BL 3. Inventarisatierapport Archeologie en cultuurhistorie

V2752

Inventarisatie boven- en ondergronds erfgoed ten behoeve van de Kadernota Erfgoed

Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad Inventarisatie boven- en ondergronds erfgoed ten behoeve van de Kadernota Erfgoed

Rapportnummer:

V2752

Projectnummer:

V22-5035

ISSN:

1573 - 9406

Status en versie:

100%-versie, Versie 3.0

In opdracht van:

Gemeente Lelystad

Rapportage:

T. Beukelaar – van Gulik, A. van den Hazelkamp, R. Schrijvers, N. Schoute

Plaats en aanleverdatum:

Amersfoort, 29 augustus 2025

Datum en autorisatie:

W.A.M. Hessing Senior KNA Archeoloog / Senior KNA Prospector, actor 97049866, 26 maart 2025

Niets uit dit werk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, daaronder mede begrepen gehele of gedeeltelijke bewerking van het werk, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Vestigia BV Vestigia BV Spoorstraat 5 3811 MN Amersfoort telefoon 033 277 92 00 info@vestigia.nl

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

Toponiem / locatie Plaats Gemeente Provincie Oppervlakte plangebied Huidige grondgebruik RD-coördinaten van het plangebied

Initiatiefnemer Opdrachtgever

Contactpersoon Contactgegevens

Locatiegegevens Lelystad Lelystad Lelystad Flevoland 76557 ha Diverse 154156

506120

Opdracht Gemeente Lelystad Gemeente Lelystad Postbus 91, 8200 AB Lelystad E.G.W. Pul / E.J. Rozema egw.pul@lelystad.nl / ej.rozema@lelystad.nl

Projectmedewerkers

Uitvoering Inventarisatie archeologie en cultuurhistorie n.v.t. Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie drs. A. van den Hazelkamp, senior adviseur cultuurhistorie T. Beukelaar – van Gulik MA, senior KNA archeoloog MA (76311464) G.M. Averink MA, Projectmedewerker Archeologie en Cultuurhistorie drs. R. Schrijvers, Senior KNA prospector MA/ Senior KNA Specialist Fysisch Geografie (74734349) N. Schoute MA, KNA archeoloog MA specialisme waterbodem (46723425)

Datum uitvoering onderzoek

Januari 2023 – maart 2025

Soort onderzoek Zaakidentificatienummer (Archis) Uitvoerder Beheerdocumentatie Projectleider

Bevoegd Gezag

Contactpersoon Adviseur Depot

Bevoegd Gezag Gemeente Lelystad Postbus 91, 8200 AB Lelystad E.J. Rozema J.W. Oudhof – Buro de Brug Provinciaal Archeologisch Depot Flevoland

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

2

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

Inhoudsopgave 1

Inleiding.............................................................................................................................................................................. 7 1.1 Aanleiding ................................................................................................................................................................ 7 1.2 Methode en participatie ....................................................................................................................................... 8 1.3 Leeswijzer .............................................................................................................................................................. 10 2 Wat is cultureel erfgoed? ............................................................................................................................................ 11 2.1 Huidig versus toekomstig beleid en instrumentarium ............................................................................. 12

2.1.1 Verordening van de Fysieke Leefomgeving .............................................................................................15 2.1.2 Verhaal van Lelystad: durven, groeien, genieten ...................................................................................15 2.1.3 Cultuurvisie ...................................................................................................................................................... 16 2.1.4 Omgevingsvisie: “Jij wilt leven in een stad die bruist. … Laten we van Lelystad zo’n stad maken. Samen.” ............................................................................................................................................................. 16 2.1.5 Welstandsnota ................................................................................................................................................. 18

3

Natuurlijk landschap en historisch-geografische ontwikkeling ...................................................................... 20 3.1 Saalien en Eemien ............................................................................................................................................... 20

3.1.1 3.1.2

3.2 3.3

3.3.1 3.3.2

Saalien ............................................................................................................................................................... 20 Eemien ................................................................................................................................................................ 22

Landschappelijke ontwikkeling en vroegste bewoningsgeschiedenis ...................................................24 De huidige landschappelijke ondergrond van de gemeente Lelystad ..................................................29

Drooggelegd landschap .................................................................................................................................29 Het verdronken landschap in het IJsselmeer en Markermeer ...........................................................30

3.4 Drooglegging en inrichting Oostelijk Flevoland .........................................................................................30 3.5 Literatuur ................................................................................................................................................................31 4 Archeologie ..................................................................................................................................................................... 35 4.1 Huidige archeologisch beleid ........................................................................................................................... 35

4.1.1 4.1.2

Uitgangspunten voor een nieuwe verwachtingskaart of liever inventarisatiekaart .................... 36 Methode ............................................................................................................................................................. 37

4.2

Het huidige landschap: (Archeo)landschappelijke eenheden .................................................................. 37

4.3

Archeologische inventarisatie .......................................................................................................................... 57

4.4

Verstoringen.......................................................................................................................................................... 87

4.5

Synthese (Archeologisch verwachtingsmodel) ...........................................................................................92

4.6

Literatuur ............................................................................................................................................................ 100

4.2.1 4.2.2 4.2.3 4.2.4 4.2.5 4.2.6 4.3.1 4.3.2 4.3.3 4.3.4 4.3.5 4.3.6 4.4.1 4.4.2 4.4.3 4.5.1 4.5.2 4.5.3

Formatie van Drenthe (Saalien) .................................................................................................................. 37 Eem formatie (Eemien).................................................................................................................................. 38 De top van het Pleistocene landschap ...................................................................................................... 38 Basisveen Laag (Formatie van Nieuwkoop) ............................................................................................. 39 Holoceen ........................................................................................................................................................... 40 Geomorfologie en Bodem ............................................................................................................................. 55 Archeologische Rijksmonumenten en terreinen van archeologische waarde. .............................. 57 Archeologische onderzoeken....................................................................................................................... 57 Vondsten (roerend erfgoed) .......................................................................................................................

