CConstaterende datLelystad
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlagen bij de toelichting_Bijlage 2 MER deel A

Raadsvergadering 24 november 2026, gemeente LelystadBij agendapunt: 26.532 Vaststelling bestemmingsplan Waterfront Stedelijke Kust85.756 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 7 van 10

Draagkracht # broedparen Habitattypen H2310 Stuifzandheiden met struikhei = = H2320 Binnenlandse kraaiheide begroeiingen > > H2330 Zandverstuivingen = = H3130 Zwak gebufferde vennen = > H3160 Zure vennen > > H3260A Beken en rivieren met waterplanten (waterranonkels) > > H4010A Vochtige heiden > > H4030 Droge heiden > > H5130 Jeneverbesstruwelen = > H6230 Heischrale graslanden > > H6410 Blauwgraslanden > > H7110B Actieve hoogvenen (heideveentjes) > > H7140A Overgangs- en trilvenen (trilvenen) = = Projectgerelateerd 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231121-1717 54 H7150 Pioniervegetaties met snavelbiezen > > H7230 Kalkmoerassen = = H9120 Beuken-eikenbossen met hulst > > H9190 Oude eikenbossen > > H91D0 Hoogveenbossen = = H91E0C Vochtige alluviale bossen (beekbegeleidende bossen) = > Habitatrichtlijnsoorten H1042 Gevlekte witsnuitlibel > > > H1083 Vliegend hert > > > H1096 Beekprik > > > H1163 Rivierdonderpad > = > H1166 Kamsalamander = = = H1318 Meervleermuis = = = H1831 Drijvende waterweegbree = = = Broedvogels A072 Wespendief = = 100 A224 Nachtzwaluw = = 610 A229 IJsvogel = = 30 A233 Draaihals > > (her)vestiging A236 Zwarte specht = = 400 A246 Boomleeuwerik = = 2400 A255 Duinpieper > > (her)vestiging A276 Roodborsttapuit = = 1100 A277 Tapuit > > 100 A338 Grauwe klauwier > > 40 =: behoudsdoelstelling >: uitbreidingsdoelstelling Uit hoofdstuk 5 volgt dat voor Natura 2000-gebied

Veluwe stikstofdepositie een relevante storingsfactor is. In de volgende paragraaf is de effectbepaling van stikstofdepositie beschreven. 7.2 Effectbepaling stikstofdepositie De aanleg en het gebruik van de herontwikkeling van het gebied leidt tot een verandering in stikstofemissies en bijbehorende stikstofdepositie binnen nabijgelegen Natura 2000- gebieden. Hiervoor zijn stikstofdepositieberekeningen met AERIUS versie 2023 (november) uitgevoerd. In onderstaande paragrafen zijn de resultaten van de berekeningen voor de eindsituatie en de realisatie beschreven. De uitgangspunten voor de berekeningen zijn opgenomen in bijlage 1. Projectgerelateerd 7.2.1 | Resultaten AERIUS-berekening realisatie Uit de berekeningen volgt dat de Natura 2000- | gebied Veluwe binnen de invloedssfeer ligt van het plan tijdens de realisatie. Voor de bepaling van of er sprake kan zijn van een significant effect ten gevolge van stikstofdepositie op stikstofgevoelig habitattype en/of leefgebied zijn die hexagonen in AERIUS geselecteerd waar de achtergronddepositie plus de planbijdrage de kritische depositiewaarde (KDW) overschrijdt. Deze toenames zijn alleen in het eerste jaar berekend, omdat dan de inzet van het materieel dan het grootst is vanwege de werkzaamheden ten behoeve van de landaanwinning. Na het eerste jaar van uitvoering is er geen sprake van een depositietoename binnen de Veluwe.

In Tabel 7-2 is per habitattype en leefgebied weergegeven wat de maximale planbijdrage is op hexagonen waar de KDW (Wamelink et al., 2023) bijna wordt overschreden | (KDW-70 mol). (AERIUS november 2023) Tabel | 7-2: Habitattypen en leefgebieden met een tijdelijke | stikstofdepositietoename als gevolg van de realisatie | van het Waterfront. De depositietoenames zijn toenames op hexagonen met een naderende overschrijding van | de KDW | (- 70 mol).(AERIUS november 2023) Totale | Maximale | Percentage areaal KDW | oppervlakte | permanente | Oppervlakte met | met Habitattype/ Leefgebied | (mol N/ha/j) binnen Natura | depositie- | depositiebijdrage | depositiebijdrage 2000-gebied (ha) | toename | (ha) | (%) (mol/ha/j) Lg13 – Bos van arme zandgronden | 1071 | 6244,0 | 0,01 | 0,004 | 0,0 H2330 Zandverstuivingen | 714 | 2446,8 | 0,01 | 0,4 | 0,0 ZG: zoekgebied, Lg: leefgebied, KDW: kritische depositiewaarde 7.2.2 | Resultaten AERIUS-berekening eindsituatie Ook in de eindsituatie is er sprake van een depositietoename binnen de Veluwe. Dit wordt veroorzaakt door het gasverbruik van met name het leisureprogramma in Bataviakwartier (hotels, horeca, zwembad e,d,), de scheepvaart- en verkeersbewegingen in het plan. Tabel 7-3: Habitattypen en leefgebieden met een permanente | stikstofdepositietoename als gevolg van de ingebruikname van Waterfront.

De depositietoenames zijn toenames op hexagonen met een naderende overschri jding van | de KDW | (- 70 mol) (AERIUS, november 2023) Totale | Maximale | Percentage areaal KDW | oppervlakte | permanente | Oppervlakte met | met Habitattype/ Leefgebied | (mol N/ha/j) binnen Natura | depositie- | depositiebijdrage | depositiebijdrage 2000-gebied (ha) | toename | (ha) | (%) (mol/ha/j) Lg14 – Eiken- en beukenbos van | 1071 | 28232,5 | 0,01 | 64,8 | 0,2 lemige zandgrond H4030 – Droge heiden | 714 | 9449,9 | 0,01 | 2,8 | 0,03 Lg13 – Bos van arme zandgronden | 1071 | 25052,0 | 0,01 | 73,2 | 0,3 (incl. zoekgebied) | (1087,5) | (10,1) | (0,9) H2330 Zandverstuivingen | 714 | 2221,6 | 0,01 | 21,0 | 0,9 H2310 – Stuifzandheiden met | 714 | 1537,5 | 0,01 | 2,9 | 0,2 struikhei L4030 – Leefgebied droge heiden | 714 | 2160,6 | 0,01 | 4,1 | 0,2 (incl. zoekgebied) | (362,1) | (0,7) | (0,2) 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231121-1717 | 55 Projectgerelateerd 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231121-1717 56 Lg09 – Droog struisgrasland 1000 1168,8 0,01 1,0 0,1 ZG: zoekgebied, Lg: leefgebied, KDW: kritische depositiewaarde 7.3 Uitgangspunten effectbeoordeling stikstofdepositie De gehanteerde uitgangspunten en achtergrondinformatie voor de ecologische effectbeoordeling worden in dit hoofdstuk toegelicht.

7.3.1 Algemene context effecten stikstofdepositie Bij de ecologische effectbeoordeling staan de KDW centraal alsook de instandhoudin gsdoelstellingen, de kwaliteit en sturende factoren van de habitattypen en/of soorten. Hieronder zijn de verschillende aspecten en de aanpak voor effectbeoordeling toegelicht. Kritische depositiewaarde Onder de KDW wordt verstaan (Van Dobben et al., 2012): de grens waarboven het risico niet kan worden uitgesloten dat de kwaliteit van het habitattype significant wordt aangetast als gevolg van de verzurende en/of vermestende invloed van atmosferische depositie. Een kritisch depositieniveau is gedefinieerd als de maximaal toelaatbare hoeveelheid atmosferische depo- sitie waarbij, volgens de huidige wetenschappelijke kennis, negatieve effecten op de structuur en de functies van ecosystemen niet voorkomen. Wanneer de atmosferische depositie hoger is dan de KDW van het habitat of leefgebied bestaat een risico op een significant negatief effect, waardoor het instandhoudingsdoel (in termen van kwaliteit en oppervlakte) niet duurzaam kan worden gerealiseerd. Hoe hoger de overschrijding van het kritische niveau en hoe langduriger die overschrijding, hoe groter het risico met ongewenste effecten op de abiotiek met gevolgen voor de biodiversiteit.

