3654 Rekenkamer onderzoeksrapportage minimabeleid

Klikken om dein Wassenaar, Minimabeleid Voorschoten, tekststijl vanLeidschendamVoorburg het modelenteOegstgeest bewerken Eindrapport onderzoek Rekenkamercommissie WVOLV April 2023

Inhoudsopgave Hoofdstuk

Titel

Pagina

Samenvatting

Doeltreffendheid en doelmatigheid van minimaregelingen zijn vanwege beperkte sturingsinformatie niet goed vast te stellen

4

Aanbevelingen

Verbetering is mogelijk door concrete doelen, wegnemen van drempels en effectieve sturing

9

Aanleiding en aanpak

Rekenkamercommissie heeft behoefte aan evaluatie van huidig beleid, uitvoering en sturing

16

1. Introductie op thema

Belang bestaanszekerheid neemt toe

20

2. Beleid

Gemeenten bieden een compleet pakket regelingen aan, inwoners willen meer regelingen voor volwassenen

27

3. Uitvoering

Inwoners ervaren drempels in de uitvoering van de regelingen

37

4. Resultaat

In de vier gemeenten lijkt ruimte om het gebruik te verbeteren

52

5. Sturing

Periodiek kwantitatief onderzoek versterkt het beleid, concrete doelen zullen sturing helpen

69

Bijlagen:

77

A. Bronnen B. Regelingen 2

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Leeswijzer Samenvatting

De belangrijkste bevindingen uit het onderzoek, generiek en wanneer relevant per gemeente

Aanbevelingen

Aanbevelingen voor verbetering van beleid, uitvoering en sturing daar waar nodig verdiept met specifieke aanbevelingen per gemeente

Inleiding en aanpak

Aanleiding, onderzoeksvragen en aanpak van het onderzoek Verdiepende informatie die hebben geleid tot de samenvatting en aanbevelingen. Volgens de volgende structuur: Inwonerbeleving (rode draad)

Verdieping op resultaten Onderwerp

Beleid

Uitvoering

Resultaat

Sturing

Onderdelen

Ambitie

Bewustwording

Doeltreffendheid

Beleid maken

3. Uitvoering

Doelen

Oriëntatie

Inwonerbeleving

Meten

4. Resultaat

Aanbod

Aanvragen

Doelmatigheid

Informeren

5. Sturing

Budget

Beoordelen

Rechtmatigheid

Verbeteren

Beleving

Gebruik

1. Introductie op thema 2. Beleid

Her-aanvraag

3

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Samenvatting Doeltreffendheid en doelmatigheid van minimaregelingen zijn vanwege beperkte sturingsinformatie niet goed vast te stellen

Gemeenten bieden een compleet pakket regelingen aan, inwoners willen meer aanbod voor volwassenen Algemene conclusie

Beleid Ambitie Doelen

• •

De vier gemeenten hebben een compleet minimabeleid met doelen Inwoners die gebruik maken van de regelingen zijn blij dat ze er zijn. In alle gemeenten missen inwoners regelingen voor volwassenen. Ouders (met name alleenstaande) missen ondersteuning in participatie; ondersteuning die hun kinderen wel krijgen. Ook zien inwoners bij andere gemeenten, zoals Leiden, ruimere mogelijkheden voor volwassenenparticipatie

Aanbod Budget

Conclusies per gemeente

Beleving

•

•

Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg hebben bijna identiek beleid en aanbod, waarbij LeidschendamVoorburg de uitvoering van het minimabeleid verzorgt voor Wassenaar en Voorschoten. In deze drie gemeenten is een deel van het pakket van regelingen beschikbaar voor inwoners met inkomens tot 110% en een deel tot 130% van de bijstandsnorm Budget voor minimabeleid in Leidschendam-Voorburg relatief en absoluut gezien hoog ten opzichte van de andere gemeenten

5

•

•

Het aanbod van minimaregelingen in Oegstgeest is vergelijkbaar met de andere drie gemeenten, maar hanteert een algemene inkomensgrens van 120% (met een uitzondering naar 130%) Doordat de gehanteerde inkomensgrens hoger ligt in Oegstgeest is de doelgroep voor minimaregelingen in Oegstgeest relatief groter

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Inwoners waarderen hulp van maatschappelijke partners, maar ervaren drempels in de uitvoering van regelingen Algemene conclusie

Uitvoering

•

Bewustwording Oriëntatie

•

Aanvragen

•

Beoordelen

• •

Gebruik

Alle gemeenten werken samen met maatschappelijke partners in de uitvoering van hun minimabeleid. Inwoners waarderen de hulp van deze organisaties, maar lijken soms niet van het bestaan van deze hulp te weten Inwoners weten niet altijd van het bestaan van regelingen. Communicatie over energietoeslag is positief voor bekendheid. Het is voor inwoners niet altijd makkelijk om informatie over de regelingen te vinden Inwoners hebben moeite met de hoeveelheid stukken die aangeleverd moeten worden, zeker als ze minder digitaal vaardig zijn of geen bijstandsuitkering hebben De jaarlijkse her-aanvragen die nodig zijn voor sommige regelingen veroorzaken extra stress en onbegrip Inwoners met kinderen zijn door de actieve communicatie van Stichting Leergeld vaker bekend met minimaregelingen

Conclusies per gemeente

Her-aanvraag

• De bekendheid van minimaregelingen onder inwoners van Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg lijkt laag. Inwoners lijken vaak maatschappelijke partners niet te kennen (SMOW, Voorschoten Voor Elkaar en Sociaal Service Punt) • Inwoners van Wassenaar en Voorschoten vinden het moeilijk om online informatie te vinden over de regelingen. Ze hebben ook moeite met de reistijd naar Leidschendam-Voorburg voor afspraken • Inwoners ervaren vooral veel drempels bij de aanvraag van regelingen. Ze geven aan dat consulenten in L-V niet klantgericht en vaak niet bereikbaar zijn voor inwoners of hulpverleners. Ze ervaren weinig ruimte voor maatwerk 6

• • •

Inwoners van Oegstgeest lijken net als in andere gemeenten de regelingen vaak niet te kennen. Ook zijn ze niet allemaal bekend met de hulp van Kwadraad Inwoners vinden dat er heel weinig informatie over de minimaregelingen op de website staat Inwoners zijn tevreden over het contact met de consulenten van gemeente Oegstgeest

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Conclusies per gemeente

Algemene conclusie

Doeltreffendheid en doelmatigheid beperkt vast te stellen, er lijkt wel ruimte voor verbetering van bekendheid en bereik Resultaat

•

Doeltreffend

•

Inwonerbeleving Doelmatigheid Rechtmatigheid

•

•

•

• •

In de vier gemeenten zijn de gestelde doelen onvoldoende SMART. Daardoor is het voor ambtenaren, college en raad moeilijk om op realisatie van de gestelde doelen te sturen De bekendheid van de regelingen is in alle gemeenten beperkt. Op basis van interviews lijkt de bekendheid beter bij inwoners met kinderen en/of met een bijstandsuitkering dan bij inwoners zonder kinderen en/of minima met een laag inkomen Het bereik van de regelingen is redelijk stabiel door de tijd. Het bereik bij de doelgroep kan in alle gemeenten omhoog Het minimabeleid lijkt binnen de wettelijke kaders te vallen

In Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg wordt van de gestelde doelen bereik actief gemeten Het bereik van de regelingen is in Wassenaar en Voorschoten vrij stabiel, maar een deel van de inwoners voor wie de regelingen zijn worden niet bereikt. Het gebruik van de gemeentepolis is achteruit gegaan door de keuze voor één aanbieder in plaats van twee Het bereik van de regelingen in Leidschendam-Voorburg neemt in de meeste gevallen af, behalve bij de Individuele Inkomenstoeslag

7

• •

sturingsinformatie is in Oegstgeest beperkt ontsloten, waardoor doeltreffendheid en doelmatigheid onvoldoende is vast te stellen Het bereik van de regelingen in Oegstgeest neemt toe voor alle regelingen behalve de gemeentepolis, waarvan het bereik gelijk blijft

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Conclusies per gemeente

Algemene conclusie

Gemeenteraden hebben wisselende informatie om op te sturen, geen van de gemeenten onderzoekt inwonerbeleving Sturing

