3095 Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2023-2026
Tekst van het document
Uitvoerings programma duurzaamheid 2023 – 2026
lv.nl
1. 1. 1. 1. 2. 1. 3.
Inleiding Van ambitie naar programma Beleidskaders: van internationaal naar lokaal Monitoring en verantwoording
4 4 5 7
2. 2. 1. 2. 2. 2. 3. 2. 4. 2. 5.
Thema: Participatie, samenleving en educatie Vertrekpunt Faciliteren, communiceren en samenwerken Wijkaanpakken Educatie Activiteiten
8 9 9 11 12 13
3. 3. 1. 3. 2. 3. 3. 3. 4. 3. 5. 3. 6.
Thema: Energie Vertrekpunt Energiebesparing gebouwde omgeving Opslag en uitwisseling elektriciteit Duurzame opwek van elektriciteit vergroten Duurzame warmte Verduurzaming panden bedrijventerreinen
14 15 18 21 21 22 23
4. 4. 1. 4. 2. 4. 3. 4. 4.
Thema: Klimaatadaptatie, vergroening en biodiversiteit Vertrekpunt Klimaatadaptatie Vergroening Activiteiten
24 25 26 27 28
5. 5. 1. 5. 2. 5. 3. 5. 4. 5. 5. 5. 6.
Thema: Circulariteit Vertrekpunt Afvalscheiding Sturen op kwaliteit grondstoffen Campagnes afvalscheiding Ondersteuning initiatieven Activiteiten
29 30 30 31 32 32 32
6. 6. 1. 6. 2. 6. 3. 6. 4.
Thema: Lucht- en waterkwaliteit Vertrekpunt Luchtkwaliteit Waterkwaliteit Activiteiten
33 34 35 38 38
7. 7. 1. 7. 2. 7. 3. 7. 4.
Thema: Duurzame gemeentelijke organisatie Vertrekpunt Naar structurele verduurzaming Verantwoording realisatie doelstellingen Activiteiten
39 40 41 41 42
8. 8. 1. 8. 2. 8. 3. 8. 4. 8. 5. 8. 6.
Financiën Thema: Participatie, samenleving en educatie Thema: Energie Thema: Klimaatadaptatie, vergroening en biodiversiteit Thema: Circulariteit Thema: Lucht- en waterkwaliteit Thema: Duurzame gemeentelijke organisatie
43 45 46 48 48 48 49
Bijlagen Bijlage 1 – Overzicht doelstellingen middellange en lange termijn Bijlage 2 – Overzicht mijlpalen per thema Bijlage 3 – Stimuleringsmaatregelen energietransitie
3
50 51 52 53
1. Inleiding De gevolgen van klimaatverandering nemen merkbaar toe, wereldwijd maar ook in eigen land. De wateroverlast in Limburg in 2021, frequentere hittegolven en de extreem droge zomers van 2021 en 2022 drukken iedereen met de neus op de feiten. Alle zeilen moeten worden bijgezet om verdere opwarming van de aarde te beperken. Daarvoor is het nodig het gebruik van (fossiele) grondstoffen terug te dringen. Hoge prijzen van fossiele energie als gevolg van de oorlog in Oekraïne onderstrepen het belang van energiebesparing, de transitie naar schone energie en hergebruik van grondstoffen.
Tegelijkertijd moeten we ons voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering. Door flink te vergroenen en biodiversiteit te herstellen, kunnen we wateroverlast en nadelige gevolgen van hitte en droogte beperken. Werk aan de winkel dus, ook voor gemeente Leidschendam-Voorburg. Daarom zetten we in de komende jaren extra capaciteit in voor de energietransitie, we verhogen de subsidies, we gaan meer inkoopacties organiseren, en we investeren meer in de ondersteuning van inwoners en andere partijen om wijken te verduurzamen. Ook investeren we meer in vergroening en biodiversiteitsherstel en we intensiveren de CO2-reductie in onze organisatie. Ten slotte gaan we aan de slag met het realiseren van een circulaire economie, zowel in onze eigen organisatie als in de gemeente. Uitgangspunt is dat iedere schop in de grond bijdraagt aan verduurzaming, klimaat adaptatie en biodiversiteitsherstel. Via het reguliere beheer en onderhoud investeren we jaarlijks in de openbare ruimte. Werkzaamheden aan riolering, bestrating en groen stemmen we af en benutten we als gelegenheid om de openbare ruimte toekomstbestendig in te richten. Inwoners worden betrokken bij de planvorming. Gezien de urgentie investeren we in de komende 4 jaar extra om de meest kwetsbare plekken versneld te vergroenen. Werken aan een duurzame stad doet de gemeente onder meer aan de hand van een uitvoeringsprogramma.