64 Maritiem erfgoed en de waterbodem ....................................................................................................... 72 Militair erfgoed ...............................................................................................................................................84 Conclusies .........................................................................................................................................................86 Inleiding ............................................................................................................................................................. 87 Bronnen ............................................................................................................................................................. 87 Geïnventariseerde verstoringen ................................................................................................................ 90 Archeologische monumenten: Vastgestelde vindplaatsen (kaart 8) .................................................92 Te verwachten archeologische monumenten: Archeologische verwachtingszones (Kaart 8) . 94 Voorzet voor een Onderzoeksagenda Lelystad en richtlijnen voor archeologisch onderzoek 97

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

3

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

5

Cultuurlandschappelijke elementen en structuren ...........................................................................................106 5.1 Huidig beleid met betrekking tot cultuurhistorisch landschap ...........................................................106 5.2 Methode en gebruikte bronnen .....................................................................................................................106

5.2.1 5.2.2 5.2.3 5.2.4 5.2.5

Rijksinventarisaties ....................................................................................................................................... 107 Provinciale inventarisaties ......................................................................................................................... 110 Gemeentelijke inventarisaties .................................................................................................................... 111 Inventarisatie Waterschap Zuiderzeeland ..............................................................................................112 Aanvullende inventarisatie ......................................................................................................................... 113

5.3 Groslijst ................................................................................................................................................................ 114 5.4 Conclusie en aanbevelingen ........................................................................................................................... 114 5.5 Literatuur .............................................................................................................................................................. 115 6 Stedenbouwkundige en historisch-bouwkundige elementen en structuren ..............................................116 6.1 Huidig beleid met betrekking tot stedenbouwkundige en historisch-bouwkundige elementen en structuren. ..........................................................................................................................................................................116 6.2 Methode en gebruikte bronnen ......................................................................................................................116

6.2.1 6.2.2 6.2.3 6.2.4 6.2.5

Rijksinventarisaties ........................................................................................................................................ 117 Provinciale inventarisaties .......................................................................................................................... 117 Gemeentelijke inventarisaties ....................................................................................................................118 Inventarisatie Waterschap Zuiderzeeland ............................................................................................. 123 Aanvullende inventarisatie ........................................................................................................................ 124

6.3 Groslijst ................................................................................................................................................................ 125 6.4 Conclusie en aanbevelingen ........................................................................................................................... 125 6.5 Literatuur ............................................................................................................................................................. 126 7 Kunst in de openbare ruimte, mobiel erfgoed, plaatsen van herinnering en immaterieel erfgoed ... 127 7.1 Huidig beleid met betrekking kunst in de openbare ruimte, mobiel erfgoed, plaatsen van herinnering en immaterieel erfgoed .......................................................................................................................... 127 7.2 Methode en gebruikte bronnen ..................................................................................................................... 127

7.2.1 7.2.2 7.2.3 7.2.4 7.2.5

Inventarisaties Rijk ........................................................................................................................................ 127 Inventarisaties Provincie ............................................................................................................................. 127 Gemeentelijke inventarisaties ................................................................................................................... 128 Inventarisatie Waterschap Zuiderzeeland ............................................................................................. 129 Aanvullende inventarisatie ........................................................................................................................ 129

7.3 Groslijst .................................................................................................................................................................133 7.4 Conclusie en aanbevelingen ............................................................................................................................133 7.5 Literatuur ............................................................................................................................................................. 134 8 Algemene conclusies en aanbevelingen .................................................................................................................135 Lijst met afbeeldingen.......................................................................................................................................................... 136 Lijst met tabellen ................................................................................................................................................................... 138 Lijst van bijlagen....................................................................................................................................................................

139 Lijst van Kaartbijlagen .......................................................................................................................................................... 139 Bijlage 1: Archeologische perioden...................................................................................................................................140 Bijlage 2: Verslag van de inwonersbijeenkomst ........................................................................................................... 142

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

4

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

Afbeelding 1 Ligging plangebied op de OpenBasisKaart. Bron: PDOK.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

5

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

6

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

1

Inleiding

1.1

Aanleiding

De gemeente Lelystad is voornemens volwaardig beleid te ontwikkelen voor het cultureel erfgoed. Met de komst van de Omgevingswet en de huidige kennis van de (pre)historie van Lelystad is ook een bijstelling van het archeologiebeleid noodzakelijk binnen de ontwikkeling van een integraal beleid voor het culturele erfgoed. Deze ontwikkeling vindt plaats binnen de actualisatie van het gemeentelijk cultuurbeleid. Het huidige cultuurbeleid heeft als uitgangspunt dat cultureel erfgoed bijdraagt aan de maatschappelijke ontwikkeling van Lelystad met specifieke aandacht voor maatschappelijke participatie en persoonlijke groei van inwoners en voor de ontwikkeling van een aantrekkelijke stad. Sinds 2007 is dit beleid drie maal herijkt, waarbij continuïteit en inspelen op nieuwe ontwikkelingen uitganspunten zijn geweest. Het huidige archeologiebeleid dateert uit 2007/2008. Met de implementatie en ratificatie van het Verdrag van Valetta traden de Monumentenwet uit 1988 met de Wet op archeologische monumentenzorg (Wamz) inwerking.1 Een belangrijke verandering destijds was de decentralisatie van het bevoegd gezag van de Rijksoverheid naar de gemeenten, die vanaf nu binnen kaders zelf beleid moesten vormgeven. Sinds 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Om aan te sluiten op de nieuwe wetgeving dient de archeologische verwachtingskaart aan nieuwe eisen te voldoen.

Artikel 5.130 in het Besluit Kwaliteit Leefomgeving stelt als volgt: ‘in een omgevingsplan wordt rekening gehouden met het behoud

van cultureel erfgoed, met inbegrip van bekende of aantoonbaar te verwachten archeologische monumenten’. In de toelichting staat: "De gemeente wordt, kortom, geacht de verantwoordelijkheid te nemen voor goed onderbouwde archeologische verwachtingen in het omgevingsplan. Deze bieden meer zekerheid voor de initiatiefnemers (verstoorders). Volledige zekerheid is echter niet mogelijk. Dit ligt in de aard van de archeologie, die nu eenmaal niet zichtbaar in de bodem zit. Alleen alles opgraven zou volledige zekerheid geven, maar dat is in strijd met het beginsel van behoud in situ. Het blijven dus goed onderbouwde verwachtingen, waaraan een mate van onzekerheid nu eenmaal inherent is."2 De nieuwe wet wil dus eigenlijk dat de grenzen van archeologische vindplaatsen en van gebieden waar die redelijkerwijs verwacht mogen worden zo veel mogelijk worden vastgesteld, of in ieder geval goed onderbouwd. Een gemeente dient kortom een gedegen inventarisatie en analyse van binnen het grondgebied aanwezige cultureel erfgoed te maken. Voor de toekomst zal het belang van archeologisch vooronderzoek dan ook groter worden. De eis van de aantoonbaarheid geldt echter met terugwerkende kracht ook voor het reeds in kaart gebracht cultureel erfgoed. Ook dit erfgoed moet nogmaals tegen het licht worden gehouden om aan de toets van de nieuwe Omgevingswet te voldoen.

Middels een startnota is het traject om tot volwaardig en geactualiseerd erfgoedbeleid te komen aan de raad voorgelegd en goedgekeurd. Onderhavig document is een stap in dat traject. Het betreft een bureauonderzoek, gericht op het wettelijk kader en de bijbehorende instrumenten en de inventarisatie van alle vijf de facetten van het cultureel erfgoed. Hierbij worden de (gebouwde) monumenten, (bekende of verwachte) archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, (delen van) cultuurlandschappen en roerend of immaterieel erfgoed) als onderdeel van de fysieke leefomgeving in beeld gebracht. Ook dient dit rapport ter verantwoording van de archeologische verwachtingskaart. Daarna worden ook de concrete gevolgen van de wettelijke verplichtingen benoemd en de beleidsruimte voor de gemeente verkend. De per deelaspect genoemde conclusies en aanbevelingen vormen hiervoor de opmaat. Dit rapport dient als bijlage bij het adviesdocument ten behoeve van het opstellen van een Kadernota.

