BL 22 0222 PvA Batavialand
Tekst van het document
Het IJsselkogge station
Op dit moment heeft het IJsselkogge station een gesloten en onaantrekkelijke uitstraling. De ‘buitenschil’ zou aangepakt kunnen worden als onderdeel van de ontwikkeling van een nieuwe werf langs de Lelybaan. Bij het creëren van een nieuwe buitenschil, moet ermee rekening worden gehouden dat in de toekomst ook vanaf de Lelybaan een nieuw wrak ingehuisd zou moeten kunnen worden. NB. Dit is geen onderdeel van fase 1 en de huidige opdracht. De installaties van het huidige IJsselkogge station met de spuit- en sproeivloer worden aangevuld met de PEG-installatie die nu in Sneek staat. Deze natte conserveringsinstallaties staan daarmee los van het nieuwe depot. Dat heeft als groot voordeel dat de vochtige omstandigheden geen negatieve invloed uitoefenen op het klimaat in het depot. Voor het plaatsen van de PEG-installatie is 340 m2 nodig. Het totale oppervlakte van het IJsselkogge station is nu ca. 1000 m2 en hierbinnen moet de installatie een plek krijgen.
De Batavia
De Batavia aan Land brengen is een complexe klus. Het schip zal eerst op een andere locatie in een droogdok in een ‘stoel’ gezet moeten worden. Deze stoel wordt van tevoren op maat gemaakt en zal onderdeel worden van de nieuwe presentatie van het schip. Het is daarom van belang dat deze aantrekkelijk is en het toekomstige beeld niet teveel zal verstoren. Ook moet de stoel deels demontabel zijn, om plaatselijk onderhoud mogelijk te maken. In de nieuwe ruimtelijke opzet komt de Batavia op het binnenplein van het museumcomplex te staan. De beschutte ligging zal het schip ten goede komen, toch zal er ook in de toekomst nog veel onderhoud nodig zijn. Het plaatsen van een (glazen?) dak boven de Batavia zou op de langere termijn een oplossing kunnen bieden. Voor het schip zal een stevige fundering gemaakt moeten worden op de nieuwe locatie. Er zijn twee mogelijkheden: het schip komt met de kiel op ‘begane grond’ niveau te liggen, of het schip komt in een bak een verdieping lager. Die tweede optie is kostbaarder, zowel wat betreft het maken van de fundering als voor het plaatsen van het schip. Het heeft wel als voordeel dat
13 Een transitoruimte wordt gebruikt om nieuwe collectie te laten wennen aan het juiste klimaat, maar ook om
uit te sluiten dat geen ongedierte of schimmels naar binnen worden gebracht in het depot. Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
32
het schip lager ligt, waardoor een eventueel toekomstig dak minder hoog hoeft te worden. NB. Een eventueel dak voor de Batavia is geen onderdeel van de opdracht, net als het op het land zetten van het schip zelf. In de ruimtelijke uitwerking is er wel rekening mee gehouden, zodat het in de toekomst nog steeds mogelijk zou kunnen zijn. Het schip heeft als de bovenmasten erop geplaatst zijn, een hoogte van ruim 56 meter. Maar ook zonder de bovenmasten en zelfs als het verzonken zal liggen in een bak, zal de Batavia torenhoog boven de bezoekers uitsteken. Het zal een indrukwekkende ervaring zijn. De toegankelijkheid van het schip is daarmee wel ingewikkelder dan de huidige situatie waar het in het water ligt. Op dit moment wordt door het bestuur van het museum onderzocht of toegankelijkheid van onder door de romp mogelijk kan zijn. Daarmee zou toegankelijkheid mensen met een beperking door het plaatsen van een lift, ook mogelijk worden.
De Schokbeton schuur
Om de Batavia en het nieuwe depot te kunnen positioneren op de gewenste plek, zullen zowel de schokbetonschuur als De Cantine verplaatst moeten worden. In de schokbeton schuur bevindt zich nu o.a. het schip de Ventjager. Die zou in het nieuwe depot moeten komen. Idealiter wordt het schip eenmalig verplaatst, anders is een tijdelijke opslag voor het schip noodzakelijk. De schokbeton schuur zou geplaatst worden ten noorden van het IJsselkogge station. Er moet in de planning rekening worden gehouden dat het uithuizen van de IJsselkogge (gepland in 2024) nog steeds mogelijk is. Idealiter gebeurt dit buitenom via de Lelybaan en niet via het huidige voorplein van het museum. De schokbeton schuur zou gebruikt kunnen worden als werkplaats voor de nog te verhuizen werf. Het is ook mogelijk om juist in dit historische gebouw het verhaal over de eerste landbouw op Flevoland te vertellen en er de landbouwwerktuigen uit de collectie tentoon te stellen.
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
33
De Cantine
De Cantine is in 2014 op de huidige locatie neergezet. Het initiatief daarvoor kwam van de huidige uitbaters, de reconstructie van het gebouw is toentertijd betaald door de overheid. Het mag duidelijk zijn dat het voorstel het historische gebouw weer te verplaatsen zeer weloverwogen is en uiteindelijk alle partijen ten goede zou kunnen komen. Er zijn meerdere mogelijkheden in de studie opgenomen, maar het kiezen van de uiteindelijke locatie moet zodanig zorgvuldig gebeuren en met goedkeuring en betrokkenheid van alle partijen, dat dit als processtap is opgenomen in de routekaart. Een paar onderzochte mogelijkheden: Aan de noordzijde van het hoofdgebouw, tegenover Bataviastad; Ten westen van Bataviastad aan het water; Ten zuiden van Bataviastad, waar nu het openbare park is; Ten zuiden van het toekomstige entreegebouw van Batavialand aan de haven; Aan de haven op de pier.
