3562 Bijlage Instandhoudingsplan park Vreugd & Rust 2023-2029

STICHTING IN ARCADIË

Vreugd en Rust te Voorburg Instandhoudingsplan 2023-2029 Historisch Groen Beheer i.s.m. Stichting In Arcadië

21 juli 2022, aangepast op 25 april 2023

Vreugd en Rust te Voorburg Instandhoudingsplan 2023-2029 21 juli 2022, aangepast op 25 april 2023

Opdrachtgever

Afbeelding vorige pagina: 1892 | Achterzijde hoofdhuis Vreugd en Rust GAD, id.nr HGA001903586

gemeente Leidschendam-Voorburg Samenwerkingspartner: Stichting Mooi Voorburg

HISTORISCH GROEN BEHEER Klaas de Boer, projectleider Linnaeusdreef 48 3621 XX Breukelen www.historischgroenbeheer.nl In opdracht van: gemeente Leidschendam-Voorburg Postbus 1005 2260 BA Leidschendam Samenwerkingspartner: Stichting Mooi Voorburg

In samenwerking met:

STICHTING IN ARCADIË Daam Fockemalaan 22 3818 KG Amersfoort 033 4480035 www.stichtinginarcadie.nl 25 april 2023

Projectgroep gemeente: Toine van Wieringen Linda van de Geijn Merijn Samuels René Priem Joost Heuvelink, St. Mooi Voorburg

Projectmedewerkers Stichting In Arcadië Ir P. Verhoeff landschapsarchitect BNT Drs R.H.M. van Immerseel, historicus Ir J.D. Tump, landschapsarchitect M. Bos, BASc beheerspecialist groen erfgoed Alle foto’s zijn gemaakt door Stichting In Arcadië, tenzij anders vermeld.

Projectgebied: Park Vreugd en Rust, Juliana-Bernhardpark en Boerenbos, te Voorburg.

Gelegen binnen het complex historischebuitenplaats Vreugd en Rust: complexnummer 508177, rijksmonumentnummer 508178. Kadaster percelen: 9178, 4991, 9149, 4318, 4317, 4751, 8987 (deel perceel gelegen ten zuiden van Broeksloot)

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke manier dan ook, zonder schriftelijke toestemming van Stichting In Arcadië.

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

24-04-2023

INHOUD 1. Inleiding 1.1 Aanleiding en doel 1.2 Plangebied en monumentstatus 1.3 Werkwijze

9 9 9

2. Beschrijving plangebied 2.1 Samenvatting ontwikkelingsgeschiedenis 2.2 Samenvatting Tuinhistorische waardestelling 2.3 Aanvullende analyse 2.4 Aandachtspunten actuele terreininrichting ◦ Huisplaats ◦ Overplaats ◦ Juliana-Bernhardpark (onderdeel Broekplaats) ◦ Boerenbosje (onderdeel Broekplaats)

13 15 16 27 27 29 31 33

3. Visie en streefbeeld 3.1 Visie instandhoudingsplan ◦ Conserveringsstrategie ◦ Ontwikkelingsstrategie

36 36 37

3.2 Uitwerking streefbeeld Huisplaats 3.3 Uitwerking streefbeeld Overplaats 3.4 Uitwerking streefbeeld Broekplaats 4. Uitwerking beplantingen 4.1 Huisplaats 4.2 Overplaats 4.3 Broekplaats Literatuur

39 45 50 53 55 75 96 104

Bijlage 1. Meerjarenplanning (Huisplaats, Overplaats en Broekplaats) 2. Detailuitwerkingen prestaties Vreugd en Rust

5

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

6

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

24-04-2023

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

24-04-2024

1 Inleiding

1933 | Vreugd en Rust, gezien vanaf de overzijde van de Vliet. Het huis en de parkaanleg was markant gelegen aan de Vliet. Langs de Vliet loopt een pad geflankeerd door laanbomen. De bomenrij wordt onderbroken in de zichtlijn van het hoofdhuis. Het betreft de situatie na de verbreding van de Vliet. Zichtbaar zijn de vele parkbanken langs het water en de gebogen brug met witte leuningen op de plek waar de bootjesvijver uitmondt in de Vliet. Deze brug is verdwenen in de huidige situatie. Collectie HGA 088421 7

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

↑ Topografische kaart met de locatie van het plangebied (rood) als onderdeel van de Loo-zone tussen de Vliet en het parkbos bij Huis ten Bosch, aangelegd als parkstrook tussen 1955 en 1964. Bijzonder is dat het langgerekte grondgebied van buitenplaats Vreugd en Rust sinds 1771 nog steeds als open/ groene ruimte herkenbaar is in het stedelijk weefsel. 8

→

↑ Luchtfoto van het plangebied. De blauwe stippellijn markeert de contour van het rijksmonument: complex historische buitenplaats Vreugd en Rust.

24-04-2023

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

24-04-2023

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

1.1 Inleiding Plangebied en situering Deze rapportage betreft het instandhoudingsplan dat is opgesteld voor de Voorburgse parken Vreugd en Rust, het Juliana-Bernhardpark en het Boerenbos. Deze parken zijn sinds 2005 rijksmonument en beschermd als ‘complex historische buitenplaats Vreugd en Rust’. Een deel van de parkaanleg, tussen Parkweg en de Vliet, is sinds 1971 onderdeel van het beschermd stad-en dorpsgezicht van Voorburg, vanwege de ligging nabij de dorpskern. Binnen het stedelijke weefsel van Voorburg en Den Haag zijn de parken onderdeel van de Loo-zone. De Loo-zone is een langgerekt groengebied, opgespannen tussen de Vlietzone in het zuiden en het parkbos van Huis ten Bosch in het noorden. Hiertussen ligt een aaneenschakeling van groenstructuren en waterpartijen die doorkruist worden door spoorwegen en (resten van) oude strandwalwegen en weteringen. De individuele parken langs deze structuur hebben hun eigen identiteit en ontwikkelingsgeschiedenis, maar overkoepelend is er een samenspel van recreatieve-, natuur- en cultuurhistorische waarden. De Loo-zone is daarmee een bepalende factor in de woonkwaliteit en historische identiteit van Voorburg als onderdeel van de agglomeratie Den Haag. Het plangebied ‘Vreugd en Rust’ kent een gelaagde historie door de gefaseerde ontwikkeling uit tien verschillende buitenplaatsen vanaf ca. 1613.

De aanleg in landschapsstijl is gefaseerd tot stand gekomen in de periode 1789-1875, onder andere naar ontwerp van J.D. Zocher jr. De voormalige buitenplaats is nu ruim 100 jaar een openbaar park en in gemeentelijk beheer. In de eerste helft van de 20e eeuw zijn de nieuwe plantsoenen Juliana-Bernhardpark en het Boerenbos aangelegd in de voormalige Broekplaats van de oude buitenplaats.

Aanleiding De historische parkaanleg Vreugd en Rust is grotendeels gaaf aanwezig, waardoor het een hoge tuinhistorische waarde heeft. Op veel plekken is de terreininrichting echter aangetast door de tand der tijds (o.a. paden) en aan vernieuwing toe. Sommige plekken hebben te maken met verrommeling door ‘overprogrammering’ van de openbare ruimte en de toenemende recreatiebehoefte en -druk. Qua beplantingen is de oorspronkelijke botanische en natuurlijke soortenrijkdom sterk verschraald en aan verjonging en vernieuwing toe. Met betrekking tot het beheer en dunnen van het bomenbestand en het vervangen van oude bomen is er behoefte aan input op het gebied van historische beplanting. Sinds 2021 zijn er diverse uitvoeringsprojecten gestart ter verbetering van de terreininrichting van de parkdelen die in eigendom zijn van de gemeente Leidschendam-Voorburg. De gemeente heeft samen met de Stichting Mooi Voorburg een lijst met 28 zogenoemde ‘prestaties’ opgesteld en voor het gehele park verschillende deeluitwerkingen gemaakt.

Doel Het doel van dit instandhoudingsplan is tweeledig: 1. Doel van dit instandhoudingsplan is om de verschillende uitvoeringsprojecten (‘prestaties’) te integreren tot één samenhangende visie, onderbouwing en streefbeeld, van waaruit verdere uitwerking van de plannen mogelijk is; 2. Daarnaast is er behoefte aan een beheervisie om het beheer en onderhoud van de beplantingen op peil te brengen. Daartoe worden er aandachts- en verbeterpunten voor de inrichting en het beheer van de (historische) groenstructuur opgesteld – in samenhang met de nog uit te voeren prestaties.