In dit Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2023-2026 staan de verschillende opgaven wat betreft klimaat, biodiversiteit, energie, milieu en grondstoffen beschreven. Gemeente, inwoners en stakeholders trekken voor deze opgaven samen op. En of je nu koopt of huurt, een kleine of een grote portemonnee hebt: wij willen het voor iedereen mogelijk maken om mee te doen en streven ernaar alle groepen in de samenleving te bereiken. Door nú te handelen, voorkomen of besparen we kosten in de toekomst en realiseren we een gezond leefklimaat voor volgende generaties. Aan de hand van 6 thema’s wordt voor gemeenteraad, inwoners en partners inzichtelijk gemaakt wat de gemeente in de komende 4 jaar op hoofdlijnen doet. De opbouw is als volgt: eerst wordt het vertrekpunt beschreven, gevolgd door doelstellingen en beoogde activiteiten. Voor alle thema’s geldt: ontwikkelingen gaan snel. We volgen ze op de voet en spelen waar nodig en mogelijk flexibel op veranderingen in.
1.1
Van ambitie naar programma
Het college van B en W van gemeente Leidschendam-Voorburg streeft naar een toekomstbestendige gemeente met een gezond woon- en leefklimaat. Dit bereikt ze door Leidschendam-Voorburg als groene en duurzame woongemeente samen met
4
haar inwoners blijvend te versterken. Bijvoorbeeld door in samenspraak groene daken aan te leggen, buitenruimte en tuinen te ontharden, gebouwen te isoleren en schone energiebronnen te gaan gebruiken. Sinds 2016 is op basis van de Duurzaamheidsagenda 2016-2020 en het daaropvolgende Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019-2022 programmatisch aan verduurzaming gewerkt. De doelen in het gemeentelijk Coalitieakkoord 2022-2026, de wettelijke kaders en het vastgesteld beleid worden in dit Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2023-2026 vertaald naar activiteiten en mijlpalen. Hiervoor is gebruikgemaakt van kennis van vakinhoudelijke ambtenaren van de gemeente en input van stakeholders, inwoners en gemeenteraad. De 6 thema’s van het uitvoeringsprogramma zijn: Participatie, samenleving en educatie, Energie, Klimaatadaptatie, vergroening en biodiversiteit, Circulariteit, Lucht- en waterkwaliteit, en Duurzaamheid van de gemeentelijke organisatie. De eerste 5 thema’s hangen samen en kunnen elkaar versterken. Zo levert circulariteit een bijdrage aan energiebesparing want door goederen te hergebruiken besparen we energie voor productie, transport en afvalverwerking. Daarmee heeft circulariteit ook een gunstige invloed op de luchtkwaliteit en de natuur. Wat de gemeente doet om duurzaamheid te verankeren in haar organisatie is onderwerp van het zesde thema.
1.2
Beleidskaders: van internationaal naar lokaal
Het Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid volgt mede uit beleidskaders op verschillende schaalniveaus waarin (overkoepelende) doelen zijn gesteld.
Internationaal Er wordt internationaal hard gewerkt om de doelen van het Klimaatakkoord van Parijs (2015) te behalen. EU-lidstaten hebben met elkaar afgesproken dat de EU in 2030 een CO2-reductie van ten minste 55% in 2030 moet hebben behaald ten opzichte van 1990. In 2050 wil de Europese Unie klimaatneutraal zijn. Dat betekent dat er dan niet meer broeikasgassen worden uitgestoten dan er worden opgenomen. In 2020 hebben alle lidstaten de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) aangenomen. Het doel van de KRW is dat uiterlijk in 2027 al het water in Europa schoon en gezond is. Op de VN-top over biodiversiteit in Montreal (2022) heeft Nederland afspraken gemaakt om ecosystemen en dier- en plantensoorten te beschermen.
5
Het internationale kader voor verduurzaming is de agenda voor duurzame ontwikkeling van de Verenigde Naties. Deze is samengevat in 17 doelen voor duurzame ontwikkeling (Sustainable Development Goals), een combinatie van sociale, economische en ecologische doelstellingen. Het gemeentelijke Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid richt zich op de doelen: schoon water en sanitair (6), betaalbare en schone energie (7), duurzame steden en gemeenschappen (11), duurzame consumptie en productie (12), klimaatactie (13), leven onder water (14), leven op het land (15) en het aangaan van partnerschappen voor deze doelen (17).
