BL 2. Beleidsadviesrapport_Erfgoed_Lelystad

V2693

Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

In een traditie van vernieuwen Aandacht voor het erfgoed van Lelystad

Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

Rapportnummer:

V2693

Projectnummer:

V23-5035

ISSN:

1573 - 9406

Status en versie:

Definitief, versie 1.2

In opdracht van:

Gemeente Lelystad

Rapportage:

T. Beukelaar-Van Gulik, A. van den Hazelkamp

Plaats en aanleverdatum:

Amersfoort, 17 juni 2025

Datum en autorisatie:

W.A.M. Hessing Senior KNA Archeoloog / Senior KNA Prospector, actor 97049866, 26 maart 2025

Niets uit dit werk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, daaronder mede begrepen gehele of gedeeltelijke bewerking van het werk, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Vestigia BV Vestigia BV Spoorstraat 5 3811 MN Amersfoort telefoon 033 277 92 00 info@vestigia.nl

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

2

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

Deel 1 ........................................................................................................................................................................................ 5 1 Waarom dit beleidsadviesrapport? .......................................................................................................................... 5 1.1 Motie en startnotitie .......................................................................................................................................... 5 1.2 Erfgoedwet .......................................................................................................................................................... 6 1.3 Implementatie Omgevingswet.........................................................................................................................7 1.4 Een breed gedragen nota ................................................................................................................................. 8 1.5 Leeswijzer ........................................................................................................................................................... 9 2 Wat heeft Lelystad nu? ...........................................................................................................................................

10 2.1 Ontwikkeling lokaal beleid............................................................................................................................. 11 2.2 Visies waarin erfgoed een rol speelt ........................................................................................................... 11 2.3 Inzichten van bewoners .................................................................................................................................. 12 2.4 Het cultureel erfgoed van Lelystad.............................................................................................................. 13

2.4.1 2.4.2 2.4.3 2.4.4 2.4.5

3

Monumenten ................................................................................................................................................ 13 Stads- en Dorpsgezichten .......................................................................................................................... 15 Archeologische Monumenten................................................................................................................... 17 Cultuurlandschappen ................................................................................................................................. 19 Roerend en immaterieel cultureel erfgoed en kunst in de openbare ruimte ............................... 19

2.5 Maar…. ............................................................................................................................................................... 21 Beleidsopties............................................................................................................................................................... 22 3.1 Wettelijke verplichtingen Omgevingswet................................................................................................. 22 3.2 Bovengronds erfgoed .......................................................................................................................................23

3.2.1 3.2.2 3.2.3

3.3

3.3.1 3.3.2 3.3.3

Behoud in tijden van sterke groeiambities ............................................................................................23 Benutten: de kwaliteiten van erfgoed inzetten bij ontwikkeling .................................................... 24 Beleven en verbinding: erfgoed als middel voor de eigen identiteit van Lelystad .....................25

Ondergronds erfgoed ..................................................................................................................................... 28

Scenario 1: Maximale ruimte voor ontwikkeling - Inzet op archeologisch wettelijk minimum 28 Scenario 2: Behoud maar ook ontwikkeling - zoeken naar balans ................................................. 29 Scenario 3: Behoud (in situ) gaat voor ontwikkeling = maximale bescherming erfgoed .......... 30

4

Beleidsadvies: Waar kan de gemeente Lelystad naar toe? .............................................................................. 30 4.1 Kernopgaven ...................................................................................................................................................... 31 4.2 Visie ..................................................................................................................................................................... 31 4.3 Uitgangspunten .................................................................................................................................................32 4.4 Rolverdeling .......................................................................................................................................................32 4.5 Strategische thema’s ........................................................................................................................................ 33 4.6 Doelstelling ........................................................................................................................................................ 35 4.7 Prioriteiten .........................................................................................................................................................

35 Deel 2 Uitvoeringsprogramma: hoe kan Lelystad vorm geven aan het erfgoedbeleid? .................................... 36 5 Behouden ..................................................................................................................................................................... 37 5.1 Het doel............................................................................................................................................................... 37 5.2 De route ..............................................................................................................................................................38 5.3 Beoogd effect en meetbaar resultaat ........................................................................................................... 41 6 Benutten / Beleven ................................................................................................................................................... 42 6.1 Het doel.............................................................................................................................................................. 42 6.2 De route .............................................................................................................................................................

43 6.3 Beoogd effect en meetbaar resultaat .......................................................................................................... 44 7 Betrekken .................................................................................................................................................................... 45

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

3

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

7.1 Het doel.............................................................................................................................................................. 45 7.2 De route ............................................................................................................................................................. 45 7.3 Beoogd effect en meetbaar resultaat .......................................................................................................... 46 8 Recapitulatie ............................................................................................................................................................... 47 Literatuur / Meer lezen .................................................................................................................................................... 48 Digitale bronnen ................................................................................................................................................................. 49 Lijst van afbeeldingen ....................................................................................................................................................... 50 Lijst van Bijlagen en kaarten ...........................................................................................................................................

50 Bijlagen .................................................................................................................................................................................. 51 Bijlage 1: Aanzet tot het DNA van Lelystad ..................................................................................................................52 Bijlage 2: Huidig waarderings- en selectiekader .................................................................................................... 55

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

4

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

Met het aannemen van de motie Erfgoedbeleid in 2021 heeft de gemeente Lelystad zich tot doel gesteld volwaardig erfgoedbeleid op te stellen, dat aansluit bij de Erfgoedwet uit 2016 en de Omgevingswet uit 2024. Vestigia is gevraagd om het onderzoek voor de totstandkoming van dit Erfgoedbeleid uit te voeren en een advies uit te brengen voor het op te stellen beleid. Het archeologiebeleid is verouderd en er is geen overkoepelend erfgoedbeleid. Hoewel Lelystad een “nieuwe” stad is, bestaat ze inmiddels meer dan een halve eeuw en de gemeente realiseert zich dat ook zij erfgoed bezit. Lelystad heeft daarnaast grote groei ambities en daarom is het belangrijk om de positie van erfgoed binnen de gemeente te bepalen. Het verlies van een aantal erfgoedobjecten heeft tot zorgen geleid bij de bevolking. Deze nota en de daarbij voorgestelde beleidsinstrumenten beogen daarom een antwoord te geven op de volgende vragen: Wat is

het erfgoed van Lelystad? Wat is de visie en ambitie van Lelystad met betrekking tot haar erfgoed en hoe gaat ze er voor zorgen dat Lelystad over een volwaardig erfgoedbeleid gaat beschikken met aandacht voor het behoud van waardevol erfgoed en dat voldoet aan de eisen van de Omgevingswet? Het erfgoedbeleid is de voorbije jaren onderdeel geweest van het gemeentelijk cultuurbeleid. Er is besloten om het ontwikkelen van dit beleid niet op te nemen binnen de Cultuurvisie 2024 - 2030, maar te voorzien van een eigen Erfgoednota. De inhoud van het beleidsadviesrapport heeft vorm gekregen in samenspraak met externe deskundigen en inwoners.