De kwaliteit van een habitattype wordt onder andere bepaald door het voorkomen van kenmerkende planten- en diersoorten en de samenstelling ervan. Of, zoals de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State het formuleert in (onder andere) de uitspraak van 11 maart 2020 (ECLI:NL:RVS:2020:741): “een overschrijding van de KDW betekent niet zonder meer dat de kwaliteit van een habitattype slecht is. De KDW geeft - kort weergegeven - aan bij welke mate van stikstofdepositie wordt aangenomen dat niet langer op voorhand kan worden uitgesloten dat er een risico is dat de kwaliteit van het habitattype wordt aangetast als gevolg van de verzurende en/of vermestende invloed van de stikstofdepositie. Overschrijding van deze waarde betekent dan ook niet dat vaststaat dat een aantasting van de kwaliteit van een habitattype plaatsvindt, maar uitsluitend dat de mogelijkheid van een aantasting niet zonder meer afwezig is.” De KDW definieert per habitattype een norm die internationaal erkend wordt via de UNECE 3. De KDW-en gehanteerd in Nederland (Wamelink et al., 2023) zijn opgesteld via een combinatie van empirisch onderzoek (o.b.v. veldexperimenten met bandbreedtes) en via ecologische modellering (o.b.v. bodemmodel en grenswaarden van vegetatie voor beschikbaarheid van stikstof en zuurgraad).

In 2022 zijn de ranges voor kritische depositiewaarden geactualiseerd en door de UNECE vastgesteld (Bobbink et al., 2022). Daarbij werd, meer dan voorheen, een verband gelegd met de Europees beschermde habitattypen. Deze nieuwe kennis was aanleiding om ook het Nederlandse rappor t in 2023 te actualiseren (Wamelink et al., 2023) en de KDW’s bij te stellen. Voor 64 typen is de KDW onveranderd gebleven, voor 32 typen is deze omlaag en voor 2 is deze omhooggegaan. O.a. typen op de hogere 3 Verenigde Naties Economische Commissie voor Europa; UNECE Projectgerelateerd zandgronden, zoals de Veluwe, is deze omlaaggegaan vanwege langdurige overbelasting en versterkte verzuring. Onder andere Droge heide en stuifzandheiden (van 1071 naar 741 mol /ha/j, beuken- eikenbossen met hulst (van 1429 naar 1071 mol N/ha/j), blauwgraslanden (van 1071 naar 786 mol N/ha/j). De KDW verschilt per habitattype. Hierbij is een indeling gemaakt van uiterst gevoelig, zeer gevoelig, gevoelig en matig gevoelig. In Tabel | 7-4 zijn de klassen | weergegeven, alsook voorbeelden van habitattypen, die daarbinnen vallen. De KDW is primair uitgedrukt in (hele) kilogrammen stikstof per hectare per jaar. Vermelding van gewichtshoeveelheden kleiner dan hele kilogrammen wordt (vanuit nauwkeurigheid) niet verantwoord geacht.

Omdat vaak gebruik wordt gemaakt van mol -eenheid, zijn de kilogrammen rekenkundig omgezet naar hele molen (1 kg N = 71,43 mol N). De effecten van een hogere stikstofdepositie dan de KDW verlopen doorgaans gradueel beginnend met kwaliteitsverlies en in een ‘worst case’-situatie (zonder beheer) eindigt het in areaalverlies. Afhankelijk van de gevoeligheid van het type kan dit na 10 tot 20 jaar optreden, wanneer geen (herstel)beheermaatregelen worden toegepast (Vertegaal & Goderie, 2020). Bij de gebufferde habitattypen (o.a. gebufferde vennen, heischrale graslanden, blauwgraslanden, kranswierwateren, meren met krabbenscheer) is geen sprake van een gradueel kwaliteitsverlies maar kan bij wisselende stikstofdepositie sprake zijn van een ‘plotselinge’ omslag, die overigens sterk afhankelijk is van de lokale situatie (o.a. mate van buffering).

Tabel 7-4: Indeling van gevoeligheidsklassen voor habitattypen en ingeschat tijdpad voor areaalverlies van een habitattype als gevolg van kwaliteitsverlies door stikstofdepositie (Vertegaal & Goderie, 2020) Gevoeligheids- | KDW | KDW | Tijdspad verlies habitattype klasse | (kg | (mol N/ha/j) | Habitattypen voorbeelden | (uitgezonderd gebufferde N/ha/j) | typen)* Zwakgebufferde en zure vennen, Uiterst gevoelig | 6-15 kg | <1000 | zandverstuivingen, heischrale | 10 jaar graslanden, actieve hoogvenen, droge heide, blauwgraslanden Vochtige heidetypen, Zeer gevoelig | 15 -21 kg | 1000- | 1500 | jeneverbesstruwelen, oude | 12,5 jaar eikenbossen, kalkmoerassen pioniervegetaties, beuken- | eikenbossen, Gevoelig | 21- | 28 kg | 1500- | 2000 | Beekbegeleidende bossen, | 15 jaar hoogveenbossen Beken en rivieren met waterplanten, Matig gevoelig | > 28 kg | >2000 | meren met krabbenscheer, essen- | 20 jaar iepenbossen, kranswierwateren * bij gebufferde habitattypen (gebufferde vennen, heischrale graslanden, blauwgraslanden, kranswierwateren, meren met krabbenscheer) is geen sprake van een gradueel kwaliteitsverlies maar van een ‘plotselinge’ omslag sterk afhankelijk van de lokale situatie (o.a.

mate van buffering) ( Vertegaal & Goderie, 2020) Afhankelijk van het bodemtype, het habitattype en sleutelfactoren (onder meer grond- | en oppervlaktewaterhuishouding, toegepast (natuur)beheer, natuurlijke dynamiek) heeft stikstofdepositie in meer of mindere mate een effect. Ondanks een verhoogde achtergronddepositie is het mogelijk om verschillende habitattypen en leefgebieden duurzaam in stand te houden indien de sturende factoren die het voorkomen bepalen (als dit niet stikstof is), zoals hydrologie | en/of beheer, op orde zijn. Dat enkele zeer gevoelige habitattypen in goed ontwikkelde vorm aanwezig zijn in weerwil van de al decennia veel te hoge achtergronddepositie, benadrukt dit. Dit wordt ook door Vink & Van Hinsberg (2019) bevestigd. Zij geven aan dat op individuele locaties de effecten als gevolg van stikstofdepositie kunnen afwijken, omdat de lokale omstandigheden anders zijn dan de ‘standaard’ condities. Bij hogere deposities kan een hoger aantal plantensoorten aanwezig zijn, alsook een lager aantal soorten bij lagere deposities. Dit toont aan dat stikstofdepositie slechts één van de factoren is die van invloed is op de kwaliteit.

22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231121-1717 | 57 Projectgerelateerd 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231121-1717 58 Stikstofdepositie is voornamelijk van belang voor de habitattypen maar kan ook consequenties hebben voor leefgebieden van soorten. Een toename van stikstofdepositie, zoals boven beschreven, kan schadelijk zijn voor de abiotiek die ten grondslag ligt aan het voorkomen van habitattypen. Vervolgens kunnen typische soorten, maar ook Vogel- en/of Habitatrichtlijnsoorten, die afhankelijk zijn van een goede vegetatieve opbouw en samenstelling van een habitattype, nadelig beïnvloed worden. Huidige achtergronddepositie, overschrijding van de KDW en trend In de meeste habitattypen functioneert een stikstofkringloop, waarin grotere hoeveelheden stikstof (veelal duizenden kilo’s per ha) in verschillende vormen circuleren, zoals NO3, NO2, NH4+ opgelost in (grond)water en als N2 (80% in de lucht-niet reactief). Een groot deel van de stikstof is als eiwit vastgelegd in vegetatie, strooisel en bodembiota (bacteriën, schimmels, protozoen, nematoden, wormen). Het aandeel ‘opgeslagen’ stikstof in bodemorganismen is bij schrale graslanden vele malen groter dan bij de vegetatie zelf (Kemmers et al., 2010). Onverstoorde, natuurlijke achtergronddeposities van NOx en NH3 (reactieve vorm) liggen in de orde van 1-5 kg stikstof per ha per jaar, overeenkomend met 71 – 357 mol N/ha/j.