Nationaal Op 28 juni 2019 heeft het kabinet het Klimaatakkoord gepresenteerd. De Nederlandse overheid wil in 2030 49% minder CO2 uitstoten ten opzichte van 1990. In 2050 moet dat 95% minder zijn. Dit is nodig om de temperatuur op aarde niet verder te laten stijgen dan anderhalve graad Celsius. Bij deze temperatuurstijging lijken de gevolgen van klimaatverandering nog beheersbaar. Om dit doel te behalen heeft de overheid samen met bedrijven en organisaties maatregelen in het nationale Klimaatakkoord afgesproken. Op 20 november 2018 is het Bestuursakkoord Klimaatadaptatie gesloten. Hierin zijn afspraken opgenomen voor versnelling en intensivering van het klimaatbestendig en waterrobuust inrichten van Nederland. Gemeenten, waterschappen en provincies gaan fors investeren in het weerbaar maken van Nederland tegen de gevolgen van klimaatverandering. Vanuit het Bestuursakkoord is via de impulsregeling klimaatadaptatie geld beschikbaar gesteld aan gemeenten om maatregelen te treffen in de periode tot 2027. In 2020 heeft de gemeente het landelijke Schone Lucht Akkoord ondertekend. Het doel is om de luchtkwaliteit in Nederland permanent te verbeteren. Hiertoe heeft de gemeente het lokale Uitvoeringsplan Schone Lucht Akkoord opgesteld. In 2022 heeft het kabinet met de Agenda Natuurinclusief 1.0 de koers naar een natuur inclusieve samenleving vastgesteld.
Regio Leidschendam-Voorburg werkt samen met 22 andere gemeenten aan de Regionale Energie Strategie (RES). Daarnaast wordt in de Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) gewerkt aan de reductie van de CO2-uitstoot door mobiliteit. Provincie ZuidHolland heeft de strategie ‘Circulair Zuid-Holland’ begin 2021 vastgesteld. Samen met de hoogheemraadschappen van Rijnland en Delfland wordt, aan de hand van het vastgestelde Stroomgebiedbeheerplan (SGBP3) Rijnwest, gewerkt aan het behalen van de doelen van de Europese Kaderrichtlijn Water om te komen tot een goede waterkwaliteit.
Lokaal De gemeente werkt aan de omgevingsvisie 2050. Met het Kompas van de Leefomgeving en de daaropvolgende 4 bouwstenen Omgevingsvisie is de eerste aanzet door de gemeenteraad vastgesteld. De activiteiten uit dit uitvoeringsprogramma dragen bij aan de hoofddoelstellingen voor energie en klimaatadaptatie in de gebouwde omgeving. De basis voor deze 2 thema’s is gelegd in de Lokale Energiestrategie, de Transitievisie Warmte en het Water- en Rioleringsplan.
6
Samengevat zijn de volgende doelstellingen van toepassing op dit uitvoeringsprogramma. Herkomst document
Doelstelling
Klimaatakkoord Parijs
Ruim onder 2˚C opwarming en geen uitstoot
Termijn 2050
broeikasgassen Agenda voor Duurzame
17 doelen
2030
Rijksbreed programma
Grondstoffen efficiënt inzetten en
2050
circulaire economie
hergebruiken, zonder schadelijke emissies
ontwikkeling
naar het milieu Rijksbreed programma
In programma van 2016: 50% minder gebruik
circulaire economie
van primaire grondstoffen (mineraal, fossiel
2030
en metalen) Klimaatwet Nederland
55% CO2-reductie (60% waar mogelijk)
2030 t.o.v. 1990
Klimaatwet Nederland
95% CO2-reductie
2050 t.o.v. 1990
Klimaatwet Nederland
Elektriciteitsproductie 100% CO2-neutraal
MRDH regionale mobiliteit
30% CO2-reductie mobiliteit (1,35 Mton)
Schone Lucht Akkoord
50% gezondheidswinst door minder
2050 2025 t.o.v. 2015 2030
luchtvervuiling uit binnenlandse bronnen t.o.v. 2016. Dit betekent 2,25 maand langer leven. Lokale energiestrategie
CO2-neutraal
2050
Transitievisie Warmte
Fossielvrije warmtevoorziening
2050
Water- en Rioleringsplan
Klimaatbestendige gemeente
2050
Kaderrichtlijn Water
Voldoen aan normen voor 33 Europees
2027
vastgestelde prioritaire stoffen en de Nederlandse lijst met stofnormen voor oppervlaktewater Agenda Natuurinclusief
Natuurinclusieve samenleving
2050
1.3. Monitoring en verantwoording Voor het monitoren van de doelstellingen zijn betrouwbare gegevens noodzakelijk. Er wordt gebruikgemaakt van de klimaatmonitor van het Rijk, informatie uit de Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving (DEGO) van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en eigen informatie zoals verstrekte subsidies. De klimaatmonitor maakt gebruik van big data en toont gegevens over bijvoorbeeld energieverbruik, CO2-uitstoot en opwek van hernieuwbare energie in de gemeente. De landelijke meetinstrumenten maken het mogelijk om de voortgang van Leidschendam-Voorburg te vergelijken met andere gemeentes. Door te monitoren kan de gemeente tussenresultaten inzichtelijk maken en zo nodig activiteiten bijsturen op beoogde resultaten. Voor een aantal thema’s zullen gedurende de uitvoering van het programma aanvullende doelstellingen worden vastgesteld. De monitoring wordt hieraan aangepast. De verantwoording over de resultaten vindt plaats volgens de planning-en-control-cyclus van de gemeente.