1

Visser 2007.

2

BKL artikel 8.1.7.5 Toelichting

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

7

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

In de Kadernota worden uitgangspunten en doelstellingen vertaald naar beleidsmaatregelen en bijbehorend instrumentarium. Concreet zullen een evaluatie van de vorige periode, een visie en ambitie, prioriteiten en beleidskeuze en uitvoering en financiering worden opgenomen. Tevens wordt een voorstel gedaan voor een waarderingskader dat als basis kan dienen voor beschermingscriteria. Na het vaststellen van de Kadernota, wordt het instrumentarium uitgewerkt, zoals het opstellen van de beleidskaarten en een erfgoedverordening. 1.2

Methode en participatie

De gebruikte methode verschilt per deelaspect en wordt daarom bij elk hoofdstuk besproken. In zijn algemeenheid betreft deze inventarisatie een bureauonderzoek waarin met name een stand van zaken wordt gegeven met betrekking tot de verschillende facetten van het cultureel erfgoed. Hiervoor is alle bestaande informatie bij elkaar gebracht en in een database gezet (ook wel groslijst genoemd in deze rapportage). Er wordt een eerste analyse of samenvatting gegeven van de inhoudelijke bevindingen uit de achterliggende onderzoeken, met name waar het gaat om bruikbaarheid (volledigheid inventarisatie, gebruikte methode etc.) van het onderzochte erfgoed. Tenslotte is de inventarisatie op verschillende momenten voorgelegd aan een klankbordgroep, bestaande uit o.a. vertegenwoordigers van Batavialand, de Erfgoedcommissie van de Gemeente Lelystad 3, Heemschut Afdeling Flevoland, het Cuypersgenootschap, het Waterschap Zuiderzeeland, Het Flevolands Archief en City Marketing Lelystad. Ook de Archeologische Werkgemeenschap Nederland – Afdeling Flevoland is uitgenodigd voor deze klankbordgroep, echter van deze afdeling is geen reactie ontvangen voor de eerste bijeenkomst. Bij de tweede vakinhoudelijke bijeenkomst is de afdeling wel aangesloten. Er zijn meerdere bijeenkomsten met deze klankbordgroep georganiseerd. De eerste bijeenkomst vond plaats op 4 april 2023.

Tijdens deze bijeenkomst zijn de bevindingen uit een quickscan gepresenteerd en was er ruimte voor het geven van reactie en suggesties. De klankbordgroep heeft aansluitend alle inventarisatiestukken/groslijsten ontvangen en hierop gereageerd. Tijdens de bijeenkomst komt naar voren dat de stakeholders belang hechten aan een proactief, uitvoerbaar en breed gedragen beleid met een dynamische kaart die regelmatig herijkt kan worden. Vooral een beleid dat recht doet aan de rijke archeologie in de bodem van de gemeente is vaak genoemd. Het planologisch karakter van Lelystad, het concept New Town met onder andere de groene dreven zijn belangrijke karakteristieken. De stakeholders zijn van mening dat vooral ook de Ledystedeling betrokken dient te worden, door middel van een bottom-up benadering. Meermaals komt ter sprake dat de stad meer positieve marketing kan gebruiken en dat het verhaal van Lelystad beter naar voren dient te komen. Ook is samenwerking met de omliggende gemeenten gewenst. In een tweede bijeenkomst, die gesplitst plaatsvond voor archeologie (d.d. 6 oktober 2023) en bovengronds erfgoed (d.d. 2 oktober 2023), is de definitieve inventarisatie besproken en zijn de concept beleidsrichtingen gepresenteerd.

De argumenten voor en tegen zijn besproken en opgenomen in de bespreking van de voorstellen.4 Ook zijn een aantal wensen ten aanzien van de op te stellen archeologische verwachtingskaart nader besproken. Bij deze bijeenkomst is ook de inbreng van de klankbordgroep besproken voor een nog te organiseren inwonersbijeenkomst.

3

De erfgoedcommissie is per 1 januari 2024 (ingang omgevingswet) opgeheven. De taken van de erfgoedcommissie vormen sindsdien onderdeel van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. Tijdens de laatste bijeenkomst was dan ook een vertegenwoordiger van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit aanwezig. 4

De beleidsopties worden opgenomen en besproken in de Kadernota.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

8

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

De derde bijeenkomst is opgezet volgens het FARO-principe waarbij een brede participatie gewenst is. Deze bijeenkomst is op 16 december 2023 georganiseerd in Batavialand. Het doel van de bijeenkomst was om antwoord te kunnen geven op de volgende vragen: • Wat vindt de bewoner van Lelystad van zijn erfgoed? • Wat is belangrijk voor leefgenot en een prettige omgeving? • Speelt erfgoed een rol in het leefgenot van de bewoners van Lelystad? • Willen Ledystedelingen hun erfgoed beschermen? Zo ja, welke wijze past hen het best? Wethouder Sjaak Kruis opende de bijeenkomst door over zijn eigen ervaring en reflectie op erfgoed te vertellen. De inhoudelijke bijdrage vanuit de stakeholders betrof een enthousiasmerend verhaal over de rijke geschiedenis van Lelystad. Hieraan gekoppeld is ook gedeeld hoe andere perspectieven een andere waarde kunnen geven aan bepaalde objecten of resten. Het wegen van al die perspectieven dient te leiden tot een beleid waar iedereen zich in kan vinden. Na deze inleiding kregen de aanwezigen de mogelijkheid om hun gedachten, gevoelens en wensen over de omgang met erfgoed te delen. Door middel van grote panelen met stellingen is gepoogd om deze vragen te beantwoorden. De panelen zijn ingedeeld in Bovengronds, Ondergronds en overig Erfgoed (zie tabel 1). Bij de bijeenkomst zijn uiteindelijk 21 bewoners aanwezig geweest.

5 Paneel Bovengronds 1 Bovengronds 2 Bovengronds 3 Bovengronds 4 Archeologie 1 Archeologie 2

Wat te zien Kaart met de aanduiding van de locaties met cultuurhistorische waarden omringd met foto’s Behouden (driedeling: kunst – gebouwde objecten – landschap) Benutten (wat moet herkenbaar blijven) (driedeling: kunst – gebouwde objecten – landschap) Beleven (wat geeft extra leefgenot) (driedeling: kunst – gebouwde objecten – landschap) Kaart met archeologische inventarisatie, foto’s van opgravingen / onderzoek behorend bij de verschillende waarden. Paneel verdeeld in 4 stukken met de volgende stellingen: • Scheepswrakken ok, maar is toch niet te zien • Ontwikkelingen (nieuwe woningen, tankstation, distributiecentrum) hebben voorrang op ondergrondse resten • (Mogelijke) vindplaatsen moeten ten allen tijden beschermd worden • Ja ontwikkelen is belangrijk, maar moet niet ten kosten gaan van resten in de ondergrond

Overig

“Ik kan mijn gedachten over erfgoed nergens anders kwijt, dus plak ik hem hier” Tabel 1 Schematische weergave van de panelen. Bron: Vestigia.