Voorgaande stukken

 ‘Tuinhistorische analyse en toekomstvisie. Vreugd en Rust/Juliana-Bernhardpark/Boerenbosje te Voorburg’, SB4, 2000;  ‘Buitenplaats Vreugd en Rust. Tuinhistorisch onderzoek en waardestelling’, Korneel Aschman Erfgoedadvies, Versie 2, aangevuld en uitgebreid 7 juli 2022

1.2 Leeswijzer Hoofdstuk 1: de inleiding op het plangebied en de opgave. Hoofdstuk 2: een beknopt overzicht van de ontwikkelingsgeschiedenis, een beschrijving van de bescherming en de aanwezige erfgoedwaarden (de tuinhistorische waardestelling) en een analyse. Dit hoofdstuk bouwt voort op het ‘Tuinhistorisch onderzoek met waardestelling’ die is opgesteld door Korneel Aschman Erfgoedadvies. De samenvatting is aangevuld met actueel beeld- en kaartmateriaal en een nadere analyse van aandachts– en knelpunten wat betreft beheer. Hoofdstuk 3: visie en streefbeeld. Hier wordt een overkoepelende visie gepresenteerd voor de uitwerking van de diverse uitvoeringsprojecten (’prestaties’) en op het toekomstig beheer en onderhoud van de tuin– en parkaanleg. De visie wordt onderbouwd aan de hand van een strategie voor conservering van historische waardevolle elementen en een strategie voor de ontwikkeling van andere aspecten, zoals het vergroten van de natuurwaarden. Het streefbeeld - hoe zien de parken er over 10 tot 20 jaar uit? - wordt gebaseerd op de informatie verkregen uit de ontwikkelingsgeschiedenis, de actuele situatie en de uitgangspunten voor instandhouding. Dit streefbeeld moet richting geven aan restauratie en herstel van de monumentale parkaanleg en de inpassing van nieuwe elementen.

Het streefbeeld wordt per deelgebied tekstueel toegelicht met maatregelen voor zichtlijnen, paden, water en oevers en bouwkundige objecten. De ‘prestaties’ zijn integraal in het streefbeeld verwerkt. Hoofdstuk 4: beheervisie beplantingen. Per beplantingstype (solitaire bomen, heestergroep, etc.), wordt er een streefbeeld toegelicht. Om dit streefbeeld te bereiken wordt er per vak of structuur de benodigde omvormingsmaatregelen (indien nodig) en een globaal sortiment beschreven. Bijlage 1: in het meerjarenplan worden de maatregelen in tabelvorm uitgewerkt voor de eerste zes jaar van de beheerperiode die in het plan is beschreven. Naast het jaarlijks beheer wordt het periodiek en eenmalig beheer beschreven en toegelicht. Na zes jaar dient een tweede meerjarenplan te worden opgesteld voor de tweede periode van zes jaar. Deze strategie van 6 jaar sluit aan bij de looptijd van beheersubsidies. Bijlage 2: detailuitwerkingen prestaties Vreugd en Rust. Schetsontwerpen door projectgroep gemeente.

9

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

10

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

24-04-2023

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

24-04-2024

2 Beschrijving plangebied

11

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

↑ 1855: Prent van de voorzijde van het hoofdhuis getekend door P.J. Lutgers. Het is een weergave van het huis na aanbouw van twee grote zijvleugels met beplanting in de ‘oksels’. Op de voorgrond de nu verdwenen vijver langs het Oosteinde. Er liggen twee bloemperken in het gazon en er staat een heksenbol. De (vrij jonge) bomen en heesters begeleiden de zichtlijn op de voorgevel en zijn gevarieerd van boomvorm en soort, typisch voor een parkontwerp door Zocher jr. Uit: ‘Gezigten in de omstreken van 's-Gravenhage en Leyden’ (Amsterdam, 1855). Geen voortekening uit 1850 bekend.

↑ 1850: Prent van de hertenweide van Vreugd en Rust getekend door P.J. Lutgers. Er staat een ijzeren weidehek langs de binnenoever. Op de hertenweide staan oude bomen en recent aangeplante bomen met boomkorven. Op de achtergrond staat een eenvoudig hertenhuis. De vijver heeft slingerende oevers met bol afgewerkte grastaluds tot aan de waterlijn, kenmerkend voor een aanleg in landschapsstijl. Aan de parkzijde liggen, los van de oever, bosvakken met heesters en bomen (loof- en naaldbomen). Een wandelpad volgt de contouren van de vijver. Tezamen verbeelden deze een natuurlijke beekloop. Voortekening door Lutgers, Coll HGA kl. A 2676

12

24-04-2023

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

24-04-2023

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

2.1 Ontwikkelingsgeschiedenis Het historisch onderzoek Als voorbereiding voor dit instandhoudingsplan is er een tuinhistorisch onderzoek uitgevoerd. Dit onderzoek geldt als basisdocument voor de gemeente bij beleid– en planvorming en voldoet aan de Richtlijnen Tuinhistorisch Onderzoek (RCE 2012). In het tuinhistorisch onderzoek is ook een beschrijving van de actuele situatie en een tuinhistorische waardestelling van de huidige parkaanleg opgenomen:

 ‘Buitenplaats Vreugd en Rust. Tuinhistorisch onderzoek en waardestelling’, Korneel Aschman Erfgoedadvies, 26-03-2021. Bovenstaand onderzoek bouwt voort op een onderzoek uit 2000:  ‘Tuinhistorische analyse en toekomstvisie. Vreugd en Rust/Juliana-Bernhardpark/Boerenbosje te Voorburg’, SB4, 2000. De Historische Vereniging Voorburg heeft daarnaast in 2020 een boek gepubliceerd met daarin een uitgebreide beschrijving van de totstandkoming van de aanleg en veel historisch beeldmateriaal: ’Vreugd en Rust - gastvrije buitenplaats met een park van Zocher’; HVV, 2020.

Samenvatting ontwikkelingsgeschiedenis 1613-1916 | Vreugd en Rust als buitenplaats Als particuliere buitenplaats kende Vreugd– en Rust een complexe ontwikkelingsgeschiedenis als samenvoeging van een reeks kleinere buitenplaatsen. De kern van de buitenplaats Vreugd en Rust wordt sinds ca. 1613 gevormd door een huis (genaamd ‘Opmijst’/’Vreugd en Rust’) op de huidige locatie van het hoofdhuis. Op een buitenplaatskaart uit 1773 is er een uitgebreide aanleg aanwezig met (1) de Huisplaats aan de Vliet in geometrische stijl, destijds kleiner dan het huidige Huisplaats; (2) de Overplaats met een groot parkbos, een moestuinperceel en een zichtlijn vanaf de voorgevel van het huis; (3) de Broekplaats, bestaande uit hofboerderij en een langgerekt parkje tot aan de Broeksloot (dit parkje in vroege landschapsstijl is mogelijk later toegevoegd aan de tekening). De zichtlijn door de Overplaats is in een latere fase verlengd met flankerende bomenrijen tot aan de Broeksloot. De aanleg in landschapsstijl, zoals we die nu nog (her)kennen, is gefaseerd en door meerdere generaties eigenaren tot stand gekomen en in stand gehouden: de eerste aanleg in (vroege) landschapsstijl in 1789, getransformeerd en verder uitgebouwd in de periode 1838-1857 en rond 1875. Bekend is de betrokkenheid van tuin– en landschapsarchitect J.D.

Zocher jr., al zijn er geen tekeningen van het totaalontwerp of latere deelontwerpen van de firma Zocher bewaard gebleven. In het historisch onderzoek wordt gesteld dat een inmetingskaart uit 1916 een goed eindbeeld geeft van het ontwerp van de Zochers, voor zover deze tussen 1838-1875 gefaseerd is uitgevoerd en door het tuinpersoneel met veel zorg is onderhouden. Op de eerste foto’s van het park (rond ca. 1900) is te zien dat de buitenplaats onder de laatste particuliere eigenaren naar de laatste tuinmode was ingericht, bijvoorbeeld met sierbeplantingen in gardeneske stijl.

