbeeld zogenoemde ‘wijkkoningen’ die bestempeld worden als spilfiguren binnen de drugshandel, onaantastbaar gedrag vertonen en een geweldsreputatie hebben.
Volgens de professionals sturen deze spilfiguren de drugshandel aan. Bij de handel in verdovende middelen is er in Lelystad volgens hen ook sprake van intimidatie, bedreiging, geweld, vuurwapenbezit bij dealers. Aandeel delicten in Lelystad Oost Politiecijfers laten zien dat in 2021 zo’n 35% van alle delicten in Lelystad in Lelystad Oost plaatsvonden (zie oranje rijen). 2018
2019
2020
2021
Lelycentre
48
49
51
19
Zuiderzeewijk
459
452
407
388
Gordiaan
534
492
524
444
Atol
269
245
251
220
Boswijk
348
379
311
341
Landerijen
156
232
175
177
Waterwijk
377
420
392
364
Bolder
276
318
318
307
Kustwijk
475
480
600
483
Botter
468
481
462
454
Centrum Lelystad Zuid
338
351
242
265
Lelystad Haven
284
337
273
272
Gemeente Lelystad
4.045
4.243
4.010
3.743
3
Drugs en Jonge aanwas Lelystad, RIEC Midden-Nederland, augustus 2021
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
22
Bij nadere uitsplitsing van de politiecijfers valt met name het geweld en mishandeling in de diverse wijken van Oost op, net als het aantal woninginbraken in de Boswijk en Waterwijk. Verder valt het aantal overlastmeldingen jeugd op in de Waterwijk en de Atolwijk in 2021. In de Zuiderzeewijk zijn er relatief veel meldingen van drugsoverlast en drankoverlast. Misdrijven
Zuiderzeewijk
Totaal Atol
Boswijk
Waterwijk
gemeente Lelystad
Criminaliteit totaal
388
220
341
364
3.743
Woninginbraken
7
7
14
14
113
Geweld
51
30
46
50
452
Mishandeling
30
20
20
25
232
Drugshandel,-vervaardiging,-bezit
7
5
7
5
101
Wapenhandel
5
1
4
4
37
Incidenten jongerenoverlast
51
60
43
82
678
Overlast drugs, drank
37
20
27
23
249
Incidenten verwarde personen
56
27
60
60
573
Gevoel van onveiligheid en criminaliteit Uit onderzoek onder inwoners over Wonen, leefbaarheid en Veiligheid (onderdeel Veiligheid: Onderzoek Veiligheid 2021) blijkt dat inwoners zich vooral onveilig voelen op plekken waar groepen jongeren rondhangen.
Aantal
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
23
Tevens blijkt uit ditzelfde inwoneronderzoek dat het hoogste percentage ‘onveiligheidsgevoelens in de eigen buurt’ in 2021 in de Zuiderzeewijk (34%), Atolwijk en Boswijk (30%) bestaat, terwijl het stedelijk gemiddelde 23% is. Andere opvallende punten: •
In 2021 geven meer inwoners aan dat er veel criminaliteit in de buurt is. Deze score is voor de bewoners van de Zuiderzeewijk en de Waterwijk/Landerijen het hoogst.
•
Het percentage Lelystedelingen dat denkt dat de criminaliteit in de buurt is toegenomen is hoger in 2021 dan in 2019. In de Zuiderzeewijk is het percentage dat denkt dat de criminaliteit is toegenomen het hoogst.
•
Het rapportcijfer voor de buurtveiligheid is in 2021 iets lager dan in 2019. In de Zuiderzeewijk het laagste rapportcijfer.
•
In de Zuiderzeewijk hebben de meeste bewoners last van veel fysieke verloedering.
•
Sociale verloedering is het hoogst is in de Zuiderzeewijk. In deze wijk ervaart men vooral veel overlast door buurtbewoners, drugs en rondhangende jongeren.