Afbeelding 1 Stadhuis van Lelystad met Onze Droom. Bron Vestigia 24 april 2023

1.1

Motie en startnotitie

In 2021 is een Motie van GroenLinks ingediend en aangenomen om een volwaardig erfgoed beleid te ontwikkelen: “Een volwassen erfgoedbeleid helpt bij het verder ontwikkelen van de stad met respect voor

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

5

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

haar geschiedenis” (motie Groenlinks 2021). De overwegingen die ten grondslag liggen aan deze opdracht komen onder andere voort uit de roep om een actualisatie in de Beleidsvisie Cultuur 2017-2020.1 Ook zijn er discussies ontstaan in de samenleving en de gemeenteraad over een aantal objecten. Het huidige beleid is verouderd en sluit niet aan bij de nieuwe wetgevingen (Erfgoedwet 2016 en Omgevingswet 2024). De volledige opdracht is het ontwikkelen van een volwaardig erfgoed beleid, dat tot stand komt in nauwe samenwerking met externe deskundigen en (geïnteresseerden) uit de samenleving, en dit vast te leggen middels een raadsbesluit. Samen met deze groepen dient een goede beschrijving gemaakt te worden van het karakteristieke erfgoed van Lelystad met objectieve criteria op welke grond daaruit beschermwaardige elementen kunnen worden geselecteerd. Ook wordt gekeken naar de wijze waarop deze elementen beschermd kunnen worden en wordt gewerkt aan het ontwikkelen van een strategie per object. Deze opdracht is opgevolgd met een startnota, die is aangenomen in december 2022. In aanvulling op de Motie is de startnota aangevuld met de noodzaak voor het actualiseren van het archeologiebeleid met de huidige kennis van de prehistorie van Lelystad en de komst van de Omgevingswet. Het volledige erfgoedbeleid dient te voldoen aan de Omgevingswet en de Erfgoedwet. 1.2

Erfgoedwet

In de Erfgoedwet is een brede definitie opgenomen van cultureel erfgoed:

‘…uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden’. Ook immaterieel (gebruiken, tradities, verhalen) en roerend erfgoed (voorwerpen, schepen, archieven) vallen dus onder erfgoed. In de Erfgoedwet is vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. Het archeologisch erfgoed onder water is binnen deze wet beter beschermd, omdat in de Erfgoedwet nu expliciet aangegeven is, dat ook het verplaatsen of verwijderen van cultureel erfgoed onder water een opgraving is en dat daarvoor dus een certificaat verplicht is. Nog vóór de invoer van de Erfgoedwet zijn, ingegeven door wijzigingen van de Monumentenwet in 1988 en de behoefte om meer inzicht te hebben in het cultuurhistorisch erfgoed van Lelystad, een aantal inventarisaties uitgevoerd. In 2007 heeft Bureau STOA een eerste inventarisatie gedaan en een waardering opgesteld voor het gebouwde cultuurhistorisch erfgoed.

Na het vaststellen van de Welstandsnota in 2015 zijn nog een aantal studies en verkenningen uitgevoerd. Inwoners konden in 2021 kiezen uit 10 suggesties of zelf een gebouw voorstellen als typisch Lelystads. Deze inventarisatie is vanuit een toeristisch oogpunt uitgevoerd. Er heeft geen cultuurhistorische waardering plaatsgevonden. De voorgestelde gebouwen hebben een schildje ‘beeldbepalend gebouw’ gekregen.2 In 2022 is door INTI (International New Town Institute) een cultuurhistorische verkenning gedaan naar waardevolle objecten ensembles en hoofdstructuren per wijk.3 Door de bredere definitie van cultureel erfgoed in de

1

Inmiddels is er een Beleidsvisie voor Cultuurbeleid 2024-2030, waarin deze vraag ook is opgenomen.

2

https://www.lelystad.nl/4/Lelystad/Kunst-en-Cultuur/typischlelystad.html

3

Provoost, 2022.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

6

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

Erfgoedwet waren deze studies, verkenningen en inventarisatie nog niet volledig. Ze zijn grotendeels tijdens het vooronderzoek voor deze nota aangevuld en de ontbrekende onderdelen zijn in het uitvoeringsprogramma opgenomen. 1.3

Implementatie Omgevingswet

In de Omgevingswet wordt cultureel erfgoed geduid als: “monumenten, archeologische monumenten,

stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en, voor zover dat voorwerp is of kan zijn van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties in het omgevingsplan, ander cultureel erfgoed als bedoeld in artikel 1.1 van de Erfgoedwet”. 4 Deze beschrijving is opgenomen uit de Handreiking

Begrippenkader cultureel erfgoed onder Omgevingswet, waarin de te gebruiken terminologie is opgenomen. In deze handreiking worden de vijf elementen van cultureel erfgoed als onderdeel van de leefomgeving gepresenteerd als de ‘schijf van 5’ (Afbeelding 1). Deze indeling wordt ook binnen deze nota gehanteerd.

Afbeelding 2 De schijf van vijf in de Omgevingswet. Bron: RCE 2022.

Onze omgeving maken we samen. Dat is het motto van de Omgevingswet. De wet heeft vooral tot doel de vele regels en wetten te bundelen, en daarmee de informatievoorziening voor en vragen van initiatiefnemers die iets willen veranderen in de ruimtelijke leefomgeving te vereenvoudigen. Daarnaast borgt de Omgevingswet de participatie van de belanghebbenden. Je kunt dus benaderd worden om mee te denken over een voorgenomen verandering in jouw directe omgeving. De inrichting van de fysieke leefomgeving en het behoud van cultureel erfgoed is in Nederland sterk gedecentraliseerd. De gemeente speelt hierin een belangrijke rol. Het belangrijkste instrument voor de inrichting van de fysieke leefomgeving voor de gemeente is per 1 januari 2024 het omgevingsplan geworden. Hierin staan de gemeentelijke regels voor de fysieke leefomgeving. Dit is de uitwerking van keuzes die de gemeente in haar Omgevingsvisie maakt over het ontwikkelen en beschermen van haar

4

Deze definitie is overgenomen uit: Handreiking-Begrippenkader-cultureel-erfgoed-onder-Omgevingswet-2022-2, Abeling / Altenburg 2022.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

7

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

leefgebied. De gemeente heeft bij het stellen van regels een eigen afwegingsruimte en houdt rekening met alle betrokken belangen. In de Omgevingswet is opgenomen dat de gemeente bij het maken van een omgevingsplan regels moet opstellen ‘met het oog op het behoud van cultureel erfgoed met inbegrip van bekende of te verwachten archeologische monumenten’. Aanvullend wordt in artikel 5.130 van het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) voorgeschreven dat het hierbij moet gaan over aantoonbaar te verwachten archeologie. De gemeente is daarmee verplicht om te inventariseren wat er aanwezig én aantoonbaar te verwachten is aan cultureel erfgoed en regels op te nemen aangaande het cultureel erfgoed. In de Bkl staan ook instructieregels opgenomen ten aanzien van bescherming van de omgeving van binnen het omgevingsplan beschermde monumenten (in de brede zin van het woord, niet alleen rijks- en gemeentelijke monumenten). De gemeente Lelystad beschikt reeds over een archeologische verwachtings- en beleidskaart (2007/2008), een erfgoedverordening (2008), bestemmingsplanregels die zijn overgenomen in het tijdelijke omgevingsplan en Rijksinstructieregels die direct, via de zogenoemde ‘bruidsschat’ zijn geland in het tijdelijke omgevingsplan. De beleidskaart archeologie is echter sterk verouderd en beschermt de scheepswrakken op land niet voldoende.

