BL 22 0222 PvA Batavialand

1

PLAN VAN AANPAK DOORONTWIKKELING BATAVIALAND

In opdracht van:

In nauwe samenwerking met:

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

2

Inhoudsopgave Samenvatting .........................................................................................................................................3 Inleiding..................................................................................................................................................4 Opdracht ................................................................................................................................................5 Analyse bestaande situatie ..................................................................................................................7 Inhoudelijke component (profiel en product) .......................................................................................7 Fysieke component (gebouwen, schepen en installaties) .................................................................13 Ruimtelijke component (in relatie met de omgeving).........................................................................18 Bedrijfseconomische component (organisatie en financiën) .............................................................22 Strategisch positioneringsplan..........................................................................................................24 Inhoudelijke component (profiel, product en partners) ......................................................................24 Fysieke

component (gebouwen, schepen en installaties) .................................................................30 Ruimtelijke component (in relatie met de omgeving).........................................................................37 Bedrijfseconomische component (organisatie en financiën) .............................................................41 Haalbaarheidsonderzoek ....................................................................................................................47 Kwalitatief onderzoek ........................................................................................................................47 Kwantitatief onderzoek ......................................................................................................................48 Risicoanalyse.....................................................................................................................................49 Aanpak .................................................................................................................................................51 Fasering.............................................................................................................................................51 Routekaart .........................................................................................................................................52

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

3

Samenvatting Met het geld dat eenmalig vrijkomt van het rijk en de provincie voor de doorontwikkeling van Batavialand, kan het museum een grote stap maken die de hele omgeving ten goede zal komen. De extra jaarlijkse subsidies zijn voldoende om de bedrijfsvoering gezond te maken, zelfs met voorzichtig ingeschatte bezoekcijfers. Om deze plannen te laten slagen, is het nodig om kritisch te kijken naar de organisatie van Batavialand en de projectorganisatie van de doorontwikkeling. Het bestuur en de raad van toezicht van het museum moeten het initiatief naar zich toe trekken, waarbij met de stuurgroep afspraken worden gemaakt over het toezicht op de uitvoering. De doorontwikkeling bestaat uit het nieuwe depot en entreegebouw (oplevering ca. 2025), dat ten zuiden van het huidige hoofdgebouw gebouwd wordt. Het schip de Batavia en de werf zullen ook een plek krijgen op dit terrein. Het zuidelijke stuk grond van het kavel is in eigendom van de gemeente. Het voorstel is om al het vastgoed en de bijbehorende grond in eigendom van de provincie te brengen en Batavialand het geheel te laten huren. De toekomstige verplaatsing van de werf is meegenomen in het financiële voorstel. In de komende maanden wordt onderzocht of het nieuwe entreegebouw door meerdere partners gebruikt kan worden. Een samenwerking met het Nationaal Park Nieuw Land en Natuurmonumenten staat hoog op het wensenlijstje.

Als deze samenwerking concreet wordt, kan ervoor gekozen worden het entreegebouw ambitieuzer te ontwikkelen en het door te verhuren aan de partner(s). De samenwerking met partners zal naar alle waarschijnlijkheid nieuwe en extra bezoekers genereren. Ook de wat serieuzere positionering als ‘museum’ of ‘educatief dagje uit’ zal daaraan bijdragen. Het museum zal scherpe keuzes moeten maken. De fysieke samenvoeging van het nieuwe depot, de Batavia en de werf biedt een kans om deze samen één verhaal te laten vertellen over houten scheepsbouw in vroegere tijden en over ambachten en opvarenden. De scheepsarcheologische collectie staat centraal in het verhaal. Die is nu te bekijken, maar minder te ‘ervaren’. Dat kan wel in de Batavia en op de werf. Daar worden de verhalen van de wrakken verder tot leven gebracht. Het tweede grote verhaal van het museum gaat op natuurlijke wijze hand in hand met dat van de scheepswrakken. Door de inpoldering van Flevoland zijn vele honderden scheepswrakken tevoorschijn gekomen. Het maakt dat het museum de natuurlijke plek is om naast het verhaal van de wrakken, ook het verhaal te vertellen over de inpoldering van Nederland, over eilanden die opeens geen eilanden meer waren, over nieuwe eilanden en nieuwe natuur en over de toekomst, waarin het wonen onder NAP misschien minder vanzelfsprekend gaat zijn.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

4

Inleiding Terwijl de meeste mensen aan hun vakantie begonnen, begon ik aan een zeer uitdagende opdracht: binnen drie maanden tijd een business case, een strategisch positioneringsplan, een visie, een haalbaarheidsonderzoek en een uitvoerend plan van aanpak opstellen voor de doorontwikkeling van Batavialand. Het eindresultaat ligt voor u. De komende maanden zullen gebruikt worden om feedback op te halen, de plannen aan te scherpen én natuurlijk om groen licht te krijgen voor de doorontwikkeling. Want dat de doorontwikkeling van Batavialand noodzakelijk en gewenst is, mag duidelijk zijn. De aanwijzing tot Nationaal Scheepsarcheologisch Depot en de gelden die daarmee na goedkeuring van de plannen beschikbaar komen, bieden een kans die met beide handen aangegrepen moet worden. Hierbij is het van cruciaal belang dat alle drie de betrokken overheidsgremia, gemeente, provincie en rijk, dit belang onderschrijven en financieel en/of materieel bijdragen. In de afgelopen maanden heb ik kennis mogen maken met zeer bevlogen mensen, die elk op hun eigen manier de provincie, de stad en het museum vooruit willen helpen. Het was prachtig om te zien hoe soms de ambities en wensen parallel bleken te lopen, waar mensen dat niet van elkaar wisten.

Ik hoop dat de uitwerking van dit proces niet alleen straks in het Bataviakwartier te zien gaat zijn, maar dat het een veel grotere impact zal hebben op deze fantastische jonge provincie in ontwikkeling. September 2021 Kwartiermaker Doorontwikkeling Batavialand Februari 2022: Dit rapport is gebaseerd op het concept van kwartiermaker en aangepast naar aanleiding van overleggen met en in afstemming met de kwartiermaker.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

5

Opdracht De provincie Flevoland is de officiële opdrachtgever van de kwartiermaker. De kwartiermaker rapporteert aan de stuurgroep, bestaande uit de betrokken gedeputeerde van de provincie Flevoland, de betrokken wethouder van de gemeente Lelystad, de directie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed als vertegenwoordiger van de minister van OCW en de bestuurder van Batavialand. Naast de stuurgroep is er ook een ambtelijke begeleidingscommissie, bestaande uit vertegenwoordigers van dezelfde partijen. In de opdracht staat de vraag centraal welk toekomstperspectief gewenst is voor Batavialand. De kwartiermaker is gevraagd om:   

Een visie op de doorontwikkeling van Batavialand te ontwikkelen (lange termijn strategisch positioneringsplan), bestaande uit een inhoudelijke, fysieke, ruimtelijke en bedrijfseconomische component. Een haalbaarheidsonderzoek naar een stapsgewijze doorontwikkeling van Batavialand. Een uitvoerend plan van aanpak voor de ontwikkeling van Batavialand naar een duurzame toekomst, samen met (tenminste) het Rijk, Batavialand en de gemeente Lelystad.

