BL Nota van Bevindingen Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

1

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1. Inleiding

6.2 Inzicht in de gemeentelijke bijdrage aan het programma .......................... 32 6.3 Welke ruimte heeft de raad? .................................................................................... 33

3

6

Hoofdstuk 3. Programmalijnen Samen Lelystad Oost

13

Hoofdstuk 4. Samenwerkende partners Samen Lelystad Oost

20

Hoofdstuk 5. Bewonersparticipatie

27

Hoofdstuk 6. Bekostiging

30

36

Hoofdstuk 8. Governance

38

Bijlagen

41

7.1 Wat is er aan informatie? .......................................................................................... 36 7.2 Waar wordt aan gewerkt?......................................................................................... 36 7.3 Welke ruimte heeft de raad? .................................................................................... 37

1.1 Aanleiding startonderzoek Nationaal programma Lelystad Oost.............. 3 1.2 Vraagstelling startonderzoek ..................................................................................... 3 1.3 Opzet onderzoek .............................................................................................................. 5 1.4 Leeswijzer ........................................................................................................................... 5

Hoofdstuk 2. Doelen en start ‘Samen Lelystad Oost’

Hoofstuk 7. Volgen van resultaten

8.1 Betrokkenheid van de gemeenteraad tot nu toe............................................. 38 8.2 Opties verder ontwikkelen betrokkenheid raad............................................. 39 Bijlage 1. Verbijzondering onderzoeksvragen vergelijkend onderzoek rekenkamers .......................................................................................................................... 42 Bijlage 2. De drie programmalijnen in detail ........................................................... 43 Bijlage 3. Kernindicatoren NPLV ................................................................................... 49 Bijlage 4. Bronnen ................................................................................................................ 50 Bijlage 5. Geïnterviewde personen en deelnemers sessie raadsleden ......... 52

2.1 Doelen en start Nationaal programma leefbaarheid en veiligheid ............ 6 2.2 Waarom Lelystad Oost als focusgebied? ............................................................... 9 2.3 Doelen en start Samen Lelystad Oost ..................................................................... 9 2.4 Betrokkenheid raad bij doelen en start Samen Lelystad Oost .................. 10 3.1 De landelijk beleidsinhoudelijke actielijnen..................................................... 13 3.2 De programmalijnen van Samen Lelystad Oost .............................................. 15 3.3 Relatie gemeentelijk beleid en de programmalijnen van Samen Lelystad Oost .................................................................................................................................... 16 3.4 Wat is de ruimte voor de raad?............................................................................... 18 4.1 De alliantie ....................................................................................................................... 20 4.2 Programmaorganisatie .............................................................................................. 22 4.3 De gemeente in de alliantie ......................................................................................

23 4.4 Rol van de raad .............................................................................................................. 25 4.5 Wat is de ruimte voor de raad?............................................................................... 26 5.1 Wat zegt het gemeentelijk beleid? ........................................................................ 27 5.2 Bewonersparticipatie in het programma Samen Lelystad Oost .............. 27 5.3 Welke ruimte heeft de raad? .................................................................................... 28 6.1 Welke middelen zijn er voor het programma Samen Lelystad Oost? .... 30

2

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

Hoofdstuk 1. Inleiding

wonen circa 80.000 mensen. Het gaat dus om ongeveer de helft van de inwoners van de gemeente Lelystad. Met het programma voor Lelystad Oost zet de gemeente, met het rijk en maatschappelijke partners in op een integrale aanpak gedurende circa 20 jaar. Het gebiedsplan voor Lelystad Oost is 11 juli 2023 aan de gemeenteraad gestuurd. Dit gebiedsplan heet ‘Samen vooruit, Gebiedsplan Samen Lelystad Oost’. Wij verwijzen in dit onderzoek naar ‘Samen Lelystad Oost’ als we het over het programma voor Lelystad Oost hebben. Dit startonderzoek richt zich op de opzet van het programma, de voorbereiding voor het gebiedsplan en de start van de uitvoering van het gebiedsplan. De positie en de rol van de gemeenteraad staat hierbij centraal.

In dit hoofdstuk gaan we in op de aanleiding van dit startonderzoek. Dit is onder andere van belang omdat het geen standaard rekenkameronderzoek is. Vervolgens bespreken we de vraagstelling van het onderzoek. Daarbij gaan we in op de zes invalshoeken van het onderzoek. We sluiten dit hoofdstuk af met de opzet van het onderzoek en de leeswijzer.

1.1 Aanleiding startonderzoek Nationaal programma Lelystad Oost

1.2.2 Vraagstelling De samenwerkende rekenkamers hebben de centrale onderzoeksvraag van het startonderzoek als volgt geformuleerd:

De rijksoverheid is een programma gestart om de leefbaarheid en veiligheid van 20 focusgebieden in 19 steden te verbeteren. Het gaat om een langjarige (20 jaar) inzet van het rijk met gemeenten en lokale partijen. Dit programma is officieel in juli 2022 gestart. Een van de focusgebieden is Lelystad Oost.

Centrale onderzoeksvraag Kan de gemeenteraad de ontwikkeling van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid aan de beleidsmatige en financiële kaders toetsen?

De rekenkamers van Heerlen, Arnhem, Groningen en Lelystad werken samen met als doel het programma in hun gemeente te volgen en zo de gemeenteraden te faciliteren bij hun kaderstellende en controlerende rol bij dit programma. De rekenkamers willen dit onder ander doen door een startonderzoek, door andere onderzoeken komende jaren en door het historisch overzicht te bewaren en bewaken ten behoeve van de raden. Daarbij willen de rekenkamers ook van elkaar leren.

Voor beantwoording van deze vraag zijn de volgende deelvragen opgesteld: Deelvragen 1. Zijn de beleidsmatige en financiële uitgangspunten bij aanvang van het programma voldoende duidelijk voor de gemeenteraad om zijn kaderstellende en controlerende rol te vervullen? 2. Geeft de verstrekte informatie over het programma aan de gemeenteraad voldoende inzicht in de (financiële) voortgang van het programma? 3. Aan welke voorwaarden moet worden voldaan om de gemeenteraad voldoende aangrijpingspunten te geven om zijn kaderstellende en controlerende rol gedurende de looptijd van het programma te kunnen vervullen?

De rekenkamers voeren ieder een startonderzoek in de eigen gemeente uit. Vervolgens worden deze onderzoeken naast elkaar gelegd en wordt er een gemeenschappelijk vergelijkend onderzoeksrapport gemaakt. De gemeenteraad van Lelystad ontvangt zowel het eigen startonderzoek als het vergelijkend onderzoeksrapport.

Deze deelvragen worden benaderd vanuit zes invalshoeken: de inhoud van het programma, de netwerkorganisatie (de alliantie), de betrokkenheid van de bewoners, de middelen, de raadsinformatie en de governance door de raad. Met governance bedoelen we de besluitvorming in de organisatie, de verdeling van de verantwoordelijkheden en de controle op de organisatie.

1.2 Vraagstelling startonderzoek 1.2.1 Doel onderzoek Het focusgebied Lelystad Oost bestaat uit vier wijken - Zuiderzeewijk, Atolwijk, Boswijk en de Waterwijk. Hier wonen 39.500 mensen. In Lelystad

3

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

1.2.3 Zes invalshoeken van de vraagstelling

Middelen De rijksmiddelen voor Samen Lelystad Oost betreffen vooral specifieke uitkeringen. Een specifieke uitkering is een uitkering van het rijk voor een specifiek doel. Bij een specifieke uitkering krijgt het college de middelen van het rijk al dan niet op basis van een aanvraag van het college bij het rijk. Het college legt verantwoording af aan het rijk. Het rijk kan cofinanciering vragen voor specifieke uitkeringen. Alle middelen, ook de specifieke uitkeringen, staan in de gemeentelijke begroting en jaarstukken; dus de raad gaat ook over specifieke uitkeringen van het rijk, maar beperkt. Het is dan de vraag: hoe hiermee om te gaan als raad? Wat is de keuzevrijheid van de raad? Vooral als cofinanciering van de gemeente wordt gevraagd.