Ook de onderbouwing is onvoldoende en voldoet daarmee niet aan de eisen van aantoonbaarheid van de verwachtingen. Daarnaast is er geen overzichtskaart met betrekking tot het beleid voor het bovengronds erfgoed, waaronder de omgeving van monumenten. Inmiddels zijn veel gebouwen op het Werkeiland als (gebouwde) monumenten aangewezen binnen de gemeente. Losstaand is ook De Kubus aangeduid als gemeentelijk monument. Landelijk is er steeds meer aandacht voor jong erfgoed. Het past Lelystad als jonge stad om aan te sluiten bij deze belangstelling. 1.4

Een breed gedragen nota

De Motie en startnota hechtten veel waarde aan het betrekken van de samenleving bij het opstellen van het erfgoedbeleid. Het beleid moet ontstaan niet alleen met medewerking van externe deskundigen, maar ook zodanig dat de samenleving betrokken kon worden bij het beleid. Deze aanpak sluit aan bij de Omgevingswet en de participatieverplichting bij het opstellen van verschillende beleidsstukken, zo ook erfgoedbeleid. Daartoe zijn de inwoners betrokken bij de voorbereiding op de cultuurvisie ook bevraagd over het erfgoedbeleid in een werksessie. Vanwege de corona-maatregelen was dit een digitale bijeenkomst ‘Erfgoed in een New Town’ op 20 mei 2021. Inzetten op verhalen achter het erfgoed en de belevingswaarde van erfgoed zijn als belangrijke uitgangspunten gekomen in deze sessie. Post ’65 erfgoed heeft hierbij een belangrijke status, waarvoor nieuwe criteria geformuleerd moeten worden en door Lelystad gebruikt kan worden om zich te profileren. In April 2023 is een startoverleg georganiseerd met de externe deskundigen (klankbordgroep). Deze bijeenkomst is voornamelijk inhoudelijk ingestoken over de inventarisatie en kennislacunes. Ook zijn de verwachtingen en wensen over het beleid en het proces van alle aanwezigen besproken.

Belangrijke woorden en uitspraken van de dag (en tevens typerend voor de bijeenkomst): Dynamisch, levend, city marketing, oog voor ensembles en structuren, borging, breed, effectief. De tweede bijeenkomst heeft digitaal plaatsgevonden in twee verschillende sessies om meer de diepte in te kunnen gaan voor het bovengronds en ondergronds erfgoed. In de sessies is gesproken over keuzerichtingen en ambitieniveaus voor beleid. Tevens is gekeken of de externe deskundigen een rol op zich wilde nemen tijdens de bijeenkomst voor geïnteresseerden uit de samenleving: de Inwonersbijeenkomst. In december van 2023 is in Batavialand een bijeenkomst georganiseerd voor de inwoners van Lelystad. De inwoners is gevraagd om aan de hand van stellingen inhoudelijk en beleidsmatig mee te denken over het maken van keuzes. De wethouder opende de bijeenkomst. Daarnaast is vanuit de stakeholders groep Jerry Huisman bereidt gevonden om het verhaal van Lelystad te vertellen en de manieren waarop met het

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

8

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

verhaal en erfgoed in beleid om te gaan aan de hand van een archeologisch voorbeeld. Het tweede deel van de bijeenkomst bestond uit een rondgang langs zeven panelen met stellingen. De aanwezigen hebben goed gebruik gemaakt van hun mogelijkheid om langs deze panelen te lopen en hun meningen gegeven over wat voor hen belangrijk is en hoe dat te behouden, benutten of beleven. Vanuit de gesprekken en bijeenkomsten zijn beleidsopties opgesteld. De gevolgen van de verschillende opties zijn in meerdere sessie en gesprekken besproken met de planologen en archeologisch adviseur van de gemeente Lelystad.5 Met betrekking tot het bovengronds erfgoed is overleg gepleegd met de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. In oktober 2024 vond de laatste bijeenkomst plaats met de klankbordgroep. De groep is meegenomen in de resultaten van de gesprekken die met experts gevoerd zijn. Er is gereflecteerd op het beleidsadvies en de daaruit vloeiende uitvoeringsprogramma. Ook het proces is geëvalueerd. Alle betrokkenen hebben het traject als zeer open en vruchtbaar ervaren.

Afbeelding 3 Voorbeeld van een van de panelen gebruikt bij de inwonersbijeenkomst. Bron: Vestigia en gemeente Lelystad

1.5

Leeswijzer

Dit beleidsadviesrapport is opgesteld ten behoeve van een Kadernota Erfgoed van de gemeente Lelystad. Het rapport is aanvullend op het inventarisatie en rapportage ten behoeve van het Erfgoedregister van Lelystad en de actualisering van de archeologische verwachtingskaart. Dit rapport betreft de aanzet en het advies voor het op te stellen beleid voor het cultureel erfgoed van Lelystad. De adviezen vallen onder de verantwoordelijkheid van Vestigia archeologie & cultuurhistorie en moeten worden gelezen als aanbevelingen voor de ontwikkeling van het gemeentelijk erfgoedbeleid van de gemeente Lelystad Dit adviesrapport bestaat uit twee delen. In het eerste deel worden de resultaten van de inventarisatie gepresenteerd die mede tot stand zijn gekomen met de inwoners van Lelystad (H2). In hoofdstuk 3 worden beleidskaders geadviseerd voor een volwaardig erfgoedbeleid. Deze kaders dienen om het beleid goed te laten landen in het uitvoeringsprogramma. Een voorstel voor dit programma is te vinden in het tweede deel van dit rapport (Deel 2). Vanuit de strategische thema’s wordt het doel en de route geformuleerd en wordt gekeken naar het beoogde effect van het beleid, waarbij dit gekoppeld wordt een meetbaar resultaat.

