4-AV-Contextanalyse najaar 2021

4. Contextanalyse najaar 2021 Aan:

Algemene Vergadering

Van:

directie en raad van commissarissen

Betreft: Contextanalyse najaar 2021 Datum: 5 november 2021

1. Inleiding Ieder najaar stelt HVC een contextanalyse op waarbij elk voorjaar een (beknopte) update wordt opgesteld. In deze contextanalyse worden actuele ontwikkelingen geschetst op de terreinen waarbinnen HVC actief is; (duurzame) energie, afval-/grondstoffen en zuiveringsslib. Via de contextanalyse worden de aandeelhouders geïnformeerd over deze ontwikkelingen. Tevens levert de contextanalyse een bijdrage aan de beleids- en strategieontwikkeling binnen HVC. 2. Samenvatting De samenvatting van de Contextanalyse 2021 is weergegeven op p. 5 – 11 van deze contextanalyse. 3. Voorstel Ter kennisname.

1

HVC Contextanalyse najaar 2021

1

Inhoud 1.

2.

Samenvatting................................................................................................................................... 5 1.1

Energie en CO2 ................................................................................................................. 5

1.2

Afval- en grondstoffen..................................................................................................... 7

1.3

Waterschappen en zuiveringsslib .................................................................................. 10

Energie en CO2 ............................................................................................................................... 12 2.1

Ontwikkelingen algemeen. .................................................................................................... 12

2.1.1

Fit for 55 ........................................................................................................................ 12

2.1.2

IPCC................................................................................................................................ 13

2.2

Ontwikkelingen Nederland algemeen ................................................................................... 14

2.2.1

Shell-uitspraak ............................................................................................................... 14

2.2.2

Warmtewet 2 vertraagd ................................................................................................ 14

2.2.3

Emissies broeikasgassen in Nederland .......................................................................... 15

2.3

Duurzame energie ................................................................................................................. 16

2.3.1

Ontwikkeling productie duurzame energie ................................................................... 16

2.3.2

SDE++ ............................................................................................................................. 17

2.3.3

Congestie ....................................................................................................................... 18

2.4

‘Van Gas Los’.......................................................................................................................... 18

2.4.1

Proeftuinen aardgasvrije wijken.................................................................................... 18

2.4.2

Transitievisies warmte................................................................................................... 18

2.4.3

Regionale Energie Strategieën ...................................................................................... 19

2.5

Ontwikkeling warmtevoorziening in Nederland ................................................................... 19

2.5.1

Warmtevoorziening algemeen ...................................................................................... 19

2.5.2

Warmtenetten algemeen .............................................................................................. 21

2.5.2

Warmtenetten, specifiek ............................................................................................... 23

2.6

Energiemarkt ......................................................................................................................... 23

2.6.2

Markontwikkeling energie............................................................................................. 23

2.6.2

Prijsontwikkeling CO2 .................................................................................................... 25

2.6.3

Impact huishoudens ...................................................................................................... 25

2.6.4

Martkontwikkelingen energieleveranciers.................................................................... 26

2.7

Ontwikkelingen duurzame energiebronnen ......................................................................... 27

2.7.1

Geothermie (aardwarmte) ............................................................................................ 27

2.7.2.

Biomassa........................................................................................................................ 28

2.7.3

Zon-PV ........................................................................................................................... 30

2.7.4

Wind op land ................................................................................................................. 31

2.8

Waterstof............................................................................................................................... 31 2

2.8.1

Nationaal Waterstof Programma .................................................................................. 31

2.8.2

Gasunie ontwikkelt landelijke infrastructuur voor waterstof ....................................... 31

2.8.3

Groene waterstoffabriek Ørsted ................................................................................... 32

2.9

2.9.1.

Porthos project .............................................................................................................. 32

2.9.2

Athos.............................................................................................................................. 32

2.10 3.

Verduurzamen transportsector ............................................................................................. 33

Afval- en grondstoffen................................................................................................................... 34 3.1

Algemene ontwikkelingen Nederland ................................................................................... 34

3.1.1

Circulair materialenplan ................................................................................................ 34

3.1.2

Importheffing ................................................................................................................ 34

3.2

Afvalverwerking in Europees perspectief.............................................................................. 35

3.2.1

Verwerking huishoudelijk afval in Europa ..................................................................... 35

3.2.2

Methaanstrategie Europese Commissie ....................................................................... 35

3.2.3

Afvalverwerking in het Verenigd Koninkrijk .................................................................. 35

3.3

4.

CO2-afvang ............................................................................................................................. 32

Ontwikkelingen inzameling ................................................................................................... 38

3.3.1

VANG en Diftar .............................................................................................................. 38

3.3.2

Bron- vs. nascheiding..................................................................................................... 39

3.3.3

Statiegeld ....................................................................................................................... 39

3.4

Marktontwikkelingen (secundaire) grondstoffen ................................................................. 40

3.5

Ontwikkelingen deelstromen ................................................................................................ 42

3.5.1

Textiel ............................................................................................................................ 42

3.5.2

Papier en karton ............................................................................................................ 42

3.5.3

Luiers ............................................................................................................................. 43

3.5.4

Matrassen ...................................................................................................................... 44

3.6

Marktontwikkelingen inzameling .......................................................................................... 45

3.7

Ontwikkelingen per bedrijf .................................................................................................... 46

3.7.1

AEB................................................................................................................................. 46

3.7.2

Attero............................................................................................................................. 47

3.7.3

AVR ................................................................................................................................ 47

3.7.4

EEW................................................................................................................................ 47

3.7.5

Omrin ............................................................................................................................. 47

3.7.6

PreZero .......................................................................................................................... 47

3.7.7

Renewi ........................................................................................................................... 48

3.7.8

Twence .......................................................................................................................... 48

Waterschappen en Zuiveringsslib ................................................................................................. 49 3

4.1

Energie en CO2 ....................................................................................................................... 49

4.1.1

Reductie broeikasgassen ............................................................................................... 49

4.1.2

Groen-gasproductie rwzi’s ............................................................................................ 49

4.1.3

Hoogheemraadschap Delfland gaat groene CO₂ leveren aan tuinders......................... 49

4.1.4

Aquathermie in praktijk................................................................................................. 49

4.2

Grondstoffen ......................................................................................................................... 50

4.2.1

Terugwinnen fosfaat uit zuiveringsslib .......................................................................... 50

4.2.2

Biobased plastics ........................................................................................................... 50

4.3

Verwijderen medicijnresten .................................................................................................. 51

4.3.1

Algemeen....................................................................................................................... 51

4.3.2

Rijnland .......................................................................................................................... 51

4.3.3

Waterschap Rijn en IJssel .............................................................................................. 51

4.3.4

Garmerwolde................................................................................................................. 51

4.3.5

Duurzame alternatieven voor poederkool .................................................................... 51

4.4

Ontwikkelingen per bedrijf .................................................................................................... 52

4.4.1

GMB ............................................................................................................................... 52

4.4.2

SNB ................................................................................................................................ 52

4.4.3

AEB................................................................................................................................. 52

4

1.