Er is in Nederland echter geen sprake meer van een natuurlijke achtergronddepositie. Door de mens is de achtergronddepositie van NOx en NH3 aanzienlijk hoger geworden. De achtergronddepositie in Nederland ligt grofweg tussen de 1000 en 3500 mol N/ha/j met grote regionale verschillen. In de open terreinen en langs de kust is de achtergronddepositie het laagst. Dit komt enerzijds door zeewind en grotere invang bij bos dan open kale terreinen (open water/lage vegetatie/bos 1 x / 2 x / 4 x; Van Dobben & Van Hinsberg, 2008). De achtergronddepositie van de huidige situatie, opgenomen in AERIUS 2023 wordt bepaald op basis van een gemiddelde over meerdere jaren. Meteorologische omstandigheden kunnen van jaar tot jaar variaties in de deposities geven van ordegrootte 10 procent (RIVM, 2018). Dit betekent dat bij een achtergronddepositie tussen de 1000 en 3500 mol N/ha/j een fluctuatie te voorzien is van tussen de 100 en 350 mol N/ha/j. Gekeken naar de kritische depositiewaarden van de verschillende habitattypen is sprake van geen, een matige tot een sterk overbelaste situatie. Matige overbelasting betreft een overschrijding van de KDW van meer dan 70 mol (ca 1 kg N/ha/j) tot 2x de KDW, bij sterke overbelasting is sprake van een totale stikstofdepositie van meer dan 2x de KDW.

In hoeverre sprake is van een overbelaste situatie is enerzijds afhankelijk van de standplaats (arme zandgronden of voedselrijker en gebufferd riviergebied) en anderzijds de hoogte van de achtergronddepositie. De stikstofdepositie in stikstofgevoelige natuur in Natura 2000-gebieden in Nederland is sinds 2005 met ongeveer 20 procent afgenomen en is nu gemiddeld circa 1.440 mol/ha/jaar. Deze omvang fluctueert van jaar tot jaar door wisselende weersomstandigheden en emissieniveaus. Door de stagnerende afname van de ammoniakemissie is de stikstofdepositie sinds 2010 ongeveer gelijk gebleven, ondanks de afname in de emissie en depositie van stikstofoxiden (Marra et al., RIVM 2022)[1]. Ondanks de daling is zeker ter hoogte van zeer gevoelige habitattypen op regionaal niveau sprake van overschrijding van de KDW. Om te bepalen of sprake is van een overschrijding van de KDW is gebruik gemaakt van de meest actuele achtergronddepositie, zoals opgenomen in AERIUS (versie 2023). Gevolgen langdurige overmatige stikstofdepositie De huidige concentraties stikstof (NOx en NH3) in Nederland zijn zodanig dat directe toxische schade van deze gassen aan planten en (korst)mossen (bijna) niet meer voorkomt (Smits & Bal, 2014). Een uitzondering is de directe schade van ammoniak op een aantal (korst)mossen en bovengrondse delen van kwetsbare planten.

Ammoniak en stikstofoxiden hebben een verschillend effect op planten en Projectgerelateerd 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231121-1717 59 (korst)mossen. Via de bladeren komt stikstof de plant binnen via de huidmondjes. (Korst)mossen zijn volledig afhankelijk van stikstof in de lucht, planten worden afhankelijk van de soort gevoed door wortels en de lucht. Bij lage concentraties stimuleert stikstof de groei; bij hoge concentraties treedt beschadiging op van cellen (De Vries & Erisman, 2020). De directe effecten van ammoniak op gevoelige korstmossen beginnen al op te treden boven een jaargemiddelde ammoniakconcentratie van 1 μg/m 3 lucht (Van den Broeck et al., 2009). Deze waarde is in bijna alle Nederlandse Natura 2000-gebieden hoger. Lagere concentraties van ammoniak (lager dan 5 μg/m3) bevinden zich langs de kust en ter hoogte van de Veluwe (RIVM, concentratiekaart NH3, 2021). Voor stikstofoxiden is de waarde waarbij bovengrondse effecten op planten optreden zo hoog dat die in de praktijk niet wordt waargenomen (De Vries & Erisman, 2020). De langdurige en overmatige stikstofdepositie heeft met name negatieve gevolgen voor de bodems van drogere zandlandschappen (Bobbink, 2021).

Droge terrestrische systemen zijn extra kwetsbaar door de uitspoeling van de overmaat aan nitraat uit de bodem, dat gepaard gaat met versnelde verzuring en uitspoeling van basen zoals calcium, kalium, magnesium en verminderde beschikbaarheid van fosfaat. Uit onderzoek in Noorwegen blijkt dat gereduceerd NH3 een significant verzurend effect heeft in (zeer) zwak tot matig gebufferde omstandigheden en pH van 4,5 tot 6,5 wat bij toediening van geoxideerd stikstof (NOx) niet optrad. In systemen waar de vegetatie gericht is op nitraat zijn de effecten het grootst. Bij van oorsprong zure systemen (hoogveen, zure heide en sommige bossen pH ≤ 4,2) zijn de kenmerkende planten al aangepast aan ammonium als enige bron van stikstof (Bobbink & Weijters, 2018). De uitspoeling van basen en hoge beschikbaarheid van stikstof in de bodem heeft doorwerking in planten met een scheve verhouding van nutriënten zoals de N/P ratio (zogenaamde ‘nutriëntenonbalans’ in bladeren). Bij een lagere pH en uitputting van de basen komt aluminium (toxisch) vrij en is stikstof meer in de vorm van ammonium (NH4) dan nitraat (NO3) aanwezig. Dit heeft ook negatieve gevolgen voor veel organismen (o.a. mycorrhiza, bodemleven).

Op basis van studies, waaronder een aantal recente onderzoeken in Bobbink (2021) alsook getoond bij het symposium steenmeelproeven Veluwe (2021), komt naar voren dat de habitattypen op de hogere drogere arme zandgronden, met name de oude loofbossen, oude eikenbossen en beuken-eikenbossen met hulst, door stelselmatig te hoge achtergrond- depositie (overwegend gereduceerd stikstof NH3) te kampen hebben met versnelde bodemverzuring met negatieve gevolgen voor de kwaliteit van het strooisel en bodemleven en kwaliteitsverslechtering van bomen met doorwerking in het voedselweb (insecten en predatoren). De kwaliteitsverslechtering van de bomen maakt het bos extra gevoelig voor ziektes, plagen en droogte. De habitattypen die op de urgentielijst staan (gebaseerd op de methode Bobbink 2022) waarvoor het risico op knelpunten ten aanzien van de drukfactor stikstof hoog is en waarvoor in beperkte mate effectieve herstelmaatregelen beschikbaar zijn met het oog op het realiseren van een gunstige staat van instandhouding, zijn onder andere duinbossen, zandverstuivingen, zeer zwak en zwak gebufferde vennen, moerasheide, heischrale graslanden, actieve hoogvenen, veenmosrietlanden, beuken-eikenbossen met hulst, oude eikenbossen en eiken-haagbeukenbossen.

7.3.2 Ecologische relevantie Hiervoor zijn de gevolgen beschreven van een atmosferische stikstofdepositie die (langdurig) hoger is dan de KDW van een habitattype. Bij een beoordeling van een project of plan is de vraag in hoeverre de additionele stikstofdepositie als gevolg van het voornemen kan leiden tot significant negatieve gevolgen. Het AERIUS-rekenmodel kan stikstofdepositie in molen N/ha/j berekenen tot meerdere decimalen achter de komma. Algemeen uitgangspunt is dat een stikstofdepositie van (afgerond) 0,01 mol N/ha/j of hoger beoordeeld dient te worden. Een berekening van een voornemen laat gezien de lage grenswaarden en wijde verspreiding al snel meerdere Natura 2000-gebieden zien met diverse habitattypen en/of leefgebieden binnen de invloedssfeer. Deze paragraaf heeft als doel de ecologische relevantie van een Projectgerelateerd berekende geringe stikstofdepositie te beschrijven in het licht van het ecologisch systeem, de stikstofkringloop en de natuurlijke fluctuatie in depositie. Voor stikstofdepositie geldt dat het accumuleert in het systeem en dat ook kleine hoeveelheden die lange tijd deponeren kunnen leiden tot gevolgen voor een stikstofgevoelig habitattype of leefgebied van een soort. Een ecologische verandering is pas waarneembaar als een aanzienlijke hoeveelheid gedurende meerdere jaren (langdurig) accumuleert in het systeem.