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
34
De Werf
Veel van de huidige bebouwing van de werf is verouderd en niet van een zodanige kwaliteit dat het verhuizen van de gebouwen zelf de moeite waard gaat zijn. Dat betekent dat er nieuwe gebouwen gerealiseerd moeten worden op de nieuwe locatie. Het is onrealistisch te verwachten dat het mogelijk is met de bijdrage voor de verplaatsingskosten, evenveel vierkante meters te realiseren als op de huidige werf (ca. 4200m2 aan werkplaatsen, kantoren, presentatieruimtes, winkel, entree, restaurant etc.). Er zullen dus concessies gedaan moeten worden welke onderdelen van de werf ‘mee’ kunnen verhuizen naar de nieuwe locatie. Er is een kans om bij het samenvoegen van het depot, het museum, de Batavia en de werf op één locatie, functies te combineren. Daardoor wordt ruimte bespaard en kan er efficiënter gewerkt worden. Dit gaat om functies als: kantoren, kantine, sanitair, entree, kassa, winkel en presentatieruimtes. Naar alle waarschijnlijkheid is de bouw van het Waterschip tegen de tijd dat de werf gaat verhuizen voltooid. De bedoeling is dat dit schip in de toekomst zal gaan varen en geen onderdeel meer zal uitmaken van de presentatie van het museum. De houtwerkplaatsen (inclusief modellen), beeldsnijderij, tuigerij en de zeilmakerij blijven onderdeel uitmaken van de bedrijvigheid van de werf.
Ook de smederij is belangrijk, maar er zal in de nieuwe opzet een oplossing gevonden moeten worden voor de kolenstook, die in dit stedelijke gebied op langere termijn niet meer houdbaar is. De oplossing kan liggen in gas of elektra, maar vanuit historisch perspectief is dit zeker een verlies. De nieuwe bebouwing aan de Lelybaan zal een open karakter krijgen, zeker ook aan de straatkant. Dat geeft ook de mogelijkheid de samenwerking te continueren en intensiveren met interessante partners, zoals bierbrouwerij Praght, die een toegang aan zowel straat- als museumzijde zou kunnen krijgen. Ook bij andere partners zou dit een optie zijn. De keuze van de partners moet wel liggen in lijn met de werkzaamheden op de werf. De aanwezigheid van deze partners op de werf geeft meer bedrijvigheid en aankleding, zonder dat het meer werk vraagt van de vrijwilligers. In de nieuwe opzet zal het schip de Fiducie (nu op de parkeerplaats van Bataviastad) onder een afdak bij de werf liggen en te zien zijn vanaf de Lelybaan. Het gigantische skelet van de Zeven Provinciën krijgt geen nieuwe plek in de nieuwe opzet. Eventueel wordt er nog iets mee gedaan in de publieke ruimte (speeltuin op de Lelybaan?) of wordt het verzaagd en verkocht in onderdelen aan liefhebbers.
De Zeven Provinciën op de werf
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
35
Het hoofdgebouw (museum)
Het hoofdgebouw wordt voorlopig gehandhaafd zoals het is. Er zijn recentelijk veel problemen met achterstallig onderhoud opgelost en er wordt in de komende jaren geïnvesteerd in nieuwe installaties. De tentoonstellingen binnen hebben ook de afgelopen jaren veel aandacht gehad en kunnen weer enkele jaren mee. In de nieuwe opzet komt het hoofdgebouw aan een gesloten binnenplein te liggen. Dat betekent dat de kassafunctie verplaatst zal worden naar het nieuwe entreegebouw aan de zuidpunt. Als het nieuwe depot, het nieuwe entreegebouw, de Batavia en de werf hun nieuwe plek hebben gekregen, zal er ook echt iets veranderen in het hoofdgebouw. Het zal gebruikt worden voor tijdelijke tentoonstellingen, altijd gerelateerd aan de verhalen van het museum. Daarbij zal beeldende kunst ook een plek krijgen. Enkele voorbeelden: • Een video-installatie over een veranderend landschap; • een fototentoonstelling over ‘man-made nature’; • een schilderijententoonstelling van 17de-eeuwse scheepswerven in samenwerking met het Rijksmuseum en het Scheepvaartmuseum; • of een tentoonstelling van een wrakvondst die recent in het nieuws is. Daarnaast zullen er vaste tentoonstellingen zijn, vooral op het gebied van archeologie. Het zal een aanvulling zijn op de presentaties in het depot en een interactiever karakter hebben. Bij deze ‘vaste’ tentoonstellingen (looptijd ca.
5-10 jaar) kan meer geïnvesteerd worden in techniek om de archeologie tot leven te brengen. De vaste tentoonstellingen over de Zuiderzeewerken, het ontstaan van de polders in Nederland, en over hoe het landschap er vroeger heeft uitgezien (eilanden en terug in de tijd tot Michelle) krijgen een plek in het entreegebouw.
Het nieuwe entreegebouw
Vast aan het nieuwe depot, wordt een entreegebouw gerealiseerd. Op dit moment is er vanuit de bijdrage van de provincie alleen budget voor een eenvoudige opzet, maar mocht het mogelijk zijn Natuurmonumenten te interesseren dit gebouw samen te willen huren van de provincie (of onder te laten huren bij Batavialand), dan zou een extra investering tot de mogelijkheden kunnen behoren. Ook een toezegging vanuit Bataviahaven over de terminal functie van de cruiseschepen, kan meer financiële ruimte geven voor de ontwikkeling. Zoals eerder beschreven zal het nieuwe entreegebouw meerdere functies krijgen: entreekassa Batavialand en Marker Wadden veerdienst, terminal functie rivier cruises, tentoonstellingsfunctie en winkel. Daarnaast zullen er faciliteiten zijn, zoals sanitair en garderobe (kluisjes). Gezien de mooie horecazaken aan de haven is een echt café-restaurant (zoals nu op de werf) niet nodig, maar een kleine coffeecorner voor de noodzakelijke pauze zou voldoende moeten zijn. Het depot krijgt een dak-oversteek om lichtinval te beperken. Als iets dergelijks ook bij het entreegebouw komt, kan dit een fantastische plek zijn voor een toekomstig nieuw Watertheater op het binnenplein. Het Watertheater is een grote trekker voor families met kinderen, maar zou beter een andere plek kunnen krijgen zodra het over enkele jaren aan vernieuwing toe is.