7
2.
2. Thema: Participatie, samenleving en educatie Veel inwoners en stakeholders willen hun gedrag aanpassen, en hun huis en leefomgeving verduurzamen. De gemeente LeidschendamVoorburg wil deze energie uit de samenleving mobiliseren en benutten. Dit thema gaat over het betrekken van inwoners, bedrijven en organisaties bij relevante projecten en ontwikkelingen alsmede het ondersteunen van eigen initiatieven.
2.1.
Vertrekpunt
Het Coalitieakkoord 2022-2026 zet sterk in op participatie en communicatie. We stellen de inwoners centraal, gaan meer de wijken in en ondersteunen duurzame initiatieven. In de Lokale Energiestrategie is beschreven dat de inzet op participatie en communicatie de komende jaren wordt geïntensiveerd. De gemeente vindt participatie belangrijk omdat het plannen beter maakt. Het uitgangspunt is dat we het samen doen. Lokale initiatieven van bewoners om gezamenlijk in te kopen worden ondersteund en gestimuleerd. In de praktijk geven we aanjagers een podium. In de Transitievisie Warmte staat dat we met participatie voornamelijk focussen op de voorbereiding en realisatie van een aardgasvrije energievoorziening in de wijken die als eerste aardgasvrij dienen te worden (transitiewijken). Daarnaast bereiden we de overige wijken voor op aardgasvrij. Dit doen we door middel van isolatiecampagnes en het stimuleren van zonne-energie op grote daken. Per wijk ontwikkelen we een intensief participatietraject. We brengen de inwoners in kaart, verkennen de belangen en onderzoeken en kiezen met hen de beste warmteoplossing. Per wijk kiezen we een gerichte communicatiebenadering.
2.2. Faciliteren, communiceren en samenwerken Faciliteren Initiatief vanuit de samenleving wordt toegejuicht. Sommige inwoners kunnen zelfstandig aan de slag. Soms is er hulp nodig in de vorm van kennis, subsidie of procesbegeleiding. Hiervoor zet de gemeente verschillende organisaties in. Zo hebben we al goede ervaringen met Stichting Buurkracht, die inwoners procesbegeleiding biedt op het gebied van het collectief inkopen van isolatiemaatregelen, zonnepanelen of warmtepompen. Ook met het stimuleren van inwoners om groene daken te maken zijn al successen geboekt. Afhankelijk van de vraag van inwoners blijven we deze ondersteuning de komende jaren inzetten. Daarnaast is er het Regionaal Energieloket (REL), dat inwoners bijstaat met technische kennis en antwoorden op duurzaamheidsvragen. Het Regionaal Energieloket (REL) is digitaal ingericht om inwoners, bedrijven en organisaties te informeren over verduurzaming. Het REL organiseert ook voor iedereen in de gemeente toegankelijke collectieve inkoopacties (zie hoofdstuk 3 Energie) en biedt het VvE-loket aan, een
9
webpagina met informatie over de verduurzaming van VvE’s. De komende 4 jaar blijft dit ons energieloket. Voor VvE’s bieden we meer aan. Zo organiseren we een paar keer per jaar het VvEcafé, een informele aangelegenheid voor VvE’s om ervaringen te delen en te netwerken. Hierbij zijn Klein VvE Beheer en Energy Common LV aanwezig om advies te geven. Ook bieden we de VvE-workshop verduurzaming aan in het Innovatiecentrum Duurzaam Bouwen (ICDuBo) in Rotterdam. Deze workshop wordt gegeven door Klein VvE Beheer en Veenpark Vastgoed Advies. Daarnaast zijn eerder opgenomen webinars beschikbaar over verschillende vraagstukken op het gebied van het verduurzamen van een VvE. We gaan in de komende jaren meer webinars voor VvE’s organiseren. Er is een forum op de website ingesprekmetlv.nl waar VvE’s met elkaar in gesprek kunnen en onderzoeken kunnen delen. De gemeente werkt in 2023 een nieuwe regeling uit om duurzame initiatieven van sport-, muziek-, scoutingverenigingen en andere vrijwilligersorganisaties te stimuleren. Zo creëren we bewustwording in het verenigingsleven. In het GroenActiePlan nemen we maatregelen op om inwoners te ondersteunen in het vergroenen van hun leefomgeving (tuinen, boomspiegels, groene daken en geveltuinen).