In de visie staan de volgende vragen/aspecten centraal:  





De inhoudelijke component: hoe kan Batavialand zijn museale concept het beste (door) ontwikkelen om te kunnen floreren als Nationaal Scheepsarcheologisch Depot en als museum dat het verhaal van het nieuwe land vertelt? De fysieke component: op welke wijze moeten gebouwen en installaties worden aangepast om Batavialand optimaal te laten functioneren als depot en museum? De eenmalige bijdrage van rijk en provincie van respectievelijk 5 en 2 miljoen euro zijn hierbij kaderstellend. De ruimtelijke component: hoe verhoudt de ontwikkeling van Batavialand zich tot de ontwikkelingen in het Bataviakwartier en hoe kan optimaal worden aangesloten bij deze ontwikkelingen c.q. hoe kunnen deze ontwikkelingen bijdragen aan de doorontwikkeling van Batavialand? De bedrijfseconomische component: voor de onderbouwing van de financieel duurzame toekomst is een sluitende business case noodzakelijk, rekening houdend met de verschillende functies van Batavialand, de structurele bijdrage van rijk en provincie, en een realistische prognose van de eigen inkomsten, inkomsten van derden en entreegelden uit bezoekersaantallen.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

6

In de business case en het plan van aanpak moet in elk geval aandacht zijn voor:   

Hoe er invulling gegeven wordt aan toezicht op met name de financiële bedrijfsvoering. Hoe de samenwerking met stakeholders geregeld wordt die zich concreet en (langjarig) willen verbinden aan Batavialand, zoals de Gemeente Lelystad en ook andere business partners. Hoe er een balans gevonden wordt tussen het functioneren als Nationaal Scheepsarcheologisch Depot, de museale functie waaronder het weergeven van het Verhaal van Flevoland, en het functioneren als attractief bezoekerspark.

Uit gesprekken met de stakeholders en door te luisteren naar de opmerkingen van de statenleden in de voorbereidende bijeenkomsten, zijn een paar zaken duidelijk geworden:   

Batavialand heeft inmiddels een flink dossier. Het nieuwe plan moet toekomstbestendig zijn en een duurzame oplossing bieden. Uit de plannen mag dan misschien een visie spreken, maar deze moet niet té ambitieus en daarmee onrealistisch zijn. Wensdenken is zeer onverstandig: er moet een realistische inschatting gemaakt worden van de bezoekcijfers.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

7

Analyse bestaande situatie Inhoudelijke component (profiel en product) Waar gaan we heen? “Bezoek Batavialand, het museum van Flevoland, te Lelystad. Ontdek 7.000 jaar geschiedenis in het Erfgoedpark der Lage Landen.” Dat staat op je scherm als je ‘Batavialand’ intypt op google. Op de website neemt een prachtig filmpje je mee naar de werf, de ambachten, de Batavia en de Afsluitdijk. “De kracht van water” staat er aan het einde. Het belooft een spannend bezoek te worden. In het Bataviakwartier aangekomen is het nodig je even te oriënteren: overal staan borden naar Bataviastad, maar Batavialand is niet aangegeven. Is dat dan hetzelfde? Een steeds terugkomende vraag bij mensen die over Batavialand horen. Is dat niet dat Outlet Center? Gelukkig is op de website te lezen dat parkeren bij Bataviastad je juist vlakbij Batavialand brengt. Aangekomen bij Batavialand maken grote borden meteen duidelijk dat er twee locaties zijn: het museum en de werf. Op beide plekken kan je een kaartje kopen voor toegang tot de twee locaties én het schip de Batavia. De ontvangst is wel verschillend: in het museum word je ontvangen door mensen uit het vaste team, bij de werf door vrijwilligers. Het museum De entree naar het museum is niet heel aantrekkelijk: het voorliggende plein oogt leeg en verwaarloosd en de ruimte achter de grote draaideuren is vanaf buiten niet goed te zien.

Eenmaal binnen valt vooral de Flevowand op, de grote ronde installatie met het borduurwerk over de geschiedenis van Flevoland. Verder bevindt zich in het museum een mengelmoes aan tentoonstellingen voor verschillende doelgroepen: van het zeer populaire ‘Watertheater’ tot de presentatie ‘Vergane Schepen’ in de schokbeton De Flevowand schuur. Er zijn zeker interessante verhalen te vinden en er is duidelijk de laatste jaren flink geïnvesteerd om de presentaties te verbeteren, maar de samenhang van het geheel is niet duidelijk. Daarnaast zijn er presentaties specifiek gemaakt voor kinderen, specifiek gemaakt voor volwassenen en een soort mix daartussen. Het is daardoor voor ‘elk wat wils’ en tegelijkertijd weet je daardoor zeker dat er altijd zaken zijn, die bezoekers níet zullen bevallen. Voor wie is dit museum nou eigenlijk bedoeld? En wat is de rode lijn tussen de verhalen?

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

8

De werf Het bezoek aan de werf is een totaal andere ervaring. Hier wordt het verhaal verteld van de scheepbouwer Willem Vos die in de jaren ‘80 samen met een grote groep jonge mensen begon met de bouw van het schip de Batavia. Op dat moment was er een groot tekort aan betaalde banen en het was een kans om deze mensen aan het werk te helpen. Deze filosofie is nog steeds aanwezig op de werf: mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en internationale studenten werken samen aan de bouw van een waterschip, daarbij begeleid door een team van leermeesters. De vele vrijwilligers die nog steeds actief betrokken zijn, getuigen van de liefde voor deze bijzondere plek en het gedachtegoed. Toen de bouw van de Zeven Provinciën mislukte, waren het de vrijwilligers die besloten het schip in een 1 op 10 model te bouwen. Nu, vele jaren later, is de Zeven Provinciën Zaal de trots van de vrijwilligers. Het scheepsmodel wordt gepresenteerd als een museaal topstuk en dat zal zeker gewaardeerd worden bij de gemiddelde bezoeker. Toch is het wat vreemd om een dergelijke nieuw en niet-museaal exemplaar zodanig te presenteren, terwijl Batavialand zelf een zeer interessante en relevante collectie heeft, die slechts voor een klein deel te zien is. De werf zelf kent zeker nog activiteit op doordeweekse dagen, als er gewerkt wordt aan het

De Smederij

waterschip, maar in het weekend is er helaas minder te doen. Dit zijn juist de momenten dat de meeste mensen de werf bezoeken. De werf oogt op sommige plekken wat onverzorgd en rommelig, al is dat volgens velen juist de charme van de plek. Duidelijk is wel dat de bruisende jaren ‘80 en ‘90 van Willem Vos voorbij zijn en dat de werf door de jaren heen heeft moeten inleveren op bekendheid1. Dat de Bataviawerf in 2017 samen met het Nieuw Land Erfgoedcentrum en de afdeling Scheepsarcheologie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is doorgegaan als Batavialand, is de bekendheid en het profiel van de werf niet ten goede gekomen.

1 Zie bijlage 2 het rapport van Hendrik Beerda Brand Consultancy.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

9

De Batavia Een bezoek aan de Batavia is een belangrijk onderdeel voor de meeste bezoekers van Batavialand. Het schip blijft een belangrijke trekker. Omdat er een weg zit tussen de werf, het museum en het schip, is ervoor gekozen om in plaats van een persoonlijke ontvangst, hier toegang te verlenen met behulp van een zelfscanner en een stalen draaihek. Het geheel oogt wat onvriendelijk en zeker niet passend bij de 17de-eeuwse sfeer waar je hoopt in terecht te komen. Datzelfde geldt voor de enge hoge stalen trap, die meer passend zou zijn bij een jumbojet dan bij een VOC-schip. Het schip zelf is geweldig, zeer authentiek gebouwd en het is echt een onvergelijkbare ervaring om er rond te lopen (en kruipen!). Behalve bij de ingang op de steiger, krijgt een bezoeker geen extra informatie over het schip, of je moet het geluk hebben dat de aanwezige vrijwilliger graag wat uitleg geeft. Dat zal zeker het geval zijn op drukke dagen als er activiteiten zijn. Het is goed te zien, ook voor een ongeoefend oog, dat het schip zich in slechte conditie bevindt: sommige onderdelen zijn afgezet en ontoegankelijk en er bevinden zich allerlei niet originele noodmaatregelen die het beeld verstoren. Het is ontzettend zonde dat het onderhoud van de Batavia zo verwaarloosd is.