Aangifte bereidheid De aangifte is de laatste jaren afgenomen. Opvallend is de relatief lage aangifte bereidheid met name met betrekking tot cyberpesten, hacken computers en bedreiging met lichamelijk geweld. Schaamte en angst spelen hier mogelijk een rol.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
24
3.2
Problematiek op vijf gebieden Op basis van de interviews met professionals, een groepsgesprek met jongeren uit Lelystad Oost en de cijfermatige analyses zijn grofweg vijf probleemgebieden naar voren gekomen die de huidige problematiek in Lelystad Oost kenmerkt. Hierbij merken we op dat het onderscheid tussen Lelystad Oost en andere delen van Lelystad niet altijd hard te maken is. Zo speelt onder andere mee dat er in Lelystad één grote middelbare school is waarop het overgrote deel van de jongeren in Lelystad zijn aangewezen, waardoor jongeren uit verschillende delen met elkaar in contact komen.4
1. Negatieve groepsdruk Jongeren hebben behoefte om ergens bij te horen en perspectief te vinden voor de toekomst. Thuis en op school ontbreekt het voor veel van hun aan deze basis, maar het gevoel van erbij horen krijgen ze wel bij criminele ‘vrienden’. Het gaat om groepen met een specifieke culturele achtergrond: Roma’s, Marokkaans/ Turks en Surinaams/ Antilliaans. Jongeren worden ook gechanteerd of geronseld om criminele activiteiten te ondernemen door leeftijdsgenoten. Een zorgelijke ontwikkeling is dat er steeds meer kwetsbare meisjes op de radar komen die onder druk worden gezet, gechanteerd of uitgebuit op seksueel gebied (en daarna soms zelf ook dader worden). We zien dat op steeds jongere leeftijd jongeren hiermee te maken krijgen en met name jongeren met LVB-problematiek zijn gevoelig voor groepsdruk. Sociale media speelt bij het uitoefenen van groepsdruk een grote rol. Door de groepsdruk die jongeren ervaren zijn ze bang om melding te maken van gedrag van anderen, uit angst voor represailles. Hierbij speelt mee dat er (nog) beperkt zicht is op de doelgroep, signalen niet altijd worden opgepakt, gedeeld en passend worden opgevolgd (bijvoorbeeld in de digitale leefwereld). De jongeren benoemen dat het belangrijk is om met de juiste vrienden om te gaan. Sommige jongeren hebben verkeerde vrienden.
Zij bezwijken regelmatig onder de groepsdruk en maken daardoor foute keuzes, zoals pakketjes rondbrengen of vechten met andere jongeren. (Uit gesprek met jongeren)
2. Negatief of zorgelijk gedrag in vrije tijd Jongeren vervelen zich waardoor ze zich gaan bezighouden met vandalisme (o.a. nabij basisscholen) en gaan hangen op straat. Vanuit deze activiteiten zijn jongeren makkelijker te bereiken voor klusjes van criminelen. Het aanbod van sport- en andere clubs sluit niet aan bij hun behoeften en jongeren missen een geschikte plek in hun buurt waar ze in hun vrije tijd terecht kunnen. Daar komt bij dat grensoverschrijdend (seksueel) gedrag toeneemt en dat ‘klein’ crimineel gedrag en drugsgebruik genormaliseerd is.