Inhoud het nationaal programma ‘Samen Lelystad Oost’ heeft Lelystad Oost als focusgebied. De reden hiervoor is dat er op basis van het instrument de ‘leefbaarometer’1 cumulatie van problemen is. Dit leidt tot vragen, zoals: om welke problemen gaat het? waar blijken de problemen uit? En hoe is de opzet van het programma? Welke inhoudelijke lijnen zijn uitgezet? En wat zijn de acties? En waarom is daarvoor gekozen? Een vraag die ook van belang is, is: hoe is de relatie tussen de acties voor Lelystad Oost en het reguliere beleid voor heel Lelystad? Er is bijvoorbeeld ook armoede buiten Lelystad Oost. Wat betekent het programma ‘Samen Lelystad Oost’ voor armoedebestrijding buiten Lelystad Oost? Vragen voor de raad zijn dan bijvoorbeeld: Hoe is de raad betrokken bij de programmalijnen van Samen Lelystad Oost? Hoe ziet de raad de relatie tussen de acties voor Lelystad Oost en het reguliere gemeentelijke beleid?

Een belangrijke vraag is ook: hoe krijgt de raad inzicht in de gemeentelijke middelen voor het programma? Het programma is breed van opzet en is daarom op meerdere plekken in de begroting en de jaarstukken van de gemeente opgenomen. Waar en hoe wordt er gerapporteerd over de (gemeentelijke) middelen voor Lelystad Oost? Heeft de gemeenteraad zicht op de middelen?

Netwerkorganisatie Het nationaal programma leefbaarheid en veiligheid gaat uit van een netwerkorganisatie in de vorm van een alliantie – een informele samenwerking van alle partijen in het focusgebied. In deze alliantie zijn alle partijen gelijk. De gemeente is een van de partijen. De gemeente draagt financieel relatief veel bij en heeft een belang bij alle onderwerpen, terwijl bijvoorbeeld een woningbouwcorporatie met name over wonen gaat en scholen over onderwijs. Voor de samenwerking in het programma, en daarmee het succes van het programma, is het van belang dat het een programma van alle partijen is. Wat betekent dat voor de raad? Hoe kan de raad invloed hebben op het programma, zonder dat het een gemeentelijk programma wordt?

Volgen resultaten Het nationaal programma kent een monitoringssystematiek, maar ieder focusgebied heeft ook een eigen manier van het programma volgen. Dit gebeurt onder andere door onderzoek. De monitoring is zowel landelijk als gemeentelijk nog in ontwikkeling. In deze fase van ontwikkeling kan de raad meedenken en aangeven wat hij wil: Wat heeft de raad nodig aan informatie? Welke monitoring? Welke onderzoeken? Governance Samenvattend is het de vraag wat de raad nodig heeft voor de sturing op het programma en de controle. Heeft de raad scherp waar hij wel en waar hij niet over gaat? Wat is er nodig om het programma 20 jaar vol te houden?

Bewonersparticipatie Bewonersparticipatie is van groot belang voor Samen Lelystad Oost. Het programma draait immers om de bewoners van het gebied Lelystad Oost. Er is daarom direct contact tussen bewoners – programmabureau – alliantie. De gemeente Lelystad heeft een visie op bewonersparticipatie.2 Hoe verhoudt deze visie zich tot het programma? Wat betekent bewonersparticipatie voor de volksvertegenwoordigende rol van de raad? Hoe vervult de raad zijn rol in dit netwerk?

In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van de verbijzondering van de onderzoeksvragen van het vergelijkend startonderzoek van de samenwerkende rekenkamers.

1 De leefbaarometer is een instrument waarbij een inschatting wordt gemaakt van de

2 Participatie, Beleidsvisie 2021’, vastgesteld 23 november 2021.

leefbaarheid, zoals bewoners die ervaren, zie verder paragraaf 2.1.

4

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

1.3 Opzet onderzoek

daarmee overkoepeld voor de andere hoofdstukken. Dit hoofdstuk geeft een overall analyse.

Het programma Samen Lelystad Oost bevindt zich momenteel in de startfase. Daarom ligt de nadruk in dit startonderzoek op het faciliteren van de raad om zijn kaderstellende en controlerende functies effectief te vervullen. Het onderzoek richt zich op de huidige rol van de raad, evenals op wat deze rol in de toekomst zou kunnen inhouden. Het onderzoek bestond uit de volgende onderzoeksstappen: • een documentenanalyse (zie bijlage 4 voor de gebruikte bronnen) • interviews met de burgemeester, coordinerend wethouder, de programmamanagers en andere bij het programma betrokken ambtenaren, de programmadirecteur en drie partners uit de alliantie (zie bijlage 5 voor een overzicht van de geïnterviewden) • een verkennend gesprek met raadsleden. Dit gesprek is 5 februari 2024 gehouden. Negen raadsleden en een fractie-assistent namen deel, evenals twee medewerkers van de griffie (zie bijlage 5). De interviews en de sessie met de raad zijn verwerkt in de hoofdstukken 2 tot en met 8.

In iedere hoofdstuk hanteren we een opzet die er op hoofdlijnen als volgt uitziet: • wat is er afgesproken met de rijksoverheid voor het programma? Waar moet Samen Lelystad zich aan houden? • hoe gaat Lelystad ermee om? Hoe heeft Lelystad het georganiseerd? • wat zijn de ervaringen tot nu toe? • wat is de rol van de raad tot nu toe? En wat is de ruimte die de raad heeft? Hoe deze structuur in de hoofdstukken is toegepast, varieert per hoofdstuk. De reden hiervoor is met name het karakter van de verschillende hoofdstukken. Bij het hoofdstuk over het volgen van de resultaten kunnen bijvoorbeeld nog niet alle vragen worden geantwoord, omdat dit onderwerp in de beginfase is. In het hoofdstuk over burgerparticipatie zoomen we bijvoorbeeld ook in op het (algemene) gemeentelijke beleid hierover. Ieder hoofdstuk beginnen we daarom met een kort overzicht van de indeling van dat hoofdstuk.

Het onderzoek is uitgevoerd van 1 december 2023 tot en met 31 maart 2024. Het bevindingenrapport is 17 april 2024 uitgezet voor feitencontrole. De feitencontrole is 13 mei 2024 afgerond.

1.4 Leeswijzer In hoofdstuk 2 gaan we in op de doelen en de start van het Nationaal programma en op de doelen en de start van het programma Samen Lelystad Oost. Dit hoofdstuk geeft de achtergrond van het programma. In de hoofdstukken 3 tot en met 8 gaan we vervolgens in op de zes invalshoeken. De inhoud van de programmalijnen van Samen Lelystad Oost en de samenhang met het reguliere beleid in Lelystad bespreken we in hoofdstuk 3. In hoofdstuk 4 gaan we op de netwerkorganisatie en in hoofdstuk 5 op bewonersparticipatie. Hoofdstuk 6 geeft een overzicht van de middelen en bespreekt hoe het inzicht in de middelen van de gemeenteraad tot nu toe is. Hoofdstuk 7 schetst het opzetten van de monitoring, dat is hoe de resultaten gevolgd gaan worden. Het laatste hoofdstuk gaat over governance en is

5

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

Hoofdstuk 2. Doelen en start ‘Samen Lelystad Oost’

kabinet Rutte IV startte.4 In juni 2022 startte het programma vervolgens officieel.

Lelystad Oost is een focusgebied van het Nationaal programma leefbaarheid en veiligheid. In paragraaf 2.1 schetsen we eerst kort wat het Nationaal programma leefbaarheid en veiligheid inhoudt. Wat is de aanleiding? Wat zijn de doelen? En welke afspraken zijn er gemaakt? Daarna staan we in paragraaf 2.2 stil bij de keuze voor Lelystad Oost. Wat is de opgave voor Lelystad Oost? In paragraaf 2.3 beschrijven we de ontwikkeling van het gebiedsplan voor Lelystad Oost. In de laatste paragraaf van dit hoofdstuk gaan we in op de betrokkenheid van de raad bij de ontwikkeling van het gebiedsplan.