Op dit moment worden er zeker zaken aangepakt door de werf, zoals de masten en de tuigage, maar het roept ook de vraag op of de prioriteiten in de afgelopen jaren wel juist zijn gelegd. Waarom wordt er wel aan een nieuw waterschip gewerkt, maar is dit unieke bestaande schip dat zo belangrijk is voor de exploitatie van het museum, zo weinig onderhouden? Vanzelfsprekend zijn er plannen om de De Batavia, juli 2021 Batavia op het land te brengen. Dat zal het behoud ten goede komen, maar er zal meer nodig zijn dan wat er nu gebeurt.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

10

Meerdere functies, meerdere profielen Buiten het museum, de werf en het schip is er nog meer. Batavialand heeft een breed takenpakket gekregen, maar ook zelf gecreëerd. Berenschot schreef er in oktober 2020 al een lijvig rapport over. Deze extra taken vertalen zich niet alleen in extra werk, maar ook in meerdere websites. Deze websites hebben een andere ‘look & feel’ dan Batavialand zelf en bevorderen daarmee niet de boodschap en de bekendheid van het merk. Want mocht je op zoek zijn naar verhalen over Flevoland of over scheepswrakken, dan bestaat het risico dat je blijft hangen op een website over dit onderwerp, zonder de link met Batavialand te leggen en een bezoek te overwegen. Het verhaal Het is de vraag die na een bezoek aan Batavialand niet eenduidig beantwoord kan worden: “Waar ging het nou precies over?”. Dat dit duidelijker moet worden, is al langer bekend. Ook het eerdere rapport van Berenschot uit oktober 2020 en het nieuwe rapport van Brink (bijlage 3) sturen hierop aan: een heldere positionering is nodig en er moeten keuzes gemaakt worden. Juist voor het trekken van nieuwe bezoekers, zal heel duidelijk gecommuniceerd moeten worden wat je te bieden hebt en waarmee je onderscheidend bent.

Omdat deze urgentie bekend is bij het managementteam van het museum, wordt er al langere tijd gewerkt aan het finetunen van de missie en visie, de inhoudelijke pijlers en de verhaallijnen. Dit is de meest recente versie: Missie 

Batavialand vertelt het verhaal van Nederland en de Nederlander levend op de grens van land en water. We vertellen over de pragmatische mentaliteit van de Nederlanders in Flevoland, omdat het zich hier allemaal heeft afgespeeld en nog steeds zichtbaar is. We hebben door polders te maken de geschiedenis letterlijk boven water gehaald. Batavialand etaleert de kennis en kunde over die verbinding van land en water: waterbeheer, scheepsbouw en scheepvaart; in het verleden, het heden en in de toekomst. Batavialand is de plek waar je meegenomen wordt in de wereld van handelsgeest en technologie. Met haar programmering bereikt Batavialand een breed nationaal en internationaal publiek.

Visie 

Batavialand wordt de plek die de Nederlandse mentaliteit en kracht uitdraagt, verbindend voor Nederlanders en wervend voor buitenlanders. Batavialand streeft ernaar het publiek diepgaand te informeren middels een intense beleving, een intensieve samenwerking met markt- en overheidspartijen en het borgen van het beheer van de provinciale archeologische en nationale scheepsarcheologische collecties. Batavialand wil zich ontwikkelen tot dé plek in Nederland waar de oorsprong van ons nationale DNA, gevormd door het leven op de grens van land en water, voor het voetlicht wordt gebracht.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

11

Pijlers   

Waterbeheer Scheepsbouw Scheepvaart

Verhaallijnen: 





Leven met land en water  strijden tegen het water, werken met water, polderen, ontpolderen, dijkbouw, waterschappen, waterhuishouding, nieuw land maken (Hoe we omgingen en omgaan met water – waterbeheer – waaronder ook hoe we het inpolderden voor Nieuw Land) Handel en scheepvaart  kustvisserij, zeevaart, riviervaart, prehistorische boomstamkano, Romeinse Zwammerdamschepen, De Meern, (Limes), Hanze, VOC, WIC, (het transport en handel op en langs het water – met name de scheepsbouw en scheepvaart) Bewoningsgeschiedenis  Swifterbantcultuur, terpen, jagen/verzamelen en sedentair bestaan, wonen in nieuw land, kolonisatie en pionieren, migratie

Het zijn veel grote onderwerpen, waarvan sommige zoals scheepsbouw en het maken van nieuw land, in een nationale context onderscheidend zijn voor Batavialand. Tegelijkertijd zijn onderwerpen als ‘scheepvaart’, ‘handelsgeest’, ‘VOC’ en ‘de oorsprong van ons nationale DNA’ zodanig algemeen en groot, dat je de concurrentie aan moet gaan met instellingen als het Rijksmuseum en het Scheepvaartmuseum om er succesvol in te zijn. Dat is niet realistisch, gezien de huidige bekendheid2 van Batavialand. Daarnaast liggen onderwerpen als de ‘VOC’ en dat ‘nationale DNA’ anno 2021 terecht onder een vergrootglas. Die verwijzing naar het koloniale verleden is al flink aanwezig door de naam ‘Batavialand’, zonder dat daar een kritische noot naast geplaatst wordt in de huidige presentatie en communicatie van het museum. Een herbezinning van de verhaallijnen is daarom niet alleen noodzakelijk om onderscheidend te zijn, maar ook om te zorgen dat de verhalen vanuit verschillende perspectieven verteld gaan worden en passend zijn bij de huidige standaarden van fondsen en subsidieverleners. Uit de huidige missie en visie wordt nog niet echt duidelijk waarom het verhaal van Batavialand belangrijk is en verteld moet worden. Ook dat heeft het managementteam van het museum zelf goed aangevoeld. Er is nog een extra tekst geformuleerd:

2 Zie bijlage 2, het rapport van Hendrik Beerda Brand Consultancy, waarbij Batavialand ook in een landelijke

context wordt bekeken. Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

12

Waarom 

We vertellen deze verhalen over deze pragmatische mentaliteit van de Nederlanders in Flevoland omdat het zich hier allemaal heeft afgespeeld en nog steeds zichtbaar is. We hebben door polders te maken de geschiedenis van Nederland letterlijk boven water gehaald. Door het verhaal van de geschiedenis van Flevoland ontdekt de bezoeker hoe Nederland gemaakt is. Batavialand brengt synthese aan in de onderwerpen waterbeheer, scheepsbouw en scheepvaart en is het enige museum dat verbanden legt tussen de deelbenadering van andere musea. Experimentele archeologie, zoals herbouw van het waterschip, onderstreept de verbinding en synthese tussen de maritieme en provinciale collecties, de publiekspresentatie en de ambachten en scheepsbouw op de werf.

De zoektocht is duidelijk, het antwoord nog niet. Uit de teksten blijkt de worsteling met thema’s, met het waarom, met de opdracht en met het ontstaan van het museum. Dit is terug te zien in Batavialand zelf en in de communicatie. Het is noodzakelijk om keuzes te maken, om scherp te formuleren en om Batavialand eindelijk een helder profiel te geven.

Het Watertheater van Batavialand

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

13

Fysieke component (gebouwen, schepen en installaties) Batavialand beheert meerdere locaties, gebouwen en installaties, deels toegankelijk voor het publiek, deels kantoorruimtes en deels ten behoeve van het opslaan, conserveren en beheren van de collecties. Uit de verschillende eerdere rapporten3 en het nieuwe rapport van Brink (bijlage 3) is reeds gebleken dat er iets moet veranderen om te kunnen voldoen aan de wettelijke taak als Nationaal Scheepsarcheologisch Depot. Daarnaast bestaat de wens iets te verbeteren aan de museale functie. Daarvoor is het van belang de fysieke component van alle elementen te bestuderen.