•

Beleid maken

•

In alle gemeenten wordt de gemeenteraad actief betrokken bij het ontwikkelen en evalueren van beleid. Via schriftelijke vragen en moties hebben gemeenteraden invloed op het huidige beleid In geen van de gemeenten wordt onderzocht hoe inwoners het minimabeleid beleven. Wel worden inwoners betrokken bij het ontwikkelen van nieuw beleid

Meten Informeren Verbeteren

•

•

In de drie gemeenten wordt relatief vaak, eens per twee jaar, kwantitatief onderzoek gedaan naar het minimabeleid. Ook zorgen regelmatige management rapportages en beleidsevaluaties voor sturingsinformatie voor de raad De kwantitatieve onderzoeken focussen zich met name op bereik en sluiten daarmee niet volledig aan bij de gestelde beleidsdoelen

•

•

•

8

Er wordt geen extern onderzoek uitgevoerd naar het minimabeleid. Ook worden geen management rapportages gemaakt. Alleen via beleidsevaluaties wordt de gemeenteraad geïnformeerd over minimabeleid Er is in 2021 zeer summier onderzocht hoe inwoners het minimabeleid beleven, met een aantal vragen in een bredere inwonersenquête De huidige sturingsinformatie sluit niet volledig aan op de gestelde doelen Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Aanbevelingen Verbetering is mogelijk door concrete doelen, wegnemen van drempels en meer sturingsinformatie

Verbetering is mogelijk door stellen van concrete doelen, wegnemen van drempels en meer sturingsinformatie

Verlaag drempels die inwoners ervaren in de uitvoering

Ontwikkel doelgroepgerichte communicatie om bekendheid en bereik te vergroten

Onderzoek verhoging van de inkomensgrens

Zorg voor regelmatiger sturingsinformatie gekoppeld aan de doelen

* Deze aanbeveling is specifiek voor Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg

10

Formuleer beleidsdoelen SMART en verbind aan concrete activiteiten

Werk aan een klantgerichte cultuur bij consulenten in Leidschendam-Voorburg* Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Aanbeveling per gemeente

Algemene aanbevelingen

Verlaag drempels die inwoners ervaren in de uitvoering • Zorg voor vindbare en heldere informatie over minimaregelingen op de website • Vereenvoudig en/of combineer aanvraagformulieren. Onderzoek daarnaast de mogelijkheid om het aantal bijlagen dat nodig is voor een aanvraag te beperken1 • Bied naast een aanvraag op papier ook digitale mogelijkheden voor digitaal vaardige inwoners • Automatiseer her-aanvragen, vraag inwoners automatisch of ze ook dit jaar weer gebruik willen maken van een regeling en vraag hierbij zo min mogelijk informatie op1 • Laat de vaste aanvraagdatum per inwoner los1

•

• •

Plaats de informatie over de regelingen op de eigen websites van Wassenaar en Voorschoten in plaats van door te linken naar de website van LeidschendamVoorburg Breid digitale aanvraagmogelijkheden uit naar alle minimaregelingen en alle inwoners (ook inwoners zonder bijstandsuitkering) Zorg dat het voor inwoners met een gemeentepolis duidelijk is dat ziekhuizen dichtbij voor hen toegankelijk zijn. Bespreek met Menzis of dit altijd het geval is en dat dit duidelijk gecommuniceerd wordt

1 Er is geen juridische toets uitgevoerd op deze aanbevelingen. In de praktijk passen een aantal gemeenten dit toe

11

•

• •

Plaats meer informatie over minimaregelingen op de website. Denk hierbij aan uitleg over de regeling, voor wie de regeling is en welke informatie de gemeente nodig heeft bij een aanvraag Behoud de huidige aanvraagmogelijkheid, maar breid deze uit met een digitaal aanvraagsysteem Werk met een antwoordnummer of port betaald enveloppen voor aanleveren van stukken per post

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Aanbeveling per gemeente

Algemene aanbevelingen

Ontwikkel doelgroepgerichte communicatie om bekendheid en bereik te vergroten • • •

• •

Leer van de communicatie-aanpak en informatievoorziening van andere gemeenten. Utrecht is een goed voorbeeld in het actief benaderen van inwoners die nog geen gebruik maken van regelingen Benader groepen actief die nu minder goed bereikt worden, zoals ouderen en werkende minima Betrek verschillende groepen inwoners, hulpverleners en eventuele cliëntenraad actief bij het ontwikkelen van nieuwe aanpak voor informatievoorziening over minimaregelingen. Denk hierbij aan de keuze voor communicatiekanalen, timing en inhoud van de uitingen

Breng de bekendheid van regelingen in het algemeen en bij de verschillende doelgroepen in kaart Leer van de aanpak van Stichting Leergeld in de drie gemeenten. Inwoners met kinderen zijn vaak met minimaregelingen in aanraking gekomen via Stichting Leergeld

1 Er is geen juridische toets uitgevoerd op deze aanbevelingen. In de praktijk passen een aantal gemeenten dit toe

12

•

Herhaal het onderzoek naar bekendheid van regelingen, specificeer dit naar bekendheid per doelgroep

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Algemene aanbevelingen

Algemene aanbevelingen

Formuleer SMART beleidsdoelen en onderzoek een verhoging van de inkomensgrens voor minimaregelingen • •

• • •

Maak beleidsdoelen vooral specifiek, meetbaar en realistisch. Op deze manier kan gericht de voortgang van de doelen worden bijgehouden Verbind concrete activiteiten aan elk doel en onderbouw daarbij hoe deze activiteit gaat bijdragen aan het bereiken van het doel. Leg vast wat de gemeente wil bereiken en hoe zij dit gaat doen

Onderzoek of de minimaregelingen nog voldoende zijn om de ambitie van de gemeente te realiseren, gezien de huidige economische ontwikkelingen Onderzoek in hoeverre de participatieregeling voor volwassenen nog voldoende is om meedoen in de samenleving voor deze doelgroep te borgen Bepaal of er financieel ruimte is en of het wenselijk is om net als andere gemeenten de inkomensgrenzen te verhogen

13

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Aanbeveling per gemeente

Algemene aanbevelingen

Zorg voor regelmatiger sturingsinformatie gekoppeld aan de doelen • • •

• •

Bepaal per SMART beleidsdoel welke indicatoren van belang zijn om de voortgang te kunnen meten. Zorg dat extern onderzoek uitgaat van dezelfde indicatoren Doe jaarlijks of eens per twee jaar onderzoek naar de beleving en aanbevelingen van inwoners Onderzoek jaarlijks de doeltreffendheid van het minimabeleid, zodat bijgestuurd kan worden

Gebruik de uitkomsten van de Armoedemonitor (2023) als externe sturingsinformatie Bespreek met onderzoeksbureau Kwiz hoe de inhoud van de Armoedemonitor beter aan kan sluiten op de beleidsdoelen

1 Er is geen juridische toets uitgevoerd op deze aanbevelingen. In de praktijk passen een aantal gemeenten dit toe

•

• •

14

Laat onafhankelijk onderzoek uitvoeren naar het minimabeleid om de gemeenteraad vaker van goede sturingsinformatie te kunnen voorzien. Ga in gesprek met gemeenten Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg over de onderzoeken die zij uitzetten en hoe zij die financieren Ontsluit cijfers op de belangrijkste indicatoren, ontwikkel een eenvoudig dashboard en monitor dit Onderzoek de mogelijkheden voor regionale samenwerking om dataverzameling en –rapportage regelmatiger mogelijk te maken Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Werk aan klantgerichte cultuur bij consulenten in Leidschendam-Voorburg

Aanbeveling per gemeente

Algemene aanbevelingen

• • •

• •

•

Zorg dat duidelijk is wanneer consulenten bereikbaar zijn voor inwoners en hulpverleners en zorg dat de consulent op dat moment een klant ook echt telefonisch te woord kan staan Besteedt aandacht aan klantgerichtheid, onderzoek de oorzaken en overweeg het trainen van consulenten op gebied van klantgericht werken Kijk naar de individuele situatie van inwoners en verleen maatwerk. Probeer daar waar mogelijk de omgekeerde toets toe te passen (uitgangspunt is wat een inwoner nodig heeft in plaats van waar iemand juridisch recht op heeft) Zet het overleg tussen inkomensconsulenten en ketenpartners (SMOW, Voorschoten voor Elkaar) voort en neem input vanuit de partners mee om te verbeteren Wissel uit met gemeente Oegstgeest om te leren van hun aanpak