Strikt genomen zijn er drie reguliere middelbare scholen: Porteum (circa 3500), Aeres (circa 550) De Steiger, praktijkonderwijs (circa 218). Daarnaast is er nog een aantal Voortgezet Speciaal Onderwijs locaties, zij hebben een regionale functie. 4
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
25
Jongeren zelf geven aan dat Lelystad saai is. Jongeren onder 18 jaar missen plekken om uit te gaan omdat alles vanaf 18 jaar is. Ook benoemen ze dat faciliteiten die er zijn, zoals een voetbalveldje, vervallen zijn of ’s avonds niet bruikbaar zijn omdat er geen straatverlichting is. Jongeren herkennen dat Drillrap ook in Lelystad onder jongens geregeld voorkomt. In de raps worden jongeren uitgedaagd om te vechten met een ander. Het wordt als zwak gezien om te vechten met een meisje. Daarom hebben meisjes er minder last van. Overigens benoemen de meiden dat er door meiden onderling wel geregeld gevochten wordt. Door de Drillraps lopen veel jongeren rond met messen op zak. De jongeren kennen veel jongeren die dat doen. ’s Avonds voelen met name de meiden zich niet veilig op straat. (Uit gesprek met jongeren) “We houden bijna geen kinderen aan die geen mes op zak hebben - ter verdediging. Iedereen heeft het gevoel onveilig te zijn, niemand wordt daadwerkelijk aangevallen.” (Politie in groepsgesprek)
3. Kwetsbare gezinssituatie Er is sprake van een cumulatie van factoren waardoor de thuissituatie voor veel gezinnen kwetsbaar is. Zo hebben veel gezinnen te maken met schulden, armoede, GGZ-problematiek en huiselijk geweld. Daarnaast zijn er criminele families waarbij crimineel gedrag van generatie op generatie wordt overgedragen. Sommige ouders zijn trots op het gedrag van het kind. Andere ouders hebben juist moeite om het gedrag te erkennen of ervaren schaamte vanwege dat gedrag waardoor kinderen het gevoel hebben verstoten te worden uit het gezin. Daarnaast zien we dat ouders maar beperkte betrokkenheid bij hun kinderen tonen. Ketenpartners geven aan dat er meer informatie kan worden gedeeld om te komen tot een passender aanpak. Zo is het niet vanzelfsprekend dat signalen over huiselijk geweld vanuit niet strafrechtelijke partners (op passende wijze) worden gedeeld; terwijl dit soms wel samenhangt met mogelijk crimineel gedrag. Bij huisbezoeken van de gemeente geven ouders een positief signaal af dat de gemeente jongeren aanspreekt op het niet werken en/of leren maar geven aan zelf machteloos te zijn de jongeren actief te bewegen op het spoor van leren en/of werken. Een jongere benoemde dat jongeren eerder de criminaliteit in gaan als hun ouders ook crimineel zijn.
(Uit gesprek met jongeren) “Ouders weten ook niet wat speelt, problematiek van de gezinnen (eenoudergezinnen, verslaafde ouders, armoede) is grote oorzaak van grensoverschrijdend gedrag van kinderen.” (school in groepsgesprek) “We nemen ook broertjes en zusjes mee, maar AVG technisch is dat moeilijk.” (uitvoeringspartij in groepsgesprek)
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
26
4. Beperkte inzet en zwakke positie school In het voortgezet onderwijs is er veel crimineel gedrag zoals dealen, afpersen (o.a. jongens richting zwakke meisjes), wapenbezit en vechtpartijen. Scholen signaleren deze ontwikkelingen en fenomenen naar eigen zeggen goed, maar er wordt niet altijd passende doorverwijzing en opvolging aan gegeven, ook door een gebrek aan adequate routing. Daar komt bij dat scholen soms handelingsverlegen zijn om te acteren op signalen, bijvoorbeeld door dit te bespreken met de ouders. Vaak worden in het basisonderwijs al eerste signalen opgevangen over leerlingen die zich op latere leeftijd verder ontwikkelen richting de criminaliteit. Het begint op het basisonderwijs met zaken als verzuim, gedragsproblematiek of problemen thuis. Hier wordt nog onvoldoende tijdig ingegrepen. Ook de overdracht richting het Voortgezet Onderwijs kan nog worden verbeterd. In het Voortgezet Onderwijs neemt het Porteum een bijzondere positie in. Het Porteum is fusieschool van 3 scholen tot één grote schoolcampus met circa 3.500 leerlingen. Het Porteum is in 2021 officieel van start gegaan. Sinds de start van Porteum worden er zorgen geuit over de veiligheid tussen (groepen) leerlingen en voor medewerkers op de campus. Dit vraagt om een specifieke aanpak, mede omdat ouders weinig keus hebben welke school ze kiezen voor hun kind.