1917-nu | Vreugd en Rust als Haags en later als Voorburgs park Vreugd en Rust is sinds 1917 een publiek wandelpark. Gemeente Den Haag kocht begin 20e eeuw meerdere landgoederen en buitenplaatsen in de buurtgemeenten op voor grote stedelijke uitbreidingen en de behoefte aan groene ruimte. Dit betekende de redding van Vreugd en Rust als parkaanleg. In 1961 kocht de gemeente Voorburg het park over van Den Haag. Het park vormt een staalkaart van een ruime eeuw gemeentelijke groenvoorziening en openbaar parkgebruik in een historische setting. Zo werd er een tennispark ontwikkeld binnen de contouren van de oude moestuin, werd de padenstructuur geasfalteerd en versimpeld, kenden de monumentale gebouwen verschillende functies en uitbaters, werd er een muziekkoepel gebouwd, kwamen er meer parkbanken en wandelroutes (narcissen– en kunstroute), werd de hertenweide als dierenweide en kinderboerderij in gebruik genomen en kwam er een speeltuin.

1937,1955-nu | Broekplaats als Voorburgse parken/plantsoenen Ten noordwesten van de Parkweg ligt het Juliana-Bernhardpark en het Boerenbosje. Binnen de reeks parken hebben deze twee parken een eigen identiteit en sfeer: een typisch jaren-1930 park en een eenvoudig ‘wederopbouw parkje’. Zowel het Boerenbosje als het Juliana-Bernhardpark zijn nog grotendeels in oorspronkelijke staat. In de buitenplaatsperiode zijn deze twee parken een geheel geweest, genaamd de ‘Broekplaats’. Dit terrein rond de Hofboerderij (parkterrein vanaf ca. 1772) was in 1917 buiten de verkoop gehouden, maar werd in 1929 alsnog aangekocht door de gemeente Voorburg. De boerderij werd ca.1930 afgebroken. Vanaf 1937 is het terrein van het Juliana-Bernhardpark integraal heringericht als openbaar park/ plantsoen/’wandelplaats’, waarbij een groot deel van de oudere boombeplanting en de 18e eeuwse zichtas bewust in het nieuwe ontwerp zijn opgenomen. Het Boerenbosje met restanten van de oude aanleg bleef gehandhaafd. Centraal in de nieuw gegraven vijver met conische vorm (1937) kwam een bank in Amsterdamse Schoolstijl gecombineerd met een beeldhouwwerk als monument ter ere van het koninklijk huwelijk van 07-01-1937. Het park werd op 11 juni 1938 geopend, gelijk met de onthulling van het monument ‘Juliana-Bernhardbank’.

Het ontwerp voor de terreininrichting van het Juliana-Bernhardpark is van de Dienst Gemeentewerken van Voorburg waarbij tuinarchitect Henri Roeters van Lennep waarschijnlijk beplantingsadvies heeft gegeven. De ansichtkaart uit circa 1940 geeft het beeld van een botanisch rijk aangekleed park. Rond de Tweede Wereldoorlog zijn veel perken en solitairen verdwenen. Tussen de Noordenburglaan en de Broeksloot volgde waarschijnlijk pas rond 1955 de herinrichting van het Boerenbosje. De opzet van dit parkje is eenvoudig en passend bij de wederopouwperiode: een halfcirkelvormig pad met een rugdekking van een gevarieerde heesterbeplanting (na de oorlog is de grote zichtlijn buiten beeld verdwenen) en een panorama op het noordwestelijk gelegen open gebied. Eind jaren 1950/ begin jaren 1960 werden ook de weilanden van de vroegere hofboerderij ingericht als een parkenstrook. Dit groene lint kreeg de naam Loozone. In de jaren 60-70 is het panorama aan de overzijde van de Broeksloot dichtgeplant bij de uitbreiding van het zwembadterrein (Vliegermolen). Bij de aanleg van het huidige Notenboompark is de zichtlijn weer opengekapt.

13

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

Tuinhistorische waarde: Hoog Positief Indifferent

← De tuinhistorische waarde van de parkaanleg pp de Huisplaats, de Overplaats, in het Juliana en Bernhardpark en het Boerenbosje (Broekplaats van Vreugd en Rust), weergegeven met de daarvoor geldende kleurcodering → De tuinhistorische waarde van de huidige padenstructuur van Vreugd en Rust. Kaarten overgenomen uit: Korneel Aschman Erfgoedadvies, 2022

14

24-04-2023

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

2.2 Samenvatting tuinhistorische waardestelling Voor de Huisplaats en de Overplaats van Vreugd en Rust is er een tuinhistorische waardestelling opgesteld in: ‘Buitenplaats Vreugd en Rust. Tuinhistorisch onderzoek en waardestelling’, Korneel Aschman Erfgoedadvies, Versie 2, aangevuld en uitgebreid 7 juli 2022. Deze waardestelling voldoet aan de Richtlijnen Tuinhistorisch Onderzoek (RCE 2012).

Monumentstatus De parkaanleg, inclusief het Juliana-Bernhardpark en het Boerenbos, is sinds 2005 beschermd als rijksmonument, als onderdeel van het complex historische buitenplaats Vreugd en Rust (complexnummer 508177, monumentnummer 508178). Binnen het complex liggen meerdere rijksmonumentale gebouwen en bouwkundige objecten. De doorkruizende wegtracé’s met de parktoegangen en de historische weg- en laanbeplantingen zijn een belangrijk onderdeel van de parkbeleving. De wegtracé’s van het Oosteinde, de Parkweg en Noordenburghlaan liggen dan ook binnen de begrenzing van het rijksmonument. De planvorming voor de wegtracé’s ontbreekt in deze rapportage en wordt in een latere fase uitgewerkt. De Huisplaats, de Overplaats en Broekplaats van Vreugd en Rust zijn sinds 1971 onderdeel van het van rijkswege beschermd stad-en dorpsgezicht van Voorburg. De parkdelen Juliana-Bernhardpark en het Boerenbosje zijn geen onderdeel van het beschermd stad– en dorpsgezicht van Voorburg. De grote zichtlijn is een buitenplaats-overstijgend onderdeel van de parkaanleg van Vreugd en Rust. Deze wordt benoemd in de Landgoedbiotoop van de provincie Zuid-Holland. De zichtlijn loopt vanaf de voorgevel van huis Vreugd en Rust in noordwestelijke richting tot buiten de gemeentegrens. Oorspronkelijk tot Huis ten Bosch. Ook is er een zichtlijn tussen de achtergevel van het hoofdhuis en de Vliet.

De zichtlijnen zijn nog grotendeels herkenbaar binnen de aanleg, maar worden in de huidige situatie verstoord door hoogopgaand groen. Wat betreft de instandhouding van de grote zichtas is afstemming tussen gemeente Leidschendam-Voorburg en gemeente Den Haag vereist.

Samenvatting waardering Vreugd en Rust is een oude buitenplaats in landschapsstijl (naar ontwerp J.D. Zocher jr.), waarbij de 20e eeuw de meest belangrijke aanlegperiode is geweest. Deze historische parkaanleg is in de huidige situatie vrij gaaf aanwezig, maar is op sommige plekken versoberd en verschraald, m.n. qua botanische waarde. Door slijtage van de terreininrichting in de oudere parkdelen vallen de latere wijzigingen (de positieve en indifferente onderdelen) extra op in de vorm van verrommeling. De gemeente (eerst Den Haag, later Voorburg) heeft zich opgeworpen om dit soort historische parken in stand te houden en geschikt te maken als openbaar park. De huidige parkinrichting is een staalkaart van het gemeentelijk (groen)beheer van de afgelopen eeuw. Het huidige parkgebruik geeft ook uiting van ‘het Haagse’ of ‘Voorburgse’: door bezoekers en omwonenden wordt bijvoorbeeld waarde gehecht aan de geschiedenis van de plek, de aanwezige natuurwaarden, het is een geliefd wandelpark, de hertenweide is in gebruik als kinderboerderij en er is een tennispark in de voormalige moestuin. Naast tuinhistorische waarden zijn ook dit waardevolle aspecten van Vreugd en Rust. De tuinhistorische waarde van de aanleg van Vreugd en Rust als geheel is hoog.