Zorg dat er op vaste momenten een consulent op locatie is in Wassenaar of Voorschoten, zodat inwoners als dat nodig is gemakkelijker langs kunnen komen

1 Er is geen juridische toets uitgevoerd op deze aanbevelingen. In de praktijk passen een aantal gemeenten dit toe

15

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Aanleiding en aanpak Rekenkamercommissie en gemeenten Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en Leidschendam-Voorburg hebben behoefte aan evaluatie van huidig beleid, uitvoering en sturing

Rekenkamercommissie en de vier gemeenten hebben behoefte aan evaluatie van huidig beleid, uitvoering en sturing Aanleiding

Vraag aan Purpose

•

De Rekenkamercommissiecommissie Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en Leidschendam-Voorburg (RKC WVOLV) wil onderzoek laten doen naar het minimabeleid door deze gemeenten en de wijze waarop de gemeenteraden dit kunnen sturen

•

Het sociaal domein is één van de leidende thema’s uit het onderzoeksplan van de Rekenkamercommissie Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en Leidschendam-Voorburg

Centrale onderzoeksvragen • In hoeverre draagt het gemeentelijke minimabeleid en de uitvoering ervan in de periode 2018 tot 2022 bij aan de gemeentelijke doelstellingen van Wassenaar, Voorschoten, Leidschendam-Voorburg en Oegstgeest? • Welke mogelijkheden hebben gemeenteraden om hierop te sturen?

•

Door de stijgende inflatie en energiearmoede is dit thema zeer actueel

•

Tussen oktober 2022 en januari 2023 hebben wij middels desk research en interviews met professionals en inwoners onderzoek gedaan naar het minimabeleid in deze vier gemeenten. Tijdens dit onderzoek hebben wij de vragen hiernaast beantwoord

Deelvragen 1. Hebben de gemeenten minimabeleid en welke kosten zijn ermee gemoeid? 2. Wat zijn overeenkomsten en verschillen tussen de vier gemeenten als het gaat om beleid en uitvoering? 3. In hoeverre is de uitvoering van het minimabeleid rechtmatig, doeltreffend en doelmatig? 4. Hoe worden gemeentelijke voorzieningen ervaren door de inwoners, welke verbeteringen zijn hierin mogelijk? 5. Hoe worden beleidskeuzes gemaakt, gemeenteraden geïnformeerd en hoe kunnen zij sturen op minimabeleid?

17

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Dat vraagt om onderzoek uit verschillende perspectieven Armoede in gemeente

Persoonlijke situatie

Beschrijving uitvoering

Blik op minimaregelingen

Kijk op minimabeleid Beleving inwoners

Hulpverleners & adviesraden

Waardering

Inwoners*

Aanbevelingen 19 inwoners

8 hulpverleners 5 leden adviesraden

Minimabeleid in de WVOLVgemeenten

Beleidsdocumenten

Visie op armoede

Onderzoeksrapporten

Kijk op minimabeleid

Data van gemeenten Raadsinformatiesystemen

Ambtenaren & wethouders

Bureauonderzoek

Aanbevelingen 15 professionals

45 documenten

*Inwoners zijn benaderd via lokale openbare Facebookgroepen, inkomensconsulenten van de gemeenten, flyers bij Voedselbanken en hulpverleners

Beschrijving uitvoering

18

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Met grote dank aan alle professionals en inwoners die wij hebben gesproken tijdens dit onderzoek Hulpverleners & adviesraden

Inwoners

Wassenaar Wethouder Caroline Klaver

Wassenaar SMOW

Wassenaar 4 inwoners*

Voorschoten Wethouder Paul de Bruijn

Voorschoten Voorschoten Voor Elkaar

Voorschoten 4 inwoners*

Wassenaar & Voorschoten 4 ambtenaren

Leidschendam-Voorburg Sociaal Service Punt Adviesraad Sociaal Domein

Leidschendam-Voorburg 5 inwoners*

Ambtenaren & wethouders

Leidschendam-Voorburg Wethouder Philip van Veller 4 ambtenaren

Oegstgeest Kwadraad Adviesraad Oegstgeest

Oegstgeest 6 inwoners

Oegstgeest Wethouder Tim van Tongeren 3 ambtenaren * Doordat het aanbod in Wassenaar Voorschoten en Leidschendam-Voorburg vergelijkbaar is en uitvoering voor een groot deel in Leidschendam-Voorburg plaatsvindt, is er een grote overlap in input van inwoners van deze gemeenten en de input van hulpverleners. Het beperkte aantal interviews per gemeente geeft daardoor toch een goed overall beeld.

19

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

1. Introductie Belang bestaanszekerheid neemt toe

Maak kennis met een inwoner “Wat ik zeg het is een hele fijne gemeente om in te wonen. Ik ben blij hoe Oegstgeest z’n best doet voor z’n inwoners. Dat zal per persoon misschien verschillen, maar laten we het er op houden dat ik het getroffen heb.”

Klik of scan de QR code om deze inwoner te horen

Alleenstaande moeder uit Oegstgeest Deze inwoner is halverwege de veertig, heeft een bijstandsuitkering, doet vrijwilligerswerk en volgt een opleiding. Ze maakt al heel wat jaren gebruik van minimaregelingen in Oegstgeest. Doordat ze veel contact heeft met haar inkomensconsulent is ze goed op de hoogte van de minimaregelingen die er zijn. De regelingen maken het voor haar makkelijker om rond te komen. Zo kan haar kind erdoor

*Dit is een echt verhaal van een echte inwoner van Oegstgeest

sporten en heeft het een fiets en laptop voor school. Zonder de regelingen zou dit allemaal lastiger zijn, het is dan moeilijker rondkomen en zeker niet mogelijk om een potje op te bouwen voor onverwachte dingen.

21

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Hoge inflatie en energiecrisis kunnen leiden tot meer armoede in de vier gemeenten Prijsstijging* (prijs aug 2022 t.o.v. aug 2021)

Inflatie*

“Armoedebeleid is eigenlijk bestaanszekerheid beleid geworden.” Ambtenaar Voorschoten

160% 120%

(% jaarmutatie) 16%

12%

80%

8%

40% 4% 0%

Energie

Brandstof

Voeding

0% 2021

2021

2022

2022

Toelichting Door inflatie en de energiecrisis komt de bestaanszekerheid van huishoudens onder druk te staan. Door landelijke aandacht voor het thema bestaanszekerheid is er binnen gemeenten veel meer aandacht voor dit onderwerp en minimaregelingen om armoede te bestrijden.

* Bron CBS

22

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Huidige situatie maakt minimabeleid nog belangrijker voor inwoners met minimuminkomen “In Nederland is de aanname dat wanneer je van alle regelingen die er voor je zijn gebruik maakt, dat je moet kunnen leven op minimum niveau. Dan krijg je genoeg extra aangeboden om rond te komen.”

“Eigenlijk moet je leven met een minimuminkomen vergelijken met altijd in een lockdown zitten. Ik kan ook nooit iets, want alles kost geld. Het kan net zo goed allemaal dicht zijn. Toen we allemaal thuis zaten door corona vond iedereen dat erg. Maar bij mij is het altijd zo.”

Roeland van Geuns Emeritus Lector Armoede interventies

Inwoner Wassenaar

Toelichting Door de huidige inflatie en gestegen prijzen voor energie en boodschappen is het nog belangrijker dat inwoners bereikt worden en gebruik maken van de regelingen.

Voor inwoners die rond het bijstandsniveau leven, kunnen de minimaregelingen noodzakelijk zijn om rond te kunnen komen. Zodra een regeling ontbreekt of je ergens geen gebruik van maakt, kom je eigenlijk inkomen tekort om op minimum niveau te kunnen leven en nog mee te kunnen doen in de maatschappij.

23

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Gemeente ondersteunt minima met regelingen die meedoen en ontwikkeling stimuleren en ondersteunen Toelichting De rijksoverheid en gemeenten hebben de zorg voor bestaandszekerheid. De Rijksoverheid is verantwoordelijk voor het bieden van een bestaansminimum (inkomenspolitiek). Gemeenten hebben met het minimabeleid de rol om meedoen en ontwikkeling van mensen met een laag inkomen te stimuleren en faciliteren. De Participatiewet (met bijzondere bijstand) vormt de basis van het gemeentelijk minimabeleid. Gemeenten kunnen de landelijke wetgeving naar eigen inzicht uitwerken in beleidsplannen, beleidsregels en verordeningen. Gemeenten hebben verschillende mogelijkheden om inwoners met een minimuminkomen te ondersteunen: 1. Regelingen: bijdrage, financieel of in natura, die meedoen en ontwikkeling mogelijk maakt 2. Voorzieningen: faciliteren van fondsen en stichtingen 3. Kwijtscheldingen: kwijtschelden van gemeentelijke belastingen Per gemeente verschilt het type regelingen en de inkomensgrenzen die worden gebruikt voor het toekennen van regelingen.