Communiceren We communiceren én werken samen met inwoners, partners, ondernemers en organi saties. Het doel is om draagvlak en bewustwording te creëren en een handelings perspectief te bieden om woningen, gebouwen of mobiliteit sneller te verduurzamen en de leefomgeving te vergroenen. Met een communicatiekalender anticiperen we op thema’s, wijkaanpakken en campagnes. Om inwoners te informeren, te adviseren en te inspireren organiseren we samen met partners informatieve bijeenkomsten. Daarnaast onderzoeken we hoe we anderstaligen kunnen bereiken, zodat we niemand uitsluiten. We evalueren en monitoren doorlopend het bereik van onze communicatieaanpak. Waar ontwikkelingen op het gebied van verduurzaming versnellen of spontaan ontstaan, proberen we zo goed mogelijk mee te gaan en in te springen. Hiervoor kijken we steeds opnieuw welke communicatiemiddelen het meest passend zijn om de beoogde doelgroep te bereiken. Het gebruik van heldere en begrijpelijke kernboodschappen moet zorgen voor vertrouwen, enthousiasme en draagvlak bij de inwoners. We leren van de communicatieaanpak, zoals bijvoorbeeld bij de inzet in de eerste transitiewijk, en stellen deze zo mogelijk bij.
Samenwerken De belangrijkste stakeholders in de energietransitie vormen een kerngroep en komen regelmatig samen. Het gaat om vertegenwoordigers van de woningcorporaties WoonInvest en Vidomes, Stedin, EC-LV, Stichting Duurzaam Leidschendam-Voorburg en MKB-LV. Met EC-LV heeft de gemeente sinds 2020 een intentieovereenkomst, waarin we hebben afgesproken samen op te trekken in de energietransitie. In opdracht van de gemeente leidt de EC-LV energiecoaches op, die inwoners gratis adviesgesprekken aanbieden. Ook begeleidt en stimuleert EC-LV initiatieven van inwoners, zoals in Stompwijk. Stichting Duurzaam Leidschendam-Voorburg adviseert de gemeente over met name de groene leefomgeving en voert acties uit, al dan niet ondersteund door de gemeente.
10
Sinds 2018 is de burgermeetgroep Lucht voor Leidschendam-Voorburg (LV2) actief. Ze voeren metingen uit in samenwerking met de provincie en de gemeente en analyseren de meetresultaten. Daarnaast brengen ze nieuwsbrieven uit, voeren ze overleg met betrokken instanties en overheden en proberen ze beleid te beïnvloeden. Gezien de belangrijke rol die stakeholders spelen in verduurzamingsopgaven, is de gemeente voornemens om voor relevante partijen subsidie beschikbaar te stellen, zodat ze beter in staat zijn om activiteiten voor inwoners te organiseren. De activiteiten moeten passen binnen het kader van dit uitvoeringsprogramma. We werken de voorwaarden voor de subsidie in 2023 uit.
Klimaatakkoord Samen met inwoners, ondernemers, instellingen, verenigingen en andere partijen ontwikkelen we in 2023 een Green Challenge en een Lokaal Klimaatakkoord om de uitvoering van maatregelen voor klimaatmitigatie en -adaptatie te versnellen. Uitgangspunt is dat iedereen z’n steentje bijdraagt en kan bijdragen.
Participatieleidraad
Ook bij het Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid houden we ons aan de afspraken die zijn gemaakt in het kader van burgerparticipatie en gebruiken we het strategisch afwegingskader en het participatiekompas. In het geval van initiatieven treden we bijvoorbeeld meewerkend en ondersteunend op. Bij de wijkaanpakken energietransitie doen we aan co-creatie. In andere gevallen is het juist weer logischer om te informeren of te raadplegen.
2.3. Wijkaanpakken Energie De gemeente hanteert verschillende maatregelen om iedereen aan de slag te kunnen laten gaan met isoleren en het opwekken van duurzame energie. Om deze transitie
11
te kunnen maken is een wijk-voor-wijk-aanpak ontwikkeld, op basis van bepaalde technische criteria. In de komende 4 jaar gaan we met name in 4 wijken aan de slag, de zogenaamde transitiewijken. In één van deze wijken, de heuvel/Amstelwijk, zijn we in 2022 al gestart. We starten met het maken van een wijkuitvoeringsplan. Dit gaat gepaard met een intensief participatieproces. We creëren bewustwording om de toepassing van energiebesparende maatregelen te stimuleren. Iedere wijk vergt een eigen aanpak, afgestemd op de identiteit van de wijk. Voor de transitiewijken is een speciale website beschikbaar waarop de inwoners en stakeholders alle relevantie informatie kunnen vinden.