Uit alle bijeenkomsten komt naar voren dat het cultureel erfgoed leeft in Lelystad. Concrete suggesties en aanvullingen zijn opgenomen in de inventarisatie (Hoofdstuk 4 en 5). Erfgoed is een belangrijk onderdeel van het leefgenot voor de personen die bij de bijeenkomsten aanwezig zijn geweest. De opmerkingen laten zien dat zorg voor Erfgoed van belang is, maar dat er ook zeker oog en waardering is voor stedelijke ontwikkelingen. Beide belangen dienen zorgvuldig afgewogen te worden om tot een waardering van het erfgoed te komen en ontwikkelingen mogelijk te maken. Het een hoeft niet te lijden

5

Kort verslag met de input van de aanwezigen is te vinden in bijlage 3.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

9

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

onder het ander. Het beleefbaar en zichtbaar maken van het historische landschap of archeologische vindplaatsen worden ook aangedragen als middel om te behouden. Daarnaast zijn enkele algemene suggesties of opmerkingen gemaakt, onder te verdelen in uitingen van zorg over het erfgoed en enthousiasme of ideeën over het levendig maken van erfgoed: Zorg: - Oppassen met plannen om A6 binnen gemeente Lelystad ‘om te bouwen’ tot een lint van zonnepanelen en nog meer windturbines. - Definieer interessante gebieden in de stad waar met zorgvuldigheid mee wordt omgegaan. - De markante bouwwerken, historisch gezicht (ontwikkeling architectuur) en ijkpunten behouden. - Oppassen met de nadruk op “verhalen van erfgoed”, deze worden op het oude land soms misbruikt om sloop van erfgoed te aanvaarden onder het motto: “maar de verhalen zijn vastgelegd als eigentijdse ‘aflaat’ . - Jammer dat de nieuwe fietsbruggen geen Lelystadse fietsbruggen zijn - Genoeg ruimte om te recreëren - Kernwaarden benoemen en daarmee plannen toetsen - De opdracht een goed rentmeester te zijn - Lelystad, geschiedenis en toekomst loskoppelen van ‘Batavia’ (koloniale verleden) Delen van ideeën: - Betrek de verhalen (oral history) - Jaarlijkse pioniersdag (maak dingen levend) - Uitgangspunt voor kunstenaars wedstrijdje uitschrijven voor de kunstwerken die zij belangrijk vinden - Lelystedelingen hebben de geschiedenis.

Een boek met de verhalen over onze stad zou een mooi erfstuk zijn. - “Blik op toen” van omroep Flevoland bron van verhalen - Levend erfgoed: Uitgast, festival Oostrandpark, Prehistorisch dorp, Bronsweg - De geboorte van Lelystad, het opgroeien en volwassen worden kan in de kunst, architectuur, documentatie meer zichtbaar worden. - Er is geen plek waar historisch geïnteresseerden elkaar treffen: vereniging, café? - Swifterkamp “verborgen” pareltje, S51, Batavialand synergie? - Probeer de jeugd hierbij te betrekken. Zij zijn de toekomst van de stad. 1.3

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 betreft het wettelijk gemeentelijk kader van het erfgoedbeleid. De kern betreft uitleg over de definitie van cultureel erfgoed in de Erfgoedwet en het huidige beleid en instrumentarium van de gemeente Lelystad. Vervolgens volgt in Hoofdstuk 3 de landschappelijke en historisch-geografische ontwikkeling van Lelystad. In de hoofdstukken daarna wordt achtereenvolgens de inventarisatie behandeld met betrekking tot de deelaspecten Archeologie, Cultuurlandschap, Stedenbouw en Historische bouwkunde en Kunst, Mobiel, Immaterieel en Herinnering. Per deelaspect worden aanbevelingen gedaan met betrekking tot de bruikbaarheid voor de op te stellen nota, de beleidskeuzes die voorliggen en eventueel te verrichten vervolgonderzoek.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

10

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

2

Wat is cultureel erfgoed?

In de Erfgoedwet 2016 wordt de volgende definitie van cultureel erfgoed gegeven:

‘uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden’. In de wet wordt dus om te beginnen een onderscheid gemaakt tussen materieel en immaterieel erfgoed (zie Afbeelding 2). De wetgever draagt aan de gemeente op om zorg te dragen voor het culturele erfgoed binnen de gemeentegrenzen. De meeste gemeenten richten zich daarbij dan vervolgens primair op het materieel erfgoed en worstelen met hun rol op het gebied van het immaterieel erfgoed. Vaak wordt het immaterieel geschaard onder het meer generieke cultuurbeleid. De gemeente Lelystad heeft aangegeven in ieder geval te streven naar het integreren van de immateriële aspecten (de verhalen) binnen het materiële erfgoed. Vaak zijn deze onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Afbeelding 2: Schema onderverdeling cultureel erfgoed Zorg (behoud en bescherming) van het materieel erfgoed is voor een belangrijk deel nauw verbonden aan een goede ruimtelijke ordening. De kernbepaling uit de Erfgoedwet 2016 die daarbij hoort is artikel 3.16. Daarin is bepaald dat de gemeenteraad een erfgoedverordening kan vaststellen, die betrekking heeft op het beheer en behoud van cultureel erfgoed gelegen binnen de desbetreffende gemeente, dat van bijzonder belang is voor die gemeente vanwege de cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis. Alleen (mobiele) cultuurgoederen en verzamelingen (museale voorwerpen, kunstbezit, geschreven archieven, varend erfgoed) vallen daar buiten en behoeven een ander zorgregime. In de Erfgoedwet is voorgeschreven dat het college van burgemeester en wethouders een gemeentelijk erfgoedregister van aangewezen cultureel erfgoed bijhoudt. De wijze waarop zo’n lijst wordt gemaakt is vormvrij en hierin kunnen alle gemeentelijke erfgoederen worden opgenomen zoals monumenten, gemeentelijke cultuurgoederen en beschermde gemeentelijke verzamelingen. De Archiefwet 1995 geeft verder aan dat overheidsorganen verplicht zijn de onder hen berustende archiefbescheiden in goede, geordende en toegankelijke staat te brengen en te bewaren, alsmede zorg te dragen voor de vernietiging