24

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

In de vier gemeenten blijft armoedeproblematiek onder het Nederlands gemiddelde, maar het thema leeft wel Toelichting Wassenaar, Voorschoten en Oegstgeest hebben ongeveer hetzelfde aantal inwoners. Het inwonertal van Leidschendam-Voorburg is gelijk aan het totaal van de andere drie gemeenten. Vooral Wassenaar en Oegstgeest staan bekend als ‘rijke’ gemeenten. Toch zijn er in deze gemeenten ook inwoners met een laag inkomen.

Huishoudens met inkomen tot 100% en tot 120% van wettelijk sociaal minimum (in %))* 15

Het wettelijk sociaal minimum (Wsm) is het bedrag dat een huishouden minimaal nodig heeft om in het levensonderhoud te voorzien. In Voorschoten en Oegstgeest zijn relatief weinig huishoudens met een inkomen tot het sociaal minimum. Wassenaar en Leidschendam-Voorburg liggen dichter bij het Nederlands gemiddelde.

10

5

7,2 6,7

4,2

W'naar

V'schoten 100%

25

13

12,2 8,3

6,1

0

Naast gemeente en maatschappelijke organisaties zijn er veel actieve burgers die hulp bieden voor mensen met een laag inkomen. In alle gemeenten zijn wijkinitiatieven die activiteiten organiseren of sint- en kerstpakketten uitdelen aan minimahuishoudens.

* Bron: waarstaatjegemeente.nl, cijfers 2020

10,9

L-V

4

O'geest

120%

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

6,8

NL

Beleving en evaluatie van minimabeleid aan de hand van vijf thema’s Rode draad Inwonerbeleving Hoe wordt het minimabeleid ervaren door inwoners en welke verbeteringen zien zij?

Hfd 2

Hfd 3

Hfd 4

Hfd 5

Beleid

Uitvoering

Resultaat

Sturing

Hebben de gemeenten minimabeleid en welke kosten zijn hiermee gemoeid?

Hoe voeren de gemeenten minimabeleid uit en wat zijn overeenkomsten en verschillen?*

Is het minimabeleid doelmatig, doeltreffend en rechtmatig?

Hoe worden beleidskeuzes gemaakt en hoe kunnen gemeenteraden erop sturen?

*Minimabeleid van Wassenaar en Voorschoten wordt uitgevoerd door Leidschendam-Voorburg

26

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

2. Beleid Gemeenten bieden een compleet pakket regelingen aan, inwoners willen meer regelingen voor volwassenen

Maak kennis met een inwoner “In Leiden wordt bijvoorbeeld sport vergoed voor ouders. In Voorschoten wordt dat niet vergoed. Er wordt heel veel naar kinderen gericht, maar ouders worden eigenlijk echt een beetje vergeten. Terwijl, de ouder die moet sterk blijven om het kind op te voeden”

Klik of scan de QR code om deze inwoner te horen

Alleenstaande moeder uit Voorschoten Deze inwoner is een alleenstaande moeder met twee jonge dochters. Ze is begin 40 en sinds haar 25e afgekeurd voor werk vanwege haar complexe PTSS. Nu gaat het goed met haar en ze wil graag financieel onafhankelijk worden, maar ze heeft het gevoel dat de gemeente haar onvoldoende ondersteunt om dat laatste stapje te zetten. Het is voor haar vooral belangrijk dat ouders in Voorschoten beter ondersteund worden, juist om kinderen beter te

*Dit is een echt verhaal van een echte inwoner van Voorschoten.

ondersteunen. Ze zou graag kunnen sporten, niet alleen voor haar fysieke gezondheid maar ook om weer buiten de deur te komen en sociale contacten op te doen. En zou graag workshops voor persoonlijke ontwikkeling volgen, om dat laatste stapje te zetten naar financiële onafhankelijkheid. Ze is wel heel blij met de ondersteuning van Stichting Leergeld. Dat heeft haar kinderen geholpen mee te kunnen doen.

28

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Beschrijving en vergelijking van de minimabeleid in de vier gemeenten Inwonerbeleving Beleid

Dit hoofdstuk beschrijft*:

Resultaat

Uitvoering

Sturing

Wat is het minimabeleid van de gemeenten en welke kosten zijn hiermee gemoeid?

Beleidsdoelen

Welke beleidsdoelen hebben de gemeenten bepaald in het minimabeleid?

Aanbod

Welke minimaregelingen bieden de gemeenten aan en onder welke voorwaarden?

Budget

Welke kosten zijn gemoeid met het minimabeleid?

Inwonerbeleving

Wat vinden inwoners van het aanbod van de gemeenten?

*Dit zijn de vragen die we met de beschikbare data kunnen beantwoorden. Het inwonerperspectief zal nog meer facetten kennen.

29

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Gemeenten bieden compleet pakket regelingen; volwassenen hebben behoefte aan uitgebreidere regeling voor participatie Ambitie

Inwoners die in armoede leven, zoveel mogelijk ondersteunen en laten participeren in de samenleving

Inwoners van Oegstgeest zijn financieel zelfredzaam en kunnen meedoen in de samenleving

Doelen

• Minder huishoudens afhankelijk van minimaregelingen • Minder kinderen groeien op in armoede • Inwoners die recht hebben op minimaregeling(en), zijn hiermee bekend en maken hier ook gebruik van

Inwoners met een inkomen tot 120% maken gebruik van het minimabeleid: • bekendheid minimabeleid verbeteren, vooral bij werkenden • toegankelijkheid verbeteren • hoger gebruik van regelingen

Aanbod

Alle gemeenten bieden een volledig pakket aan regelingen: participatie kinderen en volwassenen, collectieve zorgverzekering, bijzondere bijstand en individuele inkomenstoeslag. Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg hanteren een standaard inkomensgrens van 110% die voor een aantal regelingen verhoogd is naar 130%. Oegstgeest hanteert vrijwel overal een inkomensgrens van 120%. In referentiegemeenten* zien we meestal een inkomensnorm van 110%

Budget

In Leidschendam-Voorburg wordt structureel meer per inwoner uitgegeven aan het minimabeleid. In Oegstgeest blijft het budget vrijwel gelijk tussen 2018-2022

Beleving

Er zijn weinig verschillen tussen de gemeenten in hoe door inwoners tegen het aanbod aan minimaregelingen aangekeken wordt. Inwoners die gebruik maken van de regelingen zijn over het algemeen blij met wat de regelingen bieden. Er is wel behoefte aan meer of ruimere participatieregelingen voor volwassenen, met name voor ouders ervaren dat dit aanbod er wel is voor kinderen

*Referentiegemeenten zijn opgegeven door de gemeenten zelf, namelijk: Leiderdorp, Rijswijk, Delft, Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland en Leiden

30

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Minimabeleid in Wassenaar, Voorschoten en L-V focust op minder kinderarmoede en volledig bereik van de doelgroep Minimabeleid Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg (2019-2022)* Doel

“Meer inwoners kunnen zich financieel goed redden”

Herverdeling van vergoedingen n.a.v. Minimaeffectrapportage (2017)

Indexatie van het prijzenboek

Hogere vergoedingen voor het kindpakket en inkomensnorm verhogen naar 130%

Inwoners die recht hebben op één of meerdere regelingen zijn hiermee bekend en maken hier ook gebruik van

Extra inzetten op communicatie naar meest kwetsbare groepen

Activiteiten

-

In 2022 groeien maximaal 10% van de kinderen in armoede op

Subdoelen**

In 2022 zijn minder huishoudens afhankelijk van minima-regelingen ten opzichte van 2016

Huidig bereik handhaven

Communicatie actueel houden

Toelichting onderzoeken Armoedeval (2020), Armoede Index (2019), en Minimaeffectrapportage (2017). Hiermee wordt aandacht besteed aan het aansluiten van de minimaregelingen op de meest kwetsbare doelgroepen. Er wordt focus gelegd op het bestrijden van kinderarmoede door het verruimen van het kindpakket. Verder worden in het beleidsplan ook activiteiten genoemd die tot doel hebben de armoedeval waar mogelijk te verkleinen en beter samen te werken met maatschappelijke partners.