5

J.W. Oudhof, Buro de Brug.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

9

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

In aanloop naar de inwerkingtreding van de Omgevingswet is een Omgevingsvisie6 opgesteld aan de hand van een aantal verschillende documenten, die met behulp van de samenleving tot stand zijn gekomen. Daardoor zijn naast een ambtelijke visie ook de inzichten van bewoners in beeld ten aanzien van hun fysieke leefomgeving. Vanuit het gemeentelijk cultuurbeleid wordt erfgoed belangrijk geacht voor de ruimtelijke kwaliteit en identiteit van een groeiende stad. In voorbereiding op dit beleidsadviesrapport zijn de eerdere inventarisaties en waarderingen aangevuld door middel van een inventariserend bureauonderzoek. In dit rapport zijn ook de aanvulling uit het participatietraject opgenomen.7 Dit houdt in dat nu een volledig beeld verkregen is van het erfgoed van Lelystad. Het betreft zowel structuren (stads-of dorpsgezichten en cultuurlandschappen) als objecten (gebouwde monumenten, roerend erfgoed) als tradities (immaterieel erfgoed). Daarnaast beschikt Lelystad over begraven erfgoed, namelijk archeologische vindplaatsen. Voor deze verschillende onderdelen van cultureel erfgoed is -met name voor het archeologisch deel- beleid opgesteld dat in het licht van de Omgevingswet aan herziening toe is.

Afbeelding 4 Uitsnede voorblad van de Omgevingsvisie 2040. Bron: Gemeente Lelystad

6

Een actualisatie van de Omgevingsvisie is in momenteel in voorbereiding.

7

Beukelaar-Van Gulik/ Hazelkamp et al (in publicatie). Zie bijlage 2 voor de voorlopige cultuurhistorische inventarisatiekaart op basis van deze inventarisatie.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

10

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

2.1

Ontwikkeling lokaal beleid

Bij de behandeling van het Structuurplan Lelystad 2015 heeft de gemeenteraad aangeven behoefte te hebben aan meer inzicht in het cultuurhistorisch erfgoed in Lelystad. In opdracht van de gemeente Lelystad heeft het Bureau STOA in 2007 een inventarisatie gedaan en een waardering opgesteld van het gebouwde cultuurhistorisch erfgoed in Lelystad. De waarderingen zijn hierbij vertaald naar aanbevelingen voor een gemeentelijk beleidskader voor de cultuurhistorische kwaliteiten in Lelystad. Hierbij zijn ook negen gebouwen en complexen aangewezen als kandidaat voor een gemeentelijke monumentenstatus met als doel in kaart te brengen wat de voor- en nadelen zijn van het aanwijzen van gemeentelijke monumenten. Op basis van deze waardering heeft in 2008 de raad besloten om het principe van ‘behoud door ontwikkeling’ als uitgangspunt te hanteren voor de gemeentelijke monumentenverordening. In verband met de wijziging van de Monumentenwet 1988, dienden gemeenten vanaf 1 januari 2009 te beschikken over een gemeentelijke monumentenverordening en een onafhankelijke monumentencommissie. Dit heeft in 2008 geleid tot de vaststelling van een gemeentelijke erfgoedverordening en in 2009 tot de instelling van een monumentencommissie om daarmee de aanwezige cultuurhistorische en archeologische kwaliteiten beter te kunnen betrekken bij de ontwikkeling van Lelystad.

Door de erfgoedcommissie zijn sindsdien op verzoek van de gemeente en op eigen initiatief cultuurhistorische waarderingen opgesteld van diverse gebouwen en objecten. De aanwijzing van een gemeentelijk monument is een discretionaire bevoegdheid van het college. In 2017 heeft het college besloten een aanwijzingstraject te volgen om diverse panden, objecten en terreinen op het Werkeiland Lelystad-haven aan te kunnen wijzen als gemeentelijk monument. Dit heeft in december 2017 geleid tot het definitieve aanwijzingsbesluit. Daarmee waren de eerste gemeentelijke monumenten in Lelystad een feit. In 2020 volgde het aanwijzingstraject voor het gebouw De Kubus, dat in dat jaar ook is aangewezen als gemeentelijk monument. In 2015 is de Welstandnota door de gemeenteraad vastgesteld. In hoofdstuk 3 van de Welstandnota zijn de kaders aangegeven voor Gebieden met Architectonische welstand en Cultuurhistorisch erfgoed. Daarnaast zijn er de afgelopen jaren, door onder meer de Erfgoedcommissie en andere partijen, diverse cultuurhistorische studies en verkenningen gedaan naar de cultuurhistorische elementen in Lelystad. 2.2

Visies waarin erfgoed een rol speelt

In de Omgevingsvisie, Cultuurvisie en ‘het Verhaal van Lelystad’ wordt erfgoed als een belangrijke of unieke kwaliteit gezien.8 In de Cultuurvisie 2024-2030 is aangegeven dat het actualiseren van het erfgoedbeleid belangrijk is voor de ruimtelijke kwaliteit en identiteit van een groeiende stad. Bij de totstandkoming van de Cultuurvisie zijn werksessies met inwoners en organisaties georganiseerd. Erfgoed is het onderwerp geweest van één van die werksessies. De betekenis van Erfgoed wordt door de participanten gezien in verhalen, goede marketing en in mindere mate activiteiten en verbinding. Post ‘65 wordt gezien als een belangrijke categorie binnen Lelystad en verdient zijn eigen waarderingskader. Vooral de belevingswaarde is van grote waarde. Daarnaast zijn architectuur en de relatie met de omgeving belangrijke waarden. Ook de rol van de inwoner naast de expert is behandeld tijdens deze werksessie. De participanten geven aan dat de inwoners met name goed ingezet kunnen worden voor de verbinding en beleving van erfgoed. Ze hebben herinneringen bij gebouwen, verhalen over Lelystad, kunnen betrokken worden bij het

8

https://www.gemeentelelystad.nl/4/beleid/Vastgestelde-beleidskaders.html.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

11

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

organiseren van activiteiten en een hulpmiddel zijn om voor verbinding tussen en in de wijken te creëren. In de Omgevingsvisie is vooral de koppeling met de ruimtelijke opgave voor de fysieke leefomgeving een belangrijk speerpunt en daarin kiest de gemeente voor de koers ‘Behoud door ontwikkeling’. De achterliggende gedachte bij deze koers is niet alleen beschermen, maar ook het benutten van cultuurhistorische en archeologische kwaliteiten bij ruimtelijke opgaven. Als concrete voorbeelden van waardevolle elementen worden het Stadhuis, het Werkeiland, het station Lelystad Centrum, CKV de Kubus en het Smedinghuis genoemd. ‘Het Verhaal van Lelystad’ zou omschreven kunnen worden als een toekomstvisie voor de identiteit van de gemeente. Durven, groeien en genieten staan centraal, waarbij de herkenbare geschiedenis en de bestaande stad op haar waarde worden geschat. De geschiedenis en stedelijke inrichting worden ingezet om sociale samenhang en zelfbewustzijn bij en tussen de inwoners te creëren. 2.3

Inzichten van bewoners

Landelijk is naast de Erfgoedwet en de Omgevingswet het Verdrag van FARO belangrijk bij het ontwikkelen van erfgoedbeleid.9 De Omgevingswet verplicht slechts om duidelijk te maken hoe de verschillende belangen zijn meegenomen bij het opstellen van beleid of het aanvragen van een vergunning, de participatieverplichting, maar het door Nederland recentelijk ondertekende Verdrag van FARO verlangt meer. Dit verdrag benadrukt dat niet enkel de locatie, het voorwerp of de traditie van belang is, maar ook de verschillende betekenissen en verschil in gebruik. Dit vraagt om een andere benadering van het bewaren en beschermen van Erfgoed door ons ook af te vragen voor wie we bewaren en hoe erfgoed ten goede kan komen voor de hele samenleving. Het vraagt om een toenadering tussen alle betrokkenen bij de zorg voor erfgoed: overheden, erfgoedprofessionals, gemeenschappen en -vrijwilligers, burgers, ondernemers en anderen. De waarde van erfgoed zit niet alleen in de fysieke kwaliteiten van een plek, maar juist ook in de gebruikswaarde, en sociale en economische ontstaansredenen zijn ook van belang. Inwoners en gebruikers beleven het erfgoed en zij kunnen met initiatieven het gebruik en waarde van erfgoed versterken. In de totstandkoming van deze nota is gepoogd om deze principes toe te passen.