De afzonderlijke samenstellende onderdelen van de parkaanleg (paden-, water- en beplantingsstructuren) hebben verschillende tuinhistorische waarde. De toelichting hiernaast is uit de waardestelling overgenomen:

24-04-2023

Blauw - tuinhistorisch hoge waarde: van cruciaal belang voor de structuur en/of de betekenis van de aanleg. Parkdelen en elementen die qua opzet en (grotendeels) in inrichting dateren uit de 19e-eeuwse of eerdere parkaanleg, zoals weergegeven op de kaart uit 1916 en de later onder architectuur heringerichte parkdelen:  De 19e-eeuwse of eerdere aanleg van het overgrote deel van huisplaats en overplaats;  Hierbij is na 1916 het onderhoud aan en herplant van de beplantingsstructuur op hoofdlijnen historisch passend uitgevoerd, waardoor het park nog steeds een rijke en gevarieerde opzet heeft;  De 1937-38 aanleg van het Juliana en Bernhardpark, met daarin destijds nadrukkelijk opgenomen de 18e-eeuwse grote zichtlijn;  De circa 1955-aanleg van het Boerenbosje. Groen - tuinhistorisch positieve waarde: Van belang voor de structuur en/of de betekenis van de aanleg en/of aanvullend c.q.

niet storend in de historische structuur Parkdelen en elementen die in de loop van 20e eeuw zijn toegevoegd of juist zijn vereenvoudigd en die toegevoegde waarde hebben voor de historische aanleg of hier geen afbreuk aan doen:  Delen van de tuininrichting bij het hoofdhuis;  De muziekkoepel in het park rond de hertenkamp;  De Narcissenroute door het park;  De entree met toegangshek aan de Parkweg;  Verlegde parkpaden door verbreding van de Parkweg;  Het tenniscomplex in de vroegere moestuin;  De zuidelijke entree tot het Juliana en Bernhardpark. Groengestreept: parkdelen en elementen die als locatie of perceel hoge tuinhistorische waarde hebben, maar een invulling die verarmd is of weinig relatie heeft met de historische aanleg:  De noordwestelijke boomweide in het parkdeel met de zichtlijn (Overpark): dit nu open perceel-deel had tot ver in de 20e eeuw een meer besloten inrichting, met wandelpaden;  De grote grasruimte rond de vijver zonder de aankleding met perken en solitairen in het Juliana en Bernhardpark.

Geel - tuinhistorisch indifferente waarde: van relatief weinig belang voor of zelfs afbreuk doend aan de structuur en/of de betekenis van de aanleg Parkdelen en elementen die in de loop van 20e eeuw zijn toegevoegd of juist zijn vereenvoudigd en die geen toegevoegde waarde hebben voor de historische aanleg of hier zelfs afbreuk aan doen:  Inrichting van het entreegebied en parkeerplaats bij het hoofdhuis;  Delen van de tuininrichting bij het hoofdhuis;  Delen van het padenverloop in de vijverpark;  De wegverbreding van het Oosteinde;  De diverse toegevoegde zijingangen tot het park;  Delen van de paden– en beplantingsstructuur in het parkdeel met de zichtlijn en in het Oranjeriepark (Overpark);  De iets verlegde zuidoostelijke bocht in het rondgaande pad in het Juliana en Bernhardpark.

Geelgestreept: Parkdelen en elementen die als locatie of perceel tuinhistorische waarde hebben, maar een invulling die geen relatie heeft met de historische aanleg:  De inrichting van het menagerie-gebied in het vijverpark ten zuidoosten van het hoofdhuis;  De invulling van het eiland in de slingervijver achter het hoofdhuis: het perceel is tuinhistorisch waardevol, de invulling is indifferent;  De vormgeving van de bruggen in het park: de ligging is tuinhistorisch waardevol, de uitvoering is indifferent;  De inrichting met opstallen en de afscheidingen op en om de hertenkamp;  In inrichting en aankleding van de buitenruimte rond de oranjerie. 15

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

2.3 Aanvullende analyse Het historisch onderzoek bevat een analyse resulterend in een tuinhistorische waardestelling (zie hoofdstuk 2.2). Deze paragraaf betreft een aanvullende analyse per parkdeel die handvatten biedt bij het opstellen van een streefbeeld en de beheermaatregelen. De deelgebiednamen zijn aangeleverd door projectteam. De parken behorende tot de voormalige buitenplaats ’Vreugd en Rust’ zijn:  Park Vreugd en Rust. De parkaanleg opgesplitst door de straat ‘Oosteinde’, bestaande uit: ◦ Huisplaats; ◦ Overplaats.  De ‘Broekplaats’ van de voormalige buitenplaats Vreugd en Rust, bestaande uit: ◦ Juliana-Bernhardpark; ◦ Boerenbosje. Door een huidige terreinopname te spiegelen aan historisch kaart- en fotomateriaal is de ‘oorspronkelijke’ parkcompositie (o.a. naar ontwerp van J.D. Zocher jr) in beeld gebracht. Deze analyse wordt toegelicht in deze paragraaf.

Vervolgens is er een aandachtspuntenlijst (zie paragraaf 2.4) opgesteld met de nog aanwezige en missende onderdelen in de huidige terreininrichting aan de hand van de volgende aspecten:  Zichtlijnen: ◦ interne en externe zichtlijnen in het park die nog aanwezig of nog herstelbaar zijn;  Water en oevers: ◦ wijzigingen in de waterstructuur (de gedempte vijvers en grachten); ◦ oeverafwerking in het verleden en de huidige onderhoudsstaat van de oevers;  Paden en toegangen: ◦ wijzigingen in de padenstructuur (met name in de Overplaats en omgeving hoofdhuis);  Bouwkundige elementen: ◦ aspecten, zoals tuinornamenten, hekwerken, parkbanken en kuipplanten in het verleden; ◦ recente bouwkundige elementen die een toevoeging zijn of juist afbreuk doen aan het monument, zoals kunstobjecten, de inrichting van het herkenkamp etc.;  Beplantingen: ◦ de wijzigingen in beplantingsstructuur en -sortiment; ◦ de onderhoudsstaat en verzorging van beplantingen, water en oevers, en paden in het verleden.

16

24-04-2023

Algemene analyse Park Vreugd en Rust (Huisplaats en Overplaats) aan de hand van drie globale periodes, lagen of thema’s. Voor thema’s Broekplaats, zie pg.25.

Thema I: Park Vreugd en Rust als buitenplaats in particulier beheer: Op de volgende pagina’s is de kaart uit 1916 geprojecteerd op de actuele plattegrond ter vergelijking van toen en nu. Een inventarisatiekaart van het park uit 1916 wordt beschouwd als een belangrijke historische bron en ‘onderlegger’ voor het beheerplan. Op de volgende pagina’s zijn er ook historische foto’s weergegeven in vergelijking met foto’s van de huidige situatie. Voor meer beeldmateriaal, zie ook boek ‘Vreugd en Rust - gastvrije buitenplaats met een park van Zocher’; HVV, 2020. Er zijn prenten en schilderijen van het park uit de periode 1850-ca.1900. Uit 1892, 1893, rond 1900 en rond 1910 zijn er fotoseries bekend. Uit het beeldmateriaal blijkt o.a.:  De herkenbare ontwerpstijl van Zocher jr.: de 1916 kaart in combinatie met prenten en foto’s geven inzicht in de beeldtaal van Zocher, de uitstraling van vijverpartijen en de rol en historische samenstelling van beplantingen in dit park: er zijn veel eerste orde bomen (bosbomen met inheemse soortsamenstelling) met accenten van bijzondere boomvormen en heesters (typisch Zocher). De vijvers hebben slingerende oevers met bol afgewerkte grastaluds tot aan het water. Deze verbeelden een natuurlijke beekloop.  Extensief beheer van de aanleg in landschapsstijl: schilderijen van J.A.

de Jonge en de eerste foto’s tonen een park met een natuurlijke en landelijke uitstraling, passend bij de 19e-eeuwse beheertraditie en de bedoelde sfeer van ‘Zocherparken’: het park heeft de gelaagdheid van een open parkbos, met accenten van bijzondere bomen en heesters. In de 19e en begin 20e eeuw werden de gazons beheerd als parkweiden met bloem- en kruidenrijk gras.  Intensief beheer op de ‘hoofdmomenten’ in de aanleg: op oude foto’s werd er op specifieke locaties binnen de aanleg intensief ‘getuinierd’: rond het hoofdhuis, in de omgeving van het Oosteinde, in de moestuin en in de omgeving van de kas en oranjerie. De buitenplaats werd zorgvuldig onderhouden en was ingericht met details als borders, bloemperken en kuipplanten.

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

24-04-2023

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

Thema II: Park Vreugd en Rust als ‘Haags park’:

Thema III: Park Vreugd en Rust als ‘Voorburgs park’:

Foto’s en plattegronden van rond 1920-1930 tonen Vreugd en Rust als ‘Haags’ park in de vooroorlogse periode.

Foto’s, luchtfoto’s en beheerplannen uit de naoorlogse tijd tot nu tonen de doorontwikkeling van Vreugd en Rust als ‘Voorburgs’ park.