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

11

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

van de daarvoor in aanmerking komende (ge-de-selecteerde) archiefbescheiden. In artikel 32 staat dat de gemeentelijke archiefbewaarplaats wordt beheerd door een gemeentearchivaris. Voor wat betreft het gemeentelijk instrumentarium op het gebied van het beheer van het materieel erfgoed binnen de fysieke leefomgeving (het gemeentelijk grondgebied) voorziet de Erfgoedwet nadrukkelijk in de koppeling met de Omgevingswet. In de Omgevingsvisie geeft de gemeente de richting aan (het kader voor) voor het ruimtelijk beleid in de komende jaren, daarin kunnen onder meer bepaalde ambities worden uitgesproken en prioriteiten gesteld aan het ruimtelijk beleid. In het Programma kan de gemeente aangeven op welke manier ze de ambities en de doelen van de Omgevingsvisie gaat realiseren. In de Omgevingswet worden alle aspecten die te maken hebben met de fysieke leefomgeving geregeld in een nieuw instrument: het Omgevingsplan. Daaronder vallen dus ook de meeste erfgoedonderdelen, zoals beschermde dorpsgezichten, monumenten en archeologie. Dit plan beziet alle aspecten van de fysieke leefomgeving op integrale wijze, inclusief cultureel erfgoed en is daarmee het eerstaangewezen instrument om uitvoering te geven aan het archeologie-beleid, of voor het aanwijzen en beschermen van gemeentelijke monumenten en provinciale monumenten.

De bekende en aantoonbaar te verwachten archeologische waarden kunnen dan opgenomen worden in het omgevingsplan door bijvoorbeeld archeologie als functie op te nemen en bepaalde activiteiten toe te staan of juist te verbieden. Als gevolg van de Omgevingswet is veel meer nadruk komen te liggen op integraal werken en integraliteit van de verschillende sectorale beleidsvelden (zoals erfgoedzorg) en de vergunningverlening. Ook is een nieuwe manier van denken van belang. De omgevingswet dient naast het behoud van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving ook ruimte te geven aan ontwikkelingen. Dit wordt bewerkstelligd door het ‘ja, mits principe’. De gemeente dient na te denken over de noodzakelijke kaders en de algemene regels of juist geen regels. Het uitgangspunt hierbij is dat burgers en bedrijven meer ruimte krijgen om hun plannen uit te werken en dat de gemeente maatwerk kan leveren voor wat betreft oplossingen voor de vraagstukken. Voor de activiteiten in de fysieke leefomgeving is de gemeente het bevoegd gezag. Dit vloeit voort uit het principe ‘Decentraal, tenzij’. De gemeente staat aan de basis voor de algemene zorg voor de fysieke leefomgeving. Een uitzondering hierop betreffen activiteiten op toebedeelde taken en complexe activiteiten binnen Europese verdragen, zoals chemische industrie of natura 2000.

Ten aanzien van complexe activiteiten of activiteiten op toebedeelde taken zijn de Gedeputeerde Staten bevoegd gezag. De minister van Infrastructuur en Waterstaat blijft bevoegd gezag ten aanzien van de bodem en oevers van rijkswateren op grond van de Waterwet. 2.1

Huidig versus toekomstig beleid en instrumentarium

Overheden kunnen beschikken over verschillende beleidsinstrumenten en wettelijke regelingen om het materieel erfgoed in de fysieke leefomgeving te beschermen. De belangrijkste daarvan zijn:

Directe beschermingswijzen • • • • • • • •

Monumentale status (aanwijzing door Rijk, Provincie of Gemeente); Beschermd dorpsgezicht (aanwijzing door Rijk of Gemeente); Beschermd cultuurgoed (aanwijzing door Gemeente); Beschermde verzameling (aanwijzing door Gemeente); (Conserverend) Bestemmingsplan/Omgevingsplan (vergunningsregels door Gemeente); Provinciale Omgevingsverordening (regels door Provincie); Erfgoedverordening (door Gemeente); UNESCO Werelderfgoed (UNESCO in overleg met de landelijke overheid).

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

12

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

Indirecte beschermingswijzen; • • • • • •

Gemeentelijk erfgoedbeleid; Uitvoeringsvoorschriften of -richtlijnen als onderdeel van de Omgevingsvergunning, voor bijvoorbeeld het ontwerp en de wijze van uitvoering (door Gemeente); Subsidieregelingen (van Rijk, Provincie en Gemeente); Eigendom erfgoed (aankoop door Gemeente); Verwerven en restauratie erfgoed (bijdragen door Gemeente); Stimuleren van herbestemming (door Gemeente).

In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van het huidige instrumentarium in de gemeente Lelystad. Een korte beschrijving van het relevante instrumentarium is in de hoofdstukken per deelaspect opgenomen.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

13

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

Erfgoedverordening

Ja – zie paragraaf 2.1.1.

Erfgoedbeleid

nee

Archeologiebeleid, Archeologische waarden- en verwachtingenkaart Cultuurbeleid Toekomstvisie

Ja, maar wordt aangepast aan de terminologie binnen de Omgevingswet en zal voldoen aan artikel 5.130 van Bkl. Ja – zie paragraaf 2.1.3

Erfgoed in Omgevingsprogramma

Het verhaal van Lelystad – zie paragraaf 2.1.2 Niet integraal meegenomen; wel benoemd beschermen en behouden jonge monumenten van Lelystad en concept ‘Behoud door ontwikkeling’. – zie paragraaf 2.1.4 Nee, programma is nog in ontwikkeling

Erfgoed in Omgevingsplan

Nee, plan is nog in ontwikkeling

Erfgoed in Welstandsnota

Ja – zie paragraaf 2.1.5

Beleidsmedewerker Erfgoed

Ja

Uitvoeringsvoorschriften vergunningen

Gemeentelijk erfgoedregister

Ja Ja, archeologisch monument en gemeentelijke monument Werkeiland; gemeentelijke monument De Kubus niet Ja, tot 1 januari 2024 (invoering Omgevingswet) Erfgoedcommissie, sindsdien zijn de taken overgenomen door de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit In ontwikkeling

Gemeentearchivaris

Nee

Gemeentearchief

Ja

UNESCO Werelderfgoed

Nee

Archeologische rijksmonumenten

Ja (2)

Gemeentelijk beschermd gezicht

Nee

Rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht

Nee

Gemeentelijke monumenten (arch en gebouwd)

Ja, gebouwd

Rijksmonumenten (gebouwd)

Nee

Erfgoed in Omgevingsvisie

Cultuurhistorie in bestemmingsplan

Erfgoed- of monumentencommissie

Provinciale monumenten (arch, aardkunde en gebouwd) Beleid m.b.t. Provinciale attentiegebieden

Ja, Provinciaal Archeologisch en Aardkundig Kerngebied (PARK), Beschermde gebieden Aardkundige Waarden (INSPIRE) Ja; Archeologische Aandachtsgebieden, Top 10 Archeologische Locaties, bijzonder stedenbouwkundig concept

Beschermd cultuurgoed

Nee

Beschermde gemeentelijke verzameling

Nee

Erfgoededucatie op scholen

onbekend

Deelname Open Monumentendag

Ja

Tabel 2 Lijst van mogelijke instrumenten ten behoeve van beleid en hun aanwezigheid in de gemeente.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