De vraag is dus, wat een relevante bijdrage is. Wanneer geen sprake is van een relevante bijdrage die leidt tot kwaliteitsverlies, is geen verdergaande en uitgebreide ecologische beoordeling nodig. Om een beeld te krijgen van een relevante bijdrage en de invloed van stikstofdepositie op de concurrentiepositie van plantensoorten is hieronder een illustratieve berekening opgenomen voor een depositietoename van een tot een honderdste mol N/ha/j. De bijdrage van 0,1 en 0,01 mol N/ha is omgerekend van hectare naar plantniveau: Per ha | 0,1 mol =1,4 gram N | 0,01 mol N = 0,14 gram N Per m2 | 0,00001 mol = 0,00014 gram | 0,000001 mol = 0,000014 gram Per plant | 0,0000001 mol – 0,0000014 gram | 0,00000001 mol N = 0,0000014 gram N (10cm*10cm) Ter vergelijking: 0,01 mol (0,14 gram) is vergelijkbaar met minder dan een halve ganzenkeutel verspreid over een hectare. Bij kleine planten met een wortelstelsel van 10 x 10 cm komt dit overeen met 0,00000014 gram stikstof per plant. De omvang van een bijdrage van enkele honderdsten molen tot een tiende mol is te beperkt om ecologische doorwerking te hebben. Op basis van voorheen genoemde aspecten ten aanzien van stikstofdepositie kan het volgende gesteld worden: • | De omvang van een bijdrage van minder dan 0,10 mol N/ha/j is in vergelijking met de natuurlijke fluctuatie van 5- 10% in achtergronddepositie, d.w.z.

75- | 150 mol N/ha/j bij een achtergronddepositie van 1500 mol N/ha/j te verwaarlozen; • | Het betekent geen (wezenlijke) verandering van de huidige achtergronddepositie van gemiddeld 1600 mol N/ha/j (2018, bron RIVM). De maximale projectbijdrage van bijvoorbeeld 0,10 mol is 0,005% van de achtergronddepositie; • | De beperkte projectbijdrage heeft geen invloed op het regulier natuurbeheer (o.a. hooilandbeheer, begrazing, plaggen, uitbaggeren wateren) van habitattypen die daarvan afhankelijk zijn; • | De omvang van een bijdrage van een tiende mol is in vergelijking met de totale stikstofkringloop van natuurlijke habitats met een biomassaproductie van tientallen kg N/ha/j te verwaarlozen. Dit betreft de totale aanvoer van stikstof, dus ook vanuit bronnen naast atmosferische depositie zoals via grond- | en oppervlaktewater, nalevering uit de bodem, mineralisatie van organisch materiaal en natuurlijke bemesting; • | Een depositie van 0,1 mol N/ha/j komt overeen met 0,002- | 0,005% van de jaarlijks benodigde hoeveelheid stikstof voor natuurlijke habitats. Ook wanneer deze dosis volledig ter beschikking komt aan de vegetatie (wat niet het geval is, bijvoorbeeld door uitspoeling), zal dit niet leiden tot een meetbare verandering in groeisnelheid van individuele planten en daarmee tot veranderingen in concurrentiepositie.

Gecontroleerde experimenten gericht op dosis-effect relaties, worden uitgevoerd met stikstofgiftes in stappen van kg | 4. Significante gevolgen treden afhankelijk van het habitattype op bij giftes van 5 tot 20 kg. Mede op basis hiervan zijn de kritische depositiewaardes uitgedrukt in kg (Van Dobben et al., 2012); • | Een beperkte bijdrage van 0,1 mol N/ha/j is dermate gering, dat er doorgaans: o | geen waarneembare verandering optreedt van de standplaats; o | geen sprake is van een ecologische doorwerking op planten- | of (korst)mosniveau; 4 Empirische onderzoeken met gecontroleerde stikstofgiften van 1-10 | -20- | 30-40 kg bij o.a. duintypen (Kooymans, Van den Berg, Remke et al) hoogveenonderzoek West-Ierland (Remke et.al., 2009) 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231121-1717 | 60 Projectgerelateerd 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231121-1717 61 o dan ook geen sprake is van doorwerking in de kwaliteit van het habitattype; o dan ook geen sprake is van (significante) negatieve gevolgen op de instandhoudingsdoelstelling van het habitattype (behoud of verbetering kwaliteit) voor het Natura 2000-gebied; o en dan ook geen sprake is van verlies van areaal van het habitattype als gevolg van stikstofdepositiebijdrage. Pas in geval van een relevante stikstofdepositiebijdrage treden na tientallen jaren ecologische effecten in de vorm van kwaliteitsverlies en uiteindelijk areaalverlies op.

Dit kan zich afspelen, afhankelijk van de gevoeligheid van een habitattype, in een periode van 10-20 jaar. Hierbij is nog geen rekening gehouden met het huidige reguliere beheer om de habitattypen in stand te houden. Hierdoor wordt die periode immers verlengd. Wanneer geen sprake is van een relevante stikstofdepositiebijdrage kan eenvoudigweg geen sprake zijn van ecologische doorwerking en is er geen sprake van conflicten met het duurzaam behalen van geformuleerde instandhoudingsdoelstellingen. Bovenstaande toelichting ten aanzien van de ecologische relevantie van stikstofdepositie is niet bedoeld om een rekengrens van 0,1 mol N/ha/j te introduceren. Zoals aangegeven, is de ecologische relevantie van een berekende geringe stikstofdepositie beschreven in het licht van het ecologisch systeem, de stikstofkringloop en de natuurlijke fluctuatie in depositie. In het hier opvolgend hoofdstuk 4 wordt alsnog alle berekende toenames (dus van meer dan 0,005 mol N/ha/jaar, in figuren en tabellen afgerond naar 0,01 mol N/ha/j voor de leesbaarheid) op stikstofgevoelig habitattype of leefgebied, ecologisch beoordeeld. Hierbij wordt geen rekenkundige grens gebruikt en is de conclusie gebaseerd op een locatiespecifieke beoordeling.

7.3.3 Aanpak effectbeoordeling Instandhoudingsdoelstellingen De instandhoudingsdoelstellingen uit de aanwijzingsbesluiten en het Wijzigingsbesluit aanwezige waarden vormen het toetsingskader. De doelen zijn gericht op areaal, kwaliteit en bij soorten op aantallen waarvoor een behouds-, uitbreidings-, of verbeteropgave geldt. De staat van instandhouding is gunstig als de trend vanaf het moment van aanwijzing neutraal of positief is en/of dat de gestelde aantallen bijvoorbeeld broedvogels en of overwinterende vogels worden gehaald. Voor de bepaling van het voorkomen van habitattypen, soorten en bijbehorend leefgebied binnen het Natura 2000-gebied wordt gebruik gemaakt van de meest actuele informatie in beheerplannen, de gebiedsanalyses uit 2017, natuurdoelanalyses, de actuele vigerende habitattypen- en leefgebiedskaarten. In het voorgeschreven stikstofdepositierekenmodel AERIUS-calculator zijn de meest actuele habitattypenkaart en stikstofgevoelige leefgebieden opgenomen. Daarnaast zijn habitattypenkaarten te raadplegen via provinciale websites (geoportaal). Waar andere bronnen zijn geraadpleegd is dat expliciet vermeld. Zoekgebieden Voor zowel de habitattypen als leefgebieden zijn zoekgebieden (afgekort in tabellen als zg) aangegeven op de habitattypen- en leefgebiedenkaart.

Met de zoekgebieden zijn conform het Methodiekdocument kartering habitattypen Natura 2000 (Projectgroep habitatkartering, 2015) locaties aangegeven waar de aanwezigheid van een habitattype en/of leefgebied niet met zekerheid door middel van kartering is vastgesteld, maar dat deze met een bepaalde mate van zekerheid aanwezig is. De zoekgebieden zijn integraal meegenomen bij de ecologische effectbeoordeling van het habitattype en/of leefgebied van soorten. Projectgerelateerd 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231121-1717 62 Effectbeoordeling habitattypen Bij de effectbeoordeling van habitattypen wordt alleen gekeken naar die locaties waar sprake is van een stikstofdepositietoename in een situatie van een overschrijding van de kritische depositiewaarde. Vegetaties zijn namelijk gebonden aan een standplaats. De locaties van een habitattype waar sprake is van een afname in stikstofdepositie zijn niet betrokken in de effectbeoordeling. Om te kunnen bepalen of er sprake is van mogelijke significant negatieve effecten wordt het volledige ecologische systeem en de rol van stikstofdepositie daarin beschouwd in een context van allerlei complexe interacties en aanwezige systeemeigenschappen. Hierbij is van belang wat voor het desbetreffende habitattype de sleutelfactoren zijn. Dit zijn de factoren die bepalend zijn voor het voorkomen en de kwaliteit van het habitattype.