Uit het beeldmateriaal blijkt o.a.:  Het park werd zorgvuldig onderhouden: de voormalige buitenplaats werd in de vooroorlogse periode ook als publiek park zorgvuldig onderhouden;  De uitstraling van het park was sober en chique: de gebouwen krijgen nieuwe recreatieve functies ‘in het hogere segment’. De aankleding en uitstraling van de gebouwen in de parkomgeving was sober en chique: foto’s tonen terrasmeubilair op de gazons achter het Park Hotel (hoofdhuis) en bij de Theeschenkerij in de voormalige oranjerie;  Voortzetting gebruik als geliefd wandelpark: diverse paden uit het Zocher jr.-ontwerp werden verwijderd en versimpeld, met name in de Overplaats. Nieuwe paden en parktoegangen werden aangelegd, zoals een brug naar de oranjerie vanaf het Oosteinde in 1921 (nu verdwenen). Er zijn parkbanken geplaatst op markante plekken in de aanleg, zoals langs de Vlietkade en de ‘Van der Vet-bank’ bij de entree van de Overplaats in 1926;  Parkstroken zijn afgekaveld: t.b.v. wegverbredingen werden waterpartijen gedempt, wandelpaden, parkbruggen, bosvakken en park– en laanbomen verwijderd, verplaatst of vervangen. De functionele moestuin is rond 1927 omgevormd tot tennispark en daarmee als omsloten ruimte binnen de parkaanleg behouden, waarbij de grote kas werd verbouwd tot clubhuis.

De Broekplaats, als onderdeel van de buitenplaats Vreugd en Rust, was in 1917 buiten de verkoop aan gemeente Den Haag gehouden, maar werd in 1929 aangekocht door de gemeente Voorburg.

 Herplant met inheemse bomen: in 1961 kocht de gemeente Voorburg het park over van Den Haag. Door de afdeling Plantsoenen van de Openbare werken Voorburg is het boombestand volledig geïnventariseerd en beoordeeld qua toestand. En zijn in 1962 plannen gemaakt om de vele zieke bomen ‘te vellen’ en bosvakken geheel of gedeeltelijk te ‘onder planten’. Het betrof een zeer beperkt sortiment van inheemse bosbomen en een plantwijze van één soort boom per bosvak: eik, beuk, berk of esdoorn. De historische contouren van de bosvakken zijn grotendeels behouden (zie kaart 1916), maar de soortenrijkdom van het boombestand is afgenomen.  Herplant met parkboomsoorten: het historisch sortiment was een gemengd sortiment van parkbosbomen (van verschillende ordes) en inheemse bosboomsoorten, afhankelijk van de locatie binnen de parkaanleg. De afgelopen tien jaar zijn er in de parken vooral bijzondere parkboomsoorten bijgeplant. Op sommige locaties ontstaat hierdoor in de toekomst mogelijk een arboretumachtige sfeer met vooral grote parkbomen van de eerste orde, zoals in het deelgebied ‘zichtas Huis ten Bosch’ in de Overplaats. In de afgelopen 20 jaren zijn er alleen bomen geplant op plaatsen waar deze weg zijn gevallen. Mogelijk zijn er in de periode daarvoor wel bomen geplant op plekken waar deze voorheen niet stonden, dus niet conform de historische plantlocaties.

 Beplantingen als staalkaart van gemeentelijk plantsoenbeheer: qua beplantingen is de oorspronkelijke botanische en natuurlijke soortenrijkdom in de afgelopen decennia sterk verschraald door de wijze van groenbeheer. In de bosvakken zijn de sterkste wintergroene heesters (hulst, rhodo, broodboom) en sneeuwbes steeds meer sfeerbepalend, waardoor deze is gaan afwijken van de historische gemengde samenstelling en daarnaast beperkt bijdraagt aan de gewenste biodiversiteit. Denk bij een gemengde beplanting aan een combinatie van sierheesters en inheemse heesters en van wintergroene en bladverliezende beplantingen. Naast de instandhouding van tuinhistorische waarden spelen sentimentele waarden, educatieve waarden en natuurwaarden een steeds grotere rol in het groenbeheer: recent vinden er in het park natuurmaatregelen plaats, zoals plekken met hoog gras, de aanleg van takkenrillen en staand of liggend dood hout in de bosvakken. Dode of afstervende bomen worden op sommige plekken als boomruïnes gehandhaafd. Deze maatregelen worden ingezet voor natuur– en milieu educatie voor basisscholen;  Ontstaan van enclaves in het park: de monumentale gebouwen in het park, zoals het hoofdhuis, de oranjerie en de kas, vormen een integraal onderdeel van de historische parkcompositie.

Deze zijn de afgelopen decennia steeds meer geïsoleerd in het park komen te liggen: zichtrelaties tussen gebouw en park worden geblokkeerd door hagen en doorgeschoten heesters, de historische aansluitingen van de padenstructuur zijn verwijderd voor de aanleg van terrassen en er is rond de gebouwen behoefte aan werkruimte uit het zicht (zoals bevoorrading en (fiets)parkeren, koeling, opslag tuinmeubilair en afval);  Toenemende recreatieve programmering: Vreugd en Rust is ruim een eeuw in gebruik als een publiek park. Er zijn in deze periode nieuwe toevoegingen aan de publieke ruimte gedaan die soms alweer zijn verwijderd. Voorbeelden zijn: de alweer verwijderde brug (bj. 1921) naar de oranjerie, de monumentale poort (1973), de recente reconstructie van de narcissenroute uit de jaren ‘70, de muziekkoepel (2004), het toenemende aantal kunstobjecten, voorzieningen voor spelen, (fiets-)parkeren, afvalbakken voor hondenbezitters, de inrichting van de hertenweide, recent geplaatste lantaarnpalen, de ‘prestaties’ op initiatief van Stichting Mooi Voorburg. Sommige elementen voegen zich in de historische parkstructuur, anderen missen een goede inpassing. Dit wordt nader toegelicht in de waardestelling (groen, geel) en hoofdstuk 2.4. 17

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

24-04-2023

Toelichting 1916 kaart → 1916 | Kaart ‘Gemeente Voorburg, Buitenplaats Vreugd en Rust, schaal 1A500’ door de dienst openbare werken van de gemeente Den Haag. De zichtlijn is met gele stippellijnen aangeduid. Coll. HGA, bewerking Stichting In Arcadië

De inmetingskaart geeft de exacte situatie weer van de terreininrichting in haar laatste fase als ‘familie buiten’ in particulier beheer, want deze is opgesteld op het moment van de voorlopige koopovereenkomst in 1916. De definitieve aankoop van de Huisplaats en de Overplaats door gemeente Den Haag was in 1917. Er zijn geen oorspronkelijke ontwerptekeningen van de parkaanleg bekend. In het historisch onderzoek (Aschman, 2021) wordt gesteld dat deze kaart een goed eindbeeld geeft van het ontwerp van de Zochers, voor zover deze tussen 1838-1875 gefaseerd is uitgevoerd en door het tuinpersoneel met veel zorg is onderhouden tot de verkoop. ‘Overplaats’ De kaart geeft de massa-ruimteverhouding van de parkcompositie weer en het daarmee samenhangende stelsel van zichtlijnen. De kaart laat tevens de inrichting van de later afgekavelde parkdelen zien: de omgeving van de verbrede straten Oosteinde en Achterweg (later Parkweg) met de vijver voor het hoofdhuis en de omgrachting rond de Overplaats.

Aanduidingen bouwkundige elementen op de kaart: ◦ ‘M’, gemetselde moestuinmuur; ◦ ‘Yz.hek’, ijzeren hek op hertenweide; ◦ ‘H.Sch.’, houten schutting in moestuin; ◦ ‘Afr.’, afrastering in volière; ◦ ‘H.hek’; diverse houten hekken; ◦ Diverse gebouwen en bruggen: (heerenhuis, oranjerie, kas, serre, stal, w.c., volière, etc.); ◦ Ontbrekend in tekening: parkbanken, tuinvazen, tuinbeelden en kuipplanten. Oosteinde Aanduidingen beplantingen op de kaart: ◦ ‘Bosch’, groen;* ◦ Gazon’, lichtgroen; ◦ ‘Boomen’, als punten;** ◦ ‘Perk’, bloemperken bij kas en oranjerie zijn met verschillende kleuren aangegeven; ◦ ‘B.Grd.’, boomgaard of vakken met fruitbomen bij de moestuin; ◦ ‘R.D.Dr.’, rhododendron groepen in de zichtlijn en in omgeving van huidige muziekkoepel; ◦ Donkergroen gekleurde heestergroepen, mogelijk wintergroen en/of rhodo’s; ◦ ‘Heg ‘, langs de moestuin. Kanttekening bij deze kaart: * Het onderscheid tussen gazon versus bos is op deze kaart verwarrend, want ook de open ruimte onder de boomkronen wordt soms als ’Bosch’ aangeduid, bijvoorbeeld in de zichtlijn bij de Vliet en in de Overplaats (zie gele stippellijnen). Dit wekt de suggestie dat de zichtlijn is dichtgeplant als bosvak. Uit oude foto’s blijkt echter dat deze zichtlijnen vrij open grasbanen waren. Langs de Vliet geven de boomstippen dan ook een uitsparing in de laanbeplanting aan.