Tijdens de bewonersbijeenkomst in december 2023 is de gelegenheid geboden om gedachten, gevoelens en wensen te uiten over de omgang met erfgoed. Wat vindt de bewoner van Lelystad van zijn erfgoed? Wat is belangrijk voor leefgenot en een prettige omgeving? Speelt erfgoed een rol in het leefgenot van de bewoners van Lelystad? Willen Lelystedelingen hun erfgoed beschermen? Zo ja, welke wijze past hen het best?

9

https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/erfgoedparticipatie-faro.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

12

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

Afbeelding 5 Foto van de inwonersbijeenkomst december 2023. Bron Freddy Schinkel.

Er zijn enkele algemene suggesties of opmerkingen gemaakt over objecten en ensembles met cultuurhistorische waarde (die zijn meegenomen in de inventarisatie), maar ook zijn er uitingen van zorg over het erfgoed en enthousiasme of ideeën over het levendig maken van erfgoed gedeeld op de bijeenkomst. Vanuit de zorgen komt naar voren dat de bewoners vinden dat ‘behoud door ontwikkeling’ niet door moet schieten, waardoor het te behouden deel niet meer herkenbaar is. De oplossing wordt gezien in het benoemen van te behouden kernwaarden en daar gebruik van te maken bij verdere ontwikkelingen. Lelystedelingen zijn enthousiast over hun erfgoed en willen dit graag overdragen aan de jongere generatie. Publieksbereik en educatie zijn voor hen belangrijke middelen om verbinding te maken van het heden aan het verleden en verbinding met elkaar. Verhalen bij en over erfgoed, het vertellen van die verhalen en een plek om die verhalen te verstellen, zijn daarbij een mogelijke sleutel. Een voorbeeld is een informele initiatiefgroep van inwoners die jaarlijks de Open Monumentendagen organiseert. 2.4

Het cultureel erfgoed van Lelystad

In paragraaf 1.3 is de schijf van 5 besproken in het kader van de implementatie van de Omgevingswet en de juiste terminologie. In onderstaande paragraven wordt per schijf besproken wat het begrip onder de Omgevingswet in houdt en welke onderdelen van het cultureel erfgoed van Lelystad binnen de schijf aanwezig is. 2.4.1

Monumenten

Onder het begrip monument in de Omgevingswet wordt gebouwd en aangelegd (groen) cultureel erfgoed verstaan. Ze hoeven in deze definitie niet rijks- of gemeentelijk beschermd te zijn. De gemeente Lelystad heeft momenteel diverse objecten binnen het ensemble Werkeiland Lelystad-Haven aangewezen

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

13

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

als gemeentelijk monument en De Kubus. Het onderzoek ter voorbereiding voor deze nota heeft geleid tot een groslijst gebouwd erfgoed van bijna 80 structuren en objecten. In deze lijst bevinden zich o.a. kerken, scholen, openbare gebouwen, woningen of woningcomplexen, gemalen, sluizen en boerderijen. De gemeente heeft op dit moment beleid voor haar gebouwd erfgoed via de Verordening Fysieke Leefomgeving en het welstandsbeleid. Gemeentelijke monumenten De aanwijzing van een gemeentelijk monument is een discretionaire bevoegdheid van het college en inmiddels zijn het ensemble Werkeiland Lelystad-Haven (2017) en De Kubus (2020) aangewezen tot gemeentelijk monument. Daarbij is er het voornemen om de strekdammen en het dijklichaam ook aan te wijzen als gemeentelijk monument.10 Doel van aanwijzing is nadrukkelijk niet dat aangewezen monumenten onder een glazen stolp gaan, in 2008 is door de raad besloten om het principe van ‘behoud door ontwikkeling’ als uitgangspunt te hanteren voor de gemeentelijke verordening. De insteek van dit uitgangspunt is het gebruik van het monument mee te nemen in de monumentenzorg. Op het werkeiland wordt een van het voormalige personeelsverblijf van Rijkswaterstaat gebruikt als hotel (Hotel De Lange Jammer) en blijft op deze manier behouden voor de toekomst.

Deze erfgoedverordening, waarin de aanwijzing en bescherming van gemeentelijke monumenten staan vermeld, dateert uit 2010, is in 2015 nog gewijzigd, maar is sinds 8 juli 2021 verlopen. Sinds 1 januari 2024 is de verordening Fysieke Leefomgeving van kracht waarin de regels van de erfgoedverordening nu onder hoofdstuk 16 (Erfgoed) zijn ondergebracht.11 Ten aanzien van gemeentelijke monumenten zijn regels opgenomen over het aanwijzen, het voornemen en de voorbescherming van monumenten of archeologische monumenten van bijzonder belang. Voor gemeentelijke monumenten geldt een instandhoudingsplicht. Voor het slopen, verstoren, verplaatsen of andere wijzigingen die het gemeentelijk monument ontsieren of in gevaar brengen is een omgevingsvergunning nodig. Normaal onderhoud is wel mogelijk.

Afbeelding 6 Foto van de Kubus, gemeentelijk monument. Bron: Gemeente Lelystad.