Tijdelijk gebouw Rijkswaterstaat, Natuurmonumenten en Boskalis Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
36
Het gebouw dat in gebruik is bij Rijkswaterstaat, Natuurmonumenten en Boskalis dat op dit moment ten zuiden van het hoofdgebouw staat, heeft een tijdelijk karakter. Het is neergezet voor de ontwikkeling van de Marker Wadden. Het lijkt erop dat het geen probleem is dit gebouw te verwijderen t.b.v. de ontwikkeling van Batavialand. Mocht het nodig zijn om (tijdelijke) huisvesting aan te bieden voor deze partijen, dan kan dat eventueel in het hoofdgebouw of straks in het nieuwe entreegebouw.
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
37
Ruimtelijke component (in relatie met de omgeving) Suggesties voor een ontwikkelingsrichting en fasering Hoe gaan de nieuwe gebouwen van Batavialand zich straks verhouden tot elkaar en de omgeving? Om tot een goed concept te komen is samengewerkt met architectenbureau Mecanoo. Zij hebben eerder gewerkt aan de ontwikkeling van de kustvisie in opdracht van de gemeente Lelystad en aan een opdracht voor het Nationale Park Nieuw Land. De gebruikte tekeningen zijn schetsen van een mogelijk ruimtelijke inpassing, het zijn geen ontwerpen van gebouwen. Die ontwerpfase en selectie van een architect is onderdeel van de routekaart. De complete set aan schetsen, met een uitgebreidere toelichting, is terug te vinden in als bijlage.
In fase 1 kan de Cantine een nieuwe plek krijgen, de schokbeton schuur verplaatst en wordt het tijdelijk gebouw van Natuurmonumenten, de Marker Wadden en Boskalis verwijderd. Daarna wordt het nieuwe depot en entreegebouw gerealiseerd aan de zuid en zuidwest punt van de kavel. Op het moment dat deze gebouwen in gebruik worden genomen, verplaatst ook de entree van het museum naar het nieuwe entreegebouw en wordt het nieuwe binnenplein alleen nog toegankelijk voor bezoekers. Langs de Lelybaan ontstaat een wat ongebruikelijke mix aan gebouwen. Deze rij zal pas na het verplaatsen van de werf zijn definitieve vorm gaan krijgen. Na fase 1 zal de bebouwing van zuid naar noord bestaan uit: het nieuwe entreegebouw Scheepswrak de Fiducie onder een nieuw afdak Een open doorkijk op de Batavia (tijdelijk hek) Het huidige IJsselkogge station De schokbeton schuur Het depot van het hoofdgebouw Op het dak van het nieuwe depot wordt een natuurlijk openbaar park gecreëerd, waar wandelaars een prachtig uitzicht hebben op het water en op het binnenplein met de Batavia dat ontstaat door het afsluiten van de gebouwen. Aan de westzijde van de kavel, tussen het hoofdgebouw en het nieuwe depot, blijft een weg als toegang voor de grote objecten. Deze zal worden afgesloten met een aantrekkelijk hekwerk.
Het open entreegebouw krijgt door de gemengde functie een aantrekkelijk en levendige uitstraling gericht op de haven en het water. Aan de voorzijde van het entreegebouw ontstaat een ruim plein, dat goed bruikbaar is voor evenementen zoals de HISWA te Water.
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
38
Schets ontwikkeling fase 1
S
Schets ontwikkeling fase 1 met park op het depotgebouw
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
S
39
Na fase 1
Ten opzichte van fase 1 zal het grootste verschil zitten in de ontwikkeling van de bebouwing langs de Lelybaan. Er zullen nieuwe werkplaatsen voor de werf worden toegevoegd tussen het afdak van de Fiducie en het IJsselkogge station en rondom het oude depot van het hoofdgebouw aansluitend op de schokbeton schuur. Het IJsselkogge station zal een nieuwe ‘buitenschil’ krijgen die duurzamer gebouwd is dan het huidige gebouw en past bij de uitstraling van de werf. De gebouwen aan de Lelybaan krijgen een open karakter en zijn zelfs deels vanaf de Lelybaan toegankelijk (bijvoorbeeld de Bierbrouwerij of een houtwerkplaats met externe partijen). De opzet is dat ze een levendige sfeer geven aan zowel de werf als aan de Lelybaan.
Schets ontwikkeling fase 2
Zicht vanaf de Lelybaan
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
40
Na fase 2
De ontwikkelingen in fase 1 en 2, maken een derde fase ook mogelijk. Het gaat hier om een vergezicht en dit is zeker geen onderdeel van de huidige opdracht van de kwartiermaker. Gedacht kan worden aan: Het hoofdgebouw kan net als het depot deels bekleed worden met een openbaar park met uitzicht over het water. Een andere mogelijkheid is een nieuw gebouw te ontwikkelen, dat meer gericht is op het water. De Batavia zou een dak kunnen krijgen. Het kan dan gaan over een open afdak, of er kan een hal omheen gebouwd worden waarmee (een deel van) het binnenterrein in zijn geheel overdekt wordt.