Het betreft vaak de sturende factoren (grond)waterhuishouding, toegepast (natuur)beheer en aanwezigheid van (natuurlijke) dynamiek. Bij de beoordeling zijn de ecologische eisen en andere gebiedspecifieke informatie van de betreffende habitattypen/leefgebieden betrokken. Hierbij is gebruik gemaakt van de meest recente profielendocumenten, herstelstrategieën, beheerplannen, gebiedsanalyses, natuurdoelanalyse, alsook projectplannen waterwet en provinciale inpassingsplannen in het kader van uitvoering van herstelmaatregelen, monitoringsgegevens, naast algemene landschapsecologische kennis. Daarnaast is gebruik gemaakt van specifieke gebiedskennis van ecologen. De effectbeoordeling richt zich in eerste aanleg op de kwaliteit, stikstofdepositie heeft immers mogelijk negatieve gevolgen voor de kwaliteit van habitattypen, wat uiteindelijk bij verdergaande achteruitgang van de kwaliteit tot een afname in areaal kan leiden. Kwaliteit van de habitattypen wordt uitgedrukt in de aspecten vegetatie, abiotiek, typische soorten en overige kenmerken van structuur en functie. Voor de bepaling van de kwaliteit van de habitattypen wordt ook gekeken naar het toegepast beheer en herstelmaatregelen waarvan zeker is dat die uitgevoerd en effectief zijn. Herstelmaatregelen zijn niet alleen gericht op effecten van stikstofdepositie, maar ook op functioneel herstel en uitbreiding.

Beheer in de vorm van begrazing, maaien en afvoeren, afplaggen, uitbaggeren is voor de diverse habitattypen noodzakelijk om de natuurlijke successie terug te zetten en is daarmee een sterk bepalende sleutelfactor voor de kwaliteit van een habitattype. Met de te hoge stikstofdepositie, mogelijk versterkt door verdroging en/of achterstallig beheer, kan er versnelde successie met vergrassing en verbossing optreden. Ook de keuze van de (natuur)beheerder voor het type beheer zoals hooilandbeheer, extensieve begrazing of geen regulier beheer, kan leiden tot versnelde ophoping van biomassa waarbij de invloed van een te hoge stikstofdepositie een ondergeschikte rol heeft op de ontwikkeling van een habitattype. Een deel van de herstelmaatregelen omvat een reguliere beheersmaatregel maar vanwege de versnelde successie moet deze terugkerende maatregel iets vaker ingezet worden of het betreft een herstelmaatregel van achterstallig beheer. De scheidslijn tussen regulier beheer en herstelmaatregel gericht op het terugzetten van successie is hierdoor niet altijd even duidelijk te trekken. Typische soorten van habitattypen Een habitattype bestaat uit specifieke plantengemeenschappen waarbij ook typische planten en/of diersoorten zijn toegekend die kenmerkend zijn voor het habitattype.

Bij de effectbeoordeling van stikstofdepositie op de kwaliteit van het habitattype is dit integraal meegenomen. Deze typische soorten kunnen voor een Natura 2000-gebied al kwalificerend zijn als Habitat- en Vogelrichtlijnsoort. Op deze wijze wordt de projectbijdrage op typische soorten voor een deel gedekt. Voor de overige soorten is de dosis-effect-relatie van stikstofdepositie vaak niet goed onderzocht. Daarbij is het voorkomen van soorten mede afhankelijk van de verspreiding van de soort. Een habitattype kan optimaal zijn qua abiotische en biotische omstandigheden maar kan door afwezigheid van de soort in de omgeving en/of door versnippering niet bereikbaar zijn. Bepalend blijft voor deze typische soorten dat er sprake is van constante abiotische en biotische omstandigheden. Bij de effectbeoordeling van de habitattypen wordt aan deze sturende factoren getoetst zodat ook de typische soorten zijn mee beoordeeld. Projectgerelateerd 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231121-1717 63 Effectbeoordeling Habitatrichtlijnsoorten en Vogelrichtlijnsoorten De effectbeoordeling van Habitat- en Vogelrichtlijnsoorten die (deels) afhankelijk zijn van stikstofgevoelig leefgebied is anders dan bij de habitattypen. De meeste soorten zijn veelal afhankelijk van meerdere vegetatietypen (habitattypen en/of leefgebieden) en zijn niet strikt gebonden aan een stikstofgevoelig leefgebied.

In de gebiedsanalyses zijn de soorten beschreven die geheel of deels gebruik maken van stikstofgevoelig leefgebied en/of habitattypen. In het rekenprogramma AERIUS 2023 is al het potentieel geschikt leefgebied opgenomen, dat groter van omvang kan zijn dan het daadwerkelijk benodigde leefgebied voor de instandhoudingsdoelstelling, waarmee de berekening een overschatting kan zijn van de daadwerkelijke toename ter hoogte van een stikstofgevoelig leefgebied. Daarnaast is een groot deel van de stikstofgevoelige Natura 2000- soorten niet strikt gebonden aan stikstofgevoelig leefgebied. Als eerste stap is bij de soorten bepaald welke leefgebieden hierbij horen. Vervolgens is alleen gekeken naar die locaties waar sprake is van een toename in stikstofdepositie in een situatie van een overschrijding van de KDW. Bij de ecologische beoordeling van Habitat- en Vogelrichtlijnsoorten staat de vraag centraal of het Natura 2000-gebied voldoende draagkracht biedt voor een minimaal aantal van de aangewezen soort (populatie). De meeste soorten zijn in meer of mindere mate mobiel en zijn daarmee niet strikt plaatsgebonden. Belangrijk is dat het gebied voldoet aan de instandhoudingsdoelstelling en hiervoor voldoende draagkracht heeft.

De draagkracht van een gebied wordt bepaald door aanbod van geschikt leefgebied, dat kan bestaan uit een divers aanbod van verschillende vegetatietypen (habitattypen en leefgebieden), alsook voldoende rust. 7.4 Effectbeoordeling habitattypen eindsituatie 7.4.1 H4030 Droge heiden Instandhoudingsdoelstelling De instandhoudingsdoelstelling voor dit habitattype is uitbreiding van het oppervlakte en verbetering van de kwaliteit. Huidige situatie In het Veluwse heidelandschap neemt het habitattype Droge heiden (H4030) het grootste areaal in. Het totale oppervlak van het habitattype binnen het Natura 2000-gebied is 9449,87 ha (AERIUS, november 2023). Actuele gegevens om een trend te bepalen voor oppervlakte zijn niet beschikbaar. In de gebiedsanalyse is voor oppervlakte een stabiele trend vastgesteld vanaf 1995 tot heden (Provincie Gelderland, 2017 en Arcadis, 2023). Het reguliere beheer van droge heiden bestaat tegenwoordig in de regel uit extensieve begrazing eventueel in combinatie met lokaal plaggen, en het verwijderen van bomen, chopperen, maaien en branden, op een manier die ertoe leidt dat er mozaïeken ontstaan met verschillende leeftijden van de heidestruiken, open plekken met kale grond alsmede verspreide opslag van bomen en struiken. In het Veluwse heidelandschap neemt het habitattype Droge heiden (H4030) het grootste areaal in (Provincie Gelderland, 2017).

Projectgerelateerd De kwaliteit van het habitattype | is in de natuurdoelanalyse beoordeeld aan de hand van 69 habitatclusters. Deze laat momenteel te wensen over en varieert sterk (Arcadis, 2023) | . • | De inbedding in het heidelandschap is in ruim een derde van de clusters goed en in iets minder dan de helft is het voldoende. • | De meeste clusters scoren ook voldoende tot goed wat betreft het aanwezige oppervlakte. • | De kwaliteit op basis van structuur en functie varieert sterk, maar is in de meeste clusters minimaal voldoende. • | De kwaliteit op basis van karakteristieke flora is goed, maar op basis van karakteristieke fauna scoort iets meer dan de helft van de clusters goed. De belangrijkste knelpunten van het open zandlandschap met heiden en stuifzanden zijn onder andere (Arcadis, 2023): • | hoge stikstofdepositie, met als gevolgen vermesting, vergrassing, bodemverzuring, uitspoeling en fixatie van (sporen)elementen en daarmee samenhangende nutriëntenonbalans in het voedsel voor kleine fauna en de voedselketen. • | verlies aan samenhang door ontginning en versnippering, waardoor leefgebieden te klein zijn geworden en soorten lokaal uitsterven • | intensief beheer van heide en stuifzanden is lange tijd noodgedwongen gericht op het intensief en vrij grootschalig verwijderen van voedingsstoffen, het terugdringen van vergrassing en het tegengaan van boomopslag.