Samenvatting

1.1

Energie en CO2

Internationaal algemeen De Europese Commissie heeft haar ‘Fit for 55’-pakket gepresenteerd. Dit is een pakket aan maatregelen met als doel in 2030 een reductie van de Europese CO2-emissie van 55% te realiseren. Om dit doel te bereiken wordt een groot aantal Europese richtlijnen aangepast. In haar meest recente rapportage toont het IPCC aan dat de huidige klimaatverandering aantoonbaar door de mens is veroorzaakt. Deze klimaatverandering leidt tot meer extreem weer. De uitstoot van CO2 neemt wereldwijd nog steeds toe en leidt daardoor ook tot een verdere stijging van de CO2-concentratie in de atmosfeer. Nederland algemeen Na de ‘Urgenda-uitspraak’ is ook de ‘Shell-uitspraak’ een uitspraak met (mogelijk) verregaande gevolgen. De rechter eist (voor het eerst) dat een privaat bedrijf zijn beleid m.b.t. de CO2-uitstoot aanscherpt. Onderdeel van deze uitspraak is tevens een inspanningsverplichting om de uitstoot van afnemers en toeleveranciers te reduceren. De Wet collectieve warmtevoorziening (Warmtewet 2) is opnieuw uitgesteld. De decentrale overheden zijn van mening dat het huidige conceptvoorstel onvoldoende mogelijkheden biedt om te sturen op een publieke uitvoeringspartner. De uitstoot van broeikasgassen in Nederland vertoont al jaren een dalende tendens. De sterke ‘corona-gerelateerde’ daling in 2020, zet in 2021 echter niet door.

Onder andere door een hoger aardgasverbruik en een sterke verhoging van de inzet van kolen in kolencentrales, ligt de huidige uitstoot vrijwel weer op het niveau van voor corona. Duurzame energie De hoeveelheid hernieuwbare energie is in 2020 aanzienlijk gestegen tot een aandeel van 11,1%. In 2020 was er met name sprake van een forse stijging van het aandeel wind op zee en zon-pv. Nederland heeft hiermee de doelstelling uit de EU-richtlijn Hernieuwbare Energie echter niet behaald en heeft daarom met Denemarken een overeenkomst afgesloten om te komen tot de (administratieve) overdracht van hernieuwbare energie. SDE++ De SDE++ is een belangrijke regeling van de Rijksoverheid om te komen CO2-reductie. De najaarsronde van 2020 was de eerste ronde waarin (o.a.) ook CO2-opslag voor subsidiëring in aanmerking kwam. Een groot deel van het beschikbare budget is toegekend aan het afvangen en opslaan van CO2. Het grootste deel van de beschikkingen is afgegeven aan zon-pv projecten. Ook HVC heeft voor twee grote zon-pv projecten, nl. Noordermeerdijk en Sunspace, een subsidiebeschikking ontvangen. Van Gas Los Er is een derde aanvraagronde geopend waarin gemeenten een rijksbijdrage kunnen aanvragen voor proeftuinen aardgasvrije wijken. Gemeenten moeten vóór eind 2021 hun Transitievisie Warmte hebben vastgesteld.

In deze transitievisie maken ze inzichtelijk wanneer wijken van het gas worden afgekoppeld en voor wijken waar deze afkoppeling vóór 2030 plaats gaat vinden, eveneens op welke wijze in de warmtevraag zal worden voorzien. Oók de Regionale Energie Strategieën zijn vastgesteld. Daarin wordt per regio aangeven hoeveel en op welke wijze binnen de betreffende regio duurzame energie kan worden opgewekt.

5

Warmtevoorziening in Nederland De warmtevoorziening van woningen (en andere gebouwen) in Nederland verandert snel. Het aantal verkochte warmtepompen is in 2020 fors gestegen t.o.v. 2019. Voor de komende jaren wordt met name een door de overheid gesubsidieerde forse stijging van het aantal hybride warmtepompen verwacht. Ook de rol van warmtenetten neemt toe met een stijging van zowel het bedrijven als het aantal aansluitingen. De warmtelevering vindt in toenemende mate plaats met warmte afkomstig uit duurzame bronnen. Deze toename van duurzame bronnen is noodzakelijk om aan de toekomstige aangescherpte eisen m.b.t. de CO2-uitstoot van de geleverde warmte te kunnen voldoen. Energie- en CO2-markt De prijs van aardgas is afgelopen maanden bijna ‘explosief’ gestegen. Mede als gevolg daarvan is ook de prijs van elektriciteit gestegen. Omdat de prijs van ‘warmte’ gekoppeld is aan de gasprijs, zal ook de warmteprijs stijgen. De prijs van CO2 in het Europese handelssysteem, is dit jaar eveneens naar recordhoogtes gestegen en bevindt zich nu rondom € 60 per ton. Daardoor wordt het aantrekkelijker voor bedrijven die onder dit handelssysteem vallen, om te investeren in emissie-reducerende maatregelen. De sterk gestegen energiekosten zijn aanleiding voor het kabinet geweest om maatregelen te treffen waarmee deze prijsstijgingen (gedeeltelijk) worden gecompenseerd.

Een ‘opvallende’ nieuwkomer in de markt voor energielevering aan particulieren is Shell. De belangrijkste reden voor consumenten om over te stappen naar een andere energieleverancier is besparen op de kosten. Duurzame energiebronnen De warmtelevering uit geothermie-bronnen neemt geleidelijk toe. Staatstoezicht op de Mijnen is van mening dat de geothermie sector de eigen verantwoordelijkheid voldoende heeft opgepakt zodat het eerder ingestelde verscherpte toezicht weer is ingetrokken. De bijdrage aan de duurzame energievoorziening uit biomassa is met name door de inzet van biomassa in kolencentrales, toegenomen. Het percentage duurzame energie bij AEC’s, vertoont een licht dalende tendens en bedroeg in 2020 52%. In het kader van een afbouwpad van subsidie voor laagwaardige toepassing voor houtige biomassa, is er voor nieuwe installaties geen SDE++ subsidie meer beschikbaar voor de inzet van hout t.b.v. verwarmingsdoeleinden. De emissie-eisen voor kleinschalige biomassacentrales worden aangescherpt. De hoeveelheid opgesteld zonnestroomvermogen is met een toename van 3,5 GW in 2020 opnieuw fors gegroeid. De leveranciers van zonnepanelen zijn ook verantwoordelijk voor het recyclen daarvan. Ook worden initiatieven ontwikkeld om zonnepanelen die worden afgedankt maar nog wel werken, een tweede leven te geven.

Een uitspraak van de Raad van State dat windparken op land moeten voldoen aan Europese normen, leidt (mogelijk) tot een tijdelijke vertraging in de realisatie van wind op land. Waterstof Er is een Nationaal Waterstof Programma waarin o.a. wordt geadviseerd om volop in te zetten op grootschalige productie t.b.v. de industrie en zwaar transport. Op lokaal niveau kan waterstof bijdragen om congestie op het elektriciteitsnetwerk door duurzame energieproductie helpen voorkomen. De Gasunie is door het kabinet gevraagd om een landelijke hoofdinfrastructuur voor waterstof te ontwikkelen. Er zijn meerdere initiatieven voor de realisatie van grootschalige productie bijvoorbeeld door Ørsted dat van plan is om een duurzame waterstoffabriek van 1 GW te bouwen op het terrein van North Sea Port.

6

CO2-afvang Het Porthos-project, een initiatief van twee raffinaderijen en twee waterstoffabrieken in de Rotterdamse haven, krijgt een miljardensubsidie om CO2 af te vangen en op te slaan onder de Noordzee. De subsidie kan afhankelijk van de toekomstige prijs voor de verhandelbare emissierechten van CO₂ oplopen tot maximaal 2,1 miljard euro. Een initiatief in de havens rond het Noordzeekanaal voor opslag en hergebruik van CO2 onder de naam Athos, is stopgezet. Dat gebeurde nadat Tata Steel, de grootste uitstoter van CO2 in Nederland, besloot om de staalproductie te verduurzamen via de waterstofroute. Verduurzamen transport Het marktaandeel van elektrische voertuigen neemt geleidelijk toe waarbij het uitgebreide netwerk van oplaadpunten mede een belangrijke rol speelt. Voor zwaar transport lijkt waterstof een belangrijke rol te gaan spelen om te komen tot een CO2-vrij vervoer. Rijkswaterstaat streeft naar uitbreiding van de huidige 9 (waarvan 7 publiek) waterstoftankstations naar vijftig in 2025.