14

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

2.1.1

Verordening van de Fysieke Leefomgeving

De gemeente Lelystad beschikt op dit moment over een verlopen erfgoedverordening. De verordening uit 2010 is in 2015 nog gewijzigd en is sinds 8 juli 2021 verlopen. In 2021 is gestart met het opstellen van de Verordening fysieke leefomgeving Lelystad. Deze verordening is sinds 19 januari 2024 van kracht. ‘Behoud door ontwikkeling’ is niet meer opgenomen in deze nieuwe verordening. Dit uitgangspunt heeft een plek gekregen in de Omgevingsvisie (zie paragraaf 2.1.3). In hoofdstuk 16 zijn regels opgenomen ten aanzien van het erfgoed van Lelystad. In dit hoofdstuk zijn artikels opgenomen over gemeentelijk erfgoedregister. De gemeente verplicht zich om een erfgoedregister bij te houden, waarin het gemeentelijk, provinciaal en rijks cultureel erfgoed is opgenomen. Nieuw zijn de regels te aanzien van het aanwijzen of wijzigen, intrekken of vervallen van gemeentelijk beschermd cultuurgoed of gemeentelijk beschermde verzameling. Cultuurgoed dat van bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis of uitzonderlijke schoonheid is kan als dergelijk goed of als onderdeel van een geheel als verzameling worden aangewezen. Ten aanzien van de gemeentelijke monumenten zijn regels opgenomen over het aanwijzen, het voornemen en de voorbescherming van monumenten of archeologische monumenten van bijzonder belang. Voor de gemeentelijke monumenten geldt een instandhoudingsplicht.

Voor het slopen verstoren, verplaatsen of andere wijzigingen die het gemeentelijk monument ontsieren of in gevaar brengen is een omgevingsvergunning nodig. Normaal onderhoud is wel mogelijk. Ook voor de gemeentelijk beschermd stads- of dorpsgezicht is een aanwijzingsprocedure opgenomen, alsmede het intrekken van een dergelijke aanwijzing. Binnen een aangewezen geheel mag niet gesloopt worden zonder een omgevingsvergunning. Als laatste is ten aanzien van de archeologie een vangnet opgenomen. “Het is verboden de bodem te

verstoren in een archeologisch monument of een gebied waar archeologische vondsten of waarden worden verwacht als in het daar vigerende omgevingsplan niet is voldaan aan artikel 5.130 van het Besluit kwaliteit leefomgeving.”6 De uitzonderingen betreffen een reeds verleende omgevingsvergunning, inpassing of indien aangetoond kan worden dat er geen archeologische waarden aanwezig zijn of de verstoring geen strijd oplevert met regels over de toegestane verstoring. 2.1.2

Verhaal van Lelystad: durven, groeien, genieten

“Nu na 60 jaar staat Lelystad voor de uitdaging om haar oorspronkelijke idealen te vertalen naar de huidige realiteit vol maatschappelijke, klimatologische en sociaaleconomische uitdagingen. De door de Cornelissen Lely en later Van Eesteren ontworpen stad is inmiddels een volwassen en volwaardige stad geworden die versneld wil doorgroeien naar een omvang van 120.000 inwoners. Daarbij weet Lelystad haar herkenbare geschiedenis en de bestaande stad op waarde te schatten en waar nodig te vernieuwen. Lelystad plaatst bij de vernieuwingen van de stad de idealen van toen in het perspectief van deze nieuwe uitdagingen. Zowel in fysiek als sociaal opzicht en in verbinding met inwoners, haar partners en regio en rijk. Zo bouwen we gezamenlijk aan onze samenleving.” 7 Om Lelystad te laten uitgroeien tot Flevolands veerkrachtige provinciehoofdstad van de nieuwe natuur wordt uitgegaan van een harmonie tussen stad en natuur. De connectie tussen land en water staan hierbij centraal. De geschiedenis en stedelijke inrichting worden ingezet om sociale samenhang en zelfbewustzijn bij en tussen de inwoners te creëren. Samen worden initiatieven om de stad vorm te geven. Investeringen op onderwijs en hoogwaardige zorg zorgen voor een fijne stad voor alle leeftijden.

6

https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR659733/2#hoofdstuk_16:.

7

Verhaal van Lelystad, versie 9 augustus 2024.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

15

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

Innovatie en duurzaamheid dragen bij aan de economische vitaliteit. Lelystad zet in om de vraagstukken van deze tijd aan te pakken met oog voor het verleden en zonder vrees. 2.1.3

Cultuurvisie

In Lelystad is het cultureel erfgoed onderdeel van cultuur. De Erfgoednota krijgt een duidelijke link met de Cultuurvisie (Beleidsvisie voor het Cultuurbeleid 2024-2030), welke in 2024 is aangenomen door de raad. Bij de prioriteiten is opgenomen dat de actualisatie van het erfgoedbeleid belangrijk is voor de ruimtelijke kwaliteit en de identiteit van een groeiende stad. Bij de totstandkoming van de cultuurvisie zijn werksessies met inwoners en organisaties georganiseerd. Erfgoed is het onderwerp geweest van één van die werksessies. De betekenis van Erfgoed wordt door de participanten gezien in verhalen, goede marketing en in mindere mate activiteiten en verbinding. Post ‘65 wordt gezien als een belangrijke categorie binnen Lelystad en verdient zijn eigen waarderingskader. Vooral de belevingswaarde is van grote waarde. Daarnaast zijn architectuur en de relatie met de omgeving belangrijke waarden. Ook de rol van de inwoner naast de expert is behandeld tijdens deze werksessie. De participanten geven aan dat de inwoners met name goed ingezet kunnen worden voor de verbinding en beleving van erfgoed. Ze hebben herinneringen bij gebouwen, verhalen over Lelystad, kunnen betrokken worden bij het organiseren van activiteiten en een hulpmiddel zijn om voor verbinding tussen en in de wijken te creëren. 2.1.4

Omgevingsvisie: “Jij wilt leven in een stad die bruist. … Laten we van Lelystad zo’n stad maken. Samen.” 8

In voorbereiding op de Omgevingsvisie 2040 zijn verschillende documenten opgesteld in samenwerking met inwoners (Afbeelding 3). In het Koersdocument zijn de belangrijkste opgave en de algemene ambitie geformuleerd: ‘Lelystad,