10

https://www.gemeentelelystad.nl/Documenten/Vrije%20tijd%20en%20toerisme/Kunst%20en%20cultuurbeleid/Kaartje%20Werkeiland.pdf. 11

https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR659733/2#hoofdstuk_16:.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

14

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

In de afgelopen jaren zijn, onder meer door de Erfgoedcommissie12, diverse cultuurhistorische studies en waarderingen gedaan naar enkele objecten, vooruitlopend op een redengevende omschrijving bij een (gemeentelijk) monumentale status, waaronder het station Lelystad-Centrum en de Houtribsluizen. Landelijk selectieprogramma Post 65 rijksmonumenten Zeer recentelijk is het RCE-programma Post 65 afgesloten en is begonnen met een selectieprocedure tot aanwijzing van enkele rijksmonumenten uit de jongste periode van het erfgoed van de architectuur, stadsvernieuwing, stedenbouw en omgevingskunst uit de periode na 1965.13 Dit traject loopt separaat van het opstellen van de Kadernota Erfgoedbeleid. Welstandsnota In 2015 is de Welstandnota door de gemeenteraad vastgesteld.14 De nota is beleidsmatig gekoppeld aan de Lichte actualisatie structuurplan van Lelystad 2015. Ook zijn in de (voormalige) bestemmingsplannen kaders opgenomen voor de toetsing van plannen aan welstand. Er is nog geen koppeling met de omgevingsvisie. Binnen de nota zijn drie welstandsniveaus van toepassing: Gebieden met Architectonische welstand Gebieden met Stedenbouwkundige welstand en Vrijwillige welstand. Daar waar sturen en reguleren noodzakelijk is, geldt de architectonische of stedenbouwkundige welstand. Binnen de vrijwillige welstand kan op verzoek van de aanvrager meegedacht worden over een ontwerpplan.

Voor de gebieden met Architectonische welstand geldt het strengste regime, omdat het hier over de stedenbouwkundige samenhang in combinatie met de architectuur van het gebouw in zijn omgeving gaat. Het gaat om zeer beeldbepalende gebouwen en groepen van gebouwen, welke ruimtelijk en architectonisch een eenheid vormen. De gemeentelijke monumenten en enkele andere objecten uit de lijst, zoals de kerken, de Straalverbindingstoren en het Theater Agora, zijn opgenomen binnen dit welstandsniveau. Conclusie/Aanbevelingen Uit het vooronderzoek blijkt dat reeds verrichte inventarisaties in het verleden niet de volledige gemeente dekken en het gebouwde erfgoed nog niet volledig geïnventariseerd is. Naast het aanvullend inventariseren van het gebouwde erfgoed in de zuidwestelijke wijken, wordt aanbevolen niet alle objecten uit de groslijst van eenzelfde bescherming in het Omgevingsplan te voorzien, maar onderscheid te maken in twee beschermingsniveaus, namelijk met betrekking tot de fysieke waarden en met betrekking tot de beeldkwaliteit, en hierbij aan te sluiten bij de terminologie uit de handreiking begrippenkader.15 Daarnaast dienen regels te worden opgenomen ter voorkoming van aantasting van de omgeving van monumenten, voor zover deze door die aantasting worden ontsierd of beschadigd.

Aanbevolen wordt dit laatste als ook de bescherming met betrekking tot de beeldkwaliteit via het welstandsbeleid te borgen. 2.4.2

Stads- en Dorpsgezichten

Dit onderdeel van de schijf betreft groepen van onroerende zaken van algemeen belang. De groepen worden gewaardeerd op basis van hun schoonheid, onderlinge ruimtelijke of structurele samenhang en

12

De erfgoedcommissie is per 1 januari 2024 (ingang omgevingswet) opgeheven. De taken van de erfgoedcommissie vormen sindsdien onderdeel van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. 13

Tussen 2017 – 2021 is de Verkenning uitgevoerd (https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/post-65erfgoed/documenten/publicaties/2019/01/01/post-65-verkenningen). In 2023 is opdracht gegeven vanuit het ministerie om een aanwijzingsprogramma op te starten (https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/post-65-erfgoed). 14

https://www.gemeentelelystad.nl/Docs/Welstandsnota%202015.pdf.

15

Abeling / Altenburg 2022.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

15

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

wetenschappelijke of cultuurhistorische waarde. Het gaat hierbij om meer dan enkel een architectonische waarde, maar juist ook om het samenspel tussen de verschillende componenten van de groep, zoals de verhouding tussen bebouwde en onbebouwde ruimte, het beeld, de structuur en de functies. Mogelijke stadsgezichten betreffen de ‘ensembles’ uit de inventarisatie, bijvoorbeeld het Winkelcentrum Lelycentre en de Zuiderzeewijk. Verordening voor de Fysieke Leefomgeving Hoewel de gemeente Lelystad nog geen beschermd gezicht heeft aangewezen, is wel een aanwijzingsprocedure, alsmede het intrekken van een dergelijke aanwijzing, opgenomen in de verordening voor de Fysieke Leefomgeving. Binnen een aangewezen geheel mag niet gesloopt worden zonder een omgevingsvergunning. Het verlenen van de omgevingsvergunning kan daarbij niet in strijd zijn met het belang van monumentenzorg.

Afbeelding 7 Winkelcentrum Lelycentre. Bron: Beeldregieplan Lelycentre 2021.

Welstandsnota Enkele ensembles uit de lijst, zoals eerder genoemde ensembles Lelycentre en Zuiderzeewijk, zijn opgenomen binnen het strengste welstandsniveau Gebieden met Architectonische Welstand. Voor het Lelycentre gebied is zelfs een apart beeldregieplan opgesteld.16 Stedenbouwkundige welstand, het tweede welstandsniveau, is gericht op de voorzijde van objecten en ensembles. De criteria zijn erop gericht de hoofdvorm van een gebouw of blok (straat) intact te laten. Enkele ensembles uit de lijst, zoals de jongere woonwijken en het Jagersveld, zijn opgenomen binnen dit welstandsniveau. Conclusie/Aanbevelingen Voor de stads- en dorpsgezichten gelden dezelfde aanbevelingen als voor de monumenten: het aanvullend inventariseren van het gebouwd erfgoed, het aanbrengen van een onderscheid in twee beschermingsniveaus en het opnemen van regels hiervoor in het Omgevingsplan en de welstandsnota.

16

https://www.gemeentelelystad.nl/4/beleid/Vastgestelde-beleidskaders/Beeldregie-en-beeldkwaliteitsplannen.html.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

16

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

2.4.3

Archeologische Monumenten

Binnen de Omgevingswet wordt gesproken over een archeologisch monument indien het een vastgestelde vindplaats betreft. Dit houdt in dat er archeologische resten zijn aangetroffen op de locatie, maar het hoeft niet te betekenen dat deze terreinen een wettelijke bescherming hebben. De wettelijke bescherming geldt alleen voor rijks- en gemeentelijke archeologische monumenten alsmede Provinciale terrein van archeologisch belang. Naast archeologische monumenten onderscheidt de Omgevingswet ook “te verwachten monumenten”; het gaat hierbij om specifieke zones op de archeologische verwachtingsen of beleidskaart, waar een aantoonbare archeologische verwachting voor geldt. In het onderzoek voorafgaand aan dit beleidsadviesrapport zijn in totaal ca. 150 vindplaatsen geïnventariseerd, waarvan het overgrote deel te maken heeft met de scheepvaart uit de tijd dat het grondgebied van Lelystad deel was van de Zuiderzee. Er zijn daarnaast 23 vindplaatsen met mogelijke bewonings- of gebruiksresten uit veel oudere tijden, het Paleolithicum tot Neolithicum toen het grondgebied ook land was, en die in verschillende sedimenten in de ondergrond van Lelystad aanwezig zijn. Tenslotte zijn ook vliegtuigwrakken gevonden in Lelystad. De meeste van die wrakken kunnen in verband gebracht worden met de Tweede Wereldoorlog.