1.2

Afval- en grondstoffen

Algemene ontwikkelingen Het Circulair materialenplan (CMP1) wordt de opvolger van het huidige derde Landelijk afvalbeheerplan (Lap3). Het zal naar verwachting eind 2023 in werking treden. Het ministerie heeft via een enquête inbreng gevraagd van bedrijven en overheden voor de ontwikkeling van dit CMP1. Het ministerie moet volgens de respondenten meer inzetten op afvalpreventie, het beperken van grondstoffengebruik en het uitbreiden van producenten- en ketenverantwoordelijkheid. Oók moet de inzet van recyclaat worden gestimuleerd. Er is een Kamermeerderheid om de importheffing op buitenlands restafval te heroverwegen. Bij deze heroverweging zou een in overleg met de afvalsector op te stellen realistisch scenario voor de afbouw van Nederlandse AVI-capaciteit een rol moeten spelen. Bij het opstellen daarvan moet in ieder geval aandacht worden besteedt aan de effecten op de gehele afvalketen, de werkgelegenheid, de duurzame energie en warmte die AVI’s leveren en CO2 -reductie op Europees niveau. Afvalverwerking in internationaal perspectief. Van de huidige hoeveelheid huishoudelijk afval wordt binnen de EU op dit moment nog steeds ca. 25% gestort. Omdat dit leidt tot een reductie van de hoeveelheid stortgas, is het terugdringen van de hoeveelheid gestort afval een belangrijk element in de Methaanstrategie van de Europese Commissie.

Alhoewel het aantal AEC’s in het VK geleidelijk toeneemt, wordt nog steeds ca. 40% van het huishoudelijk afval gestort. Mede door importheffingen is de hoeveelheid geëxporteerd afval vanuit het VK de afgelopen jaren sterk gedaald. Op dit moment is niet Nederland maar Zweden de belangrijkste bestemming van deze exportstroom. Ontwikkelingen inzameling Nederland De hoeveelheid huishoudelijk afval in Nederland was in 2020 6,8% hoger dan in 2019. Waarschijnlijk door ‘corona’ was er zowel sprake van een stijging van de hoeveelheid restafval als van diverse gescheiden ingezamelde deelstromen. De gemiddelde hoeveelheid restafval in Nederland bedroeg ruim 200 kg per inwoner. De VANG-doelstelling van 100 kg per inwoner per jaar ligt daarmee voor veel gemeenten buiten bereik. Het invoeren van een prijsprikkel (diftar/recycletarief) wordt gezien als mogelijkheid om het scheidingsgedrag te verbeteren en een reductie van de hoeveelheid restafval te realiseren. Uit onderzoek in opdracht van een tweetal regio’s bleek dat het stopzetten

7

van bronscheiding en de overgang naar nascheiding zou leiden tot hogere kosten en minder milieuwinst. De invoer van statiegeld op kleine kunststofflesjes per 1 juli j.l. heeft direct geleid tot minder flesjes in het zwerfafval. Per 31 december 2022 wordt ook 15 cent statiegeld op blikjes ingevoerd. Vanaf 2029 moet in de EU 90 procent van de plastic drankflesjes gescheiden ingezameld worden. Marktontwikkelingen secundaire grondstoffen Na een sterke dip in het ‘corona-jaar’ 2020 laten de prijzen van veel grondstoffen een forse stijging zien. Deze prijsontwikkeling is gunstig voor de afzet van secundaire grondstoffen omdat deze bij hogere kosten voor primaire grondstoffen een betere concurrentiepositie krijgen. Ontwikkelingen deelstromen Textiel De textielsector is een van de meest vervuilende sectoren. Wereldwijd wordt minder dan 1 procent van al het textiel gerecycled voor het maken van nieuwe kleding. In Nederland wordt slechts 45 procent van het afgedankte textiel gescheiden ingezameld en komt 55 procent in het restafval terecht en wordt verbrand. Om dit te veranderen wil de Nederlandse overheid in 2023 een Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid (UPV) invoeren voor fabrikanten. Daarmee worden kledingbedrijven verantwoordelijk voor wat er na het gebruik met hun eigen producten gebeurt. Alle landen in de Europese Unie zijn vanaf 2025 verplicht om textiel in te zamelen.

Papier en karton De hoeveelheid vervuiling in gescheiden ingezameld papier en karton neemt geleidelijk toe. De vervuiling bestaat uit materialen die niet geschikt zijn voor de productie van nieuw papier en karton en papier en karton dat niet schoon en/of droog is. Om de hoeveelheid vervuiling in ingezamelde papier en karton te verkleinen, heeft de stichting Papierrecycling Nederland haar scheidingswijzer geactualiseerd met als hoofdboodschap: papier en karton moeten schoon en droog zijn en vrij van veel plastic. Luiers In Europa zijn slechts twee installaties operationeel waar luiers als monostroom worden verwerkt t.b.v. recycling. In de luierverwerkingsinstallatie van ARN in Weurt, met vanaf 2022 een jaarlijkse verwerkingscapaciteit van 15 kton, wordt het afval onder hogedruk en hoge temperatuur verwerkt. Uit de verwerkte baby- en incontinentieluiers worden biogas, compost en herbruikbare plastics geproduceerd. Matrassen De afvalbeheerbijdrage voor matrassen wordt algemeen verbindend verklaard. Het tarief voor de afvalbeheerbijdrage zal aanvankelijk naar schatting 2,50 euro per matras bedragen. Met de bijdrage wordt een deel van de kosten voor het afvalbeheer van de matrassen betaald zodat consumenten matrassen gratis kunnen inleveren voor recycling.

Met de opening van een vierde installatie in Nederland, komt de verwerkingscapaciteit van RetourMatras uit op meer dan 1,5 miljoen matrassen per jaar. Martkontwikkeling inzameling De trend van een geleidelijke verschuiving van de inzameling van huishoudelijk afval van private bedrijven naar publieke bedrijven zet nog steeds door. Bij de publieke bedrijven neemt het aandeel overheidsbedrijven en gemeenschappelijke regelingen geleidelijk toe ten koste van de inzameling door gemeentelijke diensten.

8

Ontwikkeling per bedrijf AEB De gemeente Amsterdam is een traject gestart om haar aandelenbelang in AEB te verkopen. De dochtervennootschappen van AEB maken onderdeel uit van de transactie. AEB’s voormalige belang van 50 procent in Westpoort Warmte (het westelijke warmtenet) is op 1 maart 2021 overgenomen door de gemeente en valt derhalve buiten dit verkooptraject. Omdat de scheidingsinstallatie van AEB de beloofde scheidingsrendement (bij lange na) niet bleek te halen, hebben zeven gemeenten (Haarlem, Heemstede, Bloemendaal, Diemen, Aalsmeer, Amstelveen en Zandvoort) in 2019 een schadeclaim ingediend bij AEB. De gemeenten hebben ingestemd met het voorstel van AEB om de toeslag op het verbrandingstarief met terugwerkende kracht (vanaf 1 januari 2018) te verlagen naar 3,60 euro per ton. Attero De Noord-Brabantse gemeenten hoeven Attero toch geen miljoenen te betalen voor het leveren van te weinig afval. De uitspraak in een arbitrageproces dat de gemeenten ruim 15 miljoen euro moesten betalen is door het Gerechtshof vernietigd. AVR AVR heeft afgelopen jaar geageerd tegen inbestedingen door gemeentelijke aandeelhouders van publieke bedrijven. In het verleden door AVR aangespannen rechtszaken in dit kader, zijn door AVR allemaal verloren.

