BL 2. Beleidsadviesrapport_Erfgoed_Lelystad

Omdat het systematisch waarderen en selecteren (liefst in samenspraak met de bewoners) veel tijd vergt, wordt voorgesteld de elementen via een ‘expert judgement’ van een eerste waarderingsvoorstel te voorzien en met een shortlist (praktische stap) te beginnen van 10 objecten met een behoudenswaardige fysieke waarde, die een versneld traject van onderzoek en definitieve waardering ingaan. Ook is een top 5 uit de gebieden/ensembles geselecteerd om zo de structuur van de stad als basis voor het beleid te kunnen nemen (zie kaartbijlage 1).Vanuit de definitieve waardering dient de mate waarin bepaalde elementen beschermd moeten worden naar voren te komen. Ondanks dat dit niet betekent dat er niets meer aan een monument gewijzigd kan worden, is het uitgangspunt bij een monument ‘niet ontwikkelen, tenzij’. Vanuit de gedachte ‘behoud door ontwikkeling’ wordt in de regelgeving gezocht naar een realistische balans tussen erfgoed en de ruimtelijke ambitie. Gezien de financiële verplichtingen die vaak volgen uit het aanwijzen van een gemeentelijk monument wordt geadviseerd om vanuit de gemeente een subsidieregeling op te stellen voor een tegemoetkoming in de kosten. Er zijn ook elementen en structuren die niet via een monumentale status behouden kunnen worden, maar wel een cultuurhistorische waarde hebben.

Het gaat hierbij bijvoorbeeld om gebieden waar archeologische resten verwacht worden of gebouwen waarvan vooral de beeldwaarde van belang is. Deze laatste zijn zogenaamde karakteristieke objecten, waarbij het behoud van het karakter van een wijk of gebied belangrijker is dan de bescherming van het object zelf. Wij adviseren dit via het welstandsbeleid op te pakken.

5.3

Beoogd effect en meetbaar resultaat

Beoogd effect: Lelystad wil haar meest waardevolle, kwetsbare erfgoed beschermen en wil praktische beleidsinstrumenten die een onderdeel gaan vormen van het Omgevingsplan. Indicator: Er zijn meer monumenten aangewezen en een evaluatie van de dynamische overzichtskaart cultureel erfgoed. Er is een actueel Erfgoedregister aanwezig en toegankelijk.

49

Zie bijlage 2 voor een aanzet naar een waarderings- en selectiekader met bijbehorende Lelystadse thema’s.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

41

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

Het Erfgoed van Lelystad doet er toe en is beleefbaar. Vanuit de gedachte bekend is bemind dient de meerwaarde van erfgoed uitgedragen en ingezet te worden. Hoe integraler je erfgoedbeleid insteekt, hoe meer je ermee kunt. Het uitvoeren van thematische gebiedsbiografieën, gebiedswaarderingen met transformatie-adviezen en een cultuurhistorische waardenkaart bieden een goede onderbouwing voor het benutten van de aanwezige cultuurhistorische waarden binnen de grote thema’s van de Omgevingsvisie. Stad en omringend landschap zijn de samenhangende structuren waar objecten en tradities mee verbonden zijn. Erfgoed heeft ook een belangrijke recreatieve en toeristische functie. Dat geldt zeker niet alleen voor topmonumenten van nationaal en internationaal belang, maar juist ook voor objecten en structuren kenmerkend voor de regio, het landschap en het gebruik daarvan. 6.1

Het doel

De komende jaren komt er veel op Lelystad af, zoals de wil om op een verantwoorde wijze te groeien naar een sterke stad in de regio met nieuwe natuur. Energietransitie, klimaat adaptatie, verbeteren van de ecologische kwaliteit, omgang met bodemdaling, overgang naar een circulaire economie en een robuuste landbouw zijn samen met het behoud en bescherming van het cultureel erfgoed belangrijk voor de ontwikkeling en het volwassen worden van Lelystad. Alle opgaven zijn met elkaar verbonden en zijn gelijkwaardig binnen de ruimtelijke ambities. Het is daarom belangrijk om maatwerkoplossingen mogelijk te maken, waarin al deze terreinen tot uiting komen. Behoud door ontwikkeling kan daarbij het speerpunt zijn. Erfgoed is niet iets voor onder een stolp of voor een enkeling. Gebruik de meerwaarde die het erfgoed voor de stad Lelystad kan betekenen en buit deze uit op diverse terreinen om de mensen onderling en met de stad te verbinden. Het erfgoed van Lelystad doet mee en draagt bij aan de gezamenlijke identiteit. Kennis van verleden draagt bij aan het opstellen van een omgevingsvisie, omgevingsplan of omgevingsprogramma, zoals ook blijkt uit de Omgevingsvisie van Lelystad waarin per thema lessen uit het verleden zijn opgenomen om als inspiratie te dienen voor de visie op de toekomst.