Jongeren die voorheen naar speciaal onderwijs gingen, komen nu terecht in het regulier onderwijs. Echter, het regulier onderwijs heeft niet altijd de middelen om deze jongeren goed te ondersteunen. Daarnaast zien we veel thuiszitters en jongeren die verzuimen van school. Verzuim is een belangrijke voorspeller van een negatieve, zorgelijke ontwikkeling bij een kind. Het ontbreekt aan een convenant voor informatie-uitwisseling met primair onderwijs, waardoor niet preventief gekeken kan worden naar broertjes en zusjes van jongere die bekend zijn vanwege (mogelijk) crimineel gedrag. De jongeren geven aan dat op school heel makkelijk aan genotsmiddelen, zoals snus5 en softdrugs, te komen is. Dealers lopen rond en zijn bij iedereen bekend. De jongeren die dit doen, verdienen snel geld en dat is soms aantrekkelijk. Ook benoemen de jongeren dat het moeilijk is om een leuke stageplek te vinden, die past bij hun interesse. (Uit gesprek met jongeren)
5. Beperkt gezag Het beperkte gezag komt tot uitdrukking in laat ingrijpen. Dit wordt veroorzaakt doordat met name een capaciteitstekort op deze aanpak is bij de politie en de lokale PGA. Hoewel de totaalformatie bij de politie op niveau is, moet deze met grote regelmaat ingezet worden op andere knelpunten. Het knelpunt bij de lokale PGA is dat er in de basis te weinig casusregie is. Daarnaast is er een gebrek aan ondersteuningsmogelijkheden bij de uitvoeringspartners, die daardoor niet optimaal uitvoering kunnen geven aan hun begeleidende taken. Nicotinezakjes, zie ook https://www.trimbos.nl/kennis/roken-tabak/nicotinezakjes-en-snus/ en Verkoopverbod of niet: jongeren kopen massaal snus (nos.nl) 5
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
27
“Ik maak me zorgen om de stijging van meldingen in combinatie met de tekorten aan personeel, er zijn maar twee jeugdagenten. Er is niet genoeg mankracht om actief te kunnen verwijzen, er worden reprimandes gegeven in plaats van echt aanpakken.” (Ketenpartner)
3.3
Wat betekent dit voor de aanpak? Wat staat ons nu te doen als het gaat om jongeren in kwetsbare wijken meer perspectief en veerkracht te geven opdat voorkomen wordt dat ze in de criminaliteit belanden of daarin verder afglijden? Lelystad ziet 4 uitdagingen c.q. opdrachten: 1.
Zorgen dat jongeren uit deze wijken echt gelijke kansen krijgen. Dit betekent dat:
-
het mogelijk moet zijn om achterstanden in te lopen door stabiele opgroei omgeving, goede scholing, stages en banen.
-
het ongelijk en oneerlijk behandelen bij stages en op de arbeidsmarkt meer prioriteit moet krijgen
-
vrije tijdsaanbod, hulp en ondersteuning beter aan moet sluiten op de behoefte van deze jongeren.
2.
Zorgen dat wie niet wil, maar (groot risico loopt) er in ‘getrokken’ wordt/te worden, beter wordt beschermd en geholpen. Dit betekent dat:
-
kwetsbare jongeren en gezinnen met een hoog risicoprofiel de professional en de overheid weer moeten gaan vertrouwen.
-
er eerder proactief gehandeld wordt op het moment dat lokale partners signalen ontvangen over jongeren en gezinnen die risico lopen om richting criminaliteit te bewegen.
-
er een veilige weg naar buiten, passende hulpverlening en een goed alternatief perspectief geboden moet worden.
-
dat veel meer zichtbaar gemaakt moet worden wat er gebeurt als je ervoor kiest in de zware criminaliteit terecht te komen.
3.
Zorgen dat wie zelf ‘kiest’ voor een criminele carrière afgeschrikt wordt. Dit betekent dat:
-
sneller repressief opgetreden moet worden. En andere familierelaties ook onder de loep nemen.
-
de samenleving een grotere rol moet spelen in signalering en melding/aangifte (en dat doen ze alleen als ze meer vertrouwen hebben in de overheid, politie en justitie)
4.