EEW In verband met een recente uitspraak van de Raad van State mag EEW Energy from Waste Delfzijl de derde verbrandingslijn voorlopig niet in gebruik mag nemen. De provincie Groningen heeft in de door haar afgegeven natuurvergunning ten onrechte de impact van de extra stikstofdepositie op omringende Natura2000-gebieden als gevolg van het transport over zee, ten onrechte niet betrokken in het onderzoek. Daarom moet de provincie Groningen opnieuw beslissen over deze natuurvergunning. Omrin Omrin breidt de capaciteit van haar scheidingsinstallatie uit met 20 procent naar 300 kton per jaar door de installatie van een zgn. Dano-trommel. Daarmee worden luiers en grotere organische fracties uit het restafval gesorteerd. Omrin laat de gft van haar nieuwe aandeelhouders Groningen, Westerkwartier en de voormalige gemeente Bedum, samen bijna 17 kton gft per jaar, vanaf volgend jaar door Attero verwerken. PreZero PreZero heeft de afval- en recyclingactiviteiten van Suez in Nederland (alsmede Duitsland, Luxemburg en Polen) overgenomen. PreZero gaat onder de naam GreenBlocks palletklossen produceren uit ca. 40.000 ton afvalhout per jaar. Renewi Renewi is als één van de 3 initiatiefnemers betrokken bij de realisatie van een bio-LNG installatie in Amsterdam Westpoort. Renewi zamelt hierbij organisch afval op, verwerkt dit en zet het in de eigen vergisters om in biogas.

De nieuwe bio-LNG-installatie van Nordsol werkt het biogas op tot bio-LNG terwijl Shell deze bio-LNG levert aan haar klanten.

9

Twence De door een grote brand in 2019 vrijwel geheel vernietigde composterings- en vergistingsinstallatie is herbouwd en weer in bedrijf genomen. In de installatie wordt ca. 119.000 ton afval per jaar verwerkt. Tussen diverse aandeelhouders van Twence zijn al geruime tijd meningsverschillen over de koers en het tarievenbeleid van het bedrijf. Commissaris van de Koning Andries Heidema in Overijssel wordt door de gemeenten gevraagd om te bemiddelen.

1.3

Waterschappen en zuiveringsslib

Energie en CO2 STOWA en de waterschappen doen op rwzi's onderzoek naar de uitstoot van broeikasgassen, zoals lachgas en methaan en naar de mogelijkheden hoe de uitstoot van deze broeikasgassen kan worden verminderd. De waterschappen hebben de ambitie om de productie van groen gas in de komende jaren verder op te voeren. GasTerra, Gasunie, STOWA en enkele waterschappen hebben onderzoek laten doen naar biologische methanisering van o.a. biogas, waarbij waterstof en koolstofdioxide worden omgezet in methaangas. Het productievolume van groen gas kan substantieel worden verhoogd (met ca. 50%) door van buitenaf waterstof toe te voeren. Onder de huidige marktcondities is deze extra toevoeging echter meestal niet rendabel m.n. vanwege de prijs van de benodigde waterstof. Het Hoogheemraadschap van Delfland gaat op jaarbasis ca. 2.000 ton groene CO₂, dat vrijkomt bij het opwerken van het in de vergistingstanks ontstane biogas, leveren aan de glastuinbouw. Vanuit onderzoeksprogramma WarmingUP, waar STOWA aan deelneemt, zijn de algemene en technische eigenschappen van aquathermiesystemen in kaart gebracht. De kennis en ervaringen van de bestaande systemen zijn door de onderzoekers in een aantal factsheets bij elkaar gebracht.

Daarnaast zijn er kostenkentallen gegeven voor de verschillende systeemcomponenten en zijn er beslisbomen gemaakt die inzicht geven in de stappen die gemaakt moeten worden om tot een definitief ontwerp van een aquathermiesysteem te komen. Grondstoffen HVC en SNB zijn, als de proeven succesvol zijn, voornemens om een fabriek te realiseren voor het terugwinnen van fosfaat uit de as die vrijkomt bij het verbranden van zuiveringsslib. Hierbij wordt gebruik gemaakt van een door het Duitse Remondis Aqua ontwikkelde techniek. Op de locatie van HVC Dordrecht is een installatie in aanbouw voor het produceren bioplastics. Deze installatie is het vervolg op eerdere kleinschalige proeven in het kader van PHA2USE en Interreg NWE. Verwijderen medicijnresten Waterschappen werken sinds 2016 samen met de zorgsector en drinkwaterbedrijven in de landelijke ketenaanpak ‘Medicijnresten uit water’ om de medicijnresten uit het afvalwater te verwijderen. Rijnland heeft hiertoe een installatie in gebruik genomen die medicijnresten verwijderd met behulp van actief poederkool. Het waterschap Rijn en IJssel heeft in samenwerking met andere partijen een pilotproef uitgevoerd naar effect van de inzet van een geïntegreerde Ozon- en UV-behandeling. De inzet van deze techniek bleek te resulteren in een verwijderingsefficiëntie voor de totale som van geneesmiddelen van 87%.

Uit onlangs afgerond laboratoriumonderzoek bleken meer duurzame alternatieven t.o.v. actief kool ten behoeve van het verwijderen van medicijnresten, gelijkwaardig, en in sommige gevallen zelfs beter presteren dan traditioneel actief poederkool uit steenkool/bruinkool.

10

Ontwikkelingen per bedrijf GMB GMB gaat tien jaar lang het zuiveringsslib van het waterschap Vallei en Veluwe verwerken bij haar bestaande verwerkingslocatie in Zutphen. GMB en het waterschap gaan samen met Royal HaskoningDHV een meer circulaire manier van slibverwerking ontwikkelen. SNB SNB heeft voor het eerst sinds jaren in 2020 minder zuiveringsslib verwerkt. 93% van het aangevoerde zuiveringsslib werd door SNB zelf verwerkt, de rest door externe partners. Het resultaat over 2020 bedroeg 1,02 miljoen euro negatief. Het negatieve resultaat is vooral veroorzaakt door hogere lasten (kosten voor uitbesteed werk en overige bedrijfskosten). AEB AEB kon in 2019 niet voldoen aan haar contractuele verplichtingen voor het verwerken van zuiveringsslib. Het door het waterschap Amstel, Gooi & Vechtstreek (AGV) tijdelijk in o.a. Terneuzen opgeslagen slib, is in 2020 alsnog door AEB verwerkt.

11

2.

Energie en CO2

2.1

Ontwikkelingen algemeen.

2.1.1 Fit for 55 De Europese Commissie heeft in juli 2021 het zogeheten ‘Fit for 55’-pakket gepresenteerd waarin de maatregelen zijn opgenomen die de Europese CO₂-uitstoot in 2030 met 55% moet hebben gereduceerd t.o.v. 1990 met als uiteindelijk doel: Europa in 2050 een klimaatneutraal continent . De diverse voorstellen in het pakket beogen de noodzakelijke versnelling bij de reductie van broeikasgasemissies in de komende tien jaar te realiseren. De voorstellen zijn nauw met elkaar verweven en vullen elkaar aan. Het Fit For 55-pakket gaat over een herziening van een groot aantal Europese richtlijnen waaronder de Energiebesparingsrichtlijn (EED), de Richtlijn Hernieuwbare Energie (RED), het Europese emissiehandelssysteem (ETS, industrie, energie) en de richtlijn voor de niet-ETS sectoren (ESR, gebouwen, verkeer, landbouw). Daarnaast wordt een koolstofgrensbelasting (CBAM) ingevoerd waarmee een mogelijk concurrentievoordeel van buitenlandse producenten kan worden weggenomen. Concreet betekent de plannen o.a. het volgende: • • • • • •