Aanleiding Een belangrijke aanleiding voor het NPLV is de leefbaarometer 2018.5 De leefbaarometer is een instrument waarbij een inschatting wordt gemaakt van de leefbaarheid, zoals bewoners die ervaren. Het instrument doet dat op basis van allerlei kenmerken van gebieden – zoals criminaliteit en overlast, voorzieningen, woningvoorraad en bevolkingssamenstelling. De leefbaarometer laat zien dat de leefbaarheid verbetert in Nederland, maar niet in sommige kwetsbare wijken. Deze wijken blijven achter waardoor de kloof met de rest van Nederland groter wordt. Het rijk heeft een aantal aanvullende onderzoeken naar deze wijken laten doen. Deze onderzoeken laten zien dat er in sommige wijken sprake is van “een concentratie en stapeling van problemen op het gebied van onderwijs, werkloosheid, armoede (inkomen en schulden), gezondheid, de kwaliteit van de woon- en leefomgeving, veiligheid en georganiseerde en ondermijnende criminaliteit.” (NPLV 2022, p. 7).

2.1 Doelen en start Nationaal programma leefbaarheid en veiligheid Start De rijksoverheid is zomer 2022 officieel gestart met het Nationaal programma leefbaarheid en veiligheid (NPLV). Dit gebeurde op een bijeenkomst in Schiedam. Ook bood de minister voor volkshuisvesting en ruimtelijke ordening (VRO) toen het NPLV aan de Tweede Kamer aan.

De doelstelling van het NPLV is “de leefbaarheid en veiligheid van de meest kwetsbare gebieden in Nederland in 15-20 jaar tijd op orde te brengen en het perspectief van de bewoners te verbeteren.” (NPLV 2022, p. 14).

De aanloop van het NPLV is drie jaar. De eerste keer dat de rijksoverheid aangaf dat er wijken zijn die extra aandacht nodige hebben was in 2019. In dat jaar stuurde de minister twee brieven over het woonbeleid aan de Tweede Kamer.3 Een onderdeel van deze brieven was verbetering van levens van inwoners in kwetsbare wijken. In maart 2020 stuurde de minister een vervolgbrief aan de Tweede Kamer waarin het NPLV wordt aangekondigd. Een lijst met gebieden was in de bijlage van de brief opgenomen. Lelystad Oost was een van de gebieden. Een reden voor de lange aanloop van het programma is dat januari 2021 het kabinet Rutte III demissionair wordt. Het duurde tot januari 2022 voordat het

Deze doelstelling is vertaald in drie doelen: 6 • het verbeteren van de fysieke leefomgeving • het bieden van een beter perspectief • het vergroten van de veiligheid Deze drie doelen zijn vertaald in drie actielijnen. In tekstkader 1 hebben we de actielijnen opgenomen. De actielijnen 2, 3 en 4 sluiten aan op de bovenstaande doelen. De eerste actielijn gaat over de randvoorwaarden van het programma.

3 Brief van de Minister van BZK van 22 februari 2019 en brief van 28 oktober 2019.

5 Rigo Research en advies & Atlas voor gemeenten, ‘leefbaarheid in Nederland 2018’,

4 De 15 burgmeesters van 16 focusgebieden hebben twee maal een appel gedaan op

16 augustus 2019. 6 Deze drie doelen worden ER-doelen genoemd. ER-doelen geven gewenste ontwikkelingen of eigenschappen aan: betER, meER, grotER enzovoort. De doelen zijn kwalitatief en daarom minder gemakkelijk meetbaar.

het rijk voor aandacht voor de focusgebieden: op 15 juni 2020 via het manifest: “Kom op voor de meest kwetsbare gebieden, Urgente oproep 15 burgemeesters voor ondersteuning om tweedeling tegen te gaan” en 26 mei 2021, ‘Dicht de kloof’ Artikel van de burgemeesters van 15 gemeenten in het Algemeen Dagblad.

6

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

beleid is de regeling kansrijke wijk.7 In deze regeling zijn zes regelingen gebundeld.

Tekstkader 1. Actielijnen NPLV Actielijn 1 | We zorgen voor een integrale aanpak met duidelijke regie en een adequaat juridisch instrumentarium (samenhangende aanpak)

Afspraken met de focusgebieden Met de focusgebieden van het NPLV is een overeenkomst gesloten. In de overeenkomst staan afspraken voor het focusgebied. Kort samengevat gaat het om de volgende afspraken: • commitment aan de drie doelen (het verbeteren van de fysieke leefomgeving; het bieden van een beter perspectief; het vergroten van de veiligheid). • maatwerk per focusgebied. De drie doelen zijn breed en geven daardoor veel ruimte. Hierdoor kunnen gemeenten hun eigen doelen stellen. • commitment aan een langjarige inzet voor 15-20 jaar. • organiseren van een publiek-private alliantie onder voorzitterschap van de burgemeester. • er is een onafhankelijk programmabureau. • inwoners worden betrokken. • de alliantie stelt een integraal gebiedsplan voor het focusgebied op. • opzetten van monitoring van het programma. De lokale programma’s worden ondersteund door een ‘kennisinfrastructuur’.

Beleidsinhoudelijke actielijnen: Actielijn 2 | We verbeteren slechte woningen en zorgen voor meer gemengde wijken (woningen en wijken) Actielijn 3 | We zorgen ervoor dat meer bewoners kunnen meedoen in de samenleving (meedoen) Actielijn 4 | We investeren in de preventie van jeugdcriminaliteit en vergroten de weerbaarheid van jongeren (veiligheid)

Opzet van het programma Het uitgangspunt van het NPLV is dat als problemen van mensen stapelen er meer nodig is dan het reguliere beleid. Kernwoorden zijn: • een extra inspanning • gebiedsgericht werken, dat wil zeggen een samenwerking van private en publieke actoren in een gebied (de alliantie) • een integrale aanpak, zoals ‘ontschotting’ van middelen • een langdurige inzet. Het NPLV gaat uit van een generatie, dat wil zeggen vijftien tot twintig jaar.

Een belangrijk verschil tussen het NPLV en eerder rijksbeleid 8 voor wat nu de focusgebieden zijn, is de lange looptijd (een generatie) van het NPLV. Het integraal werken is ook van belang, vooral omdat het doel heel breed is. Het gaat om een samenwerking van veel partners: de gemeente, privaatrechtelijke organisaties (corporaties, scholen, zorginstellingen enzovoort) en het rijk.

Inzet van het rijk De opzet van het NPLV is dat de rijksoverheid bij al haar beleid telkens de vraag stelt of er iets extra’s nodig en mogelijk is voor de focusgebieden. Het NPLV bestaat daarmee uit aanvullend beleid op regulier rijksbeleid. Zijn er extra middelen mogelijk? Kunnen de focusgebieden op een andere manier worden geholpen? Dat zijn vragen die het rijk voor de drie actielijnen stelt. Een aanvullende vraag is of het beleid integraler kan voor de gemeenten met focusgebied. Het gaat dan om actielijn 1 van het programma “We zorgen voor een integrale aanpak met duidelijke regie en een adequaat juridisch instrumentarium (samenhangende aanpak)”. Een voorbeeld van integraler

In paragraaf 2.3 van dit hoofdstuk gaan we in op het gebiedsplan. De andere afspraken bepreken we in de hoofdstukken 3 tot en met 7 van dit startonderzoek.

wijken was een stapeling van sociale, fysieke en economische problemen. Het rijk investeerde in deze wijken met als doel de problemen aan te pakken. Dit beleid duurde tot ongeveer 2010.

7 Gemeenten verwijzen hier vaak naar met SPUK (specifieke uitkering) kansrijke wijk. 8 Het grotestedenbeleid (1994 – 2002) had tot doel het wonen, werken en leven in 45

grote steden te verbeteren. De Vogelaarwijken werden in 2007 geselecteerd. In deze

7

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

Figuur 1.a 18 t/m 30 jarigen zonder startkwalificatie

Figuur 1.c Gemiddelde WOZ-waarde

(percentage 2020)

(in euro’s, 2022)

Nederland

Nederland

Almere

Almere

Waterwijk-Landerijen

Waterwijk-Landerijen

Boswijk

Boswijk

Zuiderzeewijk

Zuiderzeewijk

Atolwijk

Atolwijk 0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

0

Figuur 1.b Huishoudens onder of rond sociaal minimum

100.000

200.000

300.000

Figuur 1.d Goed ervaren gezondheid

(percentage 2021)

(percentage 2022)

Nederland

Nederland

Almere

Almere

Waterwijk-Landerijen

Waterwijk-Landerijen

Boswijk

Boswijk

Zuiderzeewijk

Zuiderzeewijk

Atolwijk

Atolwijk 0%

2%

4%

6%

8%

10% 12% 14%

0%

20%

40%

60%

80%

Bron: zichtopwijken, download 26 februari 2024 In zichtopwijken is Waterwijk-Landerijen een wijk. Cijfers voor alleen Waterwijk zijn niet beschikbaar.