** De bomen zijn weergegeven als boomstippen, maar de boomkronen ontbreken. De bomen in de bosvakken zijn slechts op enkele punten ingemeten. De kaart geeft hierdoor een incoherent beeld van de driedimensionale gelaagdheid van de parkcompositie. Historische plantlocaties waar nu bomen ontbreken zijn in veel gevallen met behulp van deze kaart aan te wijzen. Sommige boomstippen komen exact overeen met de locatie van monumentale bomen in de actuele situatie. 18

‘Huisplaats’

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

24-04-2023

zichtas

→ 2022 | Huisplaats en Overplaats in de actuele situatie Stichting In Arcadië

zichtas

‘Overplaats’

Oosteinde

zichtas

‘Huisplaats’

Vliet

19

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

24-04-2023

2.

1.

3.

↑1916 | Uitsnede Huisplaats op de inmetingskaart uit 1916 ‘Gemeente Voorburg, Buitenplaats Vreugd en Rust’, geprojecteerd op een kaart van de huidige situatie. De bestaande bomen zijn aangegeven met stamomtrek. Fotolocaties zijn aangegeven met pijlen. Bewerking Stichting In Arcadië. Ondergrond op basis van actuele BGT, kadaster en bomenkaart gemeente V-L (2021) 20

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

24-04-2023

→ 2022 | Kaart van de Huisplaats in de huidige situatie Stichting In Arcadië.

21

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

24-04-2023

4.

6.

5.

↑1916 | Uitsnede Overplaats op de inmetingskaart uit 1916 ‘Gemeente Voorburg, Buitenplaats Vreugd en Rust’, geprojecteerd op een kaart van de huidige situatie. De bestaande bomen zijn aangegeven met stamomtrek. Fotolocaties zijn aangegeven met pijlen. Bewerking Stichting In Arcadië. Ondergrond op basis van actuele BGT, kadaster en bomenkaart gemeente V-L (2021) 22

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

24-04-2023

→ 2022 | Kaart van de Overplaats in de huidige situatie Stichting In Arcadië.

23

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

24-04-2023

Noteboompark Broeksloot

Boerenbosje

Noordenburglaan

9. Juliana-Bernhardpark

8.

7.

Parkweg ↑ 1964 | Luchtfoto met daarover geprojecteerd de huidige aanleg. Voor het Juliana-Bernhardpark is de afwijkende ligging van paden zichtbaar en in het Boerenbos zijn de oorspronkelijke beplantingscontouren af te leiden. De bestaande bomen zijn aangegeven met stamomtrek. Pijlen geven fotolocaties aan. Luchtfoto beschikbaar gesteld door K. Aschman, 2022.. Bewerking Stichting In Arcadië. 24

↑ 2022 | Kaart van de Broekplaats in huidige situatie Stichting In Arcadië

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

Algemene analyse Broekplaats aan de hand van drie globale periodes, lagen of thema’s. (Vervolg op pagina 17)

Thema IV: De Broekplaats van buitenplaats Vreugd en Rust

↑ Boerenbos. Ruimtelijke situatie en zichtrelaties. Uit: ‘Tuinhistorische analyse en toekomstvisie. Vreugd en Rust/JulianaBernhardpark/Boerenbosje te Voorburg’ (SB4 2000)

24-04-2023

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

 De 18e eeuwse zichtas als verbindend element (onderdeel van de landgoedbiotoop ZH) is in de 20e eeuw afwisselend open–en dichtgeplant geweest en wordt ook in de huidige situatie geblokkeerd door hoge heesterbeplanting aan weerszijden van de Noordenburglaan en in het Notenboompark (DH). De zichtlijn is nadrukkelijk aanwezig als terugkomende structuur in de parkenreeks;  De Broeksloot is als wetering/waterloop een belangrijk overblijfsel van het agrarisch cultuurlandschap. De oorspronkelijk haakse loop van de Broeksloot op deze locatie is komvormig uitgegraven, mogelijk als onderdeel van het ontwerp voor het Boerenbosje ca. 1955;  Sluitstuk van parkenreeks: de Broekplaats kan nog steeds als sluitstuk van de parkenreeks Vreugd en Rust beschouwd worden met een panorama over de oorspronkelijke landerijen van Vreugd en Rust, nu de Loo-zone. Op de locatie van de verdwenen koepel staat een treurwilg.

Thema VI: Het Boerenbosje als wederopbouwpark Naoorlogs beeldmateriaal (luchtfoto’s 1964-heden) toont het Boerenbosje als eenvoudig parkje uit de wederopbouwperiode (ca. 1955). Er zijn verder geen oude foto’s of ontwerptekeningen bekend.  Samenhang en verschil met het J-B park: het is onbekend of Roeters van Lennep betrokken was bij het ontwerp voor het Boerenbosje. De opzet van dit parkje, is qua structuur duidelijk wel een opeenvolging van het Juliana en Bernhardpark: een open middenruimte, de komvormig uitgegraven Broeksloot, een halfcirkelvormig pad, en daarbuiten een heesterrand. De opzet is echter eenvoudiger en passend bij de wederopbouwperiode, zonder de beplantingsdetails die het Juliana en Bernhardpark kenmerkten;  Met aandacht vormgegeven beplantingen: een luchtfoto uit 1964 is de eerste en enige informatiebron t.a.v. de oorspronkelijke beplantingsopzet. De beplantingen zijn met aandacht aangelegd en verzorgd: een symmetrische opzet met slanke lintbedden langs binnenzijde van de halfronde paden met heestervakken in de ‘oksels’. Aan de buitenzijde vrolijk golvende borders en gazonranden. In daaropvolgende decennia (1975 en 1977, 1980, etc.) zijn enkele minimale wijzigingen zichtbaar al zijn enkele details wel verdwenen;

Thema V: Juliana-Bernhardpark als jaren ‘30 park Een technische uitwerking (zie historisch onderzoek) voor de vijverpartij en vooroorlogs beeldmateriaal (foto’s, ansichten) tonen het Juliana-Bernhardpark als typisch jaren ‘30 park of plantsoen. Hieruit blijkt dat de terreininrichting in de huidige situatie vrij gaaf is:

Ruimtelijke analyse JulianaBernhardpark. ↑↑ zichtrelaties intern. ↑ looplijnen rond de gedenkbank. Uit: ‘Tuinhistorische analyse en toekomstvisie. Vreugd en Rust/JulianaBernhardpark/Boerenbosje te Voorburg’ (SB4 2000)

 Verankering in omgeving: dit terrein van de hofboerderij ‘Vreugd en Rust’ werd rond heringericht als openbaar park/plantsoen met behoud van een deel van de oudere boombeplanting en de grote zichtas. Het park is sterk verankerd in de stedenbouwkundige opzet van de omliggende wijk door middel van nieuwe zichtlijnen (op het monument), kruisende wandelpaden en de doorsnijdende weg Noordenburglaan en de nieuwe parktoegangen aan alle zijden;  Krachtig parkensemble in ‘gemengde stijl’: de conische vijverpartij, de wandelpaden, de beplantingen en het monument zijn gelijktijdig aangelegd en naar alle schijn ontworpen als totaalplan/ensemble door de Dienst Gemeentewerken in samenwerking met tuinarchitect, architect en beeldhouwer. De aanleg is in de huidige situatie vrij gaaf aanwezig. Het is een combinatie van geometrische- (stelsel van assen) en landschappelijke elementen (slingerende rondwandeling). Deze ‘gemengde’ stijl is typerend voor de betrokken generatie tuinarchitecten;  Herkenbare beplantingsdetails door Roeters van Lennep: tuinarchitect Henri Roeters van Lennep was hoogstwaarschijnlijk betrokken bij de uitwerking van de beplantingen, al zijn er geen beplantingsplannen bekend.