• •

•

•

er komt een Europees hernieuwbare energiedoel van 40% in 2030; er komt een bindend Europees energiebesparingsdoel van 36% met daarbij een nationaal bindend doel van 1.5%; het Europese emissiehandelssysteem voor de industrie en energiebedrijven (ETS) wordt aangescherpt met als doel om in 2030 61% uitstoot te reduceren; er komt vanaf 2026 een koolstofgrensbelasting voor cement, staal, aluminium, kunstmest en import van elektriciteit van buiten de EU; de verkoop van benzine- en dieselauto’s wordt verboden vanaf 2035 en er komen strengere CO2 normen voor auto’s en bestelwagens; er komt vanaf 2026 een emissiehandelssysteem voor het wegverkeer. De opbrengst wordt voor 50% gebruikt om lage inkomens tegemoet te komen. Dat gaat via een Social Climate Fund dat gevuld wordt met 72,2 miljard euro voor de periode 2025 – 2032; in de Richtlijn Energiebelastingen wordt invoering van accijns voorgesteld voor vluchten binnen Europa, met een ingroeipad van 10 jaar vanaf 2023; er komt een emissiehandelssysteem voor de gebouwde omgeving vanaf 2026. Ook deze opbrengst wordt voor 50% gebruikt om lage inkomens tegemoet te komen via het Social Climate Fund; de scheepvaart wordt evenals de luchtvaart onder het ETS gebracht, maar pas vanaf 2026. Het gaat om scheepvaart binnen de EU en 50% van de uitstoot van scheepvaart naar havens buiten de EU.

er komt een doelstelling van 310 miljoen ton CO2 verwijdering uit de atmosfeer door extra opslag in bodem en vegetatie, via meer natuur, minder ontwateren en betere landbouw.

De voorstellen zijn aan het Europees Parlement en de Raad voorgelegd. Zij zullen nu beginnen met hun wetgevingswerkzaamheden en zich erover gaan buigen. Een aantal voorstellen van de Commissie staat tevens open voor feedback voor belanghebbenden. Feedback wordt samengevat en voorgelegd aan het Europees Parlement en de Raad zodat zij dit kunnen meenemen in de verdere behandeling van het voorstel.

12

2.1.2 IPCC De belangrijkste conclusies uit het nieuwe rapport van het IPCC, het klimaatpanel van de Verenigde Naties zijn: • •

•

•

de klimaatverandering is ongekend groot, groter dan in de duizenden jaren hiervoor; het is overduidelijk dat het klimaat is opgewarmd door de mens. Dat heeft in de hele wereld nu al grote veranderingen veroorzaakt in de atmosfeer, in de oceanen, het gebied rond de noordpool en natuurgebieden. het is duidelijker geworden dat klimaatverandering leidt tot meer extreem weer. Verdere opwarming leidt tot nog grotere veranderingen in het klimaat: intensere en frequentere hittegolven, meer hittegolven in de oceanen, meer en vaker zware regen, vaker droogte, meer zware tropische cyclonen, steeds minder ijs op de noordpool en afname van de permafrost; de beste schatting voor het opwarmende effect van de uitstoot van broeikasgassen door de mens is 3 graden, met minimaal 2 graden en maximaal 5 graden.

Alhoewel er in bepaalde regio’s sprake is van een daling van de CO2-uitstoot, is er in andere regio’s sprake van en stijging (fig. 1). Deze emissies leiden tot een nog altijd voortdurende stijging van het CO2-gehalte in de atmosfeer (fig. 2).

Figuur 1. Ontwikkeling uitstoot broeikasgassen in diverse regio’s.

13

Figuur 2. Ontwikkeling concentratie CO2 in de atmosfeer. Hoewel het gebruik van zonne- en windenergie snel toeneemt, groeit het wereldwijde gebruik van kolen dit jaar ook sterk. Zelfs in zo'n mate dat de uitstoot van koolstofdioxide (CO2) nog maar één keer eerder harder groeide dan nu het geval is. Dat meldt het Internationaal Energieagentschap (IEA) in zijn jaarlijkse rapportage1. De vooruitgang die wordt geboekt op het gebied van schone energie, het gebruik van elektrische auto's en andere technieken met weinig uitstoot is volgens het agentschap dan ook nog onvoldoende om tijdig de klimaatdoelen te halen.

2.2

Ontwikkelingen Nederland algemeen

2.2.1 Shell-uitspraak Na de ‘Urgenda’ uitspraak was er opnieuw een uitspraak met mogelijk verstrekkende gevolgen. In een zaak aangespannen door Milieudefensie, zes maatschappelijke organisaties en ruim 17.000 individuen, oordeelde de rechtbank in mei dat de CO₂-uitstoot van Shell in 2030 45% lager moet zijn ten opzichte van 2019. Dat betreft zowel de uitstoot van Shell zelf (scope één) als de uitstoot van zijn onderaannemers, toeleveranciers en afnemers (scope twee en drie). De rechtbank spreekt van een resultaatverplichting voor de uitstoot van Shell zelf en een “zwaarwegende inspanningsverplichting” voor de uitstoot van toeleveranciers en afnemers. Het was voor het eerst dat een rechter van een privaat bedrijf eist dat het zijn klimaatbeleid aanscherpt. Shell is tegen deze uitspraak in beroep gegaan.

2.2.2 Warmtewet 2 vertraagd Op 5 juli 2021 heeft demissionair staatssecretaris Dilan Yeşilgöz-Zegerius van Economische Zaken & Klimaat een Kamerbrief gestuurd over de voortgang Wet collectieve warmtevoorziening (Warmtewet 2). Ondanks de aanpassingen die in het conceptvoorstel zijn gedaan naar aanleiding van de internetconsultatie van vorig jaar, wordt dit in de huidige vorm niet gesteund door de decentrale overheden. De medeoverheden geven onder andere aan dat zij behoefte hebben aan meer mogelijkheden om te sturen op een publieke uitvoeringspartner, dan het wetsvoorstel hen biedt. Zij willen vooraf een expliciete voorkeur kunnen uitspreken voor een type warmtebedrijf: publiek, privaat of een samenwerkingsvorm. Daarom wordt het wetsvoorstel niet naar de Raad van State

1

https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook2021?utm_source=SendGrid&utm_medium=Email&utm_campaign=IEA+newsletters

14

gezonden voor advies. Dit betekent dat de beoogde inwerkingtreding per 1 januari 2022 niet zal worden gehaald en de marktordening voorlopig blijft zoals die nu is. In het wetsvoorstel wordt geregeld dat partijen die een warmtenet aanleggen en exploiteren in een bepaald gebied, een ‘warmtekavel’, een exclusief recht krijgen op het leveren en transporteren van warmte voor minimaal 20 tot maximaal 30 jaar. Daar staat wel tegenover dat die exploitanten de levering van warmte geborgd hebben en transparante tarieven hanteren. Voor een warmtekavel moeten geïnteresseerde partijen van tevoren een kavelplan inleveren. De gemeente kan dan beoordelen met welke exploitant ze in zee gaat.

2.2.3 Emissies broeikasgassen in Nederland De emissie van broeikasgassen in Nederland vertoont al jaren een dalende tendens (fig. 3). Mede door de corona-crisis was deze daling in 2020 sterker dan in voorgaande jaren.

Figuur 3. Ontwikkeling emissie broeikasgassen in Nederland. In het tweede kwartaal van 2021 was de uitstoot van broeikasgassen 11 procent hoger dan in hetzelfde kwartaal van 2020. Daarmee beweegt de uitstoot weer naar het niveau van voor corona. De toename is vooral toe te schrijven aan het hogere aardgasverbruik, onder andere voor meer verwarming en industriële productie. Nederlandse kolencentrales produceerden in het eerste half jaar van 2021 bijna vijftig procent meer stroom dan in dezelfde periode een jaar eerder. Dit werd o.a. veroorzaakt door hoge gasprijzen en een tot nu toe tegenvallend ‘windjaar’. Windmolens op land produceerden tussen januari en juni ruim 12 procent minder dan vorig. Omdat kolenstroom vanuit CO2-optiek de meest vervuilende vorm van elektriciteit is, leidt verhoogde benutting van de kolencentrales tot hogere CO2-emissies Voorheen lag het aandeel van kolencentrales in de Nederlandse stroomproductie nog veel hoger. Tussen 2015 en 2019 gingen zes centrales echter uit bedrijf. Nu zijn er nog kolencentrales in Eemshaven, Geertruidenberg en op de Maasvlakte (twee stuks). Deze sluiten in 2025 of 2030.