Schets mogelijke ontwikkeling fase 3
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
41
Bedrijfseconomische component (organisatie en financiën) Waar de afgelopen jaren vooral is gewerkt aan de ‘quick wins’14 en het met kleine stapjes vooruitkomen, is het nu tijd om aandacht te besteden aan de langetermijnvisie en daarnaar te handelen. Dat begint met aandacht voor de organisatie en een gezonde bedrijfsvoering. Hieronder volgen voorstellen voor de organisatie, meerjarenbegroting, huurovereenkomsten en investeringen. De organisatie
De Raad van Toezicht bestaat momenteel uit vier leden, die zich betrokken voelen bij Batavialand. Volgens de Code Cultural Governance is het van belang dat de samenstelling van de leden zodanig is, dat de gehele museale bedrijfsvoering van het museum gemonitord kan worden15 en er voldoende deskundigheid is bij de leden. Om dit te bewerkstelligen is een uitbreiding van de raad aan te bevelen. Ondanks dat het op dit moment lastig is met de coronapandemie om regelmatig personeelsbijeenkomsten te houden, is het van groot belang om dit wel te proberen, desnoods online. Het is essentieel dat de verschillende teams goed op de hoogte zijn van de ontwikkelingen en samen kunnen nadenken over hoe het er in de toekomst uit gaat zien. Dat het een grote verandering gaat zijn, vooral voor de mensen op de werf als die gaat verhuizen, staat buiten kijf. Verandering is altijd lastig en vraagt aandacht. Het is daarom aan te raden tijdig een veranderproces-professional te betrekken bij de overgang naar een nieuw museum. Betrokkenheid en begeleiding van medewerkers zal gedurende elke fase zeer belangrijk blijven! Een dergelijke verandering kan negatief uitpakken, maar in dit geval is het ook een kans: als dit project op de juiste manier doorlopen wordt, zal het bijdragen aan de eenheid in de organisatie.
Het is van belang dat de mensen die nu nog op de loonlijst staan bij de Rijksdienst, zo spoedig mogelijk over gaan naar Batavialand. Hier zijn bij de fusie afspraken over gemaakt. Zodra die zijn nagekomen, moet dit in gang gezet worden. Het zal de eenheid van de organisatie mede ten goede kunnen komen. Voor het bestuur van het museum is het belangrijk scherpe keuzes te maken. Op dit moment worden keuzes regelmatig bepaald door zaken ‘die voorbijkomen’: een schenking van een collectiestuk, een schilderijententoonstelling. Het geeft ruis op de lijn, helpt niet bij het scherp neerzetten van de boodschap en het profiel en kost sommige al overbelaste medewerkers te veel tijd. Op dit moment worden er veel tijdelijke krachten ingehuurd om reguliere taken uit te voeren. Onderzocht moet worden op welke afdelingen een structureel gebrek is aan mankracht en hoe de balans in het personeelsbestand hersteld kan worden. Op het gebied van Marketing & Communicatie, ICT en fondsenwerving heeft de organisatie versterking nodig voor een goede bedrijfsvoering. Door het Nationaal Scheepsarcheologisch Depot komen er extra verantwoordelijkheden bij. Het is een kans om de takenpakketten van de huidige inhoudelijke staf te analyseren en te onderzoeken waar expertise mist en waar de taken anders verdeeld kunnen worden. Op basis daarvan kan besloten worden of er nieuwe mensen opgeleid moeten worden.
Het is van groot belang om zorg te dragen voor continuïteit van deze bijzondere kennis en ervaring en
14 Zoals in het rapport van de provinciale toezichthouder werd geadviseerd.
15 Bron: https://www.cultuur-ondernemen.nl/governance-code-cultuur/principe/principe-8-samenstelling-
raad-van-toezicht
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
42
tijdig nieuwe generaties (studenten, jonge professionals) te betrekken bij de taken. Uitgangspunten voor de meerjarenbegroting Het is mogelijk dat Batavialand vanaf 2022 een gezonde bedrijfsvoering heeft. Bijlage 4 bestaat uit een uitgebreide meerjarenbegroting, hier onder in deze lopende tekst staat een samenvatting. Deze uitgangspunten sluiten in grote lijnen aan op de huidige meerjarenbegroting van Batavialand en zijn afgestemd met het bestuur.
Indien de plannen worden goedgekeurd, krijgt Batavialand per 2022 structureel €400k extra subsidie van het Rijk, bovenop de bestaande subsidies voor het beheer van de maritiem archeologische rijkscollectie en de conservering van de IJsselkogge, om de taak als Nationaal Scheepsarcheologisch Depot goed uit te kunnen voeren. Indien de plannen worden goedgekeurd, krijgt Batavialand per 2022 structureel €300k extra subsidie van de provincie Flevoland, bovenop de bestaande subsidies voor de exploitatie en het beheer van de erfgoedcollecties van Flevoland en het provinciaal archeologisch depot, om de bedrijfsvoering te verbeteren en de taak als Nationaal Scheepsarcheologisch Depot goed uit te kunnen voeren. Mochten de personeelsleden die nu in dienst zijn bij de Rijksdienst over gaan in een dienstverband met Batavialand, dan zullen de extra personeelskosten voor Batavialand gecompenseerd worden door een extra subsidie van de Rijksdienst. Deze gelijke kosten en baten zijn niet meegenomen in de meerjarenbegroting. In de salarissen is rekening gehouden met € 160k extra voor versterking op bepaalde afdelingen. De inhuur van personeel is taakstellend naar beneden gebracht naar € 175k. De bezoekcijfers moeten de eerste jaren nog herstellen van de coronapandemie. In 2022 is uitgegaan van 75k bezoekers (vergelijk in 2019: 94k bezoekers), daarna is er een herstel tot 90k in 2024.
Vanaf 2025 groeien de bezoekcijfers met 5% per jaar, tot een realistisch maximum van ca. 150k in 2035. Het museum blijft gedurende de hele bouwperiode open voor publiek. De gemiddelde toegangsprijs blijft de komende jaren gelijk (€ 8), maar zal vanaf 2025 in kleine stapjes groeien tot een maximum van € 9,5. De stijging wordt veroorzaakt door een daadwerkelijke prijsstijging van de tickets en een toename van internationaal bezoek zonder museumkaart vanaf de rivier cruises. Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
43
Bij de inkomsten uit de winkel en horeca per bezoeker is rekening gehouden met een lichte stijging, die langzaam naar een landelijk gemiddelde toewerkt. Op dit moment zijn de inkomsten relatief laag. Met een nieuwe locatie en een nieuwe marketingmedewerker die ook verantwoordelijk is voor de winkel, is dit zeker realistisch. Er wordt meer geld (€ 100k) gereserveerd voor marketing en communicatie uitingen. Vanaf 2023 wordt ook steeds meer besteed aan educatie tot een maximum van € 50k in 2025. Alle inkomsten uit fondsenwerving worden besteed voor projecten additioneel aan de reguliere exploitatie. Op dit moment worden externe fondsen juist gebruikt om vaste kosten te dekken en daarmee is de continuïteit van de bedrijfsvoering in gevaar. In de meerjarenbegroting zijn de inkomsten uit fondsenwerving gelijk aan die van de lasten ten behoeve van de projecten. NB bij een nieuw helder verhaal en een ambitieuze toekomstvisie, is het veel eenvoudiger om fondsen te werven voor projecten en ontwikkelingen. Zeker als er een professional wordt aangenomen op de fondsenwerving. De Vrienden Loterij (voormalig BankGiro Loterij) zou een belangrijke partner kunnen zijn voor de Batavia op het Land, als er een concreet en uitvoervaar plan ligt en het schip wordt gepresenteerd als de ultieme tentoonstelling over 17de-eeuwse scheepsbouw.