Afbeelding 13 Detail Wortman gemaal. Bron: Vestigia 23 april 2023.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

42

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

6.2

De route

Maak erfgoed gelijkwaardig Erfgoed en ontwikkelingen worden gelijkwaardig benaderd. Bij een gelijkwaardige benadering worden alle belangen naast elkaar gewogen en leiden tot een maatwerkoplossing. In voorkomende gevallen leidt dit tot zorg voor erfgoed op lange termijn via behoud en inpassing en blijven ontwikkelingen mogelijk. Voor een gelijkwaardige benadering dient duidelijk in beeld te zijn van welke waarde erfgoed is, bijvoorbeeld identiteitswaarde of educatieve waarde. Het kan hierbij helpen om erfgoed aan thema’s te koppelen die weer onderdeel zijn van het DNA van Lelystad. Als voorzet is een voorstel voor de thema’s van het DNA van Lelystad gedaan (bijlage 3) die in een waarderingskader verankerd kunnen worden. Breng erfgoed onder de aandacht Om het erfgoedbeleid méér te laten worden dan beleid op deelaspecten, zou het een meerwaarde hebben om in de erfgoednota overkoepelende beleidsdoelstellingen te formuleren en thema’s voor Lelystad te benoemen, die aansluiten bij reeds gemaakte thema-indelingen in inventarisatie50 en de opgestelde Omgevingsvisie en Kwaliteitscatalogus51. Op deze manier kan erfgoed niet alleen worden behouden en beschermd, maar ook integraal worden benut en beleefbaar worden gemaakt èn een bijdrage leveren aan de grote ruimtelijke opgaven, het sociale domein of aan toerisme en recreatie.

Een praktisch stap hiervoor is dat, naast het vervaardigen van één kaart voor het boven- en ondergrondse erfgoed, ook uiteindelijk alle lijsten van het gemeentelijk erfgoedregister samengevoegd worden tot één dataset (het erfgoedregister), zodat al het erfgoed van de gemeente op één plek te vinden is. Ruimtelijk gerelateerd erfgoed krijgt een digitale contour. Vestigia adviseert om hierbij in te zetten op publiekvriendelijk gebruik van deze dataset. Gebruik erfgoed als inspiratie Erfgoed is leuk en moet uitgedragen worden. Het is mogelijk om ontwikkelaars uit te dagen om de kennis van het rijke Lelystadse erfgoed te gebruiken om tot nieuwe ontwerpen te komen, ontwerpen met het oog voor het cultureel erfgoed. Erfgoed kan worden gebruikt bij nieuwe ontwikkelingen. Het ondergronds landschap kan worden opgenomen in nieuw te ontwikkelen groene gebieden bijvoorbeeld. Door het nader beschrijven van de karakteristieken van beeldbepalende panden kunnen voor voorwaarden bouwhoogtes, rooilijnen, dakvormen worden opgesteld voor nieuwbouw in de directe omgeving van cultureel erfgoed. De focus dient hierbij te liggen op maatwerkoplossingen zorgen voor een inpassing van het cultureel erfgoed.

50

Beukelaar-van Gulik/Hazelkamp et al (in publicatie)

51

Feddes-Olthof en Must, 2023. Deze Kwaliteitscatologus is één van de onderzoeken in de analysefase van de doorontwikkeling van de omgevingsvisie.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

43

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

6.3

Beoogd effect en meetbaar resultaat

Beoogd effect: Het publiek en ontwikkelaars zijn bekend met het cultureel erfgoed van Lelystad. Lelystad wil reëel en contextafhankelijk erfgoedbeleid dat verenigbaar is met andere ambities in de gemeente, zoals duurzaamheid en woningbouw. Indicator: Er is binnen twee jaar een publieksvriendelijke dataset die kan worden gebruikt voor inspiratie voor initiatieven. De maatwerkoplossingen zijn succesvol voor het erfgoed en de ruimtelijke ontwikkelingen.