Hoofdstad van de Nieuwe Natuur, is in 2040 een zelfstandige, sociaal veerkrachtige, duurzame, aantrekkelijke en economisch sterke stad met 100.000 inwoners. Hiervoor gaat Lelystad haar potentie volop benutten en kiest voor haar unieke kwaliteiten én de onderscheidende regionale positie.’ Deze ambitie is uitgesplitst in drie ruimtelijke thema’s, waarvan er twee integraal uitgewerkt zijn in de Omgevingsvisie, namelijk het versterken van urbanisatie en versterken van maatschappelijke kracht. Het laatste thema ‘gedeeld eigenaarschap voor de gezamenlijke opgave in Lelystad’ is de ontwikkeling van het participatiebeleid voor de gemeente. In de omgevingsvisie wordt het koersdocument gekoppeld aan de ruimtelijke opgave voor de fysieke leefomgeving. Hierbinnen vinden we de koppeling met cultureel erfgoed. De strategie voor de toekomst is onderverdeeld in vier thema’s waarbinnen vanuit het verleden en het heden vorm wordt gegeven aan de toekomst: wonen & voorzieningen, werken & leren, groen & genieten en mobiliteit & bereikbaarheid. Het strategisch hoofdpunt betreft behoud door ontwikkeling.9. De achterliggende gedacht bij dit hoofdpunt is niet alleen beschermen, maar ook benutten van cultuurhistorische en archeologische

8

https://www.gemeentelelystad.nl/Docs/LNL_Strategische%20agenda_DEF.pdf.

9

https://www.gemeentelelystad.nl/Documenten/Gemeente/Omgevingsvisie/Omgevingsvisie%20van%20Lelystad%20(juli%202021).pdf , p. 51; Geraadpleegd d.d. dec 2024

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

16

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

kwaliteiten bij ruimtelijke opgaven. Het Stadhuis, het Werkeiland, station Lelystad Centrum, CKV de Kubus en het Smedinghuis zijn voorbeelden van waardevolle elementen in de stad. 10 De Omgevingsvisie is geen statisch document. Na de vaststelling van de opgaven, kaders en ambities is een onderzoek ingesteld naar de sterke kanten van de stad, zodat deze bewaard kunnen blijven en op de juiste plekken verder ontwikkeld kunnen worden. De ruimtelijke invulling van de ambities worden geïnventariseerd en na afstemming met de gemeenteraad verwerkt in een nieuwe versie van de Omgevingsvisie.11 Lelystad Next Level12 is een gelinkt, maar apart lopend traject in samenwerking met de provincie Flevoland en het ministerie van BZK om Lelystad te ontwikkelen tot een aantrekkelijke en duurzame stad, die financieel gezond en zelfstandig is. Het Koersdocument geldt voor beiden trajecten als kader.

Afbeelding 3 Ambitie, Thema’s . Bron: Ruimtelijk Raamwerk Lelystad 2019, p. 9.

10

https://www.gemeentelelystad.nl/Documenten/Gemeente/Omgevingsvisie/Omgevingsvisie%20van%20Lelystad%20(juli%202021).pdf , p. 88; Geraadpleegd d.d. dec 2024 11

https://www.gemeentelelystad.nl/4/omgevingswet/Doorontwikkeling-Omgevingsvisie.html; Geraadpleegd d.d. dec 2024

12

https://www.gemeentelelystad.nl/next-level; Geraadpleegd d.d. dec 2024

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

17

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

2.1.5

Welstandsnota

In 2015 is de Welstandnota door de gemeenteraad vastgesteld. De nota is beleidsmatig gekoppeld aan de Lichte actualisatie structuurplan van Lelystad 2015. Ook zijn in de (voormalige) bestemmingsplannen kaders opgenomen voor de toetsing van plannen aan welstand. Er is nog geen koppeling met de omgevingsvisie. De toetsing en beoordeling van de welstandscriteria voldoen aan de volgende kwaliteitseisen: • Transparant, toetsbaar en open • Zekerheid vooraf over de eisen ten aanzien van een bouwplan • Democratische totstandkoming • Niet meer beperkingen dan nodig. Binnen de nota zijn drie welstandsniveaus van toepassing: Gebieden met Architectonische welstand Gebiedsgerichte welstand en vrijwillige welstand. Daar waar sturen en reguleren noodzakelijk is, geldt de architectonische of stedenbouwkundige welstand. Binnen de vrijwillige welstand kan op verzoek van de aanvrager meegedacht worden over een ontwerpplan. De gebieden met Architectonische welstand geldt het strengste regime, omdat het hier over de stedenbouwkundige samenhang in combinatie met de architectuur van het gebouw in zijn omgeving gaat. Het gaat om zeer beeldbepalende gebouwen en groepen van gebouwen, welke ruimtelijk en architectonisch een eenheid vormen. Enkele ensembles uit de lijst, zoals eerder genoemd Lelycentre en Zuiderzeewijk, zijn opgenomen binnen dit welstandsniveau.

Voor het Lelycentre gebied is zelfs een apart beeldregieplan opgesteld.13 Stedenbouwkundige welstand is gericht op de voorzijde van objecten en ensembles. De criteria zijn erop gericht de hoofdvorm van een gebouw of blok (straat) intact te laten. Enkele ensembles uit de lijst, zoals de jongere woonwijken en het Jagersveld, zijn opgenomen binnen dit welstandsniveau. Binnen de vrijwillige welstand is begeleiding mogelijk op verzoek van de aanvrager. De kaders en voorwaarden zijn visueel weergegeven in de welstandsviewer (Afbeelding 4).14

13

https://www.gemeentelelystad.nl/4/beleid/Vastgestelde-beleidskaders/Beeldregie-en-beeldkwaliteitsplannen.html.

14

https://www.gemeentelelystad.nl/gis/opendata/leaflet/welstandbasis.html.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

18

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

Afbeelding 4 Uitsnede van de welstandskaart. Bron: Welstandsnota 2015 (voor actuele kaart zie https://www.gemeentelelystad.nl/gis/OpenData/leaflet/welstandbasis.html)

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

19

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

3

Natuurlijk landschap en historisch-geografische ontwikkeling

De Flevopolders behoren tot de jongste landschappen van Nederland. De huidige inrichting van Oostelijk Flevoland, waartoe Lelystad behoort, dateert van ná 1957, toen de polder als derde polder in de voormalige Zuiderzee werd drooggelegd. Dit betekent niet dat op deze locatie vóór 1957 nooit iets anders heeft bestaan dan water. In dit hoofdstuk wordt daarom begonnen met de landschappelijke context van de eerste menselijke activiteit in het gebied: het pleistocene landschap. 3.1 3.1.1

Saalien en Eemien Saalien

Voor de ontwikkeling van de natuurlijke ondergrond van de noordelijke helft van Nederland is de voorlaatste ijstijd, het Saalien (370.000-130.000 jaar geleden), een belangrijke periode die op veel plaatsen ook nu nog aan maaiveld zichtbare landvormen heeft opgeleverd. Aan het uiteindelijke front van de ijskap vormt zich een aantal brede ijstongen die in zuidelijke richting uitstromen. Onder de ijstongen werden diepe glaciale bekkens uitgesleten, terwijl de eerder gevormde afzettingen (rivierzand en -grind uit het Vroeg- en Midden-Pleistoceen) opgestuwd werden en aan het eind van de ijstong in gestuwde vorm werden ‘achtergelaten’. De stuwwallen van het Gooi, de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe zijn bijvoorbeeld in deze periode gevormd. Aan de noordoostzijde van de Utrechtse Heuvelrug en ten westen van de westelijke Veluwe bevindt zich een (later opgevuld) glaciaal bekken – de huidige Eemvallei. Ook voor de gemeente Lelystad is deze periode van betekenis geweest voor de vorming van de (relatief ondiepe) ondergrond, hoewel daar aan het huidige oppervlak niets meer van te herkennen is. Zo komen zowel het noordelijke deel van het (opgevulde) glaciale bekken als ook plaatselijk nog gestuwde afzettingen in de ondergrond voor.