De donaties aan het museum (vrienden) worden in 2022 en 2023 gebruikt voor de exploitatie, daarna wordt steeds 20% meer gebruikt voor additionele projecten tot in 2028 het hele bedrag aan donaties daaraan besteed wordt. Vanaf 2022 wordt er jaarlijks een reservering gemaakt van € 100k voor het onderhoud van de Batavia. Bij de kosten en inkomsten is steeds uitgegaan van een inflatie van 2%. Op plekken waar dit afwijkt, betekent het dat dit een taakstellende keuze is, zoals bij de kosten voor de accountant. Bij het bepalen van de huurlasten is gebruik gemaakt van de volgende aannames: 2022-2024: de huurlasten blijven gelijk aan de huidige situatie. De nieuwe gebouwen zijn in ontwikkeling en de kosten hiervoor worden vanuit de projectbegroting benaderd. In 2025 staat het nieuwe depot en het nieuwe entreegebouw en zal het museum huur moeten gaan betalen voor deze gebouwen16. De collectie zal uit de externe depots verhuisd moeten worden. Ook voor deze gebouwen wordt nog huur betaald. In 2026 zijn de externe depots verlaten en vervalt deze huur. De werf is inmiddels verhuisd en ook hier zal het museum huur voor moeten gaan betalen. In 2027 en verder is deze huur geïndexeerd met 2%.
16 Zie voorstel toekomstige huurovereenkomst.
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
44
Toekomstige huurovereenkomst
Het huidige hoofdgebouw en de onderliggende grond zijn in eigendom van de provincie Flevoland. Batavialand betaalt jaarlijks ca. € 515k huur, die te verantwoorden is door een samenstelling van verschillende componenten: De rente op basis van de waarde van het pand (1% van € 2.8 miljoen, er wordt geen rente betaald over de grondwaarde) De onderhoudskosten gebaseerd op het MOP (ca. € 350k, zeer hoog i.v.m. achterstallig onderhoud bij overname in 2017) De beheerskosten (€ 100k) De administratiekosten (€ 25k) De situatie waarin de provincie ook eigenaar wordt van al het toekomstige vastgoed en de onderliggende grond, is het meest voor de hand liggend. De nieuwe panden worden neergezet met eenmalig toegekende gelden en hoeven niet afgeschreven te worden (à fond perdu17). Er worden al beheerskosten en administratiekosten betaald voor het hoofdgebouw. Door de provincie is aangegeven dat die slechts eenmaal betaald hoeven te worden. Dat betekent dat de huurkosten voor Batavialand straks vooral bestaan uit de onderhoudskosten, die voor dergelijke nieuwe gebouwen relatief laag zullen zijn. In samenwerking met de vastgoedspecialisten van Brink en met de provincie, is een inschatting gemaakt van de toekomstige extra huurkosten voor het depot en het entreegebouw en voor de werf na fase 2.
• Voor het depot en het entreegebouw wordt in de begroting rekening gehouden met € 150k extra huurlasten • Voor de werf wordt ook gerekend op €150k. Dat kan lager zijn gezien de lagere oppervlakte, maar dat is in deze fase nog lastig in te schatten.
Eenmalige projectinvesteringen Het rijk heeft € 5 miljoen gereserveerd voor het nieuwe Nationaal Scheepsarcheologisch Depot, de provincie heeft hier € 2 miljoen aan toegevoegd om ook nog een slag te kunnen maken met het museum als geheel. Het zijn fantastische kansen om met eenmalige ontwikkelgelden Batavialand eindelijk op een realistische manier naar een hoger platform te tillen. Een paar zaken zijn daarbij van belang:
De bedragen van zowel rijk als provincie zijn taakstellend. Bij het ontwerp van de nieuwe gebouwen moet hier rekening mee gehouden worden. Daarnaast moeten ook de inrichtingskosten, verhuiskosten en ontwikkelkosten van deze eenmalige subsidies betaald worden. Het is dus van groot belang realistisch te blijven over ‘must-haves’ en ‘nice-to-haves’. Het huidige bedrag van de provincie lijkt niet toereikend om er een heel spannend entreegebouw mee neer te kunnen zetten, terwijl dit wel een grote kans is voor zowel het museum, de omgeving en partners. De samenwerking met het Nationaal Park Nieuw Land en Natuurmonumenten kan hier meer ruimte in geven. Er is dan een extra investering van de provincie nodig, wetende dat de kosten hiervoor terugkomen uit huurinkomsten via langlopende contracten. Dit ‘extra’ deel van het gebouw zou dan niet à fond perdu zijn en de huurlasten