Afbeelding 14 Zuil van Lely. Bron: Vestigia 23 april 2023.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

44

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

Erfgoed is niet alleen van de professional, de gemeente of eigenaren. Erfgoed is van de gehele samenleving. Samen bepalen wordt bepaald wat belangrijk is voor Lelystad om te behouden en beschermen. Samen wordt beslist hoe dat bepaald en uitgedragen wordt. Middels het implementeren van de principes en speerpunten van het Verdrag van FARO binnen de gemeentelijke organisatie, maken we verbinding. Vanuit de verbinding werken we aan de verhalen achter de objecten en structuren en groeien we als samenleving. Door samen te bepalen wat ons erfgoed is, wat we belangrijk vinden en wat ons verhaal is, creëren we samenhang en een gedeelde identiteit: wij zijn Lelystad, wij maken het DNA van Lelystad. 7.1

Het doel

Maatschappelijke participatie en de persoonlijke groei van inwoners zijn belangrijke speerpunten in het Cultuurbeleid en voor de ontwikkeling van een fijne stad en samenleving. Ook binnen het erfgoedbeleid is het belangrijk om in te zetten op publieksbereik en participatie. Het publiek doet actief mee aan het bepalen wat erfgoed is en welke elementen behouden moeten blijven. Zo betrek je de mensen bij de zorg voor je erfgoed (breed gedragen beleid) en benut je de kennis over het erfgoed. Vervul als gemeente hierin een sleutelrol door in te zetten op het mogelijk maken van initiatieven vanuit de samenleving en deze zo nodig aan elkaar te koppelen.

Afbeelding 15 Station Lelystad: een punt van samenkomen. Bron: Vestigia 23 april 2023.

7.2

De route

Lelystad maakt verbinding “Samen zijn we Lelystad en samen maken we een prettige leefbare stad.” Dit oogpunt kan gebruikt worden om actief contact te zoeken met die delen van de samenleving die nog niet voldoende in beeld zijn. Dit kan door zelf actief contact te zoeken en de wijk, het plein of de straat op te gaan en met mensen in gesprek gaan. Ook het houden van jaarlijkse ronde tafel gesprekken of stadsgesprekken, waar iedereen aan deel kan nemen om met de gemeente over erfgoed te praten behoort tot de mogelijkheden. Uiteraard is het ook van belang om tussen de stadsgesprekken door als gemeente bereikbaar te zijn voor de inwoners om te helpen met initiatieven. Een centraal aanspreekpunt is daarvoor een goed middel.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

45

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

Lelystad helpt organiseren Neem als gemeente de rol als faciliterende gemeente en biedt mogelijkheden om te helpen bij het ontwikkelen en ontplooien van initiatieven omtrent het erfgoed van Lelystad. Dit kan door een financiële, materiele of persoonlijke bijdrage. De gemeente kan helpen bij evenementen zoals Open Monumentendag, maar ook nieuwe initiatieven kunnen ontwikkeld worden, waarbij een Pioniersdag als idee naar boven gekomen is bij de inwonersbijeenkomst. We bepalen samen Met klem is het van belang om het publiek actief te betrekken bij het waarderen van het cultureel erfgoed. Schakel hierbij de gehele samenleving in. Bij het ontwikkelen van beleidsmiddelen is het verstandig om actief het contact met de inwoners te zoeken om hun wensen, beleving en opinies mee te nemen in deze middelen. Vooral bij de volgende acties is het betrekken van de inwoners relevant: - Het opstellen van een monumentenlijst; - Waarderingskader aanvullen met selectiecriteria vanuit de erfgoedbeleving van inwoners; - Verkennen van extra thema’s; - Stadsgesprekken / discussie-avonden 7.3