Groen Ook voor vergroening en klimaatadaptatie geldt dat we inwoners en organisaties stimuleren om zelf aan de slag te gaan. De gemeente neemt in de openbare ruimte maatregelen om extra te ‘ontstenen’ en te vergroenen. Hiervoor maken we wijkgroenbeheerplannen. Voor 11 van de 13 wijken in Leidschendam-Voorburg zijn wijkgroenbeheerplannen gemaakt. Voor 2 wijken, Veursehout/De Zijde/Duivenvoorde en de wijk Prinsenhof, wordt nog een plan gemaakt. Op basis van de opgedane ervaringen en het nieuwe participatiebeleid wordt bepaald op welke wijze inwoners hierbij betrokken worden. Een wijkgroenbeheerplan maakt duidelijk waar groen vervangen of aangepast moet worden wanneer het versleten is of de functie van het groen dan wel de eisen waaraan het moet voldoen, veranderd zijn. Deze gegevens komen van de wijkploeg die het onderhoud verricht, maar ook van inwoners. Belangrijk is om aan ieder stuk groen een functie toe te kennen: recreatief, natuurlijk of siergroen. Aan iedere groenfunctie worden namelijk weer andere eisen gesteld. In een wijkgroenbeheerplan staat welke renovatiemaatregelen gedurende 10 jaar uitgevoerd worden. Bewonersinitiatieven worden op prijs gesteld. Waar mogelijk wordt het in beheer geven van stukken groen aan bewoners gehonoreerd. Dit betreft de variant ‘samenspel’ van het participatiekompas.
2.4. Educatie We vinden het belangrijk dat de jeugd kennis heeft van het belang van duurzaamheid. Zo kunnen we ook kinderen betrekken bij een duurzame toekomst. Educatie is daarbij van belang. Jong geleerd is immers oud gedaan. In 2023 start de gemeente LeidschendamVoorburg met een speciale lesmodule over schone energie. Deze is voor leerlingen van groep 8 in het basisonderwijs en wordt ontwikkeld en uitgevoerd in samenwerking met Huygens Labs. Daarnaast gaan we met scholen en aanbieders van natuur- en milieu educatie in gesprek over gewenste versterking van duurzaamheidsonderwijs. We leggen hier een koppeling met de Lokale Educatieve Agenda en bespreken met scholen de haalbaarheid. Onderdeel hiervan is ook dat we, binnen onze mogelijkheden, ruimte bieden voor verdere initiatieven van bijvoorbeeld de IVN. Ook betrekken we scholen bij ons beleid. In samenwerking met de Haagse Hogeschool helpen studenten ons om de energietransitie en de wijkaanpak effectiever in te richten. We bieden binnen de gemeente stageplekken aan en de Haagse Hogeschool doet de komende 4 jaar onderzoek in de transitiewijk De Heuvel/Amstelwijk. Beide projecten zorgen voor frisse ideeën en nieuwe invalshoeken. De scholieren houden gesprekken in hun omgeving over hoe energiezuinig hun eigen woning is.
12
2.5. Activiteiten Activiteiten participatie en communicatie Betrekken inwoners en stakeholders bij wijkaanpak in de Heuvel/ Amstelwijk Betrekken inwoners en stakeholders bij wijkaanpak Leidschendam-Zuid
2023
2024
2025
2026
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Betrekken inwoners en stakeholders bij wijkaanpak Essesteijn Betrekken inwoners en stakeholders bij wijkaanpak Klein
x
Plaspoelpolder VvE-aanpak
x
x
x
x
Ondersteunen duurzame initiatieven
x
x
x
x
Ontwikkelen regeling en dekking financiële middelen voor het stimuleren van duurzame initiatieven van verenigingen
x
Uitvoeren regeling duurzame initiatieven verenigingen
x
x
x
x
Advisering door Energiecoaches
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Betrekken inwoners bij Groenbeheerplan Veursehout
n.t.b.
Betrekken inwoners bij Groenbeheerplan Prinsenhof
n.t.b.
Lesmodule Klimaatchallenge uitvoeren
x
Onderzoeken en uitvoeren versterken educatie duurzaamheid op scholen Onderzoek laten uitvoeren door Haagse Hogeschool met stagiairs
x
Klimaatakkoord opstellen
x
Campagne isolatie uitvoeren
x
x
x
x
Collectieve inkoopactie isolatie en glas uitvoeren
x
x
x
x
Collectieve inkoopactie zon uitvoeren
x
x
x
x
Collectieve inkoopactie warmtepompen uitvoeren
x
x
x
x
Bewonersavonden afvalbeleid
x
Communicatie duurzaamheid om mensen te activeren
x
x
x
x
13
3.
3. Thema: Energie Om klimaatverandering en de gevolgen ervan te beperken, moeten we ons energieverbruik minderen en overstappen op hernieuwbare energiebronnen. Deze verandering vraagt op korte termijn om maatregelen om energie te besparen, efficiënt om te gaan met de energie die we opwekken en om te schakelen naar hernieuwbare energie. In dit hoofdstuk beschrijven we de acties met betrekking tot energiebesparing en opwek van hernieuwbare energie. 3.1.