17 Zie bijlage 1 voorstel Brink in rapport over het NSD op pagina 16.
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
45
zullen daardoor relatief hoger liggen dan die voor het museum alleen. In de meerjarenbegroting is geen rekening gehouden met een eventueel hogere huur voor een groter entreegebouw, omdat de gedachte is dat deze extra kosten opgebracht zouden moeten worden door de partner. Het is voor de hand liggend dat de grond onder de nieuwe panden, die nu deels in handen is van de gemeente Lelystad, eigendom wordt van de provincie Flevoland. Zo blijft alles bij één eigenaar. Het verplaatsen van de twee scheepswrakken die nu op de parkeerplaats van Bataviastad liggen, wordt betaald door de Rijksdienst. Zij hebben hiervoor geruime tijd geleden een bijdrage gedaan en dit bedrag is gereserveerd bij Batavialand. Er is een inschatting gemaakt wat het kost om de Batavia op het land te zetten. Naar de buitenwereld is een bedrag van € 1 miljoen gecommuniceerd, dit is opgebouwd in een deel voor de verplaatsing en de stoel, voor de fundering en nog wat andere kosten. Het bestuur van het museum leidt dit project. De kosten voor deze onderneming zijn deels gedekt door bijdragen van particulieren en bedrijven (crowd-funding), door de toekomstige verkoop van het lood uit het schip, door een reservering uit de lopende begroting. Er mist nog wel een bedrag om de verplaatsing rond te krijgen (ca. €400k).
Omdat het verplaatsen van de werf cruciaal is voor de verschillende partners in het gebied en voor de doorontwikkeling zoals voorgesteld, is het verstandig ook hier in de eerste fase van het project helderheid over te scheppen. Hieronder volgt hiervoor een aantal opties:
De incidentele bedragen vanuit de provincie en Rijk voorzien niet in het verplaatsen van de werf. De business case gaat er van uit dat de kosten van het saneren en het verplaatsen van de werf worden gedekt uit de verkoop van de werf. De verkoop betreft de reële prijs van de grond alsook de eventuele ontwikkelpotentie (naar commerciële activiteiten). Het verplaatsen van de werf is onderdeel van het integrale plan voor de doorontwikkeling van Batavialand en Bataviakwartier. Dit integrale plan bestaat uit een nieuw depot, een nieuw entreegebouw, Batavia op Land en verplaatsen werf. Hierbij gaat Batavialand van 3 locaties naar 1. De verplaatsing van de werf bestaat uit i. het verhuizen van de inventaris (o.a. grote machines) en ii. het neerzetten van nieuwe gebouwen ter vervanging van de oude. Het huidige gebruiksoppervlak van de gebouwen is ca. 4.200 m2. Het is niet te verwachten dat alles 1 op 1 vervangen zal worden, omdat een aantal functies gecombineerd kunnen worden. Dit dient in het op te stellen Programma van Eisen verder uitgewerkt te worden. De gemeente Lelystad draagt de grond onder de werf en zuidelijk kavel “om niet” over aan de provincie Flevoland, om zo de doorontwikkelingen van een integraal plan voor Batavialand mogelijk te maken.
De gemeente verleent medewerking voor het verlenen van vergunningen en verandering van bestemming van gronden naar museale en commerciële activiteiten, uiteraard binnen de geldende wet- en regelgeving. Provincie wordt de eigenaar van de grond en de gebouwen. Batavialand huurt de grond en gebouwen tegen reële prijs van de provincie. Provincie (eigenaar) en Batavialand (gebruiker) trekken samen op naar de toekomst. • De provincie zorgt voor de financiële transactie aan de kopende partij, de sanering van de werf en het budget van minimaal ‘basisniveau’ voor de verplaatsing van de werf. De precieze invulling van dit ‘basisniveau’ wordt door de betrokken partijen in gezamenlijkheid vastgesteld. Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
46
•
Batavialand neemt verantwoordelijkheid voor fondsenwerving zodat een zo hoog mogelijk ambitieniveau van de vernieuwde werf gerealiseerd kan worden, in overeenstemming met het kwaliteitsniveau van Bataviakwartier. Algemeen doel voor de nieuwe werf is de aantrekkelijkheid van het geheel in relatie tot Bataviakwartier. Met de gemeente zal een procesafspraak moeten worden gemaakt over de wijze van waarop hier invulling aan kan worden gegeven.
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
47
Haalbaarheidsonderzoek Kwalitatief onderzoek De afgelopen jaren zijn er verschillende rapporten geschreven over Batavialand, over de risico’s en de kansen en over de noodzaak van verandering. In het meest recente rapport uit augustus 202118 is een uitgebreide analyse gedaan met SWOT-analyses over waar de sterkte, zwaktes, kansen en bedreigingen liggen. Graag verwijs ik naar dit rapport voor een volledig overzicht. Uit alle rapporten komt naar voren dat er een noodzaak is om iets te veranderen. Niets doen is geen optie en de komst van het Nationaal Scheepsarcheologisch Depot is een kans die door alle partijen met beide handen aangegrepen moet worden.
“Inhoudelijk mist het museum een heldere missie en visie. Er is geen duidelijke samenhang tussen de verschillende functies, waardoor het profiel voor de bezoekers onduidelijk is. Het verscherpen van het “inhoudelijke/museale profiel” is dan ook een prioriteit om een duidelijk verhaal te verspreiden en bezoekers daarmee aan te kunnen trekken.” “Het museum kan zich onderscheiden door een unieke beleving aan de bezoeker te geven door de plaats waar het museum is gevestigd en het verhaal dat zij vertelt. Door het toevoegen van het NSD zal zij een belangrijke museale toevoeging zijn in het museale speelveld en verandert haar status en imago. Hierdoor wordt haar positie binnen de internationale museale wereld herkenbaar voor zowel nationale en internationale bezoekers, maar ook voor collega musea. Door haar unieke profiel en collectie kan zij zich onderscheiden van andere musea in binnen- en buitenland.” “Binnen de huidige vrijetijdsindustrie is er veel concurrentie vanuit andere musea, mede doordat Batavialand zich niet onderscheidend genoeg positioneert. Er is dan ook geen heel duidelijk onderscheid aanwezig ten opzichte van andere maritieme collecties en scheepvaartmusea in Nederland19.” “De provincie Flevoland staat wat betreft de toekomst van Batavialand op een kruispunt. Batavialand heeft de verwachtingen die de provincie bij de start had niet kunnen waarmaken.