Afbeelding 8 Archeologische resultaten van het onderzoek in Kotterbos. Bron: Heeringen et al 2014

Archeologische Maatregelenkaart In 2007 is een Maatregelenkaart opgesteld. Naast de aanduiding van de provinciale aardkundige en landschappelijke waarden en PArK gebieden, is op de kaart onderscheid gemaakt tussen vijf categorieën: Archeologische waarde, hoge, middelhoge en lage archeologische verwachting en geen archeologische

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

17

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

verwachting. In 2008 is aansluitend hierop een document opgesteld over de archeologische monumentenzorg in Lelystad.17 Hierbij is per verwachtingscategorie aangeduid wat de onderzoekeisen zijn. Voor de gebieden met een lage of geen verwachting is destijds gekozen om geen archeologisch onderzoek als een vereiste te stellen. Daarnaast is opgemerkt dat op het voorkomen van scheepswrakken geen beleid kon worden opgesteld, omdat deze niet gekoppeld zijn aan bepaalde landschappelijke omstandigheden en in principe overal binnen de gemeente voor kunnen komen. De waterbodem is niet meegenomen in de huidige beleidsvorming.18 De instandhouding van archeologische terreinen is opgenomen in de Verordening voor de Fysieke Leefomgeving, evenals de geldende regels ten aanzien van het uitvoeren van archeologisch onderzoek. Landelijke handreiking Archeologische inventarisatiekaarten Uit de Verkenning Archeologie blijkt dat binnen de archeologie ingezet wordt op het in beeld brengen van de voorraad archeologische vindplaatsen op een uniforme wijze. Hiervoor zijn gezamenlijke uitgangspunten opgesteld voor het opstellen van archeologische inventarisatiekaarten op lokaal en regionaal niveau.19 Dit betreft een richtinggevend document dat is opgesteld om de kwaliteit van de verwachtingskaarten te verbeteren en invulling gegeven aan het begrip ‘aantoonbare archeologische verwachtingen’.

Bij de behandeling van de Omgevingswet in de Tweede Kamer is immers nadrukkelijk gevraagd om de kwaliteit van gemeentelijk archeologische verwachtingskaarten te verbeteren, en niet willekeuring, zonder voldoende onderbouwing, binnen het gemeentelijk grondgebied archeologische verwachtingszones aan te wijzen, waardoor de lastendruk wordt verhoogd. Ook verwachtingszones moeten aantoonbaar en verdedigbaar zijn. Binnen de genoemde handleiding is daarom een normstellend kader opgesteld om te komen tot betrouwbaarder verwachtingszones. Conclusie/Aanbevelingen Vanuit de Omgevingswet, de inventarisatie en analyse van de archeologische onderzoeken in de periode na 2007 blijkt dat een actualisatie van de huidige beleidskaart nodig is om aan te kunnen sluiten bij de vereisten uit de Omgevingswet. Er zijn uit de inventarisatie ca. 150 vindplaatsen bekend. Een aantal van deze vindsplaatsen komen op basis van hun hoge archeologische waarde, mate van conservering of bedreiging, en vanuit het belang voor het verhaal en DNA van Lelystad, in aanmerking voor extra bescherming middels de status gemeentelijk monument. Op de huidige kaart heeft de waterbodem nog geen archeologische bescherming. Vanuit de Erfgoedwet is de gemeente verplicht zorg te dragen voor mogelijk archeologische resten in de Waterbodem.

Daarom dient ook de archeologie van de waterbodem toegevoegd te worden aan de archeologische beleidskaart.

17

Born 2008.

18

Hessing / Alkemade 2007, 35-38.

19

Breimer et al 2020.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

18

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

2.4.4

Cultuurlandschappen

Landschappen waarvan het karakter wordt bepaald door interactie tussen natuurlijke en menselijke factoren maken deel uit van het cultureel erfgoed. Gedacht kan worden aan de verschillende dijken en vaarten, zoals de Knardijk, de Larservaart en de Zuiderzeepolder met kenmerkende percelering. Ook de aangelegde bossen zoals het Hollandse Hout of de resten van de eerste ontginningen behoren tot de cultuurlandschappen. Conclusie/Aanbevelingen In de uitgevoerde inventarisaties mist nog een systematische verkenning van het groen erfgoed in de openbare ruimte. Ook is er op dit moment geen specifiek beleid met betrekking tot cultuurhistorische landschapselementen. Binnen de gemeente valt landschap (waaronder het cultuurhistorisch landschap) onder de afdeling Natuur. Deze afdeling heeft in 2015 een visie opgesteld op het groenbeheer van de parken in Lelystad. De visie wordt op dit moment nader uitgewerkt in een Parkenplan. De verwachting is dat dit plan in 2025 onderdeel is van beleid.20 Ook is een Agenda Natuur opgesteld.

In de Agenda Natuur21 en de uitwerking hiervan in het programma Van groen dromen naar groen doen wordt het begrip cultuurlandschap of landschappelijk erfgoed niet genoemd, maar is dit indirect wel onderwerp van de visie, waarin de nadruk wordt gelegd op de groene identiteit van Lelystad, en gesteld wordt dat stad en omliggend landschap nauw met elkaar verweven zijn en de stad haar identiteit ontleent aan het landschap met natuur in en rondom de stad. Aanbevolen wordt om het groen erfgoed in de openbare ruimte van de stad te inventariseren en zowel in het Parkenplan als in het programma onder de Agenda Natuur expliciet te benoemen zodat het op gepaste wijze wordt meegenomen in het groenbeheer. Daarnaast wordt aanbevolen niet alle cultuurlandschappelijke structuren uit de groslijst van eenzelfde bescherming in het Omgevingsplan te voorzien, en hierbij aan te sluiten bij de terminologie uit de handreiking begrippenkader en voor enkele topgebieden passende bescherming te bieden. 2.4.5

Roerend en immaterieel cultureel erfgoed en kunst in de openbare ruimte

Dit erfgoed bestaat uit tastbare bewegelijke elementen of niet-tastbare elementen. Onder roerend erfgoed vallen bijvoorbeeld de materiële vondsten uit archeologische onderzoek die zijn ondergebracht in het provinciaal depot in Bataviastad. Immaterieel erfgoed bestaat uit tradities, kennis en vaardigheden die worden overgebracht op een nieuwe generatie. Het Flevolands Geheugen, het festival Sunsation22 of de Nationale Oldtimerdag23 gehouden in Lelystad behoren tot het immaterieel erfgoed.24 De connectie van de twee evenementen met Lelystad is locatie gebonden. Het festival Sunsation wordt georganiseerd in het ‘Observatorium’ van Robert Morris dat vanwege de speciale aandacht voor akoestiek zeer geschikt is voor het festival en daardoor beter beleefd kan worden. De Nationale Oldtimerdag wordt nu inmiddels jaarlijks door de Stichting Mobiel erfgoed te Lelystad georganiseerd, maar is in beginsel ontstaan uit een groep enthousiaste Lelystedelingen in aansluiting bij een buitenlandse week gericht op Groot Brittannië in de jaren ’80 van de vorige eeuw. Vanuit het idee dat cultuurhistorie van iedereen is wordt geen toegangsprijs gerekend.25 Om dergelijk erfgoed binnen het omgevingsplan op te kunnen nemen, dient een

20

https://www.gemeentelelystad.nl/parken en https://www.gemeentelelystad.nl/Documenten/Vrije%20tijd%20en%20toerisme/Natuur/Groenbeheerplannen/Visie.pdf. 21

https://www.natuurinlelystad.nl/nl/mijn-stad/ambities

22

https://festivalsunsation.nl/immaterieel-erfgoed/.