8

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

2.2 Waarom Lelystad Oost als focusgebied?

woningen. Daarvan is 58% koop en 42% huur (34% corporatiehuur).12 • het percentage mensen met gezondheidsproblemen is hoog. Er zijn diverse verschillen tussen de vier wijken van Lelystad Oost. Zo scoort Zuiderzeewijk op diverse indicatoren slechter dan de andere drie wijken. In figuur 1 laten we enkele scores van de vier wijken zien. Om deze wijken te vergelijken hebben we ook de cijfers voor Nederland en voor Almere opgenomen. We hebben voor Almere gekozen, omdat Almere in dezelfde regio ligt en geen focusgebied heeft. Vergelijken met het gemiddelde van Lelystad geeft niet veel extra inzicht. De reden hiervoor is dat Lelystad Oost ongeveer de halve stad betreft. De cijfers van Lelystad Oost werken daarom sterk door in de gemiddelden van Lelystad. We hebben daarom de gemiddelde cijfers voor Lelystad niet opgenomen.

Keuze voor Lelystad Oost Lelystad Oost is een van de 20 focusgebieden. De keuze voor de focusgebieden is, zoals eerder aangegeven, onder andere gebaseerd op het rapport ‘Leefbaarheid in Nederland 2018’. In dit rapport krijgen de buurten Kamp, Wijkcentrum Voorstraat, Wold, Zeeen, Zuiderzeelaan en Waddenlaan van Lelystad de score ‘onvoldoende buurt’. Een onvoldoende buurt is een buurt waar ten minste 100 inwoners de buurt als onvoldoende scoren op een van de onderdelen van de ‘leefbaarometer’.9 In het NPLV is ervoor gekozen uit te gaan van gebieden en niet van buurten. Voor Lelystad betekent dat dat Lelystad Oost, dat wil zeggen, de wijken Zuiderzeewijk, Atolwijk, Boswijk en Waterwijk, een focusgebied is. Kenmerken Lelystad Oost Het college van de gemeente Lelystad heeft in 2020 een impactanalyse10 laten maken. Dit is een verplicht onderdeel van het NPLV. De impactanalyse bevat een probleemanalyse van Lelystad Oost en aanbevelingen voor de inrichting van het programma. Op basis van deze analyse, aangevuld met de gesprekken die we hebben gevoerd voor dit startonderzoek en de cijfers uit het dashboard ‘zicht op wijken’11 zien we als de belangrijkste kenmerken van Lelystad Oost: • de leefbaarheid en veiligheid wordt als onvoldoende ervaren door de bewoners • er wonen veel mensen met een laag inkomen, zo is het percentage werkenden laag en het percentage mensen met schulden hoog.

Ook is er relatief veel energiearmoede • het aantal voortijdig schoolverlaters is hoog • het achterstallig onderhoud van woningen valt enerzijds mee – vergeleken met stedelijke gebieden met oudere huizen. Anderzijds hebben in Lelystad Oost veel huishoudens, met name in de jaren ’80 en ’90 van de vorige eeuw, de woning die ze huurden van de woningcorporatie gekocht. Niet alle kopers zijn in staat de woning voldoende te onderhouden. In Lelystad Oost zijn ruim 13.000

2.3 Doelen en start Samen Lelystad Oost Planvorming De brief van de minister van maart 2020 met de lijst van de focusgebieden (zie paragraaf 2.1) betekende de start van de ontwikkeling van het programma voor Lelystad Oost. Dit leidde tot de volgende documenten: • presentatie aan de raad (december 2020) • kaders voor de Integrale Gebiedsaanpak Lelystad Oost (IGLO) (juni 2021) • startplan IGLO (juli 2022) • gebiedsplan ‘Samen vooruit, Gebiedsplan Samen Lelystad Oost’ (juni 2023) Algemeen doel Deze documenten hebben een sterke inhoudelijke samenhang. In tekstkader 2 hebben we een overzicht van de doelen opgenomen, zoals ze genoemd zijn in de documenten. Als we de doelen in de documenten op een rij zetten, zien we dat het algemene doel in de documenten vergelijkbaar is.

9 Zie paragraaf 2.1 voor een korte uitleg van de leefbaarometer.

12 Presentatie raadssessie Integrale gebiedsaanpak Lelystad Oost, 17 november 2020

(gehouden 1 december 2020).

10 Rebel Group, Ex ante impactanalyse Lelystad-Oost, 8 januari 2021. 11 Zichtopwijken.nl Dit is een dashboard van het NPLV om beter zicht te geven op de

onderwerpen die van belang zijn voor het programma, zoals veiligheid, wonen en onderwijs.

9

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

Het gaat om verbetering van het gebied, waarbij verbetering staat voor meer vergelijkbaar worden met andere stedelijke gebieden. In de presentatie van december 2020 staat bijvoorbeeld als doel ‘een meer gemiddelde G-40 gemeente zijn’. Ook gaat het om ‘verbetering van het perspectief op leren en werk, evenals het vergroten van de veiligheid, gezondheid en het je ‘thuis voelen’ in de wijk’. Deze doelen zijn in lijn met de drie doelen van het rijk.

Tekstkader 2. Overzicht doelen diverse documenten Presentatie 1 december 2020 Algemeen doel van het programma: ‘een meer gemiddelde G40-gemeente zijn.’ Specifieke doelen: 1. meer kinderen met een hoger onderwijsadvies voor het voortgezet onderwijs 2. minder kinderen die opgroeien in armoede 3. meer buurtbewoners die de gezondheid als goed beoordelen 4. meer buurtbewoners die deelnemen aan de arbeidsmarkt 5. hogere waardering van de betreffende buurten en wijken

Ontwikkeling gebiedsplan De opzet was dat het startplan IGLO, van zomer 2022, verder zou worden uitgewerkt in uitvoeringsplannen voor Lelystad Oost. Deze uitvoeringsplannen zijn nodig om tot concrete acties te komen. De uitvoeringsplannen zijn niet gemaakt. Ook stagneerde de doorontwikkeling van IGLO naar het gebiedsplan van de alliantie. Dit gebiedsplan is een van de verplichtingen om mee te kunnen doen aan het NPLV. Begin 2023 is het programmabureau dat het gebiedsplan en de uitvoeringsplannen zou ontwikkelen ‘gereset’ (zie verder paragaaf 4.2). De gemeente heeft vervolgens met de alliantiepartners het gebiedsplan ontwikkeld. De volgende stap is dat dit gebiedsplan wordt vertaald in uitvoeringsplannen. De nieuwe programmadirecteur is verantwoordelijk voor de uitvoering en uitwerking van de uitvoeringsplannen. In hoofdstuk 3 zoomen we in op de programmalijnen van het gebiedsplan. In hoofdstuk 4 staan we onder andere stil bij het programmabureau.

Kaders IGLO juni 2021 a. In 2040 in Lelystad Oost op het gemiddelde van de G40 te komen. b. Het Programma IGLO kent de volgende 3 hoofdpijlers: • Gezond en kansrijk opgroeien 1. Thuisbasis op orde 2. Vergroten van ontwikkelkansen voor kinderen 3. Gezondheidsoffensief voor jeugd • Benutten van talenten in relatie tot werk 4. Intensivering matching en toeleiding naar werk 5. Aansluiten bij talenten • Samenleven in goede en diverse buurten 6. Verbonden en veilig in de buurt 7. Versterken en verduurzamen kwaliteit van de stad Startplan IGLO juli 2022 De doelen van IGLO worden herhaald. Voor de uitwerking ligt de focus op het benoemen van interventies die passen bij de doelen, zoals buurthub, aanpak preventie met gezag en het volkshuisvestingsfonds.