Beoogd effect en meetbaar resultaat

Beoogd effect: De gemeente speelt een faciliterende rol spelen in de betrokkenheid van haar inwoners bij erfgoed Indicator: het aantal erfgoedevenementen en bijeenkomsten dat door de gemeente wordt ondersteund per jaar en de organisatie van een jaarlijks een ronde tafelgesprek die goed wordt bezocht.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

46

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

Strategisc h th ema Behouden

Benutten / beleven

Betrekken

Verp l ic h t B el eidsmaatregel dynamische archeologische beleidskaart x statische archeologische beleidskaart Erfgoedverordening x gemeentelijke erfgoedregister aanvullend onderzoek Wijk III aanvullend onderzoek cultureel erfgoed in het buitengebied vaststellen contouren kunst in de openbare ruimte aanvullend onderzoek immaterieel erfgoed waarderen groslijsten cultureel erfgoed gemeentelijk beschermd gezicht beschermd cultuurgoed beschermde gemeentelijke verzameling x Uitvoeringsvoorschriften vergunningen x archeologische verwachting in Omgevingsplan x archeologische monumenten in Omgevingsplan x gebouwde monumenten in Omgevingsplan benoemen karakteristieke objecten x erfgoed in ruimtelijke instrumenten (Omgevingsvisie, -plan en -programma) x erfgoedcommissie subsidieregeling monumenten opstellen onderzoeksagenda archeologie opstellen onderzoeksrichtlijnen archeologie compensatieregeling archeologie aaanvullen waardering met thematische waardering input erfgoed in ruimtelijke ontwikkelingen (woningbouw, klimaatadaptatie etc) input erfgoed voor citymarketing interactieve erfgoedkaart erfgoedroutes erfgoededucatie op scholen stadsgesprekken deelname Open Monumentendag en mogelijk andere evenementen Jaarlijkse Pioniersdag organiseren Beleidsmedewerker erfgoed bijeenkomsten organiseren met als doel verbinding van mensen

Rel atie met h u idig bel eid nieuw actualisatie opgenomen in de Verordening Fysieke Leefomgeving nieuw nieuw nieuw nieuw nieuw nieuw opgenomen in de Verordening Fysieke Leefomgeving opgenomen in de Verordening Fysieke Leefomgeving opgenomen in de Verordening Fysieke Leefomgeving wordt gecontinueerd wordt geactualiseerd wordt geactualiseerd nieuw nieuw nieuw wordt gecontinueerd nieuw nieuw nieuw nieuw nieuw nieuw nieuw nieuw nieuw nieuw nieuw nieuw/ wordt gecontinueerd nieuw wordt gecontinueerd nieuw

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

47

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

ABELING, R. / F. ALTENBURG, 2022: Handreiking begrippenkader cultureel erfgoed onder de Omgevingswet, Amersfoort. BEUKELAAR-VAN GULIK, T./ A. VAN DEN HAZELKAMP /R. SCHRIJVERS/ N. SCHOUTE/ R. AVERINK (IN PUBLICATIE):

Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad. Inventarisatie boven- en ondergronds erfgoed ten behoeve van de Kadernota Erfgoed, Amersfoort (Vestigia-Rapport 2752) BORN, S., 2008: Archeologische Monumentenzorg in Lelystad, Lelystad. BREIMER, J.N.W. (RED.) 2020: Handleiding Opstellen gemeentelijke Archeologische inventarisatiekaarten;

Een normstellend kader

HEERINGEN, R.M. VAN/W.A.M. HESSING/L.I. KOOISTRA/S. LANGE/B.I. QUADFLIEG/R. SCHRIJVERS/W. WEERHEIJM MET MEDEWERKING VAN: M. BLAAUW, D.C. BRINKHUIZEN, K. LINTHOUT, W.J. KUIJPER, B.J.A. VAN OS EN J.T. ZEILER, 2014:

Archeologisch landschapsonderzoek in het kader van het project Kwaliteitsverbetering Kotterbos (locatie Natuurboulevard) in de gemeente Lelystad, provincie Flevoland. Menselijke activiteit in natte landschappen in de Steentijd en de (Vroeg-) Romeinse tijd, Amersfoort (Vestigia-rapport 1132).