23

Deze nationale dag heeft ook UNESCO erkenning gekregen.

24

https://www.immaterieelerfgoed.nl/nl/sunsation, https://www.immaterieelerfgoed.nl/nl/page/2568/nationale-oldtimerdag,

25

https://nationaleoldtimerdag.nl/40-jaar-historie/.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

19

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

koppeling gemaakt te kunnen worden met een locatie, zoals bijvoorbeeld de locatie van de jaarlijkse Nationale Oldtimerdag.

Afbeelding 9 Observatorium Robert Morris, de locatie van het Festival Sunsation. Kunst in openbare ruimte en immaterieel erfgoed locatie. Bron Gert Schutte / Land Art Flevoland.

De plaatsing van bijzondere kunstwerken in de openbare ruimte heeft in Lelystad een belangrijke functie bij het bevorderen van een aantrekkelijk leefklimaat, al vanaf de stichting van de stad. De plaatsing van beeldende kunst draagt allereerst bij aan de visuele kwaliteit van de openbare ruimte, maar is tevens van belang voor de herkenbaarheid en identiteit van de stad. Voorbeelden zijn Exposure en de Zuil van Lely. De locatie van het festival Sunsation, het observatorium van Robert Morris, is een mooi voorbeeld waar kunst en immaterieel erfgoed elkaar treffen. Meerjaren onderhoudsprogramma gemeentelijke kunstwerken in de openbare ruimte In de auteurswet van 1912 is vastgelegd dat een eigenaar van een kunstwerk de verplichting heeft dit werk naar behoren te beheren, te onderhouden en waar nodig te restaureren. Als eigenaar van een groot aantal kunstwerken heeft ook de gemeente Lelystad deze verantwoordelijkheid. Daarom heeft de gemeente Lelystad een systematisch meerjarig onderhoudsprogramma opgesteld dat er voor zorgt dat alle gemeentelijke kunstwerken in de openbare ruimte in een goede conditie blijven.26 Ongeveer de helft van de in de groslijst opgenomen kunstwerken in de openbare ruimte is bij de gemeente in beheer. Documentatie lokale verhalen Op de website Flevolands Geheugen worden verhalen verzameld uit de hele provincie.

De verhalen zijn vaak fragmenten uit interviews die onderzoekers afnamen in het kader van hun geschiedschrijving van Flevoland en het Zuiderzeeproject.27 Op de overzichtskaart is te zien dat er honderden verhalen over Lelystad zijn opgenomen, maar ze zijn niet in lijst oproepbaar. Onderzoek erfgoedwaarde Street Art

26

Overgenomen van de website Gemeente Lelystad (Kunst op straat | Gemeente Lelystad), geraadpleegd op 20-3-2023.

27

Verhalen - Flevolands geheugen; geraadpleegd op 14-03-2025.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2693, concept, versie 1.2, d.d. 17 juni 2025

20

In een traditie van vernieuwen! Aandacht voor erfgoed van een jongvolwassen Lelystad Beleidsadviesrapport ten behoeve van de Kadernota Erfgoedbeleid gemeente Lelystad 2025-2030

Vanuit de uitvoeringsagenda FARO wordt de komende jaren door Writers Block en The Street Art Museum Amsterdam (SAMA) een onderzoek uit gevoerd naar de erfgoedwaarde van Street Art. Net als Lelystad is ook deze kunstvorm volwassen aan het worden en ontstaat daarmee de wens om dit te behouden en beschermen. Lelystad is één van de gemeente die worden betrokken bij dit onderzoek. Naast een inventarisatie wordt een waardering van de verschillende Street Art stukken in Lelystad uitgevoerd. Vanuit het onderzoek wordt ook een voorstel gedaan over de wijze waarop deze unieke kunst en erfgoedbeleving bewaard kan worden.28 Conclusie/Aanbevelingen Het immaterieel erfgoed van de gemeente Lelystad is slechts beperkt in beeld bij de gemeente. Wel is er een uitgebreid overzicht van de kunst in de openbare ruimte. Voor deze objecten wordt aanbevolen de volledige lijst van kunstwerken op te nemen in het cultuurbeleid. Daarnaast kan het zinvol zijn om meer inzicht te krijgen in dit thema van de geschiedenis van Lelystad door het in beeld brengen van oeuvres in de omgevingsvormgeving van invloedrijke kunstenaars van Lelystad (bijv. Alfred van Werven, Willem Bouter), hier de uitkomsten van het Street Art onderzoek aan toe te voegen, en kunstwerken in te delen op basis van het type kunstwerk (omgevingskunst, omgevingsvormgevingskunst, landart, streetart of gebouwkunst).

Vervolgens kan dan bepaald worden hoe een selectie uit deze werken betrokken en/of beschermd kunnen worden binnen het erfgoedbeleid. Daarnaast wordt aanbevolen om in de komende beleidsperiode vervolgonderzoek te doen naar de beleidstoepassing van het erfgoed van Festival Sunsation, de Nationale Oldtimerdag en de verhalen uit Lelystad die opgenomen zijn op de website Flevolands Geheugen, waar verhalen worden verzameld uit de hele provincie. De verhalen zijn vaak fragmenten uit interviews die onderzoekers afnamen in het kader van hun geschiedschrijving van Flevoland en het Zuiderzeeproject.29 2.5

Maar….

Lelystad staat voor grote opgaven: een woningbouwopgave (zowel uitbreiding als inbreiding), energietransitie, infrastructuur en bereikbaarheid, werkgelegenheid, klimaatadaptatie, herstructurering, groenontwikkeling en een energieopgave. Deze ontwikkelingen kunnen op gespannen voet komen te staan met (behoud van) erfgoed. Bij de inwoners leven ook zorgen met betrekking tot de opgave en het behouden van cultureel erfgoed. Op de inwonersbijeenkomst zijn deze gedeeld. Het betreft o.a. zorgen over het behoud van voldoende open ruimte vanuit de noodzaak tot het bouwen van woningen. Zo zijn er ook zorgen over het registreren van het verhaal van een gebouw en dat dit mogelijk gebruikt kan worden om sloop/verlies van erfgoed te rechtvaardigen aangezien het verhaal geregistreerd is.