2.4 Betrokkenheid raad bij doelen en start Samen Lelystad Oost

In figuur 2 hebben we een tijdlijn opgenomen van de documenten die het college naar de raad heeft gestuurd over het programma Samen Lelystad Oost vanaf voorjaar 2020. Daarbij hebben we ook opgenomen op welke raads- of commissievergaderingen de stukken waren geagendeerd, evenals of er vragen of andere interventies waren van de raad. De documenten over de afzonderlijke programmalijnen hebben we niet opgenomen, omdat we daar in hoofdstuk 3 op ingaan. Zoals de tijdlijn laat zien is het voorstel over de kaders van IGLO zomer 2021 unaniem aangenomen door de raad. Ook laat het overzicht zien dat de raad in de periode 2020-2021 vragen stelde en moties en een amendement indiende. Het voorstel voor de kaders van IGLO is voorjaar 2021 via de BOBvergadermethode (beeldvorming, oordeelsvorming en besluitvorming) behandeld. De betrokkenheid van de raad was daarmee sowieso groot.

Gebiedsplan ‘Samen vooruit, Gebiedsplan Samen Lelystad Oost’ zomer 2023’ Ambitie: “Lelystad Oost bestaat uit wijken waar bewoners zich veilig en thuis voelen, waar kinderen gezond en veilig opgroeien, met een goed perspectief op leren, werk en wonen. Inwoners, maatschappelijke partners, ondernemers en gemeente werken structureel samen in het versterken en verder ontwikkelen van de wijken.” Vijf leefgebieden worden onderscheiden: 1. wonen 2. gezondheid en welzijn 3. werk en inkomen 4. veiligheid 5. leren Voor deze vijf leefgebieden zijn telkens de ambitie, doelen en effecten gegeven als ook acties (wat gaan we doen?).

10

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

Figuur 2. Tijdlijn documenten en raadsvergaderingen Samen Lelystad Oost

2020

2021

2022

2023

datum

02-jul-2020

01-dec-2020

6 april, 20 april en 18 mei 2021

22-jun-2021

13-sep-2022

04-apr-2023

11-jul-2023

raadsvergadering

raadsvergadering

raadssessie (beeldvorming)

BOB-sessies13

raadsvergadering

raadsvergadering

commissie Ruimte Beheer, Energie & Duurzaamheid

document ter kennisneming aan de raad gestuurd

documenten

integrale gebiedsaanpak Lelystad Oost in het kader van stedelijke vernieuwing (a-stukken: informatienota (168)) technische vragen 8 juni 2020. Geen vragen in de raad van 2020

presentatie integrale gebiedsaanpak Lelystad Oost (IGLO).

Raadsvoorstel (72) Kaders Integrale Gebiedsaanpak Lelystad Oost

a-stukken: informatienota (252) startplan Integrale Gebiedsaanpak Lelystad Oost

formele informatiesessie over Samen Lelystad Oost (voorheen IGLO).

Samen Vooruit, Gebiedsplan Samen Lelystad Oost

technische vragen 6 oktober 2020

diverse technische vragen april en mei

geen vragen raad

aanleiding voor de sessie zijn vragen die bij de raad leven. In de sessie zelf zijn er beperkt vragen (er is wel discussie over het volkshuisvestingfonds, zie paragraaf 3.2)

-

raadsvragen, moties en amendementen

amendement doelen (smarter gemaakt), twee moties ingediend, waarvan één aangenomen. Voorstel unaniem aangenomen (met amendement en een van de twee ingediende moties).

13 BOB staat voor beeldvorming, oordeelsvorming en besluitvorming.

11

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

Zomer 2022 is het startplan IGLO aan de raad aangeboden ter kennisneming. Dit heeft niet tot vragen van de raad geleid. Voorjaar 2023 is op verzoek van de raad een formele informatiesessie gehouden over het nog te maken gebiedsplan ‘Samen vooruit, Samen Lelystad Oost’. Dit gebiedsplan wordt vervolgens zomer 2023 ter kennis neming aan de raad gestuurd. Dit in overeenstemming met de opzet van het NPLV. Het NPLV stelt een gebiedsplan van de alliantie verplicht. Het gebiedsplan is een verdere uitwerking van IGLO, waarbij het accent ligt op de alliantie. Er zijn geen raadsvragen gesteld over de documenten die in 2022 en 2023 naar de raad zijn gestuurd. Dit met uitzondering van de vraag om een informatiesessie voorjaar 2023. Er was beperkt discussie tijdens de informatiesessie. In de sessie met raadsleden voor dit startonderzoek (op 5 februari 2024) kwam naar voren dat raadsleden vooral het document IGLO en het raadsbesluit van zomer 2021 scherp hebben. De stukken die ter kennisgeving zijn gestuurd, staan de raadsleden minder scherp op het netvlies. Dit hoofdstuk is vooral een terugblik. We gaan daarom niet in op de ruimte voor de raad. In hoofdstuk 8 ‘governance‘ komen we terug op de mogelijke rol van de raad bij de huidige en toekomstige plannen.

12

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

Hoofdstuk 3. Programmalijnen Samen Lelystad Oost

focusgebieden zijn. In de derde kolom hebben we aangegeven of de maatregel onderdeel uitmaakt van Samen Lelystad Oost of niet. Kolom 2 van de figuur laat zien dat ‘specifiek voor focusgebied’ met name betekent dat er extra middelen voor een specifiek doel zijn. De uitzondering is de regeling kansrijke wijk. Het bijzondere aan deze regeling is dat deze zes andere regelingen bundelt. Het doel hiervan is ontschotting, zodat beter integraal kan worden gewerkt. Deze bundeling van uitkeringen is er alleen voor gemeenten met een focusgebied. Andere gemeenten krijgen middelen via de diverse onderliggende specifieke uitkeringen.

In dit hoofdstuk zoomen we in op de onderdelen van het programma Samen Lelystad Oost. Het programma kent vijf leefgebieden en drie programmalijnen. Hier gaan we in de paragrafen 3.2 op in. In paragraaf 3.3 staan we stil bij de vraag wat de relatie is tussen het beleid voor Samen Lelystad Oost en het reguliere beleid van Lelystad. In paragraaf 3.4 kijken we welke ruimte de raad heeft bij de programmalijnen. We beginnen dit hoofdstuk met de vraag wat is het landelijk beleid voor het NPLV? En wat betekent dat voor Lelystad?

Wel of geen Lelystad Oost? Uit figuur 3 blijkt dat van het rijksbeleid de middelen voor het volkshuisvestingsfonds, preventie met gezag en de regeling kansrijke wijk voor Samen Lelystad Oost worden ingezet. Het onderdeel school en omgeving van de regeling kansrijke wijk loopt in Lelystad via de scholen. In sommige andere focusgebieden lopen deze middelen via de gemeente via de regeling kansrijke wijken. De andere maatregelen maken geen onderdeel uit van Samen Lelystad Oost. Een voorbeeld hiervan zijn de regiodeals. De regiodeals, zijn voor een aantal focusgebieden van belang, maar voor andere focusgebieden niet of indirect. De gemeente maakt dan wel deel uit van bijvoorbeeld een regiodeal, maar niet specifiek voor het focusgebied. Dit is ook voor Lelystad het geval, zie figuur 3. In paragraaf 3.2 gaan we in op de maatregelen die onderdeel zijn van Samen Lelystad Oost.

3.1 De landelijk beleidsinhoudelijke actielijnen Inspanningsverplichting In tekstkader 1, in paragraaf 2.1, hebben we de actielijnen van het NPLV opgenomen. De actielijnen 2, 3 en 4 zijn beleidsinhoudelijk. Ze gaan kort samengevat over wonen, meedoen en veiligheid. Voor deze actielijnen is er regulier rijksbeleid. Met het NPLV heeft het rijk toegezegd, daar waar het van toepassing is en waar het kan, prioriteit te geven aan de focusgebieden; het rijk heeft een inspanningsverplichting. Behalve het reguliere rijksbeleid kan er daarom een extra accent worden gelegd of extra middelen beschikbaar worden gesteld voor de focusgebieden. De gemeenten met een focusgebied hebben zelf ook een inspanningsverplichting. Ook gemeenten dienen bij beleid, waarvoor het relevant is, af te wegen of iets extra’s voor het focusgebied nodig en mogelijk is. Voor de volledigheid merken we op dat de kenmerken van de focusgebieden er al voor kunnen zorgen dat er relatief veel middelen naar de gebieden gaan. Bijvoorbeeld, als een kenmerk van de focusgebieden is dat er relatief veel woningen met een D tot en met F-energielabel zijn en er is beleid voor woningverbetering dan gaan relatief veel middelen naar deze woningen. Figuur 3 geeft een overzicht van het rijksbeleid voor de focusgebieden tot en met 2023. In het overzicht zijn in de eerste kolom beleidsmaatregelen van het rijk opgenomen.