Uitdragen dat samenleven niet vrijblijvend is. Dit betekent dat:
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
28
-
mensen, en dus ook jongeren, meer op hun burgerschap aangesproken moeten worden om een bijdrage aan de samenleving te leveren.
Samenhang met Preventie met gezag Bovenstaande elementen zijn allemaal van belang om verder te komen om de kinderen en jongeren van Lelystad Oost gezond en kansrijk op te laten groeien. Een aantal elementen vallen buiten de scope van Preventie met gezag. De aandachtspunten pakken we op in samenhang met de programma’s van Lelystad Next Level en de Integrale gebiedsaanpak Lelystad Oost. De inzet in en koppeling met deze programma’s kunnen de aanpak van Preventie met Gezag versterken. Een naschoolse programmering (vanuit de inzet School en Omgeving) en een betere woonomgeving (vanuit de inzet Volkshuisvestingsfonds) en) kan bijdragen aan meer perspectief en veerkracht van jongeren. Daarnaast komen meer specifiek een aantal aandachtspunten terug in dit plan van aanpak van Preventie met gezag.
Programma's LNL en IGLO (koppelen)
Bestaand beleid (aanscherping en prioritering)
Preventie met Gezag
Kwetsbare jongeren meer perspectief en veerkracht bieden zodat voorkomen wordt dat ze in de criminaliteit belanden of er verder in afglijden.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
29
4
Focus van de doelgroep en de actielijnen Om jongeren in kwetsbare wijken meer perspectief en veerkracht te verkrijgen, zetten we in op het wegnemen van de voedingsbodem voor criminaliteit en vergroten van de weerbaarheid. Het beeld van de situatie en de probleemanalyse hebben geleid tot een scherper beeld van de doelgroep en de actielijnen. Er zijn vier actielijnen tot stand gekomen: 1.
Beeld op orde
2.
Versterken weerbaarheid: thuis, op school en online
3.
Positieve perspectieven bieden
4. Grenzen stellen Daarnaast hebben we geconstateerd dat we nog aan het begin staan van een echte gezamenlijke aanpak. Daarom hebben we ook de proceslijn ‘Samen bouwen aan een programma aanpak’ opgenomen.
4.1
Focus van de doelgroep Met Preventie met Gezag wordt ingezet op die groep die door gebrek aan perspectief hoog risico loopt om (op termijn) in contact te komen met criminaliteit, er toch voor ‘kiest’ voor een criminele carrière of zodanig beïnvloed wordt door zijn omgeving om deze ‘keuze’ te maken. In dit plan wordt onderscheid gemaakt tussen interventies op 3 groepen: jonge aanwas, doorgroeiers en negatieve rolmodellen: Jonge aanwas
•
(Doorgaans) tussen 8-23 jaar
•
Nog geen criminele carrière in de (hard)drugshandel (max 2 delicten Opiumwet)
•
Geen impact op wijkniveau
•
Minimaal 2 risico indicatoren aanwezig:(a) schulden, (b) kwetsbare gezinssituatie (denk aan psychische problematiek, opvoedproblemen) (c) sociale omgeving die crimineel actief is (dwz. vrienden/jeugdgroep criminele familierelaties), (d) middelengebruik (soft/harddrugs), (d) schoolverzuim, (d) gedragsproblemen, (e) beïnvloedbaar, (f) zucht naar status en geld
•
Vervult (nog) geen of een minimale rol, veelal 'kleinere 'klusjes' (pakketjes aannemen, op uitkijk staan etc.)