15

2.3

Duurzame energie

2.3.1 Ontwikkeling productie duurzame energie In 2020 was het aandeel hernieuwbare energie 11,1 procent van het eindverbruik van energie (fig. 4). Dit betekent een groei van ongeveer 26 procent ten opzichte van 2019 (8,8%). De belangrijkste bron voor hernieuwbare energie in Nederland is biomassa (fig. 5), gevolgd door wind en zon. Er waren flinke stijgingen van energie uit zon (+49%) en windenergie (+29%) met name door de groei van het opgestelde vermogen van zonnepanelen en, door het in gebruik nemen van twee nieuwe parken op zee bij Borsele, het opgestelde vermogen voor windenergie (fig. 6).

Figuur 4. Ontwikkeling aandeel hernieuwbare energie per sector.

Figuur 5. Aandeel hernieuwbare energie per bron

16

Figuur 6. Toename duurzame energieproductie per bron in 2020 t.o.v. 2019. In de EU-Richtlijn Hernieuwbare Energie uit 2009 is vastgelegd dat 14 procent van het bruto energetisch eindverbruik van energie in 2020 afkomstig moest zijn van hernieuwbare energiebronnen. Het kabinet Rutte II had in het regeerakkoord oorspronkelijk afgesproken om te streven naar 16 procent in 2020 maar in het nationaal Energieakkoord is deze 16 procent opgeschoven naar 2023. In de Klimaat- en Energieverkenning 2019 werd geraamd dat het doel van een aandeel van 14 procent hernieuwbare energie in 2020 niet behaald zou worden. Om alsnog aan de afspraken te voldoen is in juni 2020 een flexibele overeenkomst met Denemarken afgesloten om 8 tot 16 TWh hernieuwbare energie aan Nederland over te dragen. Omdat de doelstelling van 14% met ‘eigen opwek’ niet is gerealiseerd, is de maximale statistische overdracht met Denemarken vereist.

2.3.2 SDE++ Een belangrijk instrument van de Rijksoverheid om de emissies van CO2 te reduceren (en de productie van duurzame energie te stimuleren) is de SDE++-regeling. Deze SDE++ 2020 ronde was de eerste openstellingsronde binnen de SDE++ (als opvolger van de SDE+) waarmee ook andere CO2 reducerende technieken dan hernieuwbare energie worden ondersteund om zo de klimaatdoelstellingen te behalen. Er zijn in totaal 4.112 subsidieaanvragen ingediend met een gezamenlijk budgetclaim van 6.4 miljard EUR. 3.673 projecten hebben een subsidiebeschikking ontvangen met een budget van € 5 miljard (fig. 7). Bij realisatie deze projecten wordt een totale CO2 reductie gerealiseerd van 3,43 Mton per jaar. Een groot deel van het beschikte budget, namelijk € 2,1 miljard, is toebedeeld aan afvang en opslag van CO2 (CCS). Hiermee wordt 2,34 Mton CO2 per jaar verminderd. Het overgrote deel van de beschikkingen is afgegeven aan zon-PV-projecten (3.602). 97% van deze projecten wordt op een dak gerealiseerd. Uiteindelijk is er voor € 1.364 miljoen aan projecten afgewezen. Meer dan de helft hiervan werd inhoudelijk afgekeurd of zelf teruggetrokken door de aanvrager.€ 647 miljoen viel buiten het beschikbare openstellingsbudget. HVC en SDE++ subsidies voor grootschalig zon-pv. Oók twee grote zonneparken in de Noordoostpolder van (o.a.) HVC, hebben in deze ronde subsidie toegekend gekregen.

Het gaat daarbij om Zonnepark Noordermeerdijk (107,6 megawattpiek) en Zonnepark Sunspace (55,2 megawattpiek). Voor de realisatie van zonnepark Noordermeerdijk werkt HVC samen met een groep van 11 lokale grondeigenaren die mede-initiatiefnemer en medeeigenaar van het zonnepark zijn. Zonnepark Sunspace is een initiatief van HVC en Stichting Energieneutraal Noordelijk Flevoland (SENF) in samenwerking met Koninklijk Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum (NLR).

17

Figuur 7. Overzicht beschikte projecten SDE++ 2020.

2.3.3 Congestie Op steeds meer plaatsen is de capaciteit van het stroomnet ontoereikend om (o.a.) extra stroomproductie uit duurzame bronnen te kunnen verwerken maar ook om nieuwe grootverbruikers te kunnen beleveren. Netwerkbeheerders spannen zich in om het netwerk aan te passen en lopen daarbij o.a. tegen personele (beschikbaarheid technisch personeel ) en financiële problemen op. Alliander heeft daarom haar aandeelhouders in mei gevraagd om een lening van 600 miljoen euro. Meerdere aandeelhouders hebben hiertoe al een positief besluit genomen.

2.4

‘Van Gas Los’

2.4.1 Proeftuinen aardgasvrije wijken Gemeenten kunnen tussen 2 juli en 1 november 2021 een rijksbijdrage aanvragen in de derde en laatste ronde proeftuinen aardgasvrije wijken. In de derde ronde behoren stapsgewijze oplossingen waarmee veel CO2 bespaard kan worden ook tot de mogelijkheden. Isoleren moet onderdeel van de aanpak zijn. Behalve uitvoeringsgereedheid en betaalbaarheid is het borgen van draagvlak en betrokkenheid van bewoners een belangrijke voorwaarde. In de huidige portefeuille van 46 proeftuinen zijn er al voldoende proeftuinen met midden of hoge temperatuur warmtenetten, waterstof en groen gas. Er zijn nog weinig aanpakken met een warmtenet op basis van lagere temperaturen en aanpakken met woningisolatie, al dan niet gecombineerd met een (hybride) warmtepomp. Hier wordt in de derde ronde gericht op uitgevraagd. Er worden zowel proeftuinen gezocht die voor 2030 volledig aardgasvrij als proeftuinen die eerst inzetten op de stapsgewijze aanpak en op middellange termijn (2035-2040) overgaan naar aardgasvrij.

2.4.2 Transitievisies warmte Samen met o.a. vastgoedeigenaren, bewoners, netbeheerders en medeoverheden moeten gemeenten een Transitievisie Warmte opstellen en deze vervolgens voor eind 2021 vaststellen. Met deze Transitievisie maken gemeenten het tijdspad inzichtelijk: wanneer kunnen welke wijken of buurten van het aardgas worden afgekoppeld. Voor de wijken of buurten die voor 2030 gepland staan, maakt de gemeente ook al de mogelijke warmte-alternatieven bekend.

18

Na het vaststellen van de Transitievisie Warmte, volgen de uitvoeringsplannen op wijkniveau. Het wijkuitvoeringsplan wordt samen met de bewoners en gebouweigenaren uit de wijk bepaald. De kosten, kosten voor bewoners/gebouweigenaren en de lokale situatie worden meegewogen. Betrokkenheid HVC bij transitievisies warmte. HVC is bij ca. driekwart van de gemeenten in meer of mindere mate betrokken geweest in het traject om te komen tot gemeentelijke Transitievisies Warmte. De rol van HVC hierbij was divers en bestond o.a. het trekkerschap voor haalbaarheidsstudies, het inhoudelijk vormgeven van werksessies en ‘genodigde’ bij door/in opdracht van de gemeente georganiseerde stakeholderbijeenkomsten.