Het gaat dan om het ‘reguliere’ beleid. In de tweede kolom hebben we opgenomen welke specifieke maatregelen van het rijk er voor de

13

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

Figuur 3. Overzicht landelijk beleid in relatie tot de focusgebieden beleidsmaatregel Actielijn woningen en wijken Volkshuisvestingsfonds (VHF) herstructurering van het slechtste deel van de (particuliere) woningvoorraad in de meest kwetsbare gebieden, dat wil zeggen woningverbetering (renovatie en verduurzaming), transformatie van vastgoed naar woningen, sloop/nieuwbouw en inponding (verwerving voor herstructurering). Woningbouwimpuls (WBI) versnellen van de bouw, het vergroten van het aantal nieuwbouwwoningen in een project, of het vergroten van de betaalbaarheid van die woningen voor mensen met een middeninkomen. Nationaal isolatieprogramma (NIP) Extra ondersteuning door gemeenten (lokale aanpak) van verhuurders van particuliere woningen en eigen initiatief woningeigenaren; energielabel: D, E, F en G. Energiefixers (advies en hulp bij energiearmoede) Actielijn veiligheid Preventie met gezag; domein-overstijgende, gebiedsgerichte aanpak. - geïnvesteerd wordt in domeinen die samenhangen met de risico– en beschermende factoren voor jeugdcriminaliteit, zoals school, werk en inkomen en talentontwikkeling via jongerenwerk. - aanpak gericht op het versterken van het gezag in de wijk en de versterking van de jeugdstrafrechtketen.

Actielijn meedoen GALA (Gezond en actief leven akkoord) aanpak van gezondheidsachterstanden op lokaal niveau voor onder meer sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie en de sociale basis, met als dwarsdoorsnijdend doel het terugdringen van vermijdbare gezondheidsachterstanden. Regeling Kansrijke wijk (SPUK Kansrijke wijk) 1. Ontwikkeling van het jonge kind: maatregelen om de kansengelijkheid in het funderend onderwijs te bevorderen 2. School en omgeving (verrijkte schooldag) buitenschools aanbod voor leerlingen tijdens hun basis- en middelbare schooltijd 3. Preventie armoede en schulden aanpak van geldzorgen en de preventie van armoede en schulden voor inwoners 4. Re-integratie gemeentelijke re-integratiedienstverlening aan inwoners

14

positie focusgebieden

Samen Lelystad Oost

Alle gemeenten. Focusgebieden en grensgemeenten krijgen prioriteit.

ja

Alle gemeenten. Afhankelijk van de woningbouwopgave.

Een bedrag naar rato van het aantal energiearmoedewoningen in elke gemeente. Additionele middelen voor focusgebieden.

nee (middelen voor woningen in het stationsgebied) nee (de focus ligt op de andere wijken van Lelystad; het streven is om niet te stapelen.) nee (wordt ingezet voor de hele stad. Wel wordt begonnen in Lelystad Oost).

De focusgebieden en acht andere gemeenten.

ja

GALA is er voor alle gemeenten. De focusgebieden kunnen voor de uitwerking van hun gebiedsplannen een beroep doen op het expertisecentrum Pharos.

ja Lelystad doet mee aan GALA, en maakt daarbij gebruik gemaakt van de optie om een beroep te doen op Pharos..

Gaat als een gebundelde SPUK naar de focusgebieden.

Ja

Alle gemeenten. De focusgebieden leggen verbinding met de aanpak van het gebied.

(De middelen school en omgeving zijn voor Lelystad niet opgenomen in de Regeling Kansrijke wijk.)

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

beleidsmaatregel

positie focusgebieden

Samen Lelystad Oost

5. Veerkracht en Weerbaarheid doel: gemeenten, professionals en maatschappelijke organisaties meer kennis en instrumenten in handen te geven, waarmee zij de veerkracht en weerbaarheid van individuen en groepen kunnen vergroten ten behoeve van de sociale stabiliteit 6. Gezonde leefomgeving: gezondheidsachterstanden in samenhang aanpakken

Lelystad krijgt de middelen via een subsidie aan scholen.) € 500.000 per jaar per focusgebied voor 2023 – 2025 voor het opzetten van het programmabureau De diverse tranches bevatten een aantal gebieden waarbinnen een stedelijk focusgebied ligt.

Regio Deals (vijf tranches)

ja nee (Lelystad doet mee aan de Regiodeal Nieuw Land (Almere-Lelystad) impuls duurzame economie gericht op Tech & Transitie.)

3.2 De programmalijnen van Samen Lelystad Oost

Tekstkader 3. Leefgebieden gebiedsplan 2023

Het gebiedsplan van het programma Samen Lelystad Oost kent vijf leefgebieden en drie programmalijnen. De vijf leefgebieden hebben we in tekstader 3 opgenomen. Voor deze leefgebieden is een aantal acties ingezet. De belangrijkste acties komen voort uit de drie programmalijnen: • het volkshuisvestingsfonds • school en omgeving • preventie met gezag. Deze programmalijnen zijn tot nu toe de kern van het programma en worden bekostigd door middelen van de rijksoverheid: het volkshuisvestingsfonds en preventie met gezag door specifieke uitkeringen. School en omgeving is een subsidie van het rijk aan scholen. Dit betekent dat er per programmalijn afspraken zijn met het rijk. Een aantal acties hangt samen met regulier beleid. In tekstkader 3 geven we de relaties aan.

Het gebiedsplan Samen vooruit kent vijf leefgebieden. Deze hebben we hieronder opgenomen. Deze vijf leefgebieden worden via een aantal acties uitgevoerd. Deze komen uit een van de drie programmalijnen of uit regulier beleid. Bij ieder leefgebied hebben we aangegeven welk type acties erbij hoort. Het gaat om de acties in 2023. De regeling kansrijke wijk is hier nog niet opgenomen. 1. Wonen; bij dit leefgebied worden vooral acties vanuit de programmalijn volkshuisvestingsfonds genoemd. 2. Gezondheid en welzijn: acties/doelen waar vanuit de maatschappelijke agenda ook op wordt ingezet. 3. Werk en inkomen: acties/doelen waar vanuit de Maatschappelijke Agenda ook op wordt ingezet. 4. Veiligheid: bij dit leefgebied zijn vooral acties uit de programmalijn preventie met gezag genoemd. 5. Leren: hier is een aantal onderdelen genoemd, zoals aandacht voor bewegen, taalachterstand en opvoedproblemen.

We gaan hier kort in op de drie programmalijnen. Een uitgebreidere uitwerking van de drie programmalijnen hebben we in bijlage 2 opgenomen.

15

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

Programmalijn 1 Volkshuisvestingfonds Het volkshuisvestingsfonds zijn middelen van het rijk voor herstructurering van het deel van de (particuliere) woningvoorraad dat in een slechte staat van onderhoud is in de meest kwetsbare gebieden. Lelystad wil met de middelen: • woningen van particulieren verbeteren. Het gaat vooralsnog om circa 700 woningen. • inponden (dat is het verwerven van woningen) met het doel van opknappen of vervangende nieuwbouw via Centrada; circa 40 woningen. • verbetering openbare ruimte. De uitvoering is in 2023 gestart met een aantal pilots.

we in op de middelen die Lelystad krijgt uit de specifieke uitkering kansrijke wijk.