Schematische weergave van de huidige bebouwing

Het hoofdgebouw (museum) Alle betrokkenen lijken het wel eens te zijn met dat de entree van het hoofdgebouw niet aantrekkelijk is en verbeterd zou moeten worden. Dat heeft zeker ook te maken met de ligging: in de ‘oksel’ achter het hoge depotgebouw, dat vervelend is gepositioneerd tussen de werf en de ingang van het museum. De ligging van de twee locaties is duidelijk niet op elkaar afgestemd en dat wringt. Het hoofdgebouw zelf lijkt enigszins gedateerd (de ‘kijker’ is uit 1994, de uitbreiding daar omheen uit 2005). Toen de provincie eigenaar werd bij de start van Batavialand in 2017 was er veel achterstallig onderhoud. Dat heeft zich vertaald in een flink hoge huur, vooral om de jaarlijkse onderhoudskosten op te kunnen brengen. Inmiddels is het onderhoud op orde volgens het meerjarig onderhoudsplan en wordt er geïnvesteerd in duurzame verbeteringen. Zo worden er op korte termijn zonnepanelen op het vernieuwde dak gelegd en worden de installaties in de komende jaren vervangen. Deze verbeteringen zijn nodig om het pand de komende jaren te kunnen blijven gebruiken. Tegelijkertijd is het belangrijk om te beseffen dat ook dit gebouw uiteindelijk niet voor de eeuwigheid neergezet is en dat 3 Zie Berenschot, oktober 2020 en het rapport van de toezichthouder, december 2019.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

14

het altijd nadelen zal houden. Het belangrijkste probleem is dat de isolatie niet zodanig is, dat er een constant museaal klimaat gerealiseerd kan worden in de tentoonstellingszalen en de depots, iets dat volgens de normen wel noodzakelijk is voor een goed beheer van de collecties. Vooral de luchtvochtigheid is een probleem. Deze fluctueert zodanig dat de collectie er zelfs schade door kan oplopen. Hetzelfde geld voor de ‘kijker’ bovenop het gebouw: het klimaat is hier zodanig slecht dat de ruimte zelfs voor commerciële verhuur niet altijd ingezet kan worden, laat staan dat hier museale objecten neergezet kunnen worden.

Het hoofdgebouw van Batavialand

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

15

De schokbeton schuur & De Cantine Via een aangebouwde gang, is de schokbeton schuur vanuit het museum te bereiken. In deze ongeklimatiseerde ruimte staan (onderdelen van) scheepswrakken en hun lading tentoongesteld. Het gebouw is typisch voor de eerste agrarische bebouwing van Flevoland en daarom is ervoor gekozen een exemplaar onderdeel te maken van het museumcomplex en het verhaal. Het gebouw is inhoudelijk aantrekkelijk, maar is lastig in te zetten in de museale functie voor het tentoonstellen van objecten. Hetzelfde geld voor de Cantine, een voor Flevoland historisch gebouw dat vroeger op het werkeiland stond. Het is toegevoegd aan het museumcomplex als restaurant, maar heeft inmiddels een aparte status gekregen en is binnendoor niet meer verbonden met het museum. De pachters hebben geen zakelijke binding meer met het museum en huren het pand van de gemeente. Het staat wel op grond van de provincie. Deze constructie heeft zelf inmiddels ook al enige geschiedenis. De pachter van de Cantine heeft recht van overpad voor de parkeerplaatsen met ingang aan de Lelybaan. Het IJsselkogge station Naast het museumgebouw, vlakbij de schokbeton schuur, staat het IJsselkogge station.

In dit tijdelijke gebouw uit 2016 wordt het zeer bijzondere koggeschip uit de eerste helft van de 15de eeuw langzaam geconserveerd, zodat het in de toekomst (waarschijnlijk in Kampen) tentoongesteld kan worden. Het gebouw wordt in principe afgebroken als de conservering voltooid is. Hierdoor is gekozen om het simpel te bouwen en niet met de hoogste kwaliteit. Dat heeft helaas geresulteerd dat in het begin allerlei kostbare aanpassingen gedaan moesten worden, omdat het dak niet sterk genoeg bleek voor de wind in Lelystad. Inmiddels staat het stevig, al zie je wel al allerlei roestplekken aan de binnenzijde. Binnen staat een sproei installatie om het schip nat te houden en met conserveringsvloeistoffen te behandelen. Het zou wenselijk zijn een dergelijke installatie in de toekomst beschikbaar te houden voor grote vondsten, maar dit gebouw zal geen lang leven meer hebben. Naast het sproeistation zijn verschillende ruimtes voor conservering en installaties ten behoeve van de kogge. Deze staan niet ideaal gepositioneerd, mocht het terrein anders ingedeeld worden. Hiervoor zou een oplossing gevonden moeten worden bij een herinrichting.

De IJsselkogge in het conserveringsstation

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

16

De werf De werf bestaat uit een bijna organisch gegroeide groep gebouwen, van verschillende kwaliteit. Er zijn stevige houtbouwschuren, maar ook oude bouwketen die provisorisch wat zijn opgelapt. Ook is inmiddels bekend dat er asbest aanwezig is in de daken. De gebouwen zijn zeker niet goed onderhouden en er is veel achterstallig onderhoud, ook aan de aanwezige installaties. Het is al langere tijd bekend dat de werf waarschijnlijk op een gegeven moment zal verhuizen, omdat Bataviastad aangegeven heeft op dit terrein uit te willen breiden. Dat heeft zeker invloed gehad bij de keuzes die de laatste jaren gemaakt zijn. Qua ruimtelijke invulling valt vooral het ‘skelet’ van de Zeven Provinciën in het oog. De bouw van dit schip is helaas door geldgebrek nooit voltooid. Het biedt een treurige aanblik en het is door de gammele constructie ook niet meer mogelijk om bezoekers toegang te geven tot de steigers. Hoe interessant ook, dit is geen onderdeel dat bij een verhuizing behouden kan worden. De werkzaamheden op de werf maken lawaai, ook dat is een aspect dat in ogenschouw genomen moet worden bij een toekomstige ruimtelijke inpassing. Er wordt gezaagd, gehamerd, geschuurd en zelfs af en toe met een kanon geschoten. Ook de smidse geeft flinke overlast: kolenrook wordt anno 2021 nauwelijks meer geaccepteerd.

Het is duidelijk dat er een afweging gemaakt zal moeten worden tussen het historisch belang van het behoud van bepaalde activiteiten en een verantwoorde toekomstgerichte bedrijfsvoering. De Batavia In het eerdere inhoudelijke hoofdstuk werd al iets gezegd over de toestand van de Batavia. Er is achterstallig onderhoud en dat is zelfs te zien voor de bezoekers. Het op het land brengen van het schip (Idealiter op een droge en beschutte plek) zal het behoud ten goede komen, al zullen onderdelen in de toekomst zeker vervangen moeten worden. Omdat het gaat om een reconstructie van een 17de-eeuws schip en niet om een collectiestuk, is dat in principe geen probleem. Er is voldoende expertise aanwezig om dergelijke aanpassingen goed uit te kunnen voeren, als er prioriteit aan gegeven wordt. De twee scheepswrakken buiten Op de huidige parkeerplaats van Bataviastad liggen twee vrijwel complete scheepswrakken. Die liggen daar nog uit de tijd dat de Rijksdienst hier gevestigd was. De Beurtvaarder ligt in een soort glazen kas, de Fiducie (eerder de Zeehond genoemd) onder een houten afdak. Beide schepen moeten verplaatst worden, daar is zelfs al budget voor gereserveerd. De Beurtvaarder zou idealiter binnen in het nieuwe depot moeten liggen, gepresenteerd samen met de vele interessante vondsten die aan boord gedaan zijn.