Hierdoor is op veel plekken een homogene en verarmde heide ontstaan, met minder (micro)gradiënten, minder organische stof en een slechtere bodemchemie. • | klimaatverandering en de effecten ervan, zoals verdroging, vernatting, verandering preferente windrichting, hebben effecten op de standplaatscondities • | verstoring door geluid, licht of eenvoudigweg aanwezigheid van mensen kunnen een groot effect hebben op de beschermde natuurwaarden van de Veluwe. Veel van deze effecten kunnen worden gerelateerd aan recreatie of defensieactiviteiten. Doelbereik Stikstofdepositie zal in 2030 alleen lokaal nog leiden tot overbelasting. Wel kunnen effecten van stikstof voorlopig nog doorwerken in het habitattype omdat er nog nalevering van geaccumuleerd stikstof in de bodem plaatsvindt en de kwaliteit van de vegetatie door vergrassing is teruggelopen. De binnen het Natura 2000- gebied geborgde herstelmaatregelen voor droge heiden kunnen leiden tot enige toename van de oppervlakte. | Kwaliteitsverbetering zal echter vooralsnog moeizaam zijn in veel gebieden vanwege de zeer voedselarme bodems met beperkte basenverzadiging. Verdere verslechtering door de herstelmaatregelen en de daling van de stikstofdepositie is uitgesloten en enige uitbreiding van de oppervlakte in zicht is, maar verdere verbetering van de kwaliteit nog niet (Arcadis, 2023).

Beoordeling planeffect De planbijdrage | is 0,01 mol N/ha/j (NA) ter hoogte van 2, 84 ha (0, 03% van totaal areaal) waar sprake is van een (naderende) overschrijding van de KDW (achtergronddepositie plus projectbijdrage). De huidige achtergronddepositie ter plaatse van dit habitattype bedraagt 1362 tot 1955 | mol N/ha/j. Het betreft hier een overschrijding van de KDW van 714 mol N/ha/j. Bij 9449,9 | ha (100%) van het totaal areaal is sprake van een daadwerkelijke overschrijding. 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231121-1717 | 64 Projectgerelateerd 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231121-1717 65 Figuur 7-1: Locatie met planbijdrage van 0,01 mol N/ha/j (licht geel) ter hoogte van habitattype H4030 Droge heiden (paars) binnen Natura 2000- gebied Veluwe (groen) De berekende zeer geringe depositietoename zal niet leiden tot een meet- of waarneembare toename van het nutriëntenaanbod voor het habitattype. Er zullen dan ook geen meetbare veranderingen zijn van vermesting in de vorm van een toename in biomassaproductie. De depositievorm van NO x (vanuit inzet van materieel) heeft niet zoals NH3 een verzurende invloed. Doordat er geen verschuiving in de concurrentiepositie van planten zal optreden en de samenstelling en structuur van de vegetatie niet zal wijzigen, zal het leefgebied van typische soorten niet zodanig wijzigen dat deze uit het gebied zullen verdwijnen.

Zie hiervoor ook de toelichting in paragraaf 7.3. De berekende toename is dermate beperkt en op een klein areaal (2,84 ha, 0,03% van het totale areaal droge heiden). De beperkte en tijdelijke depositietoename heeft geen invloed op maatregelen die worden genomen om de kwaliteit van het habitattype te verbeteren. In dit kader zal de zeer geringe toename van stikstofdepositie van 0,01 mol N/ha/j als gevolg van het plan niet leiden tot effecten op de kwaliteit of de omvang van het habitattype. Voor het behalen van de doelen is, naast stikstofdepositie, het ook belangrijk dat de gevolgen andere knelpunten waaronder versnippering, vroegere intensieve beheer en klimaatverandering worden opgelost. Dit staat los van de planbijdrage van Waterfront. Conclusie Er is geen sprake van significant negatieve gevolgen voor de uitbreidingsdoelstelling van H4030 Droge heiden binnen het Natura 2000-gebied Veluwe. Het treffen van mitigerende maatregelen is daarmee niet aan de orde.

Projectgerelateerd 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231121-1717 66 7.4.2 H2330 Zandverstuivingen Instandhoudingsdoelstelling De instandhoudingsdoelstelling voor dit habitattype is behoud van het oppervlakte en de kwaliteit. Huidige situatie De Veluwe omvat de grootste aaneengesloten stuifzandgebieden van Nederland. De totale oppervlakte van dit habitattype bedraagt hier ca. 2.221 ha (AERIUS 2023). Het merendeel van deze oppervlakte bestaat uit pionierbegroeiingen, slechts een beperkt deel uit open stuifzand (ca 800 ha). Recent zijn/worden stuifzanden op de Veluwe uitgebreid. Door grootschalig ingrijpen functioneren De Pollen, het Wekeromse Zand, het Hulshorster Zand en het Kootwijkerzand weer als actieve stuifzanden. Kleinschalig ingrijpen, bijvoorbeeld door zeer ondiep en kleinschalig plaggen, is een uitstekende maatregel om de korstmosrijkdom van stuifzanden te behouden en te herstellen. Dit gebeurt bijvoorbeeld in het Otterlose Zand en het Rozendaalse Veld. Actuele gegevens om een trend te bepalen voor oppervlakte zijn niet beschikbaar. In de gebiedsanalyse is voor oppervlakte een stabiele tot licht positieve trend vastgesteld vanaf 1995 tot heden (Provincie Gelderland, 2017). De kwaliteit van het habitattype is in de natuurdoelanalyse beoordeeld aan de hand van 16 habitatclusters. Deze laat momenteel te wensen over en varieert sterk (Arcadis, 2023).

• Het habitattype scoort overwegend voldoende tot goed op het criterium ‘landschappelijke positie en samenhang’ omdat het in veel habitatclusters voorkomt in een al dan niet geomorfologisch intacte stuifzandcel of lokaal verstoven dekzandrug met actief stuifzand; • In de meeste habitatclusters wordt bovendien voldaan aan de oppervlaktebehoefte; • De kwaliteit op basis van structuur varieert sterk. Complete zoneringen van successiestadia komen weinig voor; • Ook de kwaliteit op basis van functie varieert. Begrazing vindt in de meeste clusters plaats en de functie op basis van karakteristieke soorten flora is goed. Er is echter in veel clusters sprake v an grijs kronkelsteeltje (hoewel meestal niet aspectbepalend) en een hoge recreatiedruk. De kwaliteit op basis van karakteristieke soorten fauna is overal onvoldoende. • In de meeste habitatclusters is sprake van een historische continuïteit in begrazing do or herten, runderen, konijnen of schapen; • De functie voor karakteristieke soorten is overwegend goed voor flora maar overwegend slecht voor fauna. De knelpunten voor dit habitattype sluiten aan bij die van het open zandlandschap met heiden en stuifzanden die in paragraaf 7.4.1 zijn beschreven.

Aanvullend speelt in zandverstuivingen de aanwezigheid van exoten, zoals het grijs kronkelsteeltje die onder andere de ont wikkeling van soortenrijke korstmosvegetaties in de weg staat. Het Beekhuizerzand is een militair oefenterrein. Door het gebruik wordt het terrein opengehouden. De kwaliteit van de stuifzanden is conform Sparrius & Riksen (2019) matig tot goed en voor een deel onbekend. Het Hulshorsterzand is in eigendom en beheer van Natuurmonumenten. Tussen 2012 en 2016 zijn hier natuurherstelmaatregelen uitgevoerd, zoals kap van bomen ten behoeve van windwerking en afplaggen van het zand. Sindsdien zijn warmteminnende insectensoorten toegenomen; de typische korstmossoorten blijven het moeilijk hebben vanwege het intensieve beheer om grijs kronkelsteeltje tegen te gaan (Ketelaar et al., 2017). Projectgerelateerd 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231121-1717 67 Doelbereik In 2030 is er op de Veluwe nog sprake van overschrijding van de KDW voor dit habitattype. Maatregelen in stuifzandgebieden zijn primair gericht op openheid en behoud van kwalificerende korstmosvegetaties van habitattype H2330 Zandverstuivingen. Het perspectief voor stuifzand is echter ongunstig, omdat grootschalige verstuiving niet meer optreedt en hoge stikstofdeposities die nu nog voorkomen negatief doorwerken.

De beperkte herstelmaatregelen voor H2330 Zandverstuivingen leiden mogelijk tot een kleine toename van de oppervlakte, maar het is niet uitgesloten dat bestaande zandverstuivingen als gevolg van een te beperkte dynamiek verder vastgelegd worden, en niet meer kwalificeren als dit habitattype (Arcadis, 2023). Beoordeling planeffect De planbijdrage is 0,01 mol N/ha/j ter hoogte van 20,95 ha (0.9% van totaal areaal) waar sprake is van een (naderende) overschrijding van de KDW (achtergronddepositie plus projectbij drage). De huidige achtergronddepositie ter plaatse van dit habitattype bedraagt 1092 tot 2099 mol N/ha/j. Het betreft hier een overschrijding van de KDW van 714 mol N/ha/j. Bij 2221.6 ha (100%) van het totaal areaal is sprake van een daadwerkelijke overschrijding. Figuur 7-2: Locatie met planbijdrage van 0,01 mol N/ha/j (licht geel) ter hoogte van habitattype H2330 Zandverstuivingen (paars) binnen Natura 2000-gebied Veluwe (groen) Hoewel de huidige hoge achtergronddepositie een van de knelpunten vormt voor het habitattype, heeft de eenmalige zeer beperkte extra bijdrage als gevolg van het project geen gevolgen voor het habitattype. Stuifzand is inert en heeft dus een lage zuur neutraliserende capaciteit. Stikstofdepositie kan leiden tot het uitspoelen van basische kationen, lagere pH en aluminiumtoxiciteit (herstelstrategie).