3.3 Relatie gemeentelijk beleid en de programmalijnen van Samen Lelystad Oost Bij het programma Samen Lelystad Oost gaat het om extra middelen en extra inspanningen ten opzichte van regulier beleid. Dit leidt tot de vragen: wat is regulier beleid en wat is specifiek voor Lelystad Oost? Kan dat worden afgebakend? En is het belangrijk om het af te bakenen? Ook is er de vraag: wat is de relatie tussen Lelystad Oost en de andere wijken van Lelystad? Er zijn bijvoorbeeld ook buurten in Lelystad West die aandacht behoeven. Hoe daarmee om te gaan? In deze paragraaf gaan we daarom in op de vragen: • hoe zien geïnterviewden de relatie Lelystad Oost en de andere wijken? (paragraaf 3.3.1). • wat is de relatie tussen Samen Lelystad Oost en strategisch beleid, zoals Lelystad Next Level en de maatschappelijke agenda? (paragraaf 3.3.2).

Programmalijn 2 School en omgeving De regeling school en omgeving maakt het mogelijk middelen aan te vragen voor activiteiten buiten school voor kinderen op het primair onderwijs en voortgezet onderwijs. Het doel hiervan is kort samengevat dat kinderen hun talenten kunnen ontwikkelen en dat ouders meer ruimte hebben voor werk of andere activiteiten. De kansenongelijkheid tussen kinderen moet door ‘school en omgeving’ afnemen. De scholen in Lelystad Oost hebben de middelen voor 2023 en 2024 tot medio 2025 aangevraagd. In 2023 zijn in totaal ruim 1.000 kinderen bereikt. Programmalijn 3 Preventie met gezag Preventie met gezag richt zich op preventie van crimineel gedrag van jongeren. Het doel is te komen tot een veiliger Lelystad Oost. De doelstelling van Preventie met gezag is: “Het plan is er op gericht te voorkomen dat jongeren en jongvolwassenen de georganiseerde (drugs)criminaliteit ingaan of hier verder in afglijden.” (p. 7 plan van aanpak, 2022). Preventie is een breed begrip en kan betrekking hebben op allerlei problematieken. De inzet is gericht op die thema's die een directe link hebben met het voorkomen van risicovol of crimineel gedrag. In 2023 is het programma in uitvoering gegaan.

3.3.1 Relatie met andere wijken Alle geïnterviewden bevestigen het belang van Samen Lelystad Oost. Er is geen twijfel dat aandacht voor en inzet in Lelystad Oost nodig is. Op de vraag wat dit betekent voor de rest van Lelystad varieren de antwoorden. We hebben dit als volgt ingedeeld: • Lelystad Oost is de halve stad– dus een substantieel deel van de gemeente. Het programma Lelystad Oost is intensief. Het kost een behoorlijke inzet om het programma op te zetten en langdurig uit te voeren. Op termijn kunnen succesvolle onderdelen van Lelystad Oost ook in de rest van de stad worden toegepast. • bij de reguliere taken is voldoende aandacht voor de andere wijken. De maatschappelijke agenda is er bijvoorbeeld voor de hele stad (zie verdere paragraaf 3.3.2). Een kanttekening daarbij is dat een deel van de geïnterviewden zich afvraagt of de inzet voor Lelystad Oost niet ten minste deels eigenlijk regulier zou moeten zijn, dat wil zeggen tot de basisinfrastructuur zou moeten behoren. Een voorbeeld hiervan is

Regeling kansrijke wijk In 2023 heeft Lelystad ook een aanvraag ingediend bij het rijk voor de specifieke uitkering kansrijke wijk (zie figuur 3). Lelystad heeft hiervoor eind 2023 een beschikking ontvangen. De volgende stap is dat een uitvoeringsplan wordt gemaakt voor deze middelen. Het nieuwe programmabureau zal hierbij een rol spelen. Dit betekent dat er op het moment van dit onderzoek geen verdere informatie is. In hoofdstuk 6 gaan

16

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

•

•

schoolzwemmen, maar ook voor onderdelen van preventie met gezag is het de vraag of er een regulier deel in zit. bij ander beleid is het een overweging om juist voor wijken buiten Lelystad Oost te kiezen. Het nationaal isolatieprogramma wordt in Lelystad in de andere wijken uitgerold. Het streven is om niet te stapelen (zie ook figuur 3). een deel van het beleid voor Lelystad Oost is om praktische redenen breder dan Lelystad Oost. Dat is bijvoorbeeld bij preventie met gezag zo, omdat een aantal interventies niet te beperken is tot alleen Lelystad Oost. Een voorbeeld is de inzet op het voortgezet onderwijs. Daar wordt geen onderscheid gemaakt tussen jongeren uit Lelystad Oost en Lelystad West.

speerpunten, zoals onderwijs, sociaal domein en voorzieningen, zijn er algemene raakvlakken, maar kan er niet een directe relatie worden gelegd. Een voor Lelystad belangrijk programma is ‘Lelystad next level.’ Dit programma gaat over de uitbreiding van Lelystad. Het programma heeft indirect een relatie met Samen Lelystad Oost, namelijk door het versterken van Lelystad en de mogelijkheid om een divers aanbod van woningen te ontwikkelen. De Woonvisie 2022 – 2027 en Lelystad Next Level liggen in elkaar verlengde. In de woonvisie gaat het om nieuwbouw, de bestaande bouw, de betaalbaarheid en beschikbaarheid van woningen, de verduurzaming en wonen voor mensen met een zorgvraag. Een aantal voor Samen Lelystad Oost relevante punten uit de woonvisie zijn: • streven naar diversiteit van het woningaanbod in alle wijken • inzetten op revitalisering van de jaren ‘70/’80 wijken om de woonkwaliteit in deze bestaande wijken te verbeteren. • stimuleren woningeigenaren hun woning toekomstbestendig (o.a. courant, asbestsanering en levensloopbestendig) te maken of te houden. • prestatieafspraken met de woningcorporaties gericht op: o leefbaarheid en veiligheid in wijken o op betaalbaarheid en beschikbaarheid van woningen o verduurzaming van woningen

Wat de input vanuit de interviews vooral laat zien is dat het per maatregel, of interventie verschilt wat wenselijk en mogelijk is. Zo is beantwoording van de vraag wat voldoende is voor andere wijken ook afhankelijk van hoe het reguliere beleid eruit ziet. 3.3.2 Relatie met ander strategisch beleid Lelystad heeft diverse nota’s met lange termijn beleid en/of ander strategisch beleid. Het is de vraag wat de relatie is tussen dit beleid en het programma Samen Lelystad Oost. Voordat we inzoomen op de diverse beleidsnota’s staan we stil bij het raadsakkoord. Ook het raadsakkoord van 28 juni 2022 is van belang voor Samen Lelystad Oost. In het raadsakkoord wordt het programma Samen Lelystad Oost niet genoemd. Wel worden diverse speerpunten genoemd die raakvlakken hebben met Samen Lelystad Oost. Een voorbeeld hiervan is het speerpunt wonen. Bij dit speerpunt is in het raadsakkoord opgenomen “In 2023 wordt een plan van aanpak van het college tegemoet gezien om meer mensen uit de doelgroep lage inkomens en/of slecht geïsoleerde woningen de weg te laten vinden naar de subsidiemogelijkheden voor verduurzaming en kwaliteitsverbetering van hun woning.” (p. 18). Ook bij het speerpunt openbare orde en veiligheid is een raakvlak. Bij dit speerpunt staat ”De gemeente zet in op zowel preventie als rehabilitatie om te voorkomen dat jongeren afglijden in de ondermijnende criminaliteit.” (p. 27).

Bij andere

De woonvisie en de programmalijn volkshuisvestingsfonds (zie bijlage 2) hebben een sterke relatie. De maatschappelijke agenda van Lelystad is een integrale agenda voor het hele Sociaal Domein. De maatschappelijke agenda vervangt afzonderlijke beleidsnota’s. Het gaat om verschillende onderwerpen die vallen onder de Participatiewet, Wmo en Jeugdwet, maar ook onderwijs, sport, schuldhulpverlening, cultuur, en de verbindingen met andere gebieden zoals wonen en economie. De Lokaal Educatieve Agenda maakt vanaf 2023 ook onderdeel uit van de maatschappelijke agenda. De maatschappelijke agenda heeft een looptijd van vier jaar en een doorkijk naar tien jaar (maatschappelijke agenda, p. 4).