Het minimabeleid van Wassenaar, Voorschoten en LeidschendamVoorburg is bijna identiek, waarbij Leidschendam-Voorburg het minimabeleid ook uitvoert voor Wassenaar en Voorschoten. Hun beleid is een uitwerking van de beleidsplannen voor het hele sociaal domein in de drie gemeenten. Overkoepelend doel is dat inwoners zich financieel goed redden. De uitwerking hiervan in subdoelen en activiteiten richt zich sterk op het toepassen van de inzichten uit de * Teksten komen letterlijk uit beleidsplannen ** De activiteiten die genoemd worden in het beleidsplan zijn onder de doelen geplaatst waar zij het beste bij horen. Ze worden in het plan niet expliciet aan een doel gekoppeld.

31

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Minimabeleid in Oegstgeest richt zich op verkleinen van kinderarmoede en vergroten van bereik van minimaregelingen ‘Met elkaar, voor elkaar’ (2016-2020)*

‘Samen Oegstgeest!’ (2021-2024)*

1. Participatie bespreekbaar maken 2. Professionals zijn alert en informeren ouders over regelingen 3. Verenigingen en clubs zijn alert

1. Eenmalige bijdrage p/j voor deelname aan cultuur, educatie en sport 2. Ouders kennen de fondsen 3. Gesubsidieerd kinderwerk zet zich met name in voor deze kinderen

Inwoners met een inkomen tot 120% van de toepasselijke bijstandsnorm maken gebruik van het minimabeleid

Bekendheid over minimabeleid verbetert, met name onder nietuitkeringsgerechtigden

Toegankelijkheid verbetert

Iedereen die het nodig heeft, maakt meer gebruik van de regelingen

Toelichting regelingen. Vanaf 2021 is het doel dat inwoners met een inkomen tot 120% gebruik maken van het minimabeleid. Subdoelen richten zich op het vergroten van bekendheid, met name onder werkende minima, het verbeteren van de toegankelijkheid en het vergroten van het bereik. In het plan van Oegstgeest is, in tegenstelling tot in de andere gemeenten, geen uitwerking van activiteiten opgenomen.

In Oegstgeest is het minimabeleid beschreven in het beleidsplan sociaal domein. Er vallen twee beleidsplannen binnen scope. Overkoepelend doel van beide plannen is om inwoners financieel onafhankelijk te maken. Van 2016-2020 is het doel meer participatie van kinderen in minimahuishoudens. Subdoelen voor minimabeleid richten zich op aandacht voor de problematiek, bekendheid en gerichte hulp en * Teksten komen letterlijk uit beleidsplannen

32

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Subdoelen

Financiën zijn geen belemmering voor meedoen aan gesubsidieerde activiteiten

Doelen

Aandacht voor kinderen in minimahuishoudens

“Naar financiële zelfredzaamheid”

Ambitie

“Meer participatie van kinderen in minimahuishoudens”

Alle vier gemeenten bieden een compleet pakket minimaregelingen, Oegstgeest heeft hogere inkomensgrens Kinderen

Schoolkosten

Hobby, cultuur en sport

Laptop, tablet en internet

Volwassenen

Participatie Collectieve volwassenen zorgverzekering

Studietoeslag

Witgoed regeling

Speciale doelgroep

Individuele Individuele bijzondere inkomenstoeslag bijstand

Chronisch zieken Pensioenen gehandicapten gerechtigden

Toelichting* Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg bieden dezelfde regelingen aan, met uitzondering van de Ooievaarspas als participatieregeling voor Leidschendam-Voorburg. Ze hanteren een basis inkomensgrens van 110% met uitzonderingen naar 130% bij het kindpakket, participatieregeling en de collectieve zorgverzekering. Oegstgeest heeft een vergelijkbaar aanbod. Daar geldt voor een inkomensgrens van 120%, met één uitzondering: 130% bij de meest uitgebreide aanvullende zorgverzekering. In referentiegemeenten zien we meestal een inkomensnorm van 110%. Veel Nederlandse gemeenten hogen de percentages op als gevolg van de economische ontwikkelingen. In deze gemeenten zien we ook moties van deze strekking. * Een uitgebreide vergelijking per regeling is te vinden in Bijlage 2 De regelingen die alleen voor Oegstgeest gelden zijn gemarkeerd met hun wapen. Alle andere regelingen worden in alle gemeenten aangeboden

In Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg zijn aparte regelingen voor bijzondere bijstand chronisch zieken en gehandicapten, bijzondere bijstand pensioengerechtigden en duurzame gebruiksgoederen zoals witgoed. Oegstgeest heeft deze voorzieningen ondergebracht in een pakket individuele bijzondere bijstand waar o.a. medische kosten buiten collectieve zorgverzekering en witgoed onder vallen. De participatieregeling voor volwassenen is ook toegankelijk voor gepensioneerden. Alle gemeenten ondersteunen lokale fondsen en bieden een kwijtschelding van gemeentebelastingen.

33

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Leidschendam-Voorburg reserveert door omvang meer budget voor minimaregelingen dan andere drie gemeenten Minimabeleid: totaal budget*

Minimabeleid: budget* per inwoner € 45 € 40 € 35 € 30

€ 25 € 20 2018 2019 2020 2021 2022

W'naar

V'schoten

L-V

O'geest

€ 15

€ 802.088 € 752.333 € 755.918 € 610.418 € 699.418

€ 663.840 € 555.894 € 551.304 € 441.407 € 421.000

€ 2.975.714 € 2.849.630 € 2.949.714 € 3.043.075 € 3.107.015

€ 677.529 € 677.529 € 675.223 € 682.779 € 685.000

€ 10 €5

€W'naar 2018

V'schoten

L-V

2019

2021

2020

O'geest 2022

Toelichting Leidschendam-Voorburg geeft meer uit dan Wassenaar, Voorschoten en Oegstgeest, ook per inwoner. Dit komt omdat in LeidschendamVoorburg is het percentage minimahuishoudens hoger ligt dan in de andere gemeenten

Door de tijd ontwikkelt het budget voor minimarelingen zich verschillend per gemeente. In Wassenaar daalt het enkele jaren licht en stijgt het weer in 2022 In Voorschoten daalt het door de jaren heen. In Leidschendam-Voorburg neemt het budget door de jaren heen juist toe. Opvallend is dat het aantal inwoners in de doelgroep hier niet toeneemt. In Oegstgeest is het budget stabiel. *Vanuit deze budgetten worden de uitkeringen aan inwoners in het kader van de minimaregelingen gedaan. Het gaat hier dus niet om budget voor uitvoering van de regelingen.

34

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Inwoners die regelingen ontvangen zijn hier blij mee, maar missen met name regelingen voor volwassenen “De gemeente zou meer regelingen voor ouders moeten aanbieden, zoals een abonnement op de bibliotheek.”

“De Individuele inkomenstoeslag is belangrijk voor mij. Ik heb wel eens gehad dat mijn koelkast en wasmachine tegelijk kapot gingen. Dat geld heb ik echt nodig om achter de hand te hebben.”

Inwoner Voorschoten

Inwoner Leidschendam-Voorburg

Inwoners “Er wordt zo veel voor kinderen geregeld. Het was heel fijn dat mijn kinderen wel mee konden doen, bijvoorbeeld op school.”

“Het is super fijn dat de verzekering er is. Ik heb best veel zorgkosten, nu kan ik vaker naar de fysio.”

Inwoner Wassenaar

Inwoner Oegstgeest

Toelichting ondersteuning krijgen. Wel wordt aangegeven door zowel inwoners als ambtenaren dat er minder aanbod is voor volwassenen. Sommige inwoners geven aan dat ze het gevoel hebben dat ze als volwassene (zeker als ouder) vergeten worden. Wel zijn inwoners erg positief over het aanbod van regelingen voor kinderen, met name via Stichting Leergeld.

We zien kleine verschillen tussen de gemeenten in hoe door inwoners tegen het aanbod aan minimaregelingen aangekeken wordt. Inwoners die gebruik maken van de regelingen zijn over het algemeen blij met wat de regelingen bieden.