De Fiducie zou eventueel buiten gepresenteerd kunnen worden, maar wel in een betere setting dan op dit moment: het schip zit onder de vogelpoep, afkomstig van de vele vogels die zich onder het afdak ophouden.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

17

Het depot in Amersfoort (POT) en het conserveringsstation in Sneek Toen de afdeling Scheepsarcheologie van de RCE vertrok uit de loods, die nu in gebruik is bij Bataviastad, werd de nationale scheepsarcheologische collectie op verschillende locaties ondergebracht. De kleine objecten vonden hun plek in het bestaande depot van (het huidige) Batavialand, de grote objecten gingen naar een commerciële opslag in Amersfoort (POT). Dit externe depot heeft een paar flinke nadelen: het klimaat is ook hier niet voldoende op orde en vooral de grootste stukken staan zodanig opgesteld dat het onmogelijk is ze goed te monitoren. Ook de fysieke afstand tussen het depot en het museum helpt hierbij niet. Die fysieke afstand geldt ook zeker voor de opslag in Sneek, waar de relatief nieuwe mobiele PEG-installatie staat opgesteld. Hier worden vondsten in geconserveerd. Idealiter bevindt deze installatie zich straks bij het depot, bij de spuitvloer. Ook hier speelt de afstand een rol bij de wens functies te combineren en daarmee beter en efficiënter te kunnen werken.

Scheepswrak De Fiducie

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

18

Ruimtelijke component (in relatie met de omgeving) Het Bataviakwartier Eerst was er niets, toen was er Willem Vos die de Batavia na bouwde, inmiddels is er een ambitieuze stads- en kustontwikkeling en is het Bataviakwartier de ‘parel’ en ‘toekomst’ van Lelystad. Lelystad heeft de ambitie 40.000 extra woningen te realiseren en kijkt daarvoor ook naar het Bataviakwartier. De werf en het museum moeten zich verhouden tot veel meer en nieuwe partijen vergeleken met vroeger. Tegelijkertijd biedt het ook de mogelijkheid om met de doorontwikkeling van Batavialand een echte verbetering te realiseren die zowel het Bataviakwartier, Lelystad als de provincie als geheel ten goede gaat komen.

Bataviastad Om met de belangrijkste buurman te beginnen: het zeer bekende en succesvolle Bataviastad bevindt zich naast het museum en zelfs ‘om’ de werf. Dit outletcenter trekt jaarlijks zo’n 3 miljoen bezoekers, die vanuit alle delen van het land naar Lelystad komen om een dagje te shoppen. Deze mensen komen overwegend met de auto, wat resulteert in een zeer grote parkeerplaats rondom het complex. Deze parkeerplaatsen kunnen (voor €3 per dag) ook gebruikt worden door bezoekers van Batavialand en Bataviahaven. Bij Bataviastad zelf bestaat de angst, dat als het gebied straks veel verder ontwikkeld wordt (met bijvoorbeeld woningen), er te veel gebruik gemaakt gaat worden van hun parkeerplaatsen door anderen en ze te weinig overhouden voor hun eigen bezoekers. Op dit moment levert dit nog geen problemen op, maar toekomstige ontwikkelingen (vooral op het gebied van woningbouw) worden goed in de gaten gehouden. Tussen Bataviastad, Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

19

Batavialand en Bataviahaven is er een prettige samenwerking rondom deze ontwikkelingen. De bezoekers van Bataviastad hebben (helaas!) een ander profiel dan de bezoekers van Batavialand. Deze mensen hebben nou eenmaal een ander doel en een andere interesse en zijn daar niet makkelijk van af te krijgen. Er zijn door Batavialand al meerdere pogingen gedaan om juist ook deze grote potentiële doelgroep aan te spreken, maar dat is tot nu toe nog nauwelijks gelukt en de vraag is of investeringen om dit te veranderen heel veel zin gaan hebben.

De oostelijke ingang van Bataviastad

Bataviahaven De andere buurman is Bataviahaven. Deze door de gemeente opgezette zelfstandige stichting zorgt voor de exploitatie van de passantenhaven en is daarmee ook verantwoordelijk voor het binnenhalen van evenementen in het gebied, zoals de HISWA te water. Deze bedrijvigheid geeft vanzelfsprekend soms wat overlast bij de bewoners van de hoogwaardige panden rondom de haven. Hierdoor is ook Bataviahaven, net als Bataviastad van mening dat meer woningen in het gebied zou botsen met de wens om ook meer evenementen binnen te halen. Daarnaast heeft Bataviahaven juist behoefte aan een ander soort bebouwing: een hotel. Verschillende exploitanten van rivier cruises hebben bij Bataviahaven aangegeven4 dat ze Lelystad zouden willen gebruiken als ‘turnaround hub’: een plek waar mensen hun vakantie beginnen of eindigen, waar ze voor het eerst aan boord van het schip gaan of er vertrekken. Vaak gaat dit gepaard met een hotelovernachting. Om meer schepen te kunnen ontvangen, zouden er ook meer steigers nodig zijn met bijbehorende voorzieningen (stroom etc.). Ook zou er een terminal moeten komen om de bezoekers op te vangen.

4 Bron: gesprek met directeur Bataviahaven 18 augustus 2021.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

20

Bij de ontwikkeling van het gebied en de nieuwe bebouwing voor Batavialand speelt nog een ander element een rol: het uitzicht. De appartementen aan de haven (blok 1) hebben op dit moment uitzicht over het Markermeer. De nieuwe ontwikkeling moet het gebied aantrekkelijk houden, ook voor de huidige bewoners5.

Bataviahaven vanaf het zuiden

Lelystad Next Level - Hoofdstad van de Nieuwe Natuur Lelystad is in ontwikkeling. De wens bestaat om de stad meer naar het water te richten en aantrekkelijker te maken voor zowel bewoners als bezoekers. Het omvangrijke programma Lelystad Next Level spreekt de ambitie uit de Hoofdstad van de Nieuwe Natuur te worden. De verkenning op de kustvisie, ontwikkeld samen met verschillende partijen en uitgewerkt door architectenbureau Mecanoo, laat een ambitieus plan zien met verschillende opties voor woningbouw en ‘leisure’. Ook voor Batavialand werd een ambitieuze denkrichting gepresenteerd, met een nieuw buitendijks eiland, een droogdok voor de Batavia en een nieuw museumgebouw. Wat van belang is, is dat uit de plannen duidelijk spreekt dat de stad het Bataviakwartier wil ontwikkelen tot een ‘whole day experience’ en dat Batavialand daar een belangrijk onderdeel van uitmaakt. De doorontwikkeling van Batavialand kan juist in deze fase als vliegwiel fungeren voor de ontwikkelingen in het hele Bataviakwartier en de kust van Lelystad.

5 Opdracht Stuurgroep aan Kwartiermaker 7 juli 2021.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

21

Een nieuwe provincie - Nationaal Park Nieuw Land Met het Nationaal Park Nieuw Land wordt Flevoland gepresenteerd als dé provincie om de ‘nieuwe natuur’ te ontdekken. De Oostvaardersplassen en de Marker Wadden kennen inmiddels al een grote landelijke bekendheid en er wordt hard gewerkt aan verdere ontwikkelingen als de ‘50km Parkway’ en de ‘poorten’ van het Nationaal Park om bezoekers te kunnen ontvangen. Het verhaal dat het Nationaal Park vertelt over het ontstaan van de provincie en de ‘manmade nature’, overlapt deels met dat van Batavialand6. En niet onbelangrijk in deze context: Batavialand ligt het naast de veerdienst naar de Marker Wadden. De relatie met het landschap houdt niet op bij de natuurgebieden, maar reikt tot de randen van de nieuwe provincie. Bij het droogleggen van de polders zijn honderden scheeps- en vliegtuigwrakken tevoorschijn gekomen7, die onderzocht en beheerd worden door de experts van Batavialand. Deze wrakken liggen meestal nog steeds onder de grond en zijn slechts gemarkeerd met een kenmerkende paal met rood scheepje of vliegtuigje. Voor het beheer van deze palen wordt samengewerkt met Landschapsbeheer Flevoland8.