Het museale concept (vaste en tijdelijke tentoonstellingen) is te breed en daarmee voor het publiek onduidelijk. Het gebouw en de inrichting zijn niet uitnodigend. Dit heeft geresulteerd in tegenvallende bezoekersaantallen. De exploitatie van Batavialand in de huidige opzet is onhoudbaar. Zonder de tijdelijke ontwikkelsubsidie van de provincie (stopt eind 2020) stevent Batavialand in de huidige opzet af op een faillissement. De kosten zijn al fors gereduceerd, meer inkomsten uit bezoek, horeca en verhuur zijn met dit concept en gebouw niet te verwachten. Tot slot: Batavialand is nauwelijks geworteld in de culturele infrastructuur van Lelystad en ontvangt geen financiële steun van de gemeente. Kortom er moet wat gebeuren20.”
Deze eenduidige uitspraken worden onderschreven en zijn geheel in lijn met de analyse uit dit rapport. Tegelijkertijd wordt gewezen op de kans op doorontwikkeling, als er geld beschikbaar is vanuit het rijk en de provincie. Dat is er nu. De bedreigingen en zwaktes 18 Zie bijlage 3 SWOT-analyses uit Brink concept verkenning planvorming, pagina 12-23. 19 Zie bijlage 3 teksten uit Brink concept verkenning planvorming. 20 Tekst uit Berenschot, oktober 2020, pagina 20.
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
48
die worden benoemd in de SWOT-analyses worden grotendeels ondervangen in de voorgestelde doorontwikkeling. Daar wordt verder op ingegaan bij de risicoanalyse.
Kwantitatief onderzoek Het rapport dat Hendrik Beerda21 op verzoek van de kwartiermaker heeft aangeleverd, is gebaseerd op een zeer grote hoeveelheid data die tijdens jarenlang onderzoek is verzameld. Het geeft een goed beeld over de bekendheid van Batavialand door de jaren heen en de binding en waardering die mensen ermee hebben. Het beeld is duidelijk: in de provincie doet Batavialand het best goed, maar landelijk gezien is het geen speler van formaat vergeleken met andere musea. Beerda bevestigt het beeld dat er werk aan de winkel is, maar ziet ook potentieel bij een iets serieuzere positionering als museum en educatief dagje uit. Opvallend is de bekendheid bij jongeren tussen de 18-30 jaar. Dit is te verklaren uit de populariteit van de werf van 10-20 jaar geleden. Blijkbaar heeft dat bij deze groep, toen kinderen, indruk gemaakt. Verder is het spijtig dat het museum het minder goed doet bij families met thuiswonende kinderen, terwijl hier juist de afgelopen jaren op is ingezet wat betreft programma en communicatie. Het onderzoek van Hendrik Beerda loopt jaarlijks door. Het is nu zeer bruikbaar als nulmeting om in de toekomst het effect van de doorontwikkeling te kunnen beoordelen.
21 Zie bijlage 2 rapport Hendrik Beerda.
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
49
Risicoanalyse In de SWOT-analyses uit het rapport van Brink22 worden verschillende zwaktes en bedreigingen gesignaleerd. Na het ontwikkelen van deze business case, blijven een paar punten een risico en er komen ook weer nieuwe risico’s bij: Uit de SWOT-analyses van Brink:
Aanwezigheid Bataviastad Outlet shoppingcenter (spraakverwarring, verschillende doelgroepen) Gezien het risico van een complete naamsverandering, is het voorstel een duidelijk ondertitel te gaan voeren en als museum naar buiten te treden. De aanwezigheid van Bataviastad heeft, ondanks het verschil in doelgroepen, ook voordelen. Zo weet iedereen dat het in Lelystad is. Organisatie vereist ontwikkeling De organisatie moet met prioriteit kwalitatief en kwantitatief versterkt worden. Dit is voorwaardelijk om succesvol door te kunnen ontwikkelen. Vanaf 2022 is de versterking financieel mogelijk, maar het vraagt daarnaast vooral een heldere visie van het bestuur en de Raad van Toezicht en er moeten keuzes gemaakt worden. Corona-effecten van invloed op de exploitatie Het museum is in 2021 al 5 maanden dicht geweest en zelfs nu komen er minder bezoekers dan in 2019. Vanaf 2022 is rekening gehouden met een zeer conservatief herstel (75k bezoekers), maar het blijft koffiedikkijken hoe het zich gaat ontwikkelen. 2020 is het museum redelijk goed doorgekomen door alle overheidssteun, voor 2021 is dit nu nog onduidelijk.
Nieuw gesignaleerde risico’s naar aanleiding van business case:
De Cantine moet verplaatst worden om het nieuwe depot te kunnen realiseren. De huidige uitbater heeft een huurovereenkomst met de gemeente. Er zal goed overleg gevoerd moeten worden en onderzocht moeten worden wat de wensen en belangen van de huurder zijn om tot een oplossing te komen. Dit is een onzekere factor in de planvorming. De schokbeton schuur wordt neergezet naast het IJsselkogge station, maar de IJsselkogge moet hier in 2024 nog wel uit kunnen zonder de installaties en het gebouw compleet af te moeten breken. Dit moet opgenomen worden in de fasering en plannen. Het lijkt op te lossen, omdat de buitenschil van het IJsselkogge station opnieuw wordt ontwikkeld bij de bouw van de nieuwe werf. Het nieuwe depot wordt idealiter bedekt door een park dat overloopt in de dijk van het Markermeer. Is dit technisch mogelijk en haalbaar? Een oriënterend gesprek tussen het Waterschap Zuiderzeeland en de kwartiermaker heeft plaatsgevonden. Het ‘inpakken’ van de dijk is zeker vergunning plichtig en om dit te kunnen realiseren, moet nauw samengewerkt worden met het Waterschap. Er zijn ook kansen: in 2027 staat bij het Waterschap een dijkversterking van dit deel op de planning. De steenbekleding aan de buitenzijde is afgekeurd en mogelijk ligt er een hoogte opgave.