Het lijkt er dus op dat de inwoners die bereikt worden ook goede

35

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Ambtenaren vinden beleid ruimhartig, adviesraden willen meer ondersteuning voor een grotere doelgroep “Ons beleid is compleet en ruimhartig. Maar eigenlijk is er weinig voor alleenstaanden zonder kinderen, die hebben weinig extra om mee te doen in de maatschappij.”

“Ik vind het minimabeleid nogal minimaal. Als je kijkt wat de mensen krijgen is het veel te weinig om mee te kunnen doen met sport. Kijk maar wat lidmaatschap en schoenen bijvoorbeeld al kosten.”

Ambtenaar Leidschendam-Voorburg

Adviesraad Oegstgeest

“Ons minimabeleid is ruimhartig. Het is lastig dat het loket in Leidschendam-Voorburg is.” Ambtenaar Wassenaar en Voorschoten

Ambtenaren & wethouders

“We doen ons best om te zorgen dat iedereen mee kan doen. Maar het is beter om een pas te hebben waar je mee kan afrekenen. Dat is minder stigmatiserend dan in de rij bij de Voedselbank. ”

Hulpverleners & adviesraden

“Sommige doelgroepen zijn goed in beeld. Er gaat in dit beleidsplan minder geld naar gepensioneerden. Dat is een groep die gaat beknibbelen in plaats van om hulp te vragen.” Adviesraad Leidschendam-Voorburg

Ambtenaar Oegstgeest

Toelichting De adviesraad van Oegstgeest geeft aan dat de financiële bijdrage ontoereikend lijkt te zijn voor maatschappelijke participatie. In Leidschendam-Voorburg geeft de adviesraad aan dat het huidige beleid een te kleine doelgroep bedient.

Ambtenaren waren meestal positief over het huidige aanbod van hun gemeente. Wel signaleren ze dat er relatief weinig wordt aangeboden voor volwassenen zonder kinderen. Ook wordt genoemd dat een stadspas voor minder stigma kan zorgen en dat de uitvoering van minimabeleid in Leidschendam-Voorburg drempels opwerpt voor inwoners van Wassenaar en Voorschoten, die verder moeten reizen voor een afspraak. 36

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

3. Uitvoering Inwoners ervaren drempels in de uitvoering van de regelingen

Maak kennis met een inwoner “Ik heb speciaal gevraagd: help me met mijn financiële situatie. Want ik heb al eerder geprobeerd een sportvergoeding aan te vragen, maar ik werd van het kastje naar de muur gestuurd. Ik heb het nu gewoon weer geprobeerd (…) ik moet gewoon nu ergens hulp hebben”

Klik of scan de QR code om deze inwoner te horen

Alleenstaande moeder in Wassenaar Deze inwoner is halverwege de veertig, leerling verpleegkundige en alleenstaande moeder van 2 dochters. Ze leeft al jaren rond het sociaal minimum, maar heeft nog nooit gebruik gemaakt van regelingen. Ze heeft het in de afgelopen jaren wel geprobeerd, maar voelde zich van het kastje naar de muur gestuurd tussen gemeenten Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg. Dan gaf ze het maar op. Ze vindt regelingen moeilijk te vinden, ook online. Ze zou *Dit is een echt verhaal van een echte inwoner van Voorschoten.

graag zien dat er meer ‘reclame’ zou worden gemaakt voor de minimaregelingen. Nu haar oudste dochter 18 wordt stopt de alimentatie, huursubsidie en het kindgebonden budget. Daarom krijgt ze nu hulp via Kwadraad, waar ze na een half jaar eindelijk contact kreeg. Daar voelt ze zich serieus genomen. Maar ze heeft er nog weinig vertrouwen in. SMOW kent ze niet.

38

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Beschrijving en vergelijking van de uitvoering van het minimabeleid in de vier gemeenten Inwonerbeleving Beleid

Dit hoofdstuk beschrijft*:

Resultaat

Uitvoering

Sturing

Hoe voeren de gemeenten minimabeleid uit en wat zijn overeenkomsten en verschillen?

Uitvoering

Hoe is de uitvoering van het minimabeleid georganiseerd?

Inwonerbeleving

Hoe ervaren inwoners de uitvoering van het minimabeleid?

Aan de hand van het volgende proces dat inwoners in alle gemeenten doorlopen: Bewustwording

Oriëntatie

*Dit zijn de vragen die we met de beschikbare data kunnen beantwoorden. Het inwoner perspectief zal nog meer facetten kennen.

Aanvragen

Beoordelen

39

Gebruik

Her-aanvraag

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Inwoners van de gemeenten ervaren vergelijkbare drempels in de uitvoering van de regelingen, vooral bij de aanvraag * Bewustwording

Een eerste drempel ligt in de bewustwording. Inwoners zijn vaak niet op de hoogte van het bestaan van regelingen. Recente landelijke communicatie over energietoeslag zorgt er voor dat meer inwoners de weg naar de gemeente vinden

Oriëntatie

Het is voor inwoners lastig om voldoende informatie te vinden over regelingen. Inwoners geven aan dat de informatie op de website (zeker bij Leidschendam-Voorburg) tegenwoordig beter vindbaar en duidelijker is dan voorheen

Het is voor inwoners lastig om voldoende informatie te vinden over regelingen. Op de website van gemeente Oegstgeest is de informatie heel beknopt.

Bij een aanvraag wordt de grootste drempel ervaren. De gemeente vraagt inwoners, zeker als zij geen bijstandsuitkering hebben, veel stukken aan te leveren. Voor sommige inwoners is dit reden om van een aanvraag af te zien

Aanvragen Inwoners en hulpverleners vinden de consulenten moeilijk bereikbaar en inwoners geven aan dat het contact vaak stroef verloopt

Inwoners van Oegstgeest zijn positief over het contact met consulenten

Beoordelen

De ervaring in Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg is dat de consulenten zich bij de beoordeling precies aan de regels houden, waardoor er weinig oog is voor de individuele situatie van de inwoner

De beoordeling lijkt soepel te verlopen. Dit komt waarschijnlijk door contact voorafgaand aan de aanvraag.

Gebruik

Inwoners zijn blij met de regelingen, dit geeft meer ruimte. Opmerkingen gaan vooral over de toegang tot zorg in de gemeentepolis

Inwoners ervaren geen drempels in het gebruik van de regelingen

Her-aanvraag

Voor een aantal regelingen moeten inwoners zelf in de gaten houden wat het moment is om opnieuw een aanvraag te doen. Het zou fijn zijn als de gemeente hiervoor een seintje geeft. Daarnaast vinden inwoners het moeilijk om te begrijpen dat de gemeente bij een her-aanvraag opnieuw veel stukken van de inwoners wil ontvangen

* Doordat het aanbod in Wassenaar Voorschoten en Leidschendam-Voorburg vergelijkbaar is en uitvoering voor een groot deel in Leidschendam-Voorburg plaatsvindt, is er een grote overlap in input van inwoners van deze gemeenten en de input van hulpverleners. Het beperkte aantal interviews per gemeente geeft daardoor toch een goed overall beeld.

40

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Gemeenten werken in de uitvoering samen met een brede groep partners Bewustwording

Oriëntatie

Aanvragen

Beoordelen

Gebruik

Her-aanvraag

Gemeente

Gemeente

Maatschappelijke partners

Maatschap. partners

Zorgverzekeraar Stichting Leergeld

St. Leergeld

Toelichting aanvraag- en beoordelingsproces. In de gemeenten Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg is de uitvoering van een deel van het kindpakket (schoolspullenpas en tablet regeling) uitbesteed aan Stichting Leergeld. In Oegstgeest is dit niet het geval, maar ook daar is Stichting Leergeld actief en krijgt subsidie van de gemeente en helpt bij de bewustwording. Leidschendam-Voorburg biedt haar inwoners de Ooievaarspas, gemeente Den Haag verzorgt de uitvoering.

Leidschendam-Voorburg is de uitvoerder van de minimaregelingen van Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg. Oegstgeest heeft haar eigen beleid en verzorgt ook zelf de uitvoering. Bij de uitvoering werken alle vier de gemeenten samen met een aantal partijen die helpen bij de toeleiding van inwoners. De maatschappelijke partners hebben van de gemeente de taak gekregen om inwoners te helpen bij oriëntatie op en aanvraag van regelingen. De zorgverzekeraar helpt bij de communicatie over de gemeentepolis en verzorgt het

41

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Maatschappelijke partners zorgen voor laagdrempelige ondersteuning bij oriëntatie en aanvraag van regelingen

Toelichting elkaar’ in Voorschoten, bij ‘Kwadraad’ in Oegstgeest en bij het ‘Sociaal Service Punt’ in Leidschendam Voorburg. Inwoners komen echter niet altijd bij dit centrale loket terecht, maar worden ook door andere partijen met hun geldzorgen geholpen. Zo zien we in Wassenaar dat sommige inwoners al in behandeling waren bij maatschappelijk werk via Kwadraad en daarom ook daar hulp krijgen bij hun geldzorgen. SMOW kennen zij niet. In Leidschendam-Voorburg zien we dat inwoners die door Woej geholpen worden soms niet bekend zijn met het Sociaal Service Punt.