Wrakkenpaal in het landschap

6 Bron: https://www.nationaalparknieuwland.nl/nl/het-park/het-ontstaan 7 Bron: https://mass.cultureelerfgoed.nl/themes/flevoland

8 Bron: https://www.landschapsbeheerflevoland.nl/werkvelden/bakens-in-de-tijd/wrakkenpalen.html

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

22

Bedrijfseconomische component (organisatie en financiën) Het samenvoegen van drie totaal verschillende organisaties samenvoegt, zonder echt een duidelijk nieuw toekomstverhaal te formuleren heeft vooralsnog geresulteerd in een moeizaam huwelijk. Dat dit zonde is, mag duidelijk zijn: Batavialand bestaat uit een groep zeer gemotiveerde medewerkers en vrijwilligers die hun uiterste best doen om er samen iets moois van te maken. Ook het verhaal dat het museum te vertellen heeft, is van belang. Helaas worden nu nog te weinig bezoekers bereikt en mede daardoor is de financiële situatie al jaren niet rooskleurig. Bij de fusie, die in de periode 2016-2017 tot stand is gekomen, is veel aandacht besteed aan praktisch organisatorische zaken. Het was complex om de verschillende organisaties in elkaar op te laten gaan, de subsidiestromen vanuit het rijk en de provincie helder te krijgen en de staat van het vastgoed in kaart te brengen. Ook op het gebied van personeelszaken was het ingewikkeld en is de fusie zelfs nu nog steeds niet helemaal voltooid: de mensen die van de RCE afkomstig waren staan voorlopig nog steeds daar op de loonlijst en er is een disbalans tussen afdelingen en taken. Behalve aan praktische zaken, is zeker ook aandacht besteed aan de ‘persoonlijke fusie’ van de mensen, zodat ze als één organisatie zouden gaan opereren en zich één organisatie zouden gaan voelen.

Dat is helaas nog niet helemaal gelukt. Tot op de dag van vandaag worden er verschillen gevoeld tussen de mensen op de ‘werf’, die in het ‘museum’ en die van het ‘inhoudelijke team’. De fysieke afstand tussen de werf en het museumgebouw en het feit dat op de werf vooral vrijwilligers werken en in het museumgebouw vooral ingehuurde krachten, draagt daar niet aan bij. De grote groep vrijwilligers levert een onmisbare bijdrage aan de exploitatie van de werf, maar vraagt tegelijkertijd ook veel tijd en aandacht van de organisatie. Voor veel mensen is het steeds een kwestie van keuzes maken en prioriteiten stellen, terwijl de grote visie bij die keuzes niet altijd helder is.

Ruimtelijk schetsontwerp Een gezamenlijke stip op de horizon had een mooie opmaat kunnenvoor zijndoorontwikkeling naar meer 2018 gezamenlijkheid en balans in de organisatie, maar de te ambitieuze visie uit 2018 voor een nieuw erfgoedpark werd al snel afgeblazen. Daarna is de organisatie vooral bezig

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

23

geweest met het verbeteren van de bestaande situatie zonder al te grote plannen te maken voor de toekomst, maar wel om met kleine stapjes vooruit te komen. Dit was ook precies het advies uit het rapport van de door de provincie aangestelde toezichthouder uit december 2019: 

In plaats van zich te richten op een utopisch masterplan zou Batavialand in deze fase moeten kiezen voor gestage groei en zich concentreren op ‘quick wins’ door projecten, presentaties en activiteiten te realiseren waarmee publiek succes wordt behaald en draagvlak bij stakeholders wordt gecreëerd. Pas nadat er een opwaartse beweging is gecreëerd zal er meer draagvlak en steun ontstaan voor verdere toekomstplannen van Batavialand.

Daarbij bleef de situatie steeds te moeten ‘roeien met de riemen die je hebt’: met te weinig mensen en te weinig geld toch proberen iets moois te maken. Dat heeft nog niet het succes gebracht, waar de organisatie zo naar verlangt. De coronacrisis heeft daar nog eens een zeer zwaar schepje bovenop gedaan. Het heeft de organisatie ook niet geholpen bij het nader tot elkaar komen of om financieel gezond te worden. In hetzelfde rapport uit 2019 wordt helder uiteengezet waardoor het museum financieel in de problemen zit: 

Batavialand kampt met een structureel exploitatietekort. De in de business case opgenomen meerjarenbegroting die ten grondslag lag aan het subsidiebesluit van de Provincie Flevoland voor Batavialand was gebaseerd op onvolledig inzicht in de exploitatie van de drie fusie-instellingen en onrealistische verwachtingen met betrekking tot de eigen inkomsten en fondsenwerving. Door gaten in de exploitatie te dekken met de incidentele ontwikkelsubsidie kon dit tekort enigszins worden verzacht. Desalniettemin heeft Batavialand al behoorlijk moeten interen op zijn eigen vermogen en zal dat in de komende jaren nog verder moeten doen.

Het is essentieel dat bij de toekomstige doorontwikkeling rekening wordt gehouden met de chronische tekorten en de noodzaak om niet alleen te investeren in ‘extra’s, zoals het nieuwe Nationaal Scheepsarcheologisch Depot, maar ook in de basis exploitatie. Dan kunnen eindelijk cruciale functies worden ingevuld, zoals een fondsenwerver en een senior marketeer, en kan het museum eindelijk de stap maken van een chronisch kwakkelende fusie-organisatie, naar een gezonde erfgoedinstelling met een realistisch groeiende waardering en publieksbereik.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

24

Strategisch positioneringsplan Inhoudelijke component (profiel, product en partners) Een museum? Batavialand heeft een breed pakket aan taken en beheert zeer diverse collecties. Tegelijkertijd is het van groot belang dat het glashelder is waar het museum over gaat en dat het wel degelijk een museum ís! Uit het onderzoek van Hendrik Beerda9 is gebleken dat Batavialand positioneren als museum of leerzame dagattractie efficiënter is en meer potentieel heeft dan het positioneren als attractiepark of een ‘leuk dagje uit’. De naam Batavialand helpt niet heel erg bij de positionering als museum. Veel mensen verwarren het zelfs met Bataviastad. Er speelt nog iets met de naam Batavialand: het heeft een koloniale associatie, die anno 2021 niet altijd meer door iedereen als positief ervaren wordt. Voldoende reden om de naam te heroverwegen. Uit het onderzoek van Hendrik Beerda is helder naar voren gekomen dat de naam Batavialand dan misschien minder bekend is dan de toenmalige Bataviawerf, maar dat deze vooral in de provincie Flevoland nog wel degelijk een grote bekendheid heeft. Hij raadt sterk af de naam nogmaals te wijzigen. De verwarring met Bataviastad is misschien lastig, maar heeft ook voordelen: iedereen associeert het wel meteen met de juiste locatie in Lelystad. Tegelijkertijd blijkt uit het rapport ook dat er werk aan de winkel is.

De kansen liggen bij een aangescherpte positionering als museum. Het is van groot belang dat dit consequent gecommuniceerd gaat worden en dat zou goed kunnen in een vaste pay-off onder de huidige naam. Aangeraden wordt deze met een gespecialiseerd communicatiebureau verder te ontwikkelen. Een eerste voorzet zou kunnen zijn:

MUSEUM TUSSEN LAND EN WATER De pay-off zou zo gekozen moeten worden, dat deze na een langere periode zelfs gebruikt zou kunnen worden zónder Batavialand.