Een eenmalige extra depositiebijdrage zal niet leiden tot een dermate sterke verzuring dat er negatieve gevolgen optreden voor

Projectgerelateerd 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231121-1717 68 het habitattype, gezien de beperkte bijdrage ten opzichte van de reeds jarenlange aanwezige achtergrondconcentratie. Een mogelijk hogere productie van biomassa als gevolg van de planbijdrage zal niet meetbaar zijn. Op locaties met open zand wordt weinig stikstof door mossen/vegetatie vastgelegd, en zal meer stikstof uitspoelen. In drogere omstandigheden in zandgronden spoelt een aanzienlijk deel (tot bijna 50%) van de stikstof uit en verdwijnt weer uit het systeem voordat het opgenomen wordt door planten (Schoumans et al., 2008, RIVM, 2007). Voor uitbreiding van het oppervlakte en verbetering van de kwaliteit zijn beheermaatregelen nodig (kap van bos, plaggen, opslag verwijderen), zoals reeds is uitgevoerd. De zeer beperkte extra stikstofdepositie staat dit niet in de weg en beperkt de potenties niet. De berekende toename is dermate beperkt en op een klein areaal (20,95 ha, 0.9% van het totale areaal). De beperkte en tijdelijke depositietoename heeft geen invloed op maatregelen die worden genomen om de kwaliteit van het habitattype te verbeteren. In dit kader zal de zeer geringe toename van stikstofdepositie van 0,01 mol N/ha/j als gevolg van het plan niet leiden tot effecten op de kwaliteit of de omvang van het habitattype.

Voor het behalen van de behouddoelen is, naast stikstofdepositie, het ook belangrijk dat de gevolgen andere knelpunten waaronder versnippering en recreatie worden opgelost. Dit staat los van de planbijdrage van Waterfront. Conclusie Er is geen sprake van significant negatieve gevolgen voor de behoudsdoelstelling van H2330 Zandverstuivingen binnen het Natura 2000-gebied Veluwe. Het treffen van mitigerende maatregelen is daarmee niet aan de orde. 7.4.3 H2310 Stuifzandheiden met struikhei Instandhoudingsdoelstelling De instandhoudingsdoelstelling voor dit habitattype is behoud van het oppervlakte en de kwaliteit. Huidige situatie Op de hoge delen van de Veluwe komen vooral goed doorlatende grove zanden, dek - en stuifzanden voor met grondwater dieper dan 10 meter. Hier overheersen zure omstandigheden onder invloed van neerslag. Op de hoge en droge zandgronden komen stuifzanden en droge heiden voor door eeuwenlang menselijk gebruik. Door beweiding, branden, houtoogst, plaggen verdwenen grote stukken bos en ontstonden de karakteristieke voedselarme heidevelden, stuifzanden en schrale graslanden en stuifzandgebieden. Tot 1900 waren grote delen van de Veluwe dan ook bedekt met uitgestrekte stuifzandgebieden. Vanaf 1900 zijn de meeste stuifzanden door herbebossing gestabiliseerd. Momenteel is in totaal nog 2400 hectare stuifzand op de Veluwe aanwezig.

Mensen zijn altijd zeer bepalend geweest: de Veluwe is overal een antropogeen landschap. Kootwijkerzand is op dit moment nog één van de grootste actieve stuifzandgebieden van Europa. Van het Nederlandse areaal (op basis van kilometerhokken) ligt 32% van het habitattype Stuifzandheide met struikhei in Gelderland. Het leeuwendeel hiervan bevindt zich op de Veluwe. De Veluwe is het belangrijkste gebied in het land voor dit habitattype. De kwaliteit van het habitattype is in de natuurdoelanalyse beoordeeld aan de hand van 28 habitatclusters. Deze laat momenteel te wensen over en varieert sterk (Arcadis, 2023). • Het habitattype scoort overwegend voldoende tot goed op het criterium ‘landschappelijke positie en samenhang omdat het in veel habitatclusters voorkomt als ongestoorde randzone van een al dan niet actief stuifzandgebied; • In driekwart van de habitatclusters wordt bovendien voldaan aan de oppervlaktebehoefte; Projectgerelateerd 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231121-1717 69 • De kwaliteit op basis van structuur varieert sterk.

In veel habitatclusters is weinig sprake van kenmerkende eilandpatronen van dwergstruiken, open zand en korstmossen; • In de meeste habitatclusters is sprake van een historische continuïteit in begrazing door herten, runderen, konijnen of schapen; • De functie voor karakteristieke soorten is overwegend goed voor flora maar overwegend slech t voor fauna. De knelpunten voor dit habitattype sluiten aan bij die van het open zandlandschap met heiden en stuifzanden die in paragraaf 7.4.1 zijn beschreven. Aanvullend speelt vooral in zandverstuivingen de aanwezigheid van exoten, zoals het grijs kronkelsteeltje die onder andere de ontwikkeling van soortenrijke korstmosvegetaties in de weg staat. Het Beekhuizerzand is een militair oefenterrein. Door het gebruik wordt het terrein opengehouden. De kwaliteit van de stuifzanden is conform Sparrius & Riksen (2019) matig tot goed en voor een deel onbekend. Het Hulshorsterzand is in eigendom en beheer van Natuurmonumenten. Tussen 2012 en 2016 zijn hier natuurherstelmaatregelen uitgevoerd, zoals kap van bomen ten behoeve van windwerking en afplaggen van het zand. Sindsdien zijn warmteminnende insectensoorten toegenomen; de typische korstmossoorten blijven het moeilijk hebben vanwege het intensieve beheer om grijs kronkelsteeltje tegen te gaan (Ketelaar et al., 2017).

Doelbereik Het habitattype is in omvang en kwaliteit sterk teruggelopen in de vorige eeuw. Vanaf 1990 zouden de oppervlakte en kwaliteit volgens het beheerplan min of meer stabiel zijn gebleven (Provincie Gelderland, 2018). In 2030 is de gemiddelde stikstofdepositie op het habitattype lager dan de KDW. Wel kunnen effecten van stikstof voorlopig nog doorwerken in het habitattype omdat er nog nalevering van geaccumuleerd stikstof in de bodem plaatsvindt en de kwaliteit van de vegetatie door vermossing en vergrassing is teruggelopen. De maatregelen in stuifzandgebieden zijn primair gericht op openheid en behoud van kwalificerende korstmosvegetaties van habitattype H2330 Zandverstuivingen. Het perspectief voor stuifzand is echter ongunstig, omdat grootschalige verstuiving niet meer optreedt en hoge stikstofdeposities die nu nog voorkomen negatief doorwerken. De kwaliteit van het habitattype staat sterk onder druk. Beoordeling planeffect De planbijdrage is 0,01 mol N/ha/j ter hoogte van 2,9 ha (0,2% van totaal areaal) waar sprake is van een (naderende) overschrijding van de KDW (achtergronddepositie plus projectbijdrage). De huidige achtergronddepositie ter plaatse van dit habitattype bedraagt 1261 tot 1807 mol N/ha/j. Het betreft hier een overschrijding van de KDW van 714 mol N/ha/j. Bij 1537,5 ha (100%) van het totaal areaal is sprake van een daadwerkelijke overschrijding.

Projectgerelateerd 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231121-1717 70 Figuur 7-3: Locatie met planbijdrage van 0,01 mol N/ha/j (licht geel) ter hoogte van habitattype H2310 Stuifzandheiden met struikhei (paars) binnen Natura 2000-gebied Veluwe (groen) De berekende zeer geringe depositietoename zal niet leiden tot een meet- of waarneembare toename van het nutriëntenaanbod voor het habitattype. Er zullen dan ook geen meetbare veranderingen zijn van vermesting in de vorm van een toename in biomassaproductie. De depositievorm van NO x (vanuit inzet van materieel) heeft niet zoals NH3 een verzurende invloed. Doordat er geen verschuiving in de concurrentiepositie van planten zal optreden en de samenstelling en structuur van de vegetatie niet zal wijzigen, zal het leefgebied van typische soorten niet zodanig wijzigen dat deze uit het gebied zullen verdwijnen. Zie hiervoor ook de toelichting in paragraaf 7.3. De berekende toename is dermate beperkt en op een klein areaal (2,0 ha, 0,2% van het totale areaal). De beperkte en tijdelijke depositietoename heeft geen invloed op maatregelen die worden genomen om de kwaliteit van het habitattype te verbeteren. In dit kader zal de zeer geringe toename van stik stofdepositie van 0,01 mol N/ha/j als gevolg van het plan niet leiden tot effecten op de kwaliteit of de omvang van het habitattype.