HESSING, W.A.M./M.M.M. ALKEMADE, 2007: Beleidsnota Archeologische Monumentenzorg in de Gemeente Lelystad, Amersfoort (Vestigia-rapport 379) HOUKES, M.C./ R. VAN LIL/ S. VAN DEN BRENK/ M. MANDERS, 2014: Het Markermeer en IJmeer in beeld. De ontwikkeling van een archeologische kaartenset voor de waterbodem, Amersfoort. MEIJEL, L. VAN/P. OPMEER, 2007: Cultuurhistorie in Lelystad. NIJHOF, A. (RED.) 2012: Boerderijenboek Lelystad, Lelystad PROVOOST, M., 2022: Lelystad Cultuurhistorische Verkenning. International New Town Institute, Rotterdam. POPTA, Y. VAN / K.M. COHEN/ P.C. VOS / T. SPEK, 2020: Reconstructing eroded medieval landscapes of the Noordoostpolder (Zuyder Zee area, the Netherlands): An interdisciplinary paleogeographical take on the historic landscape development between AD 1100 and 1400. In: Landscape History 41 (2), 27-56. PRUIKSMA, K., 2019: Oude lagen op nieuwe kaarten, Een nieuwe basis voor archeologisch beleid in Lelystad, Deventer/Lelystad (afstudeerwerkstuk Saxion). RIJKSDIENST VOOR CULTUREEL ERFGOED/ I. ROORDA/ J. STOVER/ R. KROES, 2016: Handreiking archeologievriendelijk bouwen, Amersfoort

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

48

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

ACTUEEL HOOGTEBESTAND NEDERLAND: https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/ ARCHEOLOGISCH INFORMATIESYSTEEM (ARCHIS): https://archis.cultureelerfgoed.nl/#/login BEELDBANK RIJKSDIENST VOOR HET CULTUREEL ERFGOED: http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/ BEELDREGIEPLAN LELYCENTRE: https://www.lelycentrebouwt.nl/LelyCentre/Beeldregieplan%20Lelycentre%20gebied_20210517%20vastge steld.pdf CANON VAN NEDERLAND: https://www.canonvannederland.nl. FESTIVAL SUNSATION: https://festivalsunsation.nl/immaterieel-erfgoed/ GEHEUGEN VAN FLEVOLAND: https://www.flevolandsgeheugen.nl/page/387/verhalen HERINNERINGSERFGOED: https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/monumenten-aanwijzen-enafvoeren/verkennen-nieuwe-thema-s/verkenning-herinneringserfgoed. KADASTER, BASISREGISTRATIES ADRESSEN EN GEBOUWEN (BAG): https://bagviewer.kadaster.nl/ KADASTER, TIJDREIS OVER 200 JAAR TOPOGRAFIE: http://topotijdreis.nl/ KENNISCENTRUM IMMATERIEEL ERFGOED NEDERLAND: https://www.immaterieelerfgoed.nl/nl/kien KOERSDOCUMENT LELYSTAD 2040: https://www.gemeentelelystad.nl/Documenten/Gemeente/Actueel/Koersdocument%20Lelystad%202040.p df KUNST OP STRAAT: https://www.gemeentelelystad.nl/4/Lelystad/Kunst-en-Cultuur/Kunst-op-straat.html LELYSTAD GROENBEHEERPLANNEN: https://www.gemeentelelystad.nl/Documenten/Vrije%20tijd%20en%20toerisme/Natuur/Groenbeheerplan nen/Visie.pdf.

LELYSTAD VISIES EN AGENDA’S: https://www.gemeentelelystad.nl/4/beleid/Vastgestelde-beleidskaders.html LELYSTAD PARKEN: https://www.gemeentelelystad.nl/parken MILITAIR ERFGOED: https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/militair-erfgoed/erfgoed-koude-oorlog. MOTIE ERFGOEDBELEID: https://lelystad.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports/Item/159eb5a8-7503-4f59-b2199fe2775610d9 NATIONALE OLDTIMERDAG: https://nationaleoldtimerdag.nl/40-jaar-historie/. PARKENPLAN: https://www.gemeentelelystad.nl/parken POST ’65 VERKENNING: https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/post-65erfgoed/documenten/publicaties/2019/01/01/post-65-verkenningen POST ’65 AANWIJZINGSPROGRAMMA: https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/post-65-erfgoed RIJKSMONUMENTENREGISTER: https://cultureelerfgoed.nl/monumentenregister RUIMTELIJKE PLANNEN: http://www.ruimtelijkeplannen.nl/web-roo/roo/ STICHTING INFRASTRUCTUUR KWALITEITSBORGING BODEMBEHEER: www.sikb.nl. TYPISCH LELYSTAD: https://www.lelystad.nl/4/Lelystad/Kunst-en-Cultuur/typischlelystad.html VERDRAG VAN FARO: https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/erfgoedparticipatie-faro VERORDENING FYSIEKE LEEFOMGEVING LELYSTAD 2021: https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR659733/2? WELSTANDSNOTA: https://www.gemeentelelystad.nl/Docs/Welstandsnota%202015.pdf.