Vertrekpunt
Deze energietransitie lukt alleen als gemeente, inwoners, bedrijven, woningcorporaties en andere partijen zich allemaal inzetten. Als gemeente willen we dat iedereen in staat is om mee te doen met de transitie. Daarom zetten we in op faciliteren, kennis delen, samenwerken en – in veel gevallen – samen besluiten. Om dit proces in goede banen te leiden, heeft de gemeente een Lokale Energiestrategie (LES) opgesteld. Deze is in 2021 door de gemeenteraad vastgesteld. Hierin staat beschreven wat we willen bereiken en hoe we daar kunnen komen. De stad aardgasvrij maken is een belangrijk en ingrijpend onderdeel van de energietransitie. Daarom heeft de gemeente hiervoor een apart beleidsdocument gemaakt: de Transitievisie Warmte (TVW). Hierin staat beschreven op welke manier we van stoken (en koken) op aardgas overgaan naar duurzame verwarming. Voor 2030 gelden de volgende doelstellingen: • 49% minder CO2-uitstoot t.o.v. 2010 • Circa 1500 woningen in transitiewijken aardgasvrij • 40% van geschikt dakoppervlak benut voor zonne-energie Voor 2050 gelden de volgende doelstellingen: • Duurzame warmte: gebouwde omgeving is aardgasvrij • CO2-neutraal (inclusief opwek buiten gemeente) • 24% van elektriciteitsvraag opwekken in gemeente • 100% van geschikt dakoppervlak benut voor zonne-energie • 35% energiebesparing in bestaande woningen in 2050 t.o.v.
2015 Inmiddels zijn de eerste coöperatieve zonnestroomprojecten gerealiseerd, hebben duizenden inwoners in hun woning na-isolatie toegepast en is het aantal zonnepanelen enorm gestegen. Zo is er in 2021 in de gemeente 40 TJ zonnestroom opgewekt, goed voor 12,3% van het totale elektriciteitsverbruik van woningen in de gemeente. In 2012 bedroeg het aandeel zonnestroom nog 1 TJ. We informeren inwoners over energiebesparende maatregelen en ondersteunen hen onder meer door energiecoaches in te zetten en VvE-cafés te organiseren. Daar waar inwoners problemen ervaren, proberen we samen met hen een oplossing te vinden. De gemeente geeft het goede voorbeeld door zelf zo snel mogelijk CO2-neutraal te zijn. We kopen duurzame energie in en wekken zelf zonne-energie op.
15
Hoofddoelstelling: aardgasvrij In de strategie staat het terugdringen van de warmtevraag in gebouwen en woningen centraal. Met een energielabel A of B zijn woningen en utiliteitsgebouwen geschikt voor lage temperatuur verwarming. Hiervoor komen duurzame, lokale bronnen (bodem, lucht, water) in beeld. We streven daarom naar verduurzaming van het vastgoed naar gemiddeld energielabel B in 2050. In de periode tot 2030 start de gemeente met de eerste 4 transitiewijken (circa 6.000 woningen). Voor deze wijken is een warmtevraagreductie voorzien van circa 56TJ. Het doel is dat circa 25% van die 6.000 woningen in 2030 van het gas af is. De gemeente zet in op 35% energiebesparing in de bestaande woningvoorraad in 2050 ten opzichte van 2015.
Hoofddoelstelling: CO2-neutraal De totale CO2-uitstoot van gemeente Leidschendam-Voorburg bedraagt in 2020 280.000 ton. De grafieken uit de klimaatmonitor tonen een duidelijke afname van de totaal bekende CO2-uitstoot met en zonder auto(snel)wegen en laten ook zien dat de totale CO2-uitstoot van woningen sinds 2010 met ongeveer 24% is gedaald. Als deze tendens zich voortzet verwachten we het doel van 49% reductie in 2030 te behalen. 450000
400000 350000 300000
ton
250000 200000 150000 100000 50000
0
2010
2012
2014
2016
2018
2019
2020
(aardgas, elektr., stadswarmte woningen, voertuigbrandstoffen)
160000
ton
140000 120000 100000 80000 60000 40000 20000 0
2010
2012
2014
2016
2018
2019
2020
Woningen, temperatuurgecorrigeerd (aardgas, elektriciteit en stadswarmte)
Commerciële dienstverlening
Publieke dienstverlening (aardgas en elektr.)
(aardgas, elektr. incl. elektr. railverkeer)
16
Regionale Energiestrategie Gemeente Leidschendam-Voorburg maakt deel uit van de energieregio Rotterdam Den Haag. Met 22 andere gemeentes, 4 waterschappen en de provincie Zuid-Holland is de Regionale Energiestrategie (RES) 1.0 opgesteld. In de RES zijn afspraken gemaakt over energiebesparing. Ook staat beschreven hoe in de regio optimaal (rest)warmte kan worden gebruikt en uitgewisseld om elektrificatie van de warmtevraag te voorkomen. Ook zijn zoekgebieden opgenomen voor de opwek van duurzame energie. De gemeenteraad heeft de RES 1.0 in 2021 vastgesteld. De regionale ambities zijn vertaald in de LES. Door in te zetten op energiebesparing, duurzame opwek en het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving draagt de gemeente bij aan het bereiken van de regionale doelen. Gelijktijdig werkt de energieregio aan de herijking van de RES 1.0. Op landelijk niveau is besloten de regio’s zelf te laten beslissen wanneer een herijking het meest passend is. Recent heeft de energieregio besloten de RES 2.0 tot nader order uit te stellen. Het bereiken van de doelstellingen van de RES 1.0 geldt onverminderd. De oplevering van de tweejaarlijkse voortgangsrapportage aan het Nationaal Programma RES is gepland in juli 2023. De rapportages worden gebruikt om te bepalen of de 30 RES-regio’s tot 35 TWh komen, zoals in het Klimaatakkoord is afgesproken.