De maatschappelijke partners hebben de taak gekregen om inwoners te helpen bij oriëntatie op en aanvraag van regelingen. Deze partijen informeren inwoners over de regelingen en proberen zo actief bij te dragen aan de bekendheid van regelingen. Hulpverleners staan vaak dichter bij de inwoner dan de gemeente zelf en zorgen zo dat de toegang laagdrempeliger is. In elke gemeente is één partij aangewezen als centraal loket bij geldzorgen: dit is bij ‘SMOW’ in Wassenaar, bij ‘Voorschoten voor

42

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Informatie vanuit gemeenten lijkt te weinig aan te sluiten; kwetsbare inwoners zijn beperkt bekend met regelingen Bewustwording

Oriëntatie

Beoordelen

Aanvragen

“Vaag wist ik dat er regelingen zijn, maar ik had geen plek in m’n hoofd om dat uit te zoeken.”

Her-aanvraag

Toelichting De vier gemeenten informeren via de websites, lokale ‘krantjes' en toeleiders over de regelingen en de plaatsen waar inwoners terecht kunnen voor hulp . Deze informatie mist regelmatig de doelgroep. De lokale krantjes lijken bijvoorbeeld niet door de hele doelgroep te worden ontvangen of gelezen. Inwoners met een uitkering krijgen veel gerichter informatie. In Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg wordt regelmatig een flyer over minimaregelingen meegestuurd met de uitkeringsspecificatie. In Oegstgeest wordt een regeling soms onder de aandacht gebracht door de inkomensconsulent. Inwoners met kinderen worden vaak via school op Stichting Leergeld gewezen en komen zo in aanraking met de minimaregelingen voor kinderen. Een van de geïnterviewden in Oegstgeest is door vroegsignalering bewust geworden dat het mogelijk is om hulp te krijgen. De landelijke communicatie over de energietoeslag zorgt dat veel meer mensen zich bewust zijn van ondersteuning vanuit gemeenten.

Inwoner Voorschoten

Inwoners

Gebruik

“Op school zeiden ze: Stichting Leergeld kan je helpen met zwemles voor je dochter.” Inwoner L-V

“Via een vriendin ben ik er achter gekomen.” Inwoner L-V

“Ik vind dat de gemeente genoeg communiceert, maar voor laaggeletterden is het moeilijk.” Inwoner L-V

“Ik heb een nee-nee sticker.” Inwoners meerdere gemeenten 43

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Huidige inrichting van de websites maakt het voor inwoners lastig voldoende informatie te vinden over regelingen Bewustwording

Oriëntatie

Beoordelen

Aanvragen

“Ik ben gaan zoeken op de website van L-V. Alles was moeilijk te vinden. Nu is dat veel duidelijker.”

Her-aanvraag

Toelichting

Inwoner L-V

Inwoners

Gebruik

“Het zou toch fijn zijn als iemand me kan helpen.” Inwoner Wassenaar

“Op de website van Oegstgeest staat nagenoeg niets vermeld wat voor regelingen er zijn en waar je aan moet voldoen.” Inwoner Oegstgeest

“Via google kwam ik bij schuldhulpmaatje terecht.”

Een deel van de inwoners gaat via internet op zoek naar informatie als zij geldzorgen hebben. Soms zoeken ze direct op de website van de gemeente, maar het komt ook voor dat ze op Google zoektermen invoeren. Inwoners die op de website van de gemeente kijken vinden de informatie op de website te beperkt (Oegstgeest) of slecht vindbaar (Wassenaar en Voorschoten). Voor Wassenaar en Voorschoten geldt dat hun websites voor informatie over minimaregelingen doorverwijst naar de website van Leidschendam-Voorburg. Dit wordt door inwoners verwarrend gevonden. Een van de inwoners geeft aan dat de informatie op de website van Leidschendam-Voorburg veel beter is dan voorheen. Hulpverleners kunnen inwoners op een laagdrempelige manier helpen bij het vinden van informatie, maar een aantal inwoners weten niet dat ze van deze hulp gebruik kunnen maken.

Inwoner L-V

44

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Aanvraag vraagt veel van inwoners door de hoge bewijslast, vooral voor inwoners met lage digitale vaardigheden Bewustwording

Oriëntatie

Beoordelen

Aanvragen*

Her-aanvraag

“Je moet van alles printen en ik heb zelf geen printer.”

“Omdat het doen van een aanvraag zo veel werk is laten mensen het uiteindelijk maar zitten.” Hulpverlener Wassenaar

Gebruik

Inwoners meerdere gemeenten

Hulp verleners

Inwoners

“Je moet 500 formulieren invullen, daar ga ik echt niet aan beginnen.” Inwoner Wassenaar

“Voor inwoners met een bijstandsuitkering is de aanvraag makkelijker.”

“Het lijkt wel of ze gewoon niet willen dat je een aanvraag doet.”

Hulpverlener L-V

Inwoner Wassenaar

Toelichting vinden die documenten bovendien vaak lastig te vinden. Veel documenten moeten online opgezocht worden met een DigiD. Dit is moeilijk voor inwoners die minder of niet digitaal vaardig zijn. Digitaal vaardige inwoners vinden het juist jammer dat er beperkte mogelijkheden zijn om een aanvraag digitaal te doen.

Hulpverleners en inwoners geven aan dat het doen van een aanvraag veel van hen vraagt. Bij de aanvraag van een regeling moeten documenten zoals bankafschriften, loonstrookjes en jaaropgaven worden aangeleverd. Hiermee wordt door de gemeente bepaald of iemand recht heeft op een regeling. Hulpverleners en inwoners vinden dat er veel informatie gevraagd wordt bij een aanvraag. Inwoners * De quotes zijn afkomstig van een hulpverlener en inwoners van Wassenaar, maar ook inwoners uit andere gemeenten hebben deze ervaring.

45

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Beperkte beschikbaarheid van consulenten in LeidschendamVoorburg zorgt dat contact met hen als stroef wordt ervaren Bewustwording

Oriëntatie

Beoordelen

Aanvragen

“Consulenten houden onvoldoende rekening met de kwetsbaarheid van deze doelgroep.”

Her-aanvraag

“Ik krijg al buikpijn als ik mijn consulent moet bellen. Ze doet echt niet aardig.”

Hulpverlener Voorschoten

“Consulenten zijn telefonisch niet bereikbaar, per mail gaat het tegenwoordig beter.”

Gebruik

Hulp verleners

Inwoners

Inwoner Wassenaar

Hulpverlener Wassenaar

Toelichting Elkaar en de consulenten van gemeente Leidschendam-Voorburg. Onderwerp van gesprek is onder andere de samenwerking en hoe die kan verbeteren. Dit wordt als een vooruitgang ervaren. Hulpverleners geven aan dat er sinds dit overleg per e-mail beter gereageerd wordt. Het doen van een aanvraag door iemand met een bijstandsuitkering wordt als gemakkelijker ervaren. Een deel van de gegevens van de inwoners zijn al bekend bij de gemeente en er is ook een mogelijkheid om de aanvraag digitaal te doen.

Inwoners en de hulpverleners die hen helpen bij de aanvraag geven aan dat de consulenten van gemeente Leidschendam-Voorburg lastig te bereiken zijn. De capaciteit op de afdeling lijkt ontoereikend. Hulpverleners en inwoners krijgen vaak de voicemail en worden niet, of op een onhandig moment, teruggebeld. Dit noemt de gemeente ‘bereikbaar, maar niet beschikbaar’. Hierdoor lopen aanvragen vertragingen op, wat in sommige gevallen de financiële problemen kan vergroten. Sinds kort is er overleg tussen SMOW, Voorschoten Voor Leidschendam-Voorburg voert ook voor Wassenaar en Voorschoten het minimabeleid uit. De ervaringen van inwoners en hulpverleners bij het doen van een aanvraag zijn in deze drie gemeenten vergelijkbaar.