WELSTANDSVIEWER: https://www.gemeentelelystad.nl/gis/opendata/leaflet/welstandbasis.html WELSTAND BEELDREGIEPLAN: https://www.gemeentelelystad.nl/4/beleid/Vastgesteldebeleidskaders/Beeldregie-en-beeldkwaliteitsplannen.html. WERKEILAND: https://www.gemeentelelystad.nl/Documenten/Vrije%20tijd%20en%20toerisme/Kunst%20en%20cultuurbeleid/Kaartje%20Werkeiland.pdf.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

49

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

Afbeelding 1 Stadhuis van Lelystad met Onze Droom. Bron Vestigia 24 april 2023 ............................................ 5 Afbeelding 2 De schijf van vijf in de Omgevingswet. Bron: RCE 2022. ...................................................................7 Afbeelding 3 Voorbeeld van een van de panelen gebruikt bij de inwonersbijeenkomst. Bron: Vestigia en gemeente Lelystad................................................................................................................................................................ 9 Afbeelding 4 Uitsnede voorblad van de Omgevingsvisie 2040. Bron: Gemeente Lelystad ............................. 10 Afbeelding 5 Foto van de inwonersbijeenkomst december 2023. Bron Freddy Schinkel. ................................. 13 Afbeelding 6 Foto van de Kubus, gemeentelijk monument. Bron: Gemeente Lelystad. .................................... 14 Afbeelding 7 Winkelcentrum Lelycentre. Bron: Beeldregieplan Lelycentre 2021. ............................................. 16 Afbeelding 8 Archeologische resultaten van het onderzoek in Kotterbos. Bron: Heeringen et al 2014 ........ 17 Afbeelding 9 Observatorium Robert Morris, de locatie van het Festival Sunsation. Kunst in openbare ruimte en immaterieel erfgoed locatie. Bron Gert Schutte / Land Art Flevoland. ............................................

20 Afbeelding 10 Vissersboten aan de Lelystadse kust: Land of water?. Bron, Vestigia 24 april 2023. ...............32 Afbeelding 11 Fietsersbrug Galjoenbrug. Bron: Vestigia 24 april 2023. ................................................................ 34 Afbeelding 12 Uitzicht op Cellnex datacenter toren, Exposure en Houtribsluis vanaf de Oostvaardersdijk. Bron: Vestigia 23 april 2023. ............................................................................................................................................. 37 Afbeelding 13 Detail Wortman gemaal. Bron: Vestigia 23 april 2023. ................................................................... 42 Afbeelding 14 Zuil van Lely. Bron: Vestigia 23 april 2023. ...................................................................................... 44 Afbeelding 15 Station Lelystad: een punt van samenkomen. Bron: Vestigia 23 april 2023. .............................. 45

Bijlagen Bijlage 1: Bijlage 2:

Aanzet tot het DNA van Lelystad Huidig waarderings- en selectiekader

Kaartbijlage Kaart 1: Kaart 2:

Voorlopige waarderingskaart Cultuurhistorie Voorstel Archeologische beleidskaart

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

50

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

51

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

Traditioneel is erfgoed onderdeel van verschillende vakgebieden: de archeologie, de historische stedenbouw en bouwkunst (monumenten), de historische geografie (cultuurhistorisch landschap), kunsthistorie (roerend erfgoed) en volkenkunde (immaterieel erfgoed). De meerwaarde voor een stad ligt ook in het samenvoegen van deze terreinen tot het benoemen van een identiteit die voortkomt uit de historie van de plek. Het benoemen van troeven en thema’s, de DNA van een stad of een gebiedsbiografie zijn hulpmiddelen om de identiteit van een plek te vangen en als basis te dienen voor het benoemen van structuren en waarderingscriteria. Land of water? Het vroege verleden schemert door – het begraven landschap Land en water lopen door elkaar heen in Lelystad. Nu is ongeveer de helft van de gemeente water, maar dit is niet altijd zo geweest. Dit betekent dat resten van bewoning op land zich op de IJsselmeerbodem bevinden en resten van het scheepvaartverleden op land. Eerst maakt land plaats voor water om later weer land te worden. In de ondergrond en in sommige gevallen zelfs aan het oppervlak is het begraven landschap nog herkenbaar aanwezig.

-

Bewoning Swifterbantcultuur – krekenlandschap zichtbaar gemaakt aan het oppervlak De scheepswrakken op land Archeologische vindplaats bewoning IJsselmeer

Polderbeheer: de grote werken van Lelystad - ontginningsstructuur De laatste grote landschappelijke wijziging was de inpoldering van Oostelijk en Zuidelijk Flevoland volgens het plan van ingenieur Lely. In korte tijd was het water omgezet in land. Naast het droogmaken werd ook de aanleg van de hoofdstructuren aangelegd: de vaarten en wegen. Ook de gemalen en sluizen zijn belangrijke onderdelen die herinneren aan de inpoldering of aan het polder- en waterbeheer.

-

Het werkeiland Houtribsluizen en Houtribdijk Het gemaal Wortman Regelmatige blokpercelering Productiebos Boerderijen Gemalen en stuwen Nationaal Park Nieuwland

Wonen en werken als pioniers – ruggen en wijken Aanwijzing voor bewoning, gebruik en leven is er vanaf het laat Paleolithicum in de diepere ondergrond. In het Neolithicum is het gebied grotendeels overstroomd. Bewoning is enkel mogelijk op hoger gelegen dekzandruggen en oeverwallen langs kreken en geulen, maar ook de nattere delen van het landschap werden gebruikt. Ondanks het ontstaan van een groot meer vanaf de Bronstijd, het Flevomeer, blijkt de dynamische omgeving nog steeds gebruikt te worden. In het Kotterbos zijn resten van gebruik en verblijf uit de Romeinse tijd aangetroffen. De vorming van de Zuiderzee door stormvloeden in het Late Middeleeuwen maakt een einde aan mogelijke bewoonbare plekken. Vanaf de 17e eeuw zijn er plannen om het gebied weer droog te leggen, maar pas in de jaren’50 kwamen er weer mensen wonen. Voor de drooglegging van Oostelijk Flevoland werd een werkeiland midden in het IJsselmeer aangelegd, het

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

52

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

Werkeiland van Lelystad. Hier was het onderkomen voor de arbeiders die aan de dijk, het gemaal en de sluis werkten.52 Ook wordt een aantal boerderijen in het buitengebied bewoond. In 1967 wordt er gewoond in een stad die vanaf de tekentafel ontworpen stad, die van 0 moest worden opgebouwd. De inrichting van de polder werd vanuit de tekentafel gedaan en gebaseerd op theoretische modellen, zoals de centrale plaatsentheorie van Christaller en de ideale kavelgrootte voor landbouw.

-

Romeinse activiteit op veen Werkeiland De eerste wijk in de stad: Zuiderzeewijk Fietsbruggen Scholengemeenschap Lelystad Siddha-dorp De eerste scholen De eerste kerken De eerste kunstwerken Winkelcentrum Lelycentre RIJP-cultuurschuren (Noordersluis) Viskwekerij en - woningen Onderzoeksinstituten