Voor het behalen van de doelen is, naast stikstofdepositie, het ook belangrijk dat de gevolgen andere knelpunten waaronder versnippering, vroegere intensieve beheer, recreatie en klimaatverandering worden opgelost. Dit staat los van de planbijdrage van Waterfront. Conclusie Er is geen sprake van significant negatieve gevolgen voor de behoudsdoelstelling van H2310 Stuifzandheiden met struikhei binnen het Natura 2000-gebied Veluwe. Het treffen van mitigerende maatregelen is daarmee niet aan de orde.

Projectgerelateerd 7.5 | Effectbeoordeling habitatrichtlijnsoorten eindsituatie De Veluwe is aangewezen voor habitatrichtlijnsoorten waarvan vier soorten gerelateerd zijn aan leefgebied dat niet stikstofgevoelig is. De niet-stikstofgevoelige soorten zijn de vissoorten beekprik (H1096) en rivierdonderpad (H1163), de meervleermuis (H1318) en het vliegend hert (H1083), een keversoort afhankelijk van dode of omgevallen oude eiken. Negatieve gevolgen door stikstofdepositie als gevolg van het voornemen zijn voor deze soorten op voorhand uitgesloten. De stikstofgevoelige soorten zijn kamsalamander (H1166), gevlekte witsnuitlibel (H1042) en drijvende waterweegbree ( H1831). Het stikstofgevoelig leefgebied van deze soorten betreft het habitattype Zwakgebufferde vennen (H3130) (Provincie Gelderland, 2017). Er is geen sprake van een plan | effect op het stikstofgevoelig leefgebied van deze drie soorten, namelijk Zwak gebufferde vennen. Een significant negatief effect kan daarmee op voorhand worden uitgesloten. 7.6 | Effectbeoordeling vogelrichtlijnsoorten eindsituatie De Veluwe is aangewezen voor 10 broedvogels die gebruik maken van leefgebied dat in meer of mindere mate gevoelig | is voor stikstofdepositie.

In de gebiedsanalyse van de Veluwe (Provincie Gelderland, 2017) is een analyse uitgevoerd voor welke vogelsoorten stikstofdepositie een knelpunt en/of bedreiging vormt voor het behalen van de instandhoudingsdoelstellingen. Op basis daarvan is in de gebiedsanalyse geconcludeerd dat stikstof geen rol speelt bij het behalen van de doelen van de nachtzwaluw, roodborsttapuit, grauwe klauwier en ijsvogel. Ook niet in de nabije of verre toekomst. Voor de overige zes vogelsoorten (duinpieper, boomleeuwerik, tapuit, draaihals, zwarte specht en wespendief) is bepaald voor welke soorten de leefgebiedtypen uit Tabel | 7-2 en Tabel 7-3 (in potentie) stikstofgevoelig leefgebied vormen. Dit is uitgewerkt in Tabel 7-5, waarbij per soort is aangegeven of er een depositietoename is op stikstofgevoelig potentieel leefgebied.

Tabel 7-5: Planbijdrage op stikstofgevoelige leefgebieden van broedvogels van Natura 2000- | gebied Veluwe (AERIUS, november 2023) Oppervlakte leefgebied binnen Veluwe (ha) | Totaal Plan- | beïnvloed | Percentage Leefgebied | bijdrage | areaal met | areaal met Boom- | Duin- | Draai- Zwarte Wespen- | (mol | overschrij- | depositie- leeuwerik | pieper Tapuit | hals | specht | dief | N/ha/j) | ding KDW | bijdrage (%) (ha) H2310 Stuifzandheiden met | 1537 | 1537 | 1537 | 1537 | 1537 | 0,01 | 2,9 | 0,2% struikhei H2330 Zandverstuivingen | 2221 | 2221 | 2221 | 2221 | 0,01 | 21,0 | 0,9% H4030 Droge heiden | 9450 | 9450 | 9450 | 9450 | 0,01 | 2,8 | 0,03% Lg09 | Droog struisgrasland | 1169 | 1169 | 0,01 | 1,0 | 0,09% Bos van arme | 73,2 Lg13 | zandgronden | 25.096 25.096 | 0,01 | (10,1) | 0,3% (incl. zoekgebied) Lg14 | Eiken- | en beukenbos van | 28.232 28.232 | 0,01 | 64,8 | 0,2 lemige zandgronden 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231121-1717 | 71 Projectgerelateerd Droge heiden- | weinig | 4,1 L4030 | vergrast | 2161 | 2161 | 2161 | 2161 | 0,01 | (0,7) | 0,2% (incl. zoekgebied) Totaal (ha) | 16.538 | 16.538 68.697 53.328 | 13.148 7.6.1 | Boomleeuwerik Instandhoudingsdoelstelling Voor de boomleeuwerik geldt een behoudsopgave voor omvang en kwaliteit van het leefgebied ten behoeve van 2.400 broedparen op de Veluwe.

Huidige situatie De trend in het voorkomen van de boomleeuwerik is de laatste 12 jaar positief, zowel op de Veluwe als totaal in Nederland. In 2019 werden ruim 2500 broedparen vastgesteld, waarmee het aantal boven het doelaantal ligt (Arcadis, 2023). Deze toename kan mogelijk in verband worden gebracht met effecten van beheer (plaggen van vergraste heide, verwijderen van opslag, kappen van bos langs heidevelden). Voor de boomleeuwerik lijkt er geen sprake te zijn van een knelpunt t.a.v. voedselbeschikbaarheid. De verwachte positieve effecten van herstelmaatregelen voor bossen en heiden, in combinatie met de daling van de stikstofdepositie en de positieve trend van de boomleeuwerik sluiten verslechtering van het leefgebied en daling van de populatie tot onder het doelniveau uit (Arcadis, 2023). Beoordeling planeffect De projectbijdrage van maximaal 0,01 mol N/ha/jr doet zich voor op een klein deel van het leefgebied van de boomleeuwerik namelijk 31,8 ha | (zie Tabel 7-5). Dit is 0,2% van het totale areaal stikstofgevoelig leefgebied. In theorie kan een depositietoename leiden tot een koeler en vochtiger microklimaat en een afname van prooibeschikbaarheid. De berekende | toename is echter dermate beperkt dat er geen sprake zal zijn van een verandering in de vegetatie, zoals ook bij de habitattypen is beschreven.

Bovendien ligt slecht een zeer beperkt deel van het leefgebied van de boomleeuwerik binnen het invloedsgebied | en is de trend positief. De stikstofdepositietoename van maximaal 0,01 | mol N/ha/j als gevolg van Waterfront | heeft geen gevolgen voor de draagkracht van het gebied. Conclusie Er is geen sprake van significant negatieve gevolgen voor de behoudsdoelstelling van de boomleeuwerik binnen het Natura 2000- | gebied Veluwe. Het treffen van mitigerende maatregelen is daarmee niet aan de orde. 7.6.2 | Duinpieper Instandhoudingsdoelstelling De instandhoudingsdoelstelling voor | uitbreidingsopgave voor omvang en | kwaliteit van het leefgebied ten behoeve van hervestiging | op de Veluwe. Huidige situatie De duinpieper is al geruime tijd verdwenen van de Veluwe. Vergrassing en vermossing van de stuifzanden en verstoring door recreatie zijn daarvan de belangrijkste oorzaken. De populatie op de Veluwe bestond in 1990 nog uit ongeveer 50 broedparen en zette in 1998 een scherpe daling in. 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231121-1717 | 72 Projectgerelateerd Duinpiepers zijn in Nederland gebonden aan grote stuifzandgebieden die deels actief stuiven, deels schaars begroeid zijn met korte vegetatie en die niet grootschalig met het mos grijs kronkelsteeltje of door algen bedekt zijn dan wel vergrast zijn.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://lelystad.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/90d67c10-9847-4378-90f3-57eae76135e6?agendaItemId=891b7f26-bafe-44a0-8d24-9ff1f85a75e3