2.4.3 Regionale Energie Strategieën Alle Regionale Energie Strategieën (RES’en) zijn aangeleverd bij het Nationaal Programma Regionale Energie Strategie. Deze zijn vervolgens doorgestuurd naar het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Zij gaan kijken naar de uitvoerbaarheid en haalbaarheid van de plannen zoals ze nu ingediend zijn. In december komt het PBL met hun bevindingen. De RES’en 1.0 tellen op tot 55 Terrawattuur (TWh). In de concept-RES’en ging het om 52,5 TWh waarbij het midden tussen de boven en ondergrens van de bandbreedte door het PBL op 38,2 TWh is ingeschat.

2.5

Ontwikkeling warmtevoorziening in Nederland

2.5.1 Warmtevoorziening algemeen De warmtevoorziening vindt in toenemende mate plaats door middel van meer duurzame technieken dan de traditionele cv-ketel2. Het aantal verkochte warmtepompen steeg in 2020 met 39% t.o.v. 2019 (fig. 8) terwijl het aantal aansluitingen op een warmtenet in deze periode met 7,5% toenam (fig. 9). Cv-ketels nemen in absolute aantal nog wel een dominante positie in maar het aantal verkochte cv-ketels daalde in deze periode met 4,9% (fig. 10).

2

https://www.natuurenmilieu.nl/wp-content/uploads/2021/10/NM-Gasmonitor-2021.pdf

19

Figuur 8. Ontwikkeling aantal verkochte warmtepompen.

Figuur 9. Ontwikkeling aantal aansluitingen op warmtenetten.

Figuur 10. Ontwikkeling aantal verkochte cv-ketels. 20

Om de afhankelijkheid van aardgas t.b.v. verwarming te reduceren wordt de komende jaren veel verwacht van de inzet van hybride warmtepompen, een combinatie van een kleine warmtepomp en een cv-ketel. Een hybride warmtepomp is een cv-installatie die zowel via gas als via elektriciteit warmte kan produceren. Dit leidt tot een hoger elektriciteitsverbruik maar een lager gasverbruik. Netto is er sprake van zowel een financieel voordeel als een CO2 -winst t.o.v. van de traditionele cvketel. Het (demissionaire) kabinet heeft op Prinsjesdag aangekondigd dat er in 2022 288 miljoen euro aan subsidies voor hybride warmtepompen beschikbaar komt. In 2020 werden 3200 hybridewarmtepompen geïnstalleerd.

2.5.2 Warmtenetten algemeen In Nederland is sprake van een forse groei van de warmtemarkt. Het aantal bedrijven actief in deze sector is toegenomen van 6 bedrijven in 2000 naar 23 in 2020 (fig. 11). Daarnaast is er sprake van een verdubbeling in werkgelegenheid t.o.v. 2016 met in 2020 2.000 fte aan directe en indirecte werkgelegenheid. Het aantal operationele aantal warmtenetten is toegenomen tot ca. 300 netten in 2020 waarbij grote netten verantwoordelijk zijn ca. 90% van totale warmtelevering. De geleverde warmte is in toenemende mate afkomstig uit duurzame bronnen; bij de grote warmtenetten is het percentage duurzame warmte gestegen van 16% (2016) naar 30% (2020) (fig. 12).

Figuur 11. Ontwikkeling omvang warmtemarkt in Nederland

21

Figuur 12. Ontwikkeling warmtebronnen voor warmtelevering aan grote stadsverwarmingsnetten. De CO2-uitstoot van de via warmtenetten geleverde warmte is sterk afhankelijk van de warmtebron (fig. 13); bij de inzet van b.v. aardgas in een WKK is deze aanzienlijk hoger dan bij de inzet van b.v. biomassa of geothermie. De eisen aan de duurzaamheid van de via warmtenetten geleverde warmte, wordt de komende jaren aanzienlijk aangescherpt.

Figuur 13. CO2-uitstoot per geleverde GJ warmte in 2020 t.o.v. concept-eisen in 2022 resp. 2030.

22

2.5.2 Warmtenetten, specifiek Warmtebedrijf Rotterdam De stekker wordt uit het Rotterdamse Waterbedrijf getrokken omdat het financieel volledig uit hand liep. De gemeenteraad van Rotterdam heeft unaniem besloten geen krediet meer te verstrekken. Rotterdam is grootaandeelhouder en een faillissement lijkt daarmee onafwendbaar. Het warmtebedrijf werd in 2006 opgericht om restwarmte uit het Rotterdamse havengebied in te zetten voor stadsverwarming en in de omliggende industrie. Er werd in eerste instantie op gerekend dat 300.000 tot 500.000 Rotterdamse woningen er gebruik van zouden maken, maar het werden er niet meer dan 60.000. Vanaf het begin kampte het bedrijf met tegenslagen en het is sinds de oprichting nooit winstgevend geweest. Iedere keer weer moest de gemeente de verliezen aanvullen. Daar komt nu dus een einde aan omdat de gemeenteraad de pijpleiding om restwarmte van het havengebied naar Leiden te transporteren niet wil financieren. Die leiding is nodig om het bedrijf financieel gezond te krijgen. De Rotterdamse Rekenkamer concludeerde in 2019 dat falend toezicht de oorzaak was dat de gemeente een te groot risico met het bedrijf had genomen.

WarmtelinQ, Met het uitstel van de nieuwe Warmtewet (de Wet Collectieve Warmtevoorzieningen (WCW, ook wel Warmtewet 2), uitgesteld, ontbreekt de wettelijke basis waarmee Gasunie mag optreden als onafhankelijk netbeheerder van een regionale warmtetransportleiding. In Zuid-Holland wordt ruimte gezien voor een onafhankelijk netbeheerder. Dat was ook de reden dat Gasunie in 2019 het project ‘Leiding door het Midden’ overnam van Eneco. Deze warmteleiding zou restwarmte van de Rotterdamse industrie gaan leveren aan warmtenetten in Den Haag en glastuinbouwgebieden in die regio. Onder de nieuwe naam ‘WarmtelinQ’ (WLQ) werd het plan verder uitgebreid, met onder andere een verlenging van Den Haag naar Leiden (WarmtelinQ+). Het zou het begin moeten zijn van een zogenaamde ‘warmterotonde’ door de hele provincie. Sinds Gasunie in 2019 het project overnam van Eneco, werd al €137,5 miljoen subsidie toegezegd door het Rijk. De Provincie Zuid-Holland maakte €103,5 miljoen vrij voor de uitbreiding naar Leiden (WarmtelinQ+). Gasunie gaat er vanuit dat er eind oktober een positief investeringsbesluit kan worden genomen over het tracé van de Rotterdamse haven naar Den Haag. De aanleg van het tracé Vlaardingen-Den Haag betekent een belangrijke stap in de verduurzaming van de provincie Zuid-Holland.

In het gebied is voldoende potentiële warmtevraag voor de 120.000 woningen die met WarmtelinQ verwarmd kunnen worden. Als die worden aangesloten op restwarmte, betekent dat een besparing van circa 0,2 megaton aan CO2 -uitstoot per jaar.

2.6

Energiemarkt

2.6.2 Markontwikkeling energie De gasprijzen zijn in de afgelopen periode ‘geëxplodeerd’ (fig. 14). De gasprijs wordt opgedreven door een combinatie van factoren. Zo is de Europese gasproductie laag vanwege uitgesteld groot onderhoud aan gasvelden in Noorwegen en het terugschroeven van de gasproductie in Groningen. Bovendien zijn er dit jaar weinig gasvoorraden voor de winter aangelegd, omdat het voorjaar bovengemiddeld koud was. Daarnaast speelt (op de kortere termijn) de weersverwachting een belangrijke rol.