Het is niet waarschijnlijk dat deze ontwikkeling naar voren wordt getrokken, maar als de bouw van het depot op enige wijze deze
22 Zie bijlage 3.
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
50
dijkversterking kan helpen, dan zou hier ook geld vanuit het Waterschap tegenover kunnen staan. Om een echt mooi entreegebouw te kunnen ontwikkelen, moet Natuurmonumenten (of het Nationaal Park Nieuw Land) akkoord gaan met het langdurig huren van een deel van het entreegebouw. Er zijn oriënterende gesprekken gevoerd, het vervolg is onderdeel van de fasering en planvorming. Indien de samenwerking niet lukt, wordt de ambitie weer afgeschaald zodat het binnen het beschikbaar budget gerealiseerd kan worden. De business case gaat uit van de Batavia op het land, hiervoor is echter nog geen volledige financiële dekking.
Schets Batavia op het Land met glazen dak (bron Batavialand)
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
51
Aanpak Fasering Batavialand zal zich in de komende jaren door ontwikkelen tot een volwaardige en gezonde instelling met gestaag groeiende bezoekersaantallen, met een samenhangend complex van gebouwen en schepen en een bijbehorende gestroomlijnde organisatie. Om tot dit eindresultaat te komen, moeten er verschillende fases doorlopen worden.
De eerste fase bestaat uit (2022-2025): Het verplaatsen van de schokbeton schuur en De Cantine. Het realiseren van het nieuwe Nationaal Scheepsarcheologisch Depot met een openbaar park op het dak; Het realiseren van een nieuw entreegebouw, eventueel in samenwerking met een partner als Natuurmonumenten; Het plaatsen van de Batavia en het schip de Fiducie op de nieuwe locatie;
De tweede fase bestaat uit: Het realiseren van de nieuwe werf aan de Lelybaan; Een nieuwe buitenschil maken voor het huidige IJsselkogge station, passend bij de werf.
Een eventuele derde fase bestaat uit: Het verbeteren van het hoofdgebouw; Een dak boven de Batavia.
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
52
Routekaart Welke route wordt gevolgd nadat groen licht is gegeven op het voorstel van de kwartiermaker? Voor de eerste periode zijn concrete kleine maar belangrijke stappen in beeld gebracht, verder weg in de toekomst beperkt het zich tot grotere processtappen, die indicatief zijn om een indruk te krijgen van de planning. De routekaart zal tijdens het proces continu geactualiseerd en aangevuld moeten worden. Essentieel in dit proces is hoe de projectorganisatie wordt opgezet. Op dit moment is de eigen organisatie van Batavialand zodanig in beweging, dat het onverstandig zou zijn de opdracht van deze ontwikkeling daar weer helemaal neer te leggen. Tegelijkertijd is het van belang dat in het vervolgtraject meer eigenaarschap komt van Batavialand zelf. Het bestuur en de raad van toezicht van Batavialand zullen het initiatief over moeten nemen van de provincie en met een voorstel moeten komen hoe ze dit omvangrijke en langdurige project tot een succes willen maken en ‘in control’ willen houden. Het aanstellen van een senior projectleider is daarbij een logische stap, een advies dat door Batavialand is overgenomen en geëffectueerd.
De Ventjager, nu in de schokbeton schuur in Batavialand
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
53
2021 (initiatief Kwartiermaker)
Oktober Het aanscherpen van de planvorming op basis van de feedback vanuit provincie, gemeente, rijk, Batavialand en partners; Het ondersteunen van het bestuur en de Raad van Toezicht van Batavialand met het opstellen van een voorstel hoe de (project-)organisatie te borgen; November Gesprekken met gemeente en uitbater Cantine over toekomstscenario’s; Gesprekken met potentiële partners om samenwerking te concretiseren; December Afspraken in stuurgroep over projectorganisatie van de doorontwikkeling, aanstellen projectleider en toezichthoudende groep;
2022 (initiatief nieuwe projectorganisatie en onder voorbehoud)
Maart - Besluitvorming in college gemeente Lelystad en college Provincie Flevoland Juni Definitieve besluitvorming over aanpak en afspraken door alle betrokken overheidsgremia; Juli Offertes opvragen voor verplaatsen schokbeton schuur en Cantine; Programma van eisen opstellen voor depot en entreegebouw, op basis van rapport Brink uit 2020 en rapport kwartiermaker. Betrekken Waterschap Zuiderzeeland bij planvorming. Augustus Pitch uitschrijven voor architectenbureaus voor ontwerp gebouwen inclusief werf; Draagvlak creëren voor gekozen richting bij partners en bevoegd gezag voor ruimtelijke inpassing, incl. afstemmen planologische procedures. September
Definitieve keuze voor architect; November Voorlopig ontwerp (VO) door architect; Selectie aannemer; Ontwikkelen tentoonstellingsconcepten voor nieuwe entreegebouw en depot; December 2022 Schetsontwerp architect
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
54
2023
Januari Definitief ontwerp (DO) door architect; Totaaloverzicht begroting (taakstellend) compleet, ter goedkeuring aan stuurgroep; Februari Afronden noodzakelijke planologische procedures; Maart Verplaatsen schokbeton schuur en Cantine; April Kavel gereed maken voor bouw en plaatsen Batavia; Plaatsen Batavia op het land; Augustus Start bouw nieuwe depot en entreegebouw;
2024
Maart Plaatsen de Fiducie op zijn nieuwe plek; November Inrichten depot en entreegebouw;
2025
Maart Afsluiten binnenterrein en openstellen entreegebouw als nieuwe ingang van het museum;
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022
55
Bijlagen Bijlage 1 – Rapport Brink Nationaal Scheepsarcheologisch Depot Bijlage 2 - Rapport Hendrik Beerda Brand Consultancy Bijlage 3 – Rapport Brink Concept Verkenning Planvorming Bijlage 4 – Meerjarenbegroting 2022-2035
Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022