9 Zie bijlage 2 rapport Hendrik Beerda, pagina 49 (slide 25).

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

25

Een helder en onderscheidend verhaal Maar waar gaat dat dan over, dat ‘Museum tussen Land en Water’? Er zijn een paar onderscheidende elementen, die het museum echt uniek maken. 





In het museum wordt de belangrijkste scheepsarcheologische collectie van Nederland beheerd, onderzocht en gepresenteerd. Vanzelfsprekend is er op andere plekken ook maritieme archeologie te bezichtigen, maar niet in deze mate en uitzonderlijkheid. Het gaat hierbij om delen van wrakken, hele wrakken, maar ook om complete inventarissen van schepen. Daarnaast is dit dé plek in Nederland waar de vondsten worden geconserveerd, vaak in bakken water of onder sproei installaties. Dit unieke en vaak langdurige proces vraagt veel kennis en expertise, die je alleen in dit museum vindt. Dit museum weet uitzonderlijk veel van houten scheepsbouw van de afgelopen honderden jaren. Dat heeft twee redenen: de vele wrakvondsten leveren veel informatie over de oorspronkelijke constructies en bouwmethodes én het museum heeft ervaring met de bouw van dergelijke schepen. Dit gebeurt op werkelijke schaal (de Batavia, de Zeven Provinciën en nu het Waterschip) en op kleinere schaal bij de scheepsmodellen. Er zijn in de wereld al meerdere schepen uit de periode 16de tot de 18de-eeuw nagebouwd. Meestal worden grote concessies gedaan om dit mogelijk te maken. De Batavia is anders. Er wordt dan ook niet gesproken van een ‘replica’, maar een ‘reconstructie’.

Het schip is zeer authentiek gebouwd en een bezoek aan het schip geeft werkelijk een uitstekende indruk over hoe een 17de-eeuws retourschip er uitgezien moet hebben. Een zeer indrukwekkende en unieke ervaring.

De wrakken, de ambachtelijke kennis én de Batavia. Deze drie onderscheidende elementen vormen samen een zeer krachtig verhaal. De scheepsarcheologische collectie met de échte objecten staat centraal in het verhaal. Die is te bekijken, maar ook te ‘ervaren’ in de Batavia en op de werf. Daar worden de verhalen van de wrakken tot leven gebracht. In de nieuwe opzet van het museum liggen de wrakken, de wrakvondsten, de Batavia en de werf bij elkaar en vertellen ze samen het verhaal over houten scheepsbouw in vroegere tijden, over ambachten en opvarenden. 

Het tweede grote verhaal van het museum gaat op natuurlijke wijze hand in hand met dat van de scheepswrakken. Door de inpoldering van Flevoland zijn vele honderden scheepswrakken tevoorschijn gekomen. Het maakt dat het museum de natuurlijke plek is om naast het verhaal van de wrakken, ook het verhaal over de Zuiderzeewerken en de inpoldering van Nederland te vertellen.

Flevoland, gecreëerd door mensen op een plek waar eerst de zee was. Het verhaal gaat over het wonen op de bodem van een voormalige zee, over eilanden die opeens geen eilanden meer waren, over nieuwe eilanden en nieuwe natuur en over de toekomst, waarin het wonen onder NAP misschien minder vanzelfsprekend gaat zijn.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

26

Voor wie? Voor wie zouden deze twee heldere verhaallijnen van belang kunnen zijn? 

De verhalen die het museum vertelt zijn belangrijk en interessant voor mensen  die graag heel dicht bij de geschiedenis willen komen. De scheepswrakken met hun vaak rijke inventaris vertellen verhalen over mensen, over handel, over armoede en rijkdom. Door een bezoek aan de Batavia en de werf komen die verhalen verder tot leven, door de fysieke ervaring van geuren, smaken en geluiden.  die willen begrijpen hoe Nederland gevormd is als land onder de zeespiegel en hoe we hier veilig kunnen wonen, ook in de toekomst.

Wie zijn die mensen? Een enkele uitzondering daargelaten, zijn dit niet de mensen die een dagje gaan shoppen in Bataviastad. Het zijn wel mensen die een unieke en echte ervaring willen beleven en iets willen leren. Deze mensen zijn op grote lijnen te verdelen in een paar groepen: 

  

De 55-plussers, vaak met Museumkaart of BankGiro Loterij-kaart, leggen vaak het bezoek af als paar of met een kleine groep vrienden. Komen meestal af op een nieuwe ervaring: een eenmalig eerste bezoek of een kortlopende tentoonstelling. Zijn zeer geïnteresseerd in geschiedenis. De gezinnen met jonge kinderen (3-12 jaar), vaak met Museumkaart, op zoek naar een leerzaam dagje uit. Zijn geïnteresseerd in geschiedenis, vooral als die tot leven komt zoals op de werf en de Batavia. Internationale toeristen, geïnteresseerd in de bijzondere geschiedenis van de (17de-eeuwse) scheepsbouw in Nederland, maar vooral ook in het idee zich op de bodem van de zee te bevinden. Schoolklassen, specifiek uit de provincie, die komen voor het verhaal van Flevoland. Ook op nationaal niveau zou er met deze onderscheidende verhalen een mogelijkheid zijn om aan te sluiten op het curriculum.

“Perspectief Bestemming Flevoland 2030” Interessant wordt het als je deze mensen gaat Doelgroepen vergelijkenuitmet de doelgroepen waar de provincie en de gemeente zich op richten ter promotie van de ‘Nieuwe Natuur’ en het Nationale Park Nieuw Land:

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

27

De profielen van de ‘Avontuurzoeker’ en van ‘Nora’ sluiten goed aan op het profiel van de mensen die het meest waarschijnlijk het museum zullen bezoeken. Tegelijkertijd heeft ook ‘Paul’ een interessant profiel. Hij is waarschijnlijk degene die met een rivier cruise Lelystad aandoet en graag een museum bezoekt. Als provincie, gemeente, het museum, maar ook anderen zoals het Nationaal Park Nieuw Land en Bataviahaven samen optrekken om het gebied als geheel aantrekkelijk te promoten richting deze doelgroepen, liggen er zeker kansen nieuwe bezoekers te genereren. Met wie? Kennis, collectie en presentatie De heldere positionering als museum en de aanscherping van de verhalen gaat zeker helpen om het museum ook in de sector op de kaart te zetten. Vanzelfsprekend is en blijft het museum sterk verbonden met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Dat wordt nog verder versterkt door de aanwijzing tot Nationaal Scheepsarcheologisch Depot en de taken die daarbij horen door het ministerie van OCW. Deze opdracht brengt naast een nieuw depot en werk, ook verantwoordelijkheid. Het brengt kansen om nationaal en internationaal het voortouw te kunnen nemen op scheepsarcheologische thema’s, iets waar de andere Nederlandse maritieme musea veel minder mee kunnen doen. Ook een lidmaatschap van ICMM, de internationale samenwerking van maritieme musea is een logische stap.

Van natuurlijke partners als Vasa in Stockholm en de scheepswrak musea in het Verenigd Koninkrijk valt zeer veel te leren. Ook zijn er via dit netwerk samenwerkingen op het gebied van tentoonstellingen mogelijk.