23

Figuur 14. Ontwikkeling gasprijzen in 2021. De hoge gasprijzen hebben ook een effect op andere vormen van energie. Omdat gas (nog steeds) een belangrijke energiebron voor elektriciteitscentrales, leiden hogere gasprijzen mede tot hogere prijzen voor elektriciteit (fig. 15). Door de koppeling tussen de gasprijs en de warmtetarieven zal het (maximum) tarief voor warmte eveneens worden verhoogd.

Figuur 15. Ontwikkeling groothandelsprijzen voor elektriciteit. De prijsontwikkeling op de energiemarkten heeft een groot aantal, zowel positieve als negatieve, neveneffecten. Voorbeelden daarvan zijn o.a.: •

energie-intensieve sectoren, zoals bedrijven in de chemie, staal, kunstmest, cement, papier en glas, worden door deze prijzen hard geraakt. Mede afhankelijk van de mate waarin de

24

•

•

verhoogde energiekosten in de prijzen van de producten kunnen worden doorberekend, kan dit in bepaald gevallen leiden tot het stilleggen van de productie. de glastuinbouw is een van de grootste gasverbruikers van Nederland waarbij de energiekosten voor de gemiddelde glastuinbouwer ca. 30 procent van de totale kosten vormen. De sterk toegenomen gasprijzen kunnen leiden tot het leeg laten staan van de kassen (met lagere productie tot gevolg), in verband met contractafspraken grote verliezen voor bepaalde bedrijven en/of hogere prijzen voor de consument; particulieren gaan actief op zoek naar manieren om energie te besparen (b.v. beter isoleren) en/of op een andere wijze in (een deel van) hun energiebehoefte te voorzien b.v. door het op grotere schaal inzetten van hout in b.v. open haard en/of pelletkachels.

2.6.2 Prijsontwikkeling CO2 Het European Union Emissions Trading System (EU ETS) is het grootste emissiehandelssysteem ter wereld, met ongeveer 10.000 Europese bedrijven die samen verantwoordelijk zijn voor 45% van de CO2 -uitstoot in de EU. Elk jaar stelt de Europese Commissie vast hoeveel CO2 de ETS-bedrijven mogen uitstoten. Deze hoeveelheid wordt elk jaar lager, zodat uiteindelijk de doelstelling voor 2030 wordt bereikt. Voor elke ton CO2 die ze uitstoten, moeten bedrijven een emissierecht inleveren. Er zijn verschillende manieren om aan die rechten te komen. Ze kunnen emissierechten kopen op veilingen en handelsplatformen of van andere bedrijven. Onder bepaalde omstandigheden krijgen ze gratis rechten van de overheid. De CO2 -prijs is de laatste jaren behoorlijk gestegen. Met name in 2021 was deze stijging aanzienlijk: van ca. 30 euro begin 2021 tot ca. 60 euro in het begin van het vierde kwartaal van 2021 (fig. 16). Met het duurder worden van emissierechten, wordt het voor bedrijven aantrekkelijker om te investeren in CO2-reducerende maatregelen. Ondanks de met name in de beginperiode lage kosten per ton CO2, is sinds het begin van het EU ETS in 2005 de totale CO2 -uitstoot van alle bedrijven in het systeem afgenomen met zo’n 30%.

Figuur 16. Prijsontwikkeling CO2 in het kader van EU ETS.

2.6.3 Impact huishoudens Het kabinet heeft besloten om diverse maatregelen te nemen om de stijging van de energierekening voor Nederlanders te verminderen. Het gaat om een extra belastingkorting op de energierekening én daar bovenop een verlaging van het belastingtarief op elektriciteit in 2022. Voor een huishouden met een gemiddeld verbruik betekent dit een daling van het belastingdeel van ongeveer 400 euro op jaarbasis. 25

De sterk verhoogde kosten voor energie leidt in toenemende mate tot energiearmoede, een situatie waarbij huishoudens een te groot deel van hun inkomen kwijt zijn aan energielasten. Vaak gaat het hierbij om huishoudens die rond moeten komen van sociale voorzieningen (40%) of een pensioen (40%). Deze huishoudens wonen vaak in oudere, slecht geïsoleerde huurwoningen waardoor ze niet zelf de mogelijkheid hebben om de energetische kwaliteit van de woning te verbeteren. Het Rijk stelt 150 miljoen euro ter beschikking aan gemeenten die in buurten waar veel energiearmoede voorkomt, gericht aan de slag kunnen gaan. Gemeenten bepalen zelf hoe ze dit doen, ook in overleg met woningcorporaties. Dit kan bijvoorbeeld via het uitgeven van vouchers waarmee energiebesparende producten gekocht kunnen worden, het uitdelen van energieboxen met bijvoorbeeld tochtstrips, radiatorfolie en led-lampen of het geven van energieadvies door energieteams langs gezinnen te laten gaan.

2.6.4 Martkontwikkelingen energieleveranciers Het aantal energie-aanbieders in Nederland is licht gestegen naar 61 bedrijven (fig. 17). Sinds kort heeft ook Shell van de Autoriteit Consument & Markt een vergunning gekregen om energie te gaan leveren aan particulieren. De stroom komt van Nederlandse wind- en zonne-energie, en de klant kan kiezen voor CO2 -gecompenseerd gas. Naar verwachting kunnen klanten tegen het einde van dit jaar overstappen naar Shell Energy. Een kwart van de consumenten (27%) is in de afgelopen 12 maanden overgestapt van energieleverancier. Dit percentage komt vrijwel overeen met het overstappercentage van vorig jaar. Ruim de helft van de consumenten die zijn veranderd van contract doen dit om te besparen op maandelijkse kosten (56%, fig. 18). Deze reden is al jaren de meest genoemde reden om in actie te komen.

Figuur 17. Ontwikkelingen aantal aanbieders van energie (gas en elektriciteit) voor particulieren.

26

Figuur 18. Reden voor consumenten om over te stappen van energieleverancier.

2.7

Ontwikkelingen duurzame energiebronnen

2.7.1 Geothermie (aardwarmte) Ontwikkeling productie Zowel het aantal installaties als de totale warmtelevering door geothermie loopt geleidelijk op (fig. 19).

Figuur 19. Ontwikkeling aantal geothermie installaties en door deze installaties geleverde warmte.

27

Toezicht Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) stelde in 2017 een verscherpt toezicht op de geothermiesector in o.a. , dat in 2017 ingesteld werd, o.a. omdat de sector niet genoeg hoogwaardige materialen gebruikte, waardoor er makkelijk roest of lekkage kon ontstaan. In het meest recente evaluatierapport concludeert SOdM dat de sector nu wel meer eigen verantwoordelijkheid neemt en onder meer twee industriestandaarden en een gedragscode heeft opgesteld. Daarom wordt het verscherpte toezicht op de sector grotendeels losgelaten en blijft dit verscherpte toezicht alleen nog gelden voor 'eerste generatie'-aardwarmtebedrijven die nog oude putten gebruiken en warmte leveren aan glastuinbouw. HVC en geothermie.. HVC ziet geothermie als een belangrijke duurzame bron voor een CO2-vrije ruimteverwarming. De glastuinbouw kan hierbij als startmotor fungeren om óók in de gebouwde omgeving gebruik te kunnen maken van geothermie. HVC is ondertussen een ervaren speler in dit veld met operationele installaties, installaties in de realisatiefase, installaties in de ontwikkelfase en projecten in de onderzoeksfase. HVC beschikt daartoe over diverse opsporings- en/of winningsvergunningen, verspreid over een groot deel van het HVC-verzorgingsgebied.