Het is bekend dat hij villatuinen in de gemengde, ‘architectonische’ tuinstijl ontwierp met zorgvuldig ontworpen, uitbundige borders, de toepassing van inheemse en exotische boomsoorten en een struiklaag van aantrekkelijk bloeiende heesters. De eerste foto’s van dit park tonen dan ook een rijke beplanting rond de vijver: er liggen bloemperken in gazon en er staan diverse solitaire heesters en jonge treurbomen. De beplantingen zijn sinds de Tweede Wereldoorlog verdwenen/versoberd;  Schakel in parkenreeks: naast terreininrichting is ook van belang: de symbolische waarde van het monument en het gebruik van het park als rustplek in een groene, natuurrijke omgeving en als schakel binnen een groter aaneengesloten wandel– en recreatiegebied.

25

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

24-04-2023

Huisplaats Vreugd en Rust, foto overzicht toen-nu

1.

2.

3.

1910 ca. | Zicht over de vijver op de achterzijde van het huis. Het huis is prominent gelegen aan de Vliet en is sterk verankerd in de omliggende parkaanleg in landschapsstijl. De vijver heeft een bol aflopend talud en gras tot aan de waterlijn. Coll. Haags gemeentearchief, nr. 088978

1915 ca. | De slingervijver achter het huis met het eilandje, gezien vanaf de omwandeling. Dit eilandje met een gevarieerde beplanting fungeert als een halfopen coulisse waardoor er bij een rondwandeling steeds wisselende zichten over de waterpartij te beleven zijn. Coll. Haags gemeentearchief, nr. 088413

1917 ca. | Het hertenhuis in de hertenweide, gebouwd in chaletstijl en gezien vanaf het pad langs de Vliet. De vijverpartij met slingerende oevers verbeelden een natuurlijke beekloop. Langs de oevers staan boomgroepen met dan reeds volgroeide eiken. Coll. Haags gemeentearchief, nr. 088410

Zicht op de achterzijde van het huis. Recent geplante bomen en de tuin-/ terrasinrichting van de horeca blokkeren de zichtrelatie over de vijver richting de Vliet. Langs de oevers van de vijver is veel opslag van wilgen en elzen waardoor de scherpe belijning mist. Stichting In Arcadië, 2021

Het eiland met woekerende bamboe waardoor er minder zicht is over de vijver vanaf de omwandeling. De oevers en beschoeiing verkeren deels in slechte staat. Stichting In Arcadië, 2022

Het stalgebouw op de hertenweide refereert qua architectuur naar een oranjerie, niet passend op een hertenweide. Het terrein heeft een rommelige uitstraling door de vele hekken, de verharde en versleten oevers en het ontbreken van begeleidende boom- en heesterbeplanting langs beide zijden van de beek. Stichting In Arcadië, 2022

26

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

2.4 Aandachtspunten actuele terreininrichting Huisplaats Zichtlijnen ◦ De grote zichtas tussen hoofdhuis en de Vliet wordt belemmerd door beplantingen; ◦ Vergeleken met de inmetingskaart 1916 zijn overige zichtlijnen grotendeels aanwezig. Echter, de contouren van de begeleidende heestervakken en de accentpunten langs de zichtlijnen verschillen of ontbreken: bv. ontbrekende boomgroepen op hertenweide, bloemperken, accentbeplanting in de bosvakken, zicht op de Grote kas in de Overplaats.

Water en oevers ◦ De aanwezige vijvers zijn qua ligging vrijwel ongewijzigd t.o.v. de inmetingskaart 1916. De vorm van het eiland wijkt af van de kaart; ◦ Er ontbreekt een wandelverbinding (voorheen dam) over de Grote Vijver en Bootjesvijver en een directe waterverbinding naar de Vliet; ◦ Er ontbreekt een kleine vijver in de verdwenen Kleine vijvertuin; ◦ De vijver voorlangs het hoofdhuis is gedempt bij de wegverbreding Oosteinde; ◦ Op de oude foto’s hebben de vijvers slingerende oevers met bol afgewerkte grastaluds in de ontwerpstijl van Zocher jr. Deze verbeelden een natuurlijke beekloop. De oevers en beschoeiing in de huidige situatie zijn versleten, verzakt of begroeid geraakt en verkeren op meerdere plekken in slechte staat. Dit doet sterk afbreuk aan de beleving van het park; ◦ Water- en oeverplanten, zoals zichtbaar op oude foto’s (o.a. gele lis), ontbreken. Er is sterke algvorming in de Grote Vijver, waardoor het beeld van de spiegelende vijver ontbreekt. Paden en toegangen ◦ De aanwezige paden zijn qua ligging grotendeels ongewijzigd gebleven t.o.v. inmetingskaart 1916. De historische afwerking is geschoffeld zand.

Deze paden zijn in de huidige situatie geasfalteerd in wisselende padbreedtes; ◦ Door veroudering en wortelopdruk zijn veel paden versleten en toe aan herstel; ◦ Er ontbreken padaansluitingen naar het hoofdhuis, waardoor het huis geen onderdeel meer is van de oorspronkelijke routing en padenstructuur (zie paragraaf ‘Waardestelling’); ◦ Niet-historische verhardingen, zoals de terrassen en de parkeerplaats zijn niet/matig aangesloten op het historische padenstelsel; ◦ T.o.v. de inmetingskaart 1916 zijn er 2 extra wandeltoegangen. Bouwkundige elementen ◦ De twee toegangspoorten naar het huis zijn toe aan restauratie en de hekken ontbreken; ◦ De tuin-/terrasinrichting van de horeca (terrashek, luifel, prieel etc.) blokkeert de zichtlijn naar de Vliet en doet bovendien afbreuk aan de beleving/uitstraling van het monument; ◦ Er zijn diverse gebouwtjes toegevoegd in de omgeving van de verdwenen stal/koetshuis; ◦ Het stalgebouw in de hertenweide (bj. 1986) is qua bouwstijl een foutieve referentie naar een oranjerie. Op deze locatie is een verwijzing naar het gesloopte hertenhuis in chaletstijl meer op z’n plaats; ◦ De hertenweide heeft een rommelige uitstraling door de vele typen hekken, dierenverblijven en speelhuisjes die uitgestrooid zijn over het terrein.

Inmiddels deels verwijderd; ◦ De toegangsbrug en beschoeiing bij de hertenweide-entree is zeer zwaar en rechthoekig uitgevoerd in beton. Dit in schril contrast met de oude foto’s van deze locatie met daarop een rustieke brug en oevers met zachte belijning en grastaluds; ◦ De muziekkoepel (bj. 2004) is als latere toevoeging geland op deze plek, maar past bij de ‘Voorburgse’ traditie van publieke parkvoorzieningen; ◦ Parkmeubilair is verouderd en versleten en staat soms pal in de zichtlijnen (verstorend); ◦ Er ontbreekt een brug over de ontbrekende waterverbinding tussen Bootjesvijver en de Vliet.

24-04-2023

Beplantingen  Parkbos, bomen en heesters ◦ Qua heesterbeplantingen is de oorspronkelijke botanische en natuurlijke soortenrijkdom sterk verschraald. Sterke wintergroene heesters (hulst, rhodo, bonte broodboom) en sneeuwbes zijn steeds meer sfeerbepalend, maar dragen beperkt bij aan de biodiversiteit. Er staat heesterbeplanting langs de randen, maar in de kernen van enkele bosvakken staan plaatselijk minder heesters. Een kruidlaag met interessante bosbodemsoorten ontbreekt; ◦ Er is veel uitval binnen het verouderde bestand van bosbomen (eik, beuk). Recent zijn er vooral bijzondere parkboomsoorten bijgeplant, waardoor er een aboretumachtige sfeer aan het ontstaan is. De balans in het bomenbestand/-sortiment, zoals typerend is voor Zocher jr., raakt hierdoor verstoord; ◦ De 1916 kaart geeft de oorspronkelijke massa-ruimte verhouding aan met bos– en heestervakken en daartussendoor open zichtlijnen. In de huidige situatie staan er vrijstaande bomen in de gazons tussen de bos– en heestersvakken, zoals aan de zuidzijde van de hertenweide.