46

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Inwoners zijn positief over de consulenten en hulpverleners van gemeente Oegstgeest Bewustwording

Oriëntatie

Beoordelen

Aanvragen

Gebruik

Her-aanvraag

“Een aanvraag kan alleen op papier, niet online.”

“In Oegstgeest zijn de lijntjes kort. De consulenten zijn toegankelijk voor de hulpverleners.”

Inwoner Oegstgeest

Hulpverlener Oegstgeest

Hulp verleners

Inwoners

“Voor vragen kan ik mijn contactpersoon bellen en mailen en op mail reageert ze razendsnel.” Inwoner Oegstgeest

“Ik heb een heel aardige consulent.” Inwoner Oegstgeest

Toelichting Meer digitaal vaardige inwoners vinden het jammer er geen online mogelijkheden zijn om een aanvraag te doen en dat ook alle stukken op papier moeten worden aangeleverd.

Inwoners van Oegstgeest zijn positief over de hulp die ze krijgen. Een aanvraagformulier kan via een consulent van de gemeente opgevraagd worden. Als een inwoner hiervoor met de gemeente belt wordt gelijk een inschatting gemaakt of het zinvol is om een aanvraag te doen. Als er nog aanvullende vragen zijn, kan de consulent altijd gebeld of gemaild worden. 47

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

In Oegstgeest lijkt de beoordeling van aanvragen soepeler te verlopen dan in de andere drie gemeenten Bewustwording

Oriëntatie

Beoordelen

Aanvragen

“Procedures worden altijd gevolgd:

Her-aanvraag

“Het geld staat eerder op m’n rekening dan dat ik de bevestiging in huis had.”

Er is geen ruimte voor een omgekeerde toets of maatwerk.” Hulpverleners Wassenaar en Voorschoten

Gebruik

Inwoner Oegstgeest

Hulp verleners

Inwoners

“2 maanden geleden verstuurd, maar ik zit nog steeds te wachten.”

De ene keer krijg ik binnen 2 weken reactie. De andere keer duurt het weken. De ene keer staat het geld heel snel op de rekening. De andere keer duurt het weken.”

Inwoner L-V

Inwoner L-V

Toelichting weinig oog lijkt te zijn voor de individuele situatie van de inwoner. Hulpverleners geven bijvoorbeeld aan dat er geen ruimte is voor de ‘omgekeerde toets’, waarbij je in eerste instantie uitgaat van wat een inwoner nodig heeft en daarna pas toetst waar iemand juridisch gezien recht op heeft. In deze gemeenten lijkt de snelheid van de beoordeling per keer te verschillen.

Inwoners van Oegstgeest geven aan dat ze na een aanvraag snel reactie krijgen en dat ze het geld snel ontvangen. Waarschijnlijk komt dit omdat er vaak bij de aanvraag al telefonisch contact is met de gemeente, waarbij de inschatting al is gemaakt of de aanvraag zinvol is. De ervaring in Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg is dat de consulenten zich precies aan de regels houden, waardoor er 48

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Inwoners zijn blij met regelingen, maar hebben behoefte aan meer mogelijkheden voor gemeentepolis en Ooievaarspas Bewustwording

Oriëntatie

Beoordelen

Aanvragen

Gebruik

Her-aanvraag

“Calculeer het eigen risico in, zo voorkom je zorgmijding.”

“Zonder de regelingen wordt alles een stuk lastiger.”

Hulpverlener L-V

Inwoner Oegstgeest

“Menzis is nu de enige aanbieder, eerst hadden mensen nog wat te kiezen.”

Hulp verleners

Inwoners

Hulpverlener Wassenaar

Hulp verleners “Medische kosten die niet worden vergoed in de gemeentepolis, worden vaak afgewezen omdat deze polis wordt gezien als afdoende.”

Menzis is een afschuwelijke maatschappij. En ze vergoeden geen zorg in het ziekenhuis hier dichtbij.” Inwoner L-V

“Ik kan steeds minder met de Ooievaarspas, vroeger kon je naar Drievliet en met korting naar zwembaden.”

Hulpverlener Oegstgeest en L-V

Inwoner L-V

Toelichting de enige aanbieder. De naturapolis die zij hier kunnen afsluiten vergoed volgens inwoners geen zorg bij de dichtbij gelegen ziekenhuizen (bijvoorbeeld in LV). Hierdoor moeten inwoners langer reizen voor hun zorg, waar ze niet altijd geld voor hebben. Inwoners van LeidschendamVoorburg zijn over het algemeen blij met de Ooievaarspas, maar geven aan dat de mogelijkheden beperkter zijn dan in het verleden.

Inwoners die gebruik maken van regelingen zijn blij dat ze er zijn. Ze geven de inwoners de ruimte die ze nodig hebben om te sparen of iets extra’s te kunnen doen. Voor veel inwoners zijn de regelingen noodzakelijk om goed rond te kunnen komen. Inwoners van Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg zijn ontevreden over de huidige gemeentepolis. Sinds 2020 is Menzis nog 49

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Het is voor inwoners lastig te begrijpen dat er voor een heraanvraag opnieuw informatie aangeleverd moet worden Bewustwording

Oriëntatie

Beoordelen

Aanvragen

Gebruik

Her-aanvraag

“Dan moet je weer allerlei informatie aanleveren, ze weten dat toch wel van vorige keer.”

“Dit jaar ga ik hopelijk meer verdienen. Hoe werkt dat dan met mijn gemeentepolis. Mag ik die dan nog steeds hebben? De gemeente weet mijn nieuwe inkomen toch helemaal niet?”

Inwoner L-V

Inwoners

Inwoner Oegstgeest

Je moet wel in de gaten houden wanneer je de participatie toeslag de vorige keer hebt aangevraagd. Meestal bel ik maar naar mijn consulent als ik ongeveer denk dat het zo ver is.” Inwoner Oegstgeest

Toelichting

De collectieve zorgverzekering loopt wel automatisch door, tenzij een inwoner zelf kiest om over te stappen. Enkele inwoners zijn onzeker of ze daar nog recht op hebben als ze dit jaar weer een baan krijgen of meer gaan verdienen.

Voor de meeste regelingen moet een inwoner jaarlijks een nieuwe aanvraag doen, vaak op hetzelfde moment van het jaar als de eerste aanvraag. Inwoners weten dit niet altijd, maar worden wel geacht dit zelf in de gaten te houden. Bij elke her-aanvraag moeten opnieuw veel documenten aangeleverd worden. Inwoners ervaren frustratie en stress door de her-aanvragen. Ze geven aan dat het zou helpen als de gemeente een seintje zou geven wanneer de her-aanvraag ingediend moet worden, met uitleg en een formulier. Maar eigenlijk begrijpen ze niet waarom dit nodig is. 50

Rekenkamercommissie WVOLV Onderzoek minimabeleid| April 2023

Gemeenten ondersteunen ook inwoners met beginnende betaalproblemen en schulden Vroegsignalering

Curatie

Nazorg

“Het is vervelend dat Schuldhulpverlening niet in mijn eigen woonplaats wordt aangeboden.” Inwoner Voorschoten

“Volgens mij kwam er iemand langs die zei dat ik hulp kon krijgen, omdat ik mijn huur niet had betaald.”

Inwoners “De overgang van Plangroep naar Kredietbank was echt wennen.” Inwoner Voorschoten

Inwoner L-V

Toelichting Voor inwoners met problematische schulden bieden alle vier de gemeenten schuldhulpverlening. In Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg wordt dit uitgevoerd door Kredietbank Nederland. Inwoners van Wassenaar en Voorschoten vinden het lastig dat ze niet in hun eigen woonplaats terecht kunnen voor hulp. Oegstgeest voert de schuldhulpverlening voor inwoners zelf uit.

Alle vier de gemeenten bieden naast minimaregelingen ook ondersteuning als inwoners te maken hebben met betalingsproblemen of problematische schulden. In Oegstgeest is het beleid opgenomen in het beleidsplan Sociaal Domein. Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg hebben een beleidsplan Schuldhulpverlening. De gemeenten hebben de vroegsignalering bij maatschappelijke partners belegd. Bij beginnende problemen wordt administratieve ondersteuning of financiële coaching aangeboden. Zo komt de administratie weer op orde of wordt er een budgetplan gemaakt. 51