Doorgroeiers
•
(Doorgaans vanaf) 15 jaar
•
Beginnende criminele carrière in de (hard)drugshandel (minimaal 3 drugsdelicten en signalen dat hij/zij zich bezig houd met cocaïnehandel)
•
Beperkte impact op wijkniveau
•
Eén of meer indicator(en) van jonge aanwas kunnen aanwezig zijn. Er zijn signalen waaruit blijkt dat hij/zij een criminele carrière in (minimaal) de cocaïnehandel
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
30
ambieert en er zijn signalen van onverklaarbaar bezit van luxe goederen. Hij/zij is lokaal actief qua dealgedrag en is een bekende van professionals (politie/zorg). •
Vervult (vermoedelijk) een rol in het (zelf versnijden en) dealen en is zelf mobiel (bijvoorbeeld dmv een fiets, e-bike, scooter, auto etc.)
Negatieve
•
(Doorgaans vanaf) 18 jaar
rolmodellen
•
(Gevestigde) criminele carrière in de (hard)drugshandel. Drugshandel is een
(Nero)
aanzienlijke bron van inkomsten •
Waant zich onaantastbaar, heeft duidelijk aanzie bij jonge aanwas/doorgroeiers, heeft onverklaarbaar vermogen (mogelijk in het buitenland, verwevenheid bovenwereld (bijv. witwassen), relatie met doorgroeiers.
•
Er zijn signalen dat hij/zij een schakel is in groter cocaïnenetwerk. Twee typeringen zijn hier mogelijk: 1) 'Zichtbare' Nero's in de wijk (denk aan 'patsers' die luxe goederen showen in de wijk). 2) 'Onzichtbare' Nero's (bevoorrading van dealers bijvoorbeeld, blijven onder de radar, witwas relaties)
Figuur 1: Wie praat, die gaat 3.0 (2022)
In Lelystad Oost concentreert de problematiek zich vooral op de doelgroep jonge aanwas en doorgroeiers. Daarom zal de aanpak zich vooral richten op jonge aanwas en doorgroeiers. De afbakening van de doelgroep is geen lijn die zeer strikt gehanteerd moet worden, maar waar enige mate van flexibiliteit bij komt kijken om te voorkomen dat iemand tussen wal en schip raakt.
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
31
4.2
De uitgangspunten voor de aanpak Wijkaanpak nieuwe stijl: het is én-én Preventie met gezag is onderdeel van de Integrale gebiedsaanpak Lelystad Oost. Deze wijkaanpak nieuwe stijl helpt om ondermijnende criminaliteit te voorkomen, als onderdeel van bredere preventieve inspanningen. Bij een brede wijkaanpak zijn het bieden van kansen en het organiseren van een pakkans twee kanten van dezelfde medaille. Het is met andere woorden nodig dat – juist onder moeilijke sociaaleconomische omstandigheden – de overheid samen met partners in direct contact met burgers helpt en perspectieven biedt, maar ook grenzen stelt als de omstandigheden dat vragen. 6 Inzet op wat werkt en lerende aanpak Het vertrekpunt van Preventie met Gezag Lelystad Oost om in te zetten op wat werkt in de Lelystadse context. Er liggen veelbelovende en bewezen effectieve bouwstenen waarmee kan worden voorkomen dat jeugdigen en jongvolwassenen in Lelystad Oost de (georganiseerde en ondermijnende) criminaliteit ingaan of hier verder in afglijden. Op lange termijn moet dit bijdragen aan een veiliger Lelystad Oost. Voorbeelden hiervan zijn de interventies en maatregelen zoals de buurtvaders, ondersteuningsteams in het onderwijs, jeugdboa, jeugdpolitie, PGA en TOPX aanpakken.