Vasa Museum, Stockholm

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

28

Nationaal Park Nieuw Land – Natuurmonumenten Het verhaal dat het museum straks vertelt, gaat over het wonen op de bodem van een voormalige zee, over eilanden die opeens geen eilanden meer waren, over nieuwe eilanden en nieuwe natuur en over de toekomst, waarin het wonen onder NAP misschien minder vanzelfsprekend gaat zijn. Het verhaal dat het Nationaal Park vertelt over het ontstaan van de provincie en de ‘man-made nature’10 sluit hier naadloos op aan. In de geplande ruimtelijke ontwikkeling van Batavialand, komt er een nieuw entreegebouw aan de haven, vlakbij waar nu de veerdienst van de Marker Wadden (onderdeel van het Nationale Park Nieuw Land) vertrekt. Tegelijkertijd heeft Natuurmonumenten, de exploitant van de Marker Wadden, behoefte aan een plek aan de wal, om zichtbaarheid te creëren, mensen te ontvangen en de veerdienst te intensiveren. Ook willen ze graag op een toegankelijke plek het verhaal over het ontstaan van de nieuwe eilanden vertellen. De samenwerking met Natuurmonumenten zou beide partijen iets moois te bieden hebben. Het profiel van de potentiële bezoekers aan de Marker Wadden en het museum heeft overlap, maar zal ook zeker nieuwe bezoekers voor beide op kunnen leveren. Een combinatieticket voor het museum en een boottocht naar de Marker Wadden zal zeker in trek zijn.

Het zal de verblijfsduur in het Bataviakwartier vergroten en de plek daarmee weer aantrekkelijk maken. In het entreegebouw kan het gezamenlijke verhaal verteld worden, over het nu en de toekomst, maar ook over het ontstaan en de geschiedenis van deze bijzondere plek. Het entreegebouw zou daarmee fungeren als ‘stadspoort’ van het Nationaal Park Nieuw Land en specifiek de Marker Wadden. Een dergelijke ontwikkeling wordt met grote interesse en voorzichtig enthousiasme ontvangen door de genoemde partners. In de planvorming moet de samenwerking nog concreet vorm gaan krijgen.

Luchtfoto Marker Wadden

Bataviahaven

10 Bron: https://www.nationaalparknieuwland.nl/nl/het-park/het-ontstaan

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

29

‘Paul’ werd net al even genoemd als de ideale rivier cruise passagier, die graag ook een bezoek aan het museum zou willen brengen. De opvarenden van de cruiseschepen11 reizen voornamelijk met hun partner, het merendeel is 65 jaar of ouder en ze hebben ruim besteedbaar inkomen. Ze hebben een grote interesse in ‘iconische bezienswaardigheden’ en cultureel aanbod. Door een terminal functie toe te voegen aan het nieuwe entreegebouw, zouden alle passagiers die Lelystad bezoeken ook een bezoek aan het museum brengen. Sommigen zullen het bezoek misschien beperken tot het entreegebouw, anderen zullen ook de wrakken, de werf, de Batavia en de tentoonstellingen in het hoofdgebouw bezoeken. Voor al deze passagiers geldt dat ze vooraf een ticket hebben gekocht via hun reder en dat dit bezoek al lange tijd van tevoren wordt opgenomen in het reisschema. Het is daarmee een zekere en constante groep extra bezoekers, die ideaal zou zijn voor het museum en eventueel ook voor Natuurmonumenten. Bataviahaven heeft aangegeven dat een dergelijke terminalfunctie in het gebied en het aanbieden van een mooi programma zeer wenselijk zou zijn voor de rivier cruises. Het plan sluit naadloos aan bij de ambities die Bataviahaven heeft en de kansen in de markt die zij zien. In de verdere planvorming moet ook deze samenwerking nog concreet vorm gaan krijgen.

11 Bron: https://www.amsterdamcruiseport.com/wp-content/uploads/sites/2/2020/02/20190710_ACP-

statistieken_2018_definitief_v1.0.pdf Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

30

Fysieke component (gebouwen, schepen en installaties) Eén van de belangrijkste onderdelen van de opdracht, bestaat uit het inpassen van het nieuwe Nationaal Scheepsarcheologisch Depot bij het bestaande museum. Om tot een goed en realistisch voorstel te komen, moet rekening worden gehouden met een paar belangrijke factoren. 



Het proces om de Batavia op het land te zetten is inmiddels gestart door het bestuur van het museum, maar er is nog geen locatie voor het schip aangewezen. De kwartiermaker onderschrijft het belang van de Batavia als unieke toegevoegde waarde voor het museum, zowel vanuit inhoudelijke als bedrijfseconomische overwegingen, en zal dus rekening houden met de Batavia op het land in de planvorming.  NB: de kosten voor deze verplaatsing zijn geen onderdeel van de opdracht. Bataviastad heeft de wens om het stukje grond waar de werf nu gevestigd is in de toekomst bij het Outlet Centre te voegen. Batavialand is welwillend om hieraan mee te werken. Dat moet dan wel financieel en fysiek mogelijk zijn. Daarom is bij de nieuwe ruimtelijke inpassing van het depot en de Batavia, ook rekening gehouden met een mogelijke verhuizing van de werf.

Het nieuwe Nationaal Scheepsarcheologisch Depot In het rapport van Brink uit 2020 staat een zeer gedetailleerde uiteenzetting waar het nieuwe depot allemaal aan moet voldoen. Deze beschrijvingen zijn opgesteld in nauwe samenwerking met de specialisten van Batavialand en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Voor alle technische details verwijs ik daarom graag naar dit rapport12. Sinds de oplevering van dit rapport, is ook het nieuwe Collectie Centrum Nederland (CCN) in Amersfoort opgeleverd en is er aanvullende kennis opgedaan. Op basis van alle aanbevelingen en door vanuit verschillende perspectieven naar de mogelijkheden te kijken, wordt het volgende voor het nieuwe gebouw geadviseerd: 

 



Om een constant klimaat in het nieuwe depot te realiseren, wordt gekozen voor uitmuntende isolatie. Het nieuwe gebouw wordt neergezet als een ‘betonnen bunker’ met daarop een grondlaag (zie ruimtelijke inpassing) die helpt bij het constante klimaat. De zijde aan het binnenplein heeft een glazen wand. Om lichttoetreding tegen te gaan, zal er een oversteek van het dak zijn. De installaties in het nieuwe depot zullen zo minimaal mogelijk zijn: bij een goede isolatie en minimale verstoring zou het recirculeren van de lucht in combinatie met vloerverwarming voldoende moeten zijn. In ruimtes waar naar alle waarschijnlijkheid meer verstoring op gaat treden (bijvoorbeeld door bezoekers of lichtinval) zal het noodzakelijk zijn ook op luchtvochtigheid te kunnen sturen. Een langzame schommeling van temperatuur en daaraan gekoppeld de luchtvochtigheid is geaccepteerd voor het grootste deel van de collectie, zolang het maar binnen vooraf gestelde marges blijft. In het nieuwe depot is opslag mogelijk voor alle maritieme rijkscollectie, ook voor de kleinere objecten die nu in het museumgebouw staan (noodzakelijk i.v.m. slechte klimaatomstandigheden in het bestaande gebouw).

12 Zie bijlage 1 rapport Brink NSD.

Plan van aanpak Doorontwikkeling Batavialand Versie 2 – 22 februari 2022

31

 

  

In de ruimtelijke schets is een oppervlakte van 2.600 m2 gereserveerd om ruimschoots de verschillende functies zoals beschreven in het rapport van Brink te kunnen huisvesten. In het depot is ook ruimte voor minimaal drie complete schepen en hun inventaris: de Ventjager (nu in de schokbeton schuur), de Beurtvaarder (nu op de parkeerplaats bij Bataviastad) en een derde schip (eventueel de IJsselkogge, mocht die in Kampen geen plek kunnen krijgen). Specifiek de ruimte van de drie schepen moet een zeer zware vloerbelasting aankunnen en het moet mogelijk zijn een dergelijk schip erin te plaatsen vanaf de straat. Vanaf de straat is ook de transitoruimte13 bereikbaar, deze is logischerwijs geplaatst tussen de ingang en de ruimte met de drie schepen. Bezoekers kunnen in het depot kijken vanaf het binnenplein, eventueel vanuit een gang en daarnaast bepaalde ruimtes zelf bezoeken (zoals die van de drie complete schepen).