Verbinding in een volwaardige stad met uitgestrekte natuur en ruimte – dreven en grenzen De volwaardige stad is ontworpen vanuit een perspectief van verbinding. Lelystad is gelegen in het centrum van het IJsselmeergebied en vormt de schakel tussen Metropoolgebied Amsterdam en Zwolle. Lelystad maakt verbinding met water en land. De groene kwaliteit en stedelijke dynamiek geven het gebied een uniek temperament. Omdat er altijd gebouwd werd in de op groei gerichte stad, is elke stedenbouwkundige trend of bouwstijl vanaf de jaren ’60 in Lelystad te vinden. Ook trends in scholenbouw en kunst in de openbare ruimte zijn terug te vinden. De stedelijke structuur is gericht op het verbinden van wijken en buurten middels brede (groene) dreven, die tegelijk als ontmoetingsplaatsen kunnen dienen. Dit alles vindt zijn verbinding met de natuur door de robuuste groene uitlopers naar het vernieuwende agrarische landschap in de omgeving, waar ingezet wordt op duurzame voedselontwikkeling. -

52

De Kubus Stadhuis NS-station De eerste bloemkoolwijk in de stad: Experimentele houtbouwwoningen Scholen kerken ziekenhuis TV-toren Omgevingsvormgeving Gebouwkunst Kunst in de Openbare Ruimte aanvullen Energiecentrale?

Van Meijel en Opmeer, 2007.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

53

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

-

Windmolens Vliegveld Lelystad Businesspark Lelystad

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

54

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

CRITERIA

SUBCRITERIA

OMSCHRIJVING

Gaafheid / herkenbaarheid

Van de oorspronkelijke opzet

Object / ensemble scoort op twee van de subcriteria positief: 1 punt

Van de onderdelen

PUNTEN (MAX) 2

Object / ensemble scoort op drie van de subcriteria positief: 2 punten

ZICHTBAARHEID

Van de relatie met de omgeving Historische-ruimtelijke, stedenbouwkundige of architectuurhistorische waarden

Belang voor geschiedenis vakgebied of oeuvre architect/stedenbouwkundige (planologie, stedenbouw, architectuur) Hoogwaardige esthetische kwaliteiten

Object / ensemble scoort op twee of drie van de subcriteria positief: 1 punt 2

Object / ensemble scoort op vier van de subcriteria positief: 2 punten

Bijzonder materiaalgebruik of verschijningsvorm Bijzondere samenhang in- en exterieur of bijzonder stedenbouwkundig concept Situationele of ensemblewaarden

BETEKENIS

Cultuurhistorische waarden

Onderdeel van een complex of bijzondere samenhang met 2 (stedelijk) landschap Voorbeeld binnen culturele, Object / ensemble scoort op twee sociaal-economische, geestelijke, van de subcriteria positief: 1 punt geografische, landschappelijke, 2 bestuurlijke, technologische, structurele en/of typologische ontwikkeling Innovatieve waarde of Object / ensemble scoort op vier van pionierskarakter de subcriteria positief: 2 punten Bijzondere herinneringen / verhalen

Zeldzaamheid

Regionaal of landelijk zeldzaam Object / ensemble scoort op één van 2 de subcriteria positief: 1 punt Zeldzaam in gaafheid, Object / ensemble scoort op twee cultuurhistorische waarde, van de subcriteria positief: 2 punten Architectuur- of stedenbouwkundige waarde, of situationele/ ensemblewaarden

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

55

This text was set using the following freely available font software: Allerta

Copyright (c) 2010, Matt McInerney (http://pixelspread.com), with Reserved Font Name Allerta.

Inconsolata_dz

Copyright (c) 2006, Raph Levien (http://www.levien.com), with Reserved Font Name <Inconsolata>. Copyright (c) 2009, David Zhou (http://blog.nodnod.net/) with Reserved Font Name <Inconsolata_dz>.

Molengo_Vestigia

Copyright (c) 2007, Denis Moyogo Jacquerye, with Reserved Font Name <Molengo>. Copyright (c) 2011, Vestigia BV Archeologie & Cultuurhistorie (www.vestigia.nl), with Reserved Font Name <Molengo_Vestigia>; available at www.vestigia.nl/fonts.

ofl

This Font Software is licensed under the SIL Open Font License, Version 1.1. The license is available with a FAQ at: http://scripts.sil.org/OFL

Vestigia BV Archeologie & Cultuurhistorie Spoorstraat 5 3811 MN Amersfoort Nederland Telefoon 033 277 92 00 E-mail info@vestigia.nl Website www.vestigia.nl K.v.K. Gooi- en Eemland 32078894

Erfgoedingenieurs

“Engineering the past, creating the future”