Vanzelfsprekend zetten we daar waar nodig in op nieuwe veelbelovende interventies met als doel deze bouwstenen aan elkaar te verbinden en uiteindelijk een heel huis te bouwen. We kijken hiervoor goed naar de ervaringen elders in andere gemeenten en bij onze partners lokaal en regionaal. Vanuit de gemeente realiseren we regie om de samenhang en verbinding tussen de huidige en nieuwe Interventies te versterken. Levensloopbenadering Vanuit sociaal beleid en de relevantie wetenschappelijke inzichten sluiten we aan bij de levenslooplijn. Er zijn bepaalde momenten in het leven van mensen die heel bepalend zijn voor de keuzes die ze maken. In dit plan is specifiek aandacht voor twee momenten in het leven van kinderen en jongeren: van basis- naar het voortgezet onderwijs en school (van 12- naar 12+) naar werk en volwassenheid (16+). Een mooi voorbeeld van wat we nu al doen is School ’s cool waarbij vrijwillige coaches kwetsbare kinderen van groep 8 begeleiden van de basisschool naar het voortgezet onderwijs. Hierdoor worden onderwijsachterstanden en uitval voorkomen. Onlangs is de 16e groep van start gegaan en tot nu toe is van alle jongeren die aan het project mee hebben gedaan nog niemand eerder gestopt met school. Elke doelgroep kenmerkt zich verschillend. Naast het verschil in de fasen van hun criminele carrière, kenmerken de groepen zich doorgaans door verschillende levensfasen.
Vanuit de literatuur weten we dat in verschillende levensfasen van jongeren bepaalde risicofactoren een prominentere rol gaan spelen. Zo blijkt bij jongeren rond 12 jaar oud met name de relatie met familie het sterkst samen te hangen crimineel gedrag en hun eigen houding. Bij jongeren tussen de 14 en 17 jaar oud hangt hun crimineel gedrag juist sterker samen
6
Preventie met gezag, een strategie voor weerbare wijken, Aanjaagteam ondermijning, Den Haag, februari 2021
Plan van aanpak Preventie met gezag – Lelystad 30 september 2022
32
met relaties met leeftijdsgenoten en school.7 De risicofactoren veranderen zodoende over tijd - ook wel dynamische risicofactoren genoemd – wat vraagt om een passende aanpak, afgestemd om de levensfasen én de dynamische risicofactoren. Uit de literatuur naar jeugdcriminaliteit is bekend dat de kans op recidive aanzienlijk verminderd door aan te sluiten bij de behoeften en risicofactoren die op dat moment spelen.8 Daarbij is het van belang om doorlopende zorg en ondersteuning te bieden, zowel aan de jongere als het netwerk, om zo goed mogelijk bij de risicofactoren aan te blijven sluiten. Daarnaast speelt mee dat een effectieve aanpak van jonge aanwas gericht moet zijn op meerdere elementen. Het bewezen succesvolle IJslands Preventiemodel stelt dat voor het bieden van een kansrijke omgeving voor kinderen om in op te groeien, het belangrijk is om in te zetten op de elementen gezin, school, peers (leeftijdsgenoten en vrienden) en vrije tijd.9 Betrokkenheid van en gericht op het systeem Een deel van de jongeren komt terecht in de criminaliteit omdat zij van huis uit crimineel gedrag als voorbeeld hebben gekregen. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat kinderen die opgroeien in de criminaliteit zelf ook een hoger risico lopen om in de criminaliteit terecht te komen.
Dit wordt ook wel het Dalton-effect genoemd.10 Uit onderzoek blijkt dat de kans dat dit effect optreedt groter is als het aantal risicofactoren toeneemt tot vier of meer.11 In deze vaak gesloten familiesystemen is er sprake van huiselijk geweld, wordt criminaliteit genormaliseerd en worden opleidingen doorgaans als minder noodzakelijk gezien omdat het ‘carrièrepad’ al uitgestippeld is.12 Dit is ook de reden dat dit plan niet uitgaat van symptoombestrijding, maar ook echt met het gezinssysteem en hun omgeving, de voedingsbodem, aan de slag gaat. Hieruit volgt dat er gekeken wordt naar wat de jongeren nodig hebben om voor een alternatief perspectief te kunnen gaan. Op alle niveaus de neuzen dezelfde kant op Deze doelgerichte aanpak vraagt de samenwerkingscoalitie om de opgave centraal te stellen. Het vraagt tevens van de samenwerkingspartners dat ze dit ook uitdragen en organiseren binnen hun eigen organisatie zodat iedereen, zowel op bestuurlijk, tactisch en uitvoerend niveau, werkt aan dezelfde doelen. En ook het benodigde mandaat voor zijn of haar rol heeft om stappen te zetten.