17

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

Bij de maatschappelijke agenda ligt het accent op het reguliere beleid. Dit beleid is ondersteunend aan het programma Samen Lelystad Oost. Daarnaast gaat het bij de maatschappelijke agenda ook om een werkwijze. Deze werkwijze gaat uit van ‘samen, simpel en vertrouwen.’ Inwoners moeten bijvoorbeeld laagdrempelig kunnen ontmoeten. Dit is ook van belang voor Lelystad Oost.

In de commissie Ruimte Beheer, Energie en Duurzaamheid van 4 april 2023 is een presentatie gegeven over het volkshuisvestingsfonds. In de raadsvergadering van 25 april 2023 zijn enkele uitgangspunten voorgelegd ter besluitvorming. Het ging om uitgangspunten en een subsidieverordening die nodig zijn voor de woningverbetering van particuliere eigenaren (eerste tranche volkshuisvestingsfonds) mogelijk te maken.

Lelystad heeft geen beleid voor wijkgericht werken in het algemeen (er zijn wel sociale wijkteams). Lelystad heeft wel beleid voor bewonersparticipatie. Hier gaan we in hoofdstuk 5 afzonderlijk op in.

De raad heeft de aanvraag gekregen voor de tweede tranche van het volkshuisvestingsfonds. Ook is de raad bericht over de afwijzing van deze aanvraag door het rijk.

Ervaringen Op hoofdlijnen liggen het strategische beleid en het programma Samen Lelystad Oost in elkaars verlengde; ze zijn onderling consistent. Dat laat onverlet dat het programma Samen Lelystad Oost meer verbonden zou kunnen worden met het reguliere beleid volgens diverse geïnterviewden. Er is bijvoorbeeld een relatie tussen de programmalijn school en omgeving en de buitenschoolse uren, zoals opgenomen in de Lokaal Educatieve Agenda. Zo zijn er meer relaties tussen onderdelen van de maatschappelijke agenda of uitwerkingen van de maatschappelijke agenda en Samen Lelystad Oost. De inzet is bijvoorbeeld op de buurthub, - een laagdrempelige voorziening voor burgers en professionals- op de kluswinkel en het werkbedrijf. Dit is zowel voor het reguliere beleid belangrijk als voor Samen Lelystad Oost. Deze voorzieningen worden genoemd in het gebiedsplan voor Lelystad Oost. Ze maken onderdeel uit van de leefgebieden, maar ze maken geen onderdeel uit van de programmalijnen.

In de commissie Ruimte Beheer, Energie en Duurzaamheid van 5 maart 2024 en vervolgens de raadsvergadering van 26 maart 2024 is het besluit voorgelegd om middelen te reserveren voor de cofinanciering van de derde tranche volkshuisvestingsfonds, samen met de nog ontbrekende cofinanciering van de eerste tranche. De raad heeft dit voorstel unaniem aangenomen (zie verder hoofdstuk 6). De raad is dus op diverse momenten geïnformeerd over het volkshuisvestingsfonds. Een belangrijke reden hiervoor is dat er voor het volkshuisvestingsfonds cofinanciering nodig is. School en omgeving In Lelystad lopen de middelen voor school en omgeving via de scholen. In sommige andere focusgebieden lopen deze middelen via de gemeente (als onderdeel van de regeling kansrijke wijk). Hier is in Lelystad niet voor gekozen, zie verder bijlage 2.2. Omdat de middelen voor school en omgeving niet via de gemeente lopen heeft de raad geen documenten over deze programmalijn gekregen.

3.4 Wat is de ruimte voor de raad?

Preventie met gezag De raad is geïnformeerd over preventie met gezag. Voor de raadsvergadering van 22 november 2022 is een informatienota (no. 320) met het plan van aanpak preventie met gezag aan de raad gestuurd (als astukken geagendeerd). De monitoring van de voortgang van preventie met gezag is nog in de fase van opzetten. De raad zal over de monitoring worden geïnformeerd. Er zijn geen raadsvragen geweest over preventie met gezag. Er zijn wel vragen geweest over jeugdcriminaliteit. De aanleiding hiervoor was met name

3.4.1 Wat is aan de raad voorgelegd? Volkshuisvestingsfonds Informatienota 179 aanvraag bijdrage Volkshuisvestingsfonds is zomer 2021 ter kennis neming naar de raad gestuurd. De raad werd hierin geïnformeerd over de aanvraag van het college voor de eerste tranche van het volkshuisvestingsfonds. De cofinanciering, die voorwaarde is voor het krijgen en behouden van de rijksmiddelen, is bij de begrotingsbehandeling in november 2021 voor de eerste maal besproken.

18

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

een artikel in Trouw.14 De vragen hebben geleid tot een informatieavond met jongerenwerkers, omdat het jongerenwerk veel vragen vanuit de raad kreeg. Er is gemeentelijke cofinanciering van € 400.000 per jaar. Hiertoe is in de begroting 2023 besloten, zie verder hoofdstuk 6.

samenhang. Een vraag daarbij is hoe de raad deze verbinding tussen Samen Lelystad Oost - vooral het gemeentelijke deel ervan - en ander beleid kan vaststellen. Een optie is om in raadsnota’s een vakje op te nemen ‘relatie met Lelystad Oost’. In iedere raadsnota wordt dan de relatie met Samen Lelystad Oost aangegeven, bijvoorbeeld het betreft ‘een onderdeel van Samen Lelystad Oost’, of ‘regulier beleid, maar ondersteunend aan het programma’, of ‘er is geen relatie’, enzovoorts. De relatie wordt vervolgens kort toegelicht. Daarnaast kan de raad meer worden geïnformeerd. Ook kan de raad vragen om meer informatie. In de volgende hoofdstukken, in het bijzonder in hoofdstuk 8, komen we hierop terug.

3.4.2 Mogelijkheden voor meer ruimte voor de raad Tot nu toe is de raad betrokken bij de programmalijn voor het volkshuisvestingsfonds vanwege met name de cofinanciering. Over de programmalijn preventie met gezag is de raad geïnformeerd. Over de programmalijn school en omgeving is de raad alleen geïnformeerd via het gebiedsplan voor Lelystad Oost. Strikt genomen volstaat de informatie aan de raad. Er zijn echter diverse vragen die naar voren komen, zoals: • wat is de relatie van een programmalijn en regulier beleid? Is er een visie op? bijvoorbeeld school en omgeving bestaat uit extra uren voor leerlingen. Hoe verhoudt zich dit tot andere buitenschoolse activiteiten? En wat is de visie op het aantal uren? Volstaat een aantal extra uren? Of zou een standaard langere schooldag wenselijk zijn? • hoe worden acties vanuit Samen Lelystad Oost ervaren? Wat is bijvoorbeeld een criterium om ze breder in te zetten? Zijn er acties waarvan kan worden overwogen of ze tot de ‘basisinfrastructuur’ horen? Er is dus ruimte voor meer betrokkenheid van de raad. In een enkel geval heeft de raad deze ruimte ook genomen.

In het aangenomen amendement (216) Koppeling Energietransitie - volgorde der wijken met IGLO programma, vraagt de raad om “Waar ook maar enigszins mogelijk kansen voor de energietransitie, die zich aandienen binnen het IGLO programma, te benutten.” Het college geeft in de reactie op dit amendement aan dat dit geborgd in de kadernota en organisatorische samenwerking. Er wordt bij dit onderwerp dus een expliciete relatie tussen regulier beleid en Lelystad Oost gelegd. Om de relatie tussen regulier beleid en aanvullend beleid voor Lelystad Oostbeter te begrijpen, is het belangrijk om inzicht te hebben in de onderlinge 14 Trouw, De Top 400 is volgens burgemeester Halsema nog steeds ‘een sterk

instrument’ 18 november 2022.

19

Startonderzoek Samen Lelystad Oost

Naar inhoudsopgave

Hoofdstuk 4. Samenwerkende partners Samen Lelystad Oost

De paragrafen hebben telkens de indeling: Wat is er afgesproken met de rijksoverheid? Hoe is het in Lelystad georganiseerd? Wat zijn de ervaringen?