Men dient te voorkomen dat deze zichtlijnen op termijn dichtgroeien; ◦ Op markante plekken in de aanleg, langs de vijvers en de rondwandeling ontbreekt de accentbeplanting, zoals 2e en 3e orde bomen met bijzondere bloeiwijze en boomvormen (treur, zuil etc.), heestervakken met sierwaarde en boomgroepen met eiken langs de vijver rond de hertenweide; ◦ Langs de Vliet ontbreken er laanbomen. De aanleg was hier voorheen meer gesloten dan in de huidige situatie, met uitzondering van de uitgespaarde zichtlijn op het huis; ◦ Er ontbreken in de huidige situatie heesterbeplantingen t.o.v. de inmetingskaart 1916 en foto’s uit begin 20e eeuw. Voorbeelden zijn heestervakken in het gazon bij de muziekkoepel, langs de buitenoever van de hertenweide, en vrijstaande heesters op de hertenweide ter hoogte van het huis.  Gazons en oevers ◦ De gazons hebben voor het publiek een belangrijke functie als zon–, picknick en speelweide, met name het gazon rond de muziekkoepel en langs de Vliet. De gazons hebben een uitbundige voorjaarsbloei van vooral crocus. Dit is passend voor oude parken en wordt door het publiek gewaardeerd; ◦ In de beeldtaal van Zocher missen de vijvers hun scherpe belijning met bloem– en kruidenrijk grasland langs de gehele oever: de oevers zijn moeilijk bereikbaar door hekken en overgroeiende beplanting.

Er wordt niet regelmatig gemaaid tot aan de waterlijn met plaatselijk de opslag van riet, wilgen en elzen als gevolg. De oeverbeschoeiing is plaatselijk slecht, waardoor deze op sommige locaties afkalven; ◦ Er is overbeweiding op de hertenweide, met kale plekken en vertrapte oevers als gevolg; ◦ Gazons onder bomen hebben veel kale plekken en er is graafschade door honden.  Sierbeplanting ◦ De detaillering in sierbeplanting die hoort bij een buitenplaats of parkaanleg in landschapsstijl ontbreekt grotendeels, zoals de aankleding van het eiland, kuipplanten langs de oprit en bij het huis, accenten zoals bloemperken en sierheesters op bijzondere plekken in de gazons; ◦ Op oude foto’s en prenten was de aanleg rond het hoofdhuis overwegend sober en chique, typerend voor een 19e-eeuwse aanleg in landschapsstijl en aangevuld met modieuze tuinelementen. In de huidige situatie is de omgeving van het huis aangekleed met recente tuintoevoegingen zoals rozenperken en prielen, kanteelhagen en andere snoeivormen. Deze doen afbreuk aan de beleving/uitstraling van het monument en de relatie met de inrichting van het omliggende park ontbreekt.

27

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

24-04-2023

Overplaats Vreugd en Rust, foto overzicht toen-nu

4.

5.

6.

1893 | De grote formele zichtlijn uit ca. 1772, gezien vanuit de Overplaats. De (vnl. bosboomsoorten) framen exact de voorgevel van het hoofdhuis. Als extra laag is er de parkcompositie in landschapsstijl naar ontwerp van Zocher jr. met geschoffelde zandpaden in S-motief in een ruimtelijk spel van strategisch gepositioneerde heestergroepen. Het huis wordt tijdens de wandeling afwisselend getoond en verhuld. Coll. Haags gemeentearchief, nr. HGA001903599

1915 ca. | In de 19e en begin 20e eeuw werden de gazons van de Overplaats beheerd als parkweiden met bloem- en kruidenrijk hooiland, passend bij de beeldtaal van Zocher. De omgeving van de oranjerie was sober ingericht. Het gebouw was omringd met natuurlijk ogende parkbosranden als coulissen: o.a. paardenkastanje, linde en bladverliezende heesters. Latere foto’s tonen ook bloembedden in het gazon. Coll. Haags gemeentearchief, nr. 088406

1910 ca. | Park achter de oranjerie met de solitaire rode beuk. De oevers van de tot beek vergraven sloot zijn grasoevers. Aan de overzijde de boomgaard bij de moestuin. Op de voorgrond een geschoffeld/met zand bedekt plantvak met lage fruitbomen. Coll. Haags gemeentearchief, nr. 088983

Foto van de zichtlijn in de huidige situatie waarbij het profiel is verbreed en dichter bij het huis versmalt. Er is veel uitval van oude bosbomen (linde en eik). De oorspronkelijke parkcompositie van vervlochten paden, parkbosranden en heestergroepen is sterk versimpeld en nog nauwelijks beleefbaar. Kunstobjecten domineren het beeld. Stichting In Arcadië, 2022

Foto genomen in dezelfde kijkrichting. De tuin-/terrasinrichting met keermuurtjes, hagen en lantaarnpalen doet afbreuk aan de historische beleving/sobere uitstraling van het monument. De gazons hebben een uitbundige voorjaarsbloei van crocus. Er is een kunstwerk geplaatst midden in het blikveld van de oranjerie. Stichting In Arcadië, 2021

Foto genomen in dezelfde kijkrichting, maar dan vanaf het pad. De boomgaard en grasoever rechts van de vijver is nu overwoekerd met esdoorn, hulst en braam en wordt gebruikt als dumpplaats voor snoei– en bladafval. Rechts van het pad de inmiddels monumentale rode beuk. Daarachter een markante schuine naaldboom. Stichting In Arcadië, 2022

28

HISTORISCH GROENBEHEER i.s.m. STICHTING IN ARCADIË

PARK VREUGD EN RUST TE VOORBURG - INSTANDHOUDINGSPLAN

Overplaats - aandachtspunten actuele terreininrichting Zichtlijnen ◦ De Overplaats heeft als hoofdelement de grote zichtas uit ca. 1772; ◦ De zichtlijn op de Grote Kas wordt geblokkeerd door een groep rhododendron. Water en oevers ◦ Vanwege wegverbredingen ontbreken er watergangen langs twee perceelsgrenzen; ◦ Op een oude foto heeft de slingerende vijver/beek grasoevers met daarlangs fruitbomen en solitaire parkbomen. In de huidige situatie is één zijde van de oever overwoekerd geraakt door spontane opslag van o.a. esdoorns. Dit doet sterk afbreuk aan de beleving van dit parkdeel. Paden en toegangen ◦ Het historische padenstelsel naar ontwerp van J.D. Zocher jr. vormt een ruimtelijk spel van paden met de S-vorm als centraal motief. De grote zichtlijn uit ca. 1772 is geïntegreerd in deze aanleg in landschapsstijl. De nog aanwezige paden zijn qua ligging sterk gewijzigd en versimpeld t.o.v. de inmetingskaart uit 1916 (zie hoofdstuk 2.2). Hierdoor is het langgerekte lijnenspel van paden niet of nauwelijks herkenbaar in het terrein; ◦ Oorspronkelijk waren er twee parktoegangen die een bijzondere entreebeleving hadden. In de huidige situatie zijn er vijf extra secundaire toegangspaden; ◦ Door de plaatsing van de monumentale poort in 1973 is de parktoegang vanaf de Parkweg (voorheen Achterweg) naar de zichtlijn verplaatst.

In de 19e-eeuwse situatie lag deze parktoegang naast de zichtlijn t.h.v. de hofboerderij; ◦ De historische afwerking van paden is geschoffeld zand. Deze zijn in de huidige situatie geasfalteerd. Vanwege slijtage en wortelopdruk is het asfalt toe aan herstel; ◦ Langs de paden zijn er resten aanwezig van de oude padopsluiting en van opstelplekken voor parkbanken. Rond de Van der Vet bank (1926, ontwerp H. van der Kloot Meijburg) liggen resten van een tegelstoep; ◦ In de historische situatie was de verharding rond de gebouwen slechts een verbreding van het pad. In de huidige situatie zijn er rond de historische gebouwen (kas, oranjerie) nieuwe verhardingsvlakken en terrassen aangelegd en mist hierdoor de verankering met de omringende padenstructuur. Bouwkundige elementen ◦ De tuin-/terrasinrichting van de horeca in de oranjerie met muurtjes en hagen doet afbreuk aan de beleving/uitstraling van het monument naar ontwerp van Zocher jr; ◦ De Grote kas was een hoofdmoment in de aanleg, gezien vanaf de rondwandeling, het Oosteinde en vanuit de Huisplaats. Het gebouw is nu volledig afgeschermd door rododendrons; ◦ De historische tuinmuren met spalieren, poorten en tuinschuren in de voormalige moestuin zijn toe aan restauratie of herstel; ◦ Parkmeubilair is sterk verouderd, versleten of ontbreekt op sommige locaties.