In het zuidelijke deel van de gemeente Lelystad, nabij het Kotterbos, bevindt de bodem van het glaciale bekken zich op een diepte van iets meer dan 100 meter beneden NAP.15 De afzettingen die direct verband houden met de landijsbedekking – met uitzondering van eerder gevormde en later gestuwd materiaal dat afzonderlijk wordt benoemd in het geologisch model – wordt tot de Formatie van Drente gerekend.16 De formatie bestaat uit materiaal dat onder het ijs is gevormd (keileem), maar ook uit eenheden die door stromend ijssmeltwater (fluvioglaciaal) en in nabij de ijskap en gletsjers gelegen meren (glaciolacustrien) zijn gevormd. De top van de Formatie van Drente bevindt zich in de gemeente Lelystad op zijn minst op een diepte van ongeveer 16 tot 23 m beneden NAP in delen van het IJsselmeer, het noorden van het Markermeer en op het land in het oosten van de gemeente Lelystad, en op de diepst gelegen delen 50 meter of zelfs 65 meter beneden NAP, respectievelijk in het Markermeer en op het land aan de zuidzijde van het Kotterbos (Afbeelding 5).

15

O.bv. DGM v2.2.1; https://www.dinoloket.nl/ondergrondmodellen/kaart.

16

TNO-GDN 2025Drente, Berendsen 1997b, 103.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

20

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

Afbeelding 5 Verbreiding van de Formatie van Drenthe. Bron: Dinoloket, PDOK

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

21

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

3.1.2

Eemien

De overgang van het Saalien naar het Eemien verloopt relatief snel: in ongeveer 5000 tot 6000 jaar verandert het gebied in en rond de huidige gemeente Lelystad van een sterk door (de nabijheid van het) ijs gevormd landschap naar een compleet door de zee overgenomen gebied. De gemiddelde julitemperatuur in dit interglaciaal (130.000- 117.000 jaar geleden) neemt toe van ongeveer 10 graden Celsius aan het begin tot ongeveer 18,5 graden Celsius tijdens de warmste fase van het Eemien. Door het afsmelten van het landijs stijgt de zeespiegel – op het hoogste punt zelfs tot ongeveer 7 meter boven de huidige zeespiegelstand. De zee heeft hiermee ook het complete tijdens het Saalien gevormde glaciale bekken gevuld; de onder invloed van de zee gevormde afzettingen, gerekend tot de Eem Formatie17, bereiken in de diepste delen van de bekkens een dikte van ruim 60 meter. Binnen de grenzen van de gemeente Lelystad wordt de grootste dikte, ruim 30 meter, bereikt in de omgeving van het Kotterbos. De top van de afzettingen bevindt zich minimaal op 11 tot 12 meter beneden NAP, in het zuidoosten van de gemeente. De diepst gelegen top van de afzettingen uit het Eemien bevindt zich op 35 tot 36 m beneden NAP, in delen van het Markermeer (Afbeelding 6).

17

TNO-GDN 2025Eem.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

22

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

Afbeelding 6 Verbreiding van de Eemformatie. Bron: Dinoloket, PDOK.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025

23

V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad

3.2

Landschappelijke ontwikkeling en vroegste bewoningsgeschiedenis

Tijdens de laatste ijstijd – het Weichselien 117.000 – 11.650 BP (Bijlage 1)– lag veel water opgeslagen in een ijskap die grote delen van de Britse eilanden en Scandinavië bedekte, maar Nederland niet bereikte. Het klimaat kreeg (naarmate de ijstijd vorderde) gedurende het Weichselien een steeds continentaler karakter. Op het ‘hoogtepunt’ lag de zeespiegel maar liefst 110 meter lager en de kustlijn honderden kilometers verder westelijk dan nu. Over het algemeen bestaat het landoppervlak uit zogenaamd dekzand, dat de oudere rivierafzettingen in het gebied afdekt, slechts plaatselijk vormen de rivierafzettingen het bovenste deel van het pleistocene pakket (Afbeelding 7, linksboven). Plaatselijk kan het oppervlak aanzienlijk in hoogte variëren door de aanwezigheid van rivierduinen en dekzandruggen/–koppen. Vanaf circa 9700 v. Chr., dat wil zeggen vanaf het begin van het Holoceen, steeg het zeewater, als gevolg van het afsmelten van het landijs en geologische processen. Hierdoor begon onder invloed van de door de daarmee gepaard gaande stijging van de grondwaterspiegel veen te vormen op het pleistocene zand. De vorming van dit ‘basisveen’18 is, op basis van de tijd-diepte curven die zijn opgesteld voor het Noordoostpolder-gebied en voor Zuidelijk Flevoland, reeds rond 6500 v. Chr. bij een zeespiegelstand van ca.

19,5 m –NAP in het westen van de huidige Flevolandse polders op gang gekomen (vergelijk Afbeelding 7 linksboven en rechtsboven).19 Doordat de invloed van de zee steeds groter werd (met name door de stijgende zeespiegel), ontstond er een landschap waarin een stelsel van kreken voor de afwatering van het achterland zorgde. Direct langs deze kreken, die ook onder getijdeninvloed stonden, kwamen oeverwallen van klei tot ontwikkeling die bij verdere aangroei gedurende steeds langere perioden droog kwamen te liggen (Afbeelding 7, zowel rechtsboven als midden links). Zo werden zij geschikt als (lente/zomer-)verblijfplaats waar in principe sporen van menselijke bewoning of activiteiten kunnen worden aangetroffen vanaf het eind van het Mesolithicum (voor de oudere Wormer-fase),20 maar met name uit het Neolithicum (4300-4000 v. Chr.). Op het huidige vasteland van Flevoland, met name in de omgeving van Swifterbant, maakten plaatselijke omstandigheden (hogere dekzandruggen en oeverwallen langs kreken en geulen) het gebied in deze periode bij uitstek interessant als bewoningsplek. De opgraving van een frequent bezocht kampement op een dekzandkop (duin) in 2010 bij de provinciale weg N307 te Dronten is hiervan een van de recente voorbeelden.21 De vindplaats bestond uit een groot aantal haardkuilen met vuursteen en houtskool en dateert vanaf ca. 8450 v Chr. tot met ca. 5300 v Chr.