We zien in de RES-regio dat de opwek van duurzame energie achterblijft, waardoor de energietransitie dreigt te vertragen. Het is van belang om in de gehele regio, inclusief de gemeente Leidschendam-Voorburg, hierop te acteren. Wanneer de herziening van de RES effect heeft op lokale schaal, passen we de LES zo nodig aan. Ook houden we zicht op de voortgang en de resultaten van ons beleid. Deze inzichten zullen ons helpen om doeltreffend en doelmatig te zijn. De resultaten van de monitoring kunnen helpen om de strategie bij te sturen of onderdelen aan te scherpen. Ontwikkelingen in de maatschappij, nieuwe regelgeving, inzichten en politieke afwegingen kunnen aanleidingen zijn om de LES te herzien. De Transitievisie Warmte (2021) wordt elke 5 jaar herzien. Zo kunnen opgedane ervaringen en nieuwe inzichten worden verwerkt, zoals resultaten van onderzoek naar aardwarmte, ontwikkelingen rond waterstof en de landelijke verdeling van beschikbaar groen gas. De Rekenkamercommissie Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en LeidschendamVoorburg heeft in samenwerking met de Rekenkamercommissie Zoetermeer onderzocht hoe inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties hun betrokkenheid bij de totstandkoming van de regionale energiestrategie beoordelen.
Naar aanleiding van deze evaluatie zal de gemeente meer aandacht schenken aan terugkoppeling aan deelnemers van participatietrajecten en hun inbreng en de resultaten hiervan beter vastleggen. Ook zal de gemeente uitkomsten van participatieprocessen voorafgaand aan de raadsbehandeling delen met de gemeenteraad.
17
Tabel activiteiten Activiteiten LES, TVW, RES Formuleren van inbreng in het proces richting de RES 2.0 onder voorbehoud van de planning Uitvoering Lokale Energie-strategie (LES), Transitievisie Warmte (TVW) en RES Evaluatie LES & TVW
2023
2024
x
x
x
x
2025
2026
x
x
x
x
x
Onderzoek naar ontwikkelingen en innovaties (indien nodig bijsturen door aanpassen van de LES Herzien van de TVW
x
3.2. Energiebesparing gebouwde omgeving Woningen Minder energie verbruiken blijft de beste manier om de CO2-uitstoot terug te dringen. Vanwege het betaalbaar houden van energie werken veel meer mensen actief aan energiebesparing. Onze ambitie is dat iedereen hiermee aan de slag kan. De komende jaren wordt nog meer ingezet op het faciliteren van energiebesparing. Door isolatie van gebouwen neemt het energieverbruik af. De gemeente stimuleert energiebesparing door inwoners, verenigingen, organisaties en ondernemers (inclusief vastgoedeigenaren) te informeren, adviseren en inspireren en door stimuleringsregelingen in te zetten. Ook hanteert de gemeente een lokale isolatieaanpak in lijn met het Nationaal Isolatieprogramma. Daarnaast heeft de gemeenteraad in 2022 de Notitie Duurzaam Bouwen vastgesteld. Hierin staat onder meer dat de gemeente hogere eisen stelt aan duurzaamheid in nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen en verwacht dat projectontwikkelaars en initiatiefnemers deze ambities concreet maken in projecten. Komende jaren gaat de gemeente samen met initiatiefnemers aan de slag met het realiseren van energiezuinige en duurzame bouwplannen. Door middel van doorlopende subsidies, acties, duurzaamheidsleningen en andersoortige financiële ondersteuning voor verschillende doelgroepen kunnen inwoners aanhaken op een voor hen geschikt moment.
Inwonersinitiatieven ondersteunt de gemeente zo mogelijk met advies of begeleiding. In 2023 is er speciale aandacht voor het ondersteunen van huishoudens met energiearmoede. Gemeente Leidschendam-Voorburg verstrekt sinds 2019 een rentekorting van circa 1% op een lening bij het Nationaal Warmtefonds (NWF). Het Nationaal Warmtefonds is een landelijke regeling waarbij particuliere woningeigenaren en VvE’s tegen een lage rente een lening aan kunnen gaan om hun woning te verduurzamen. Ook woningeigenaren die weinig leencapaciteit hebben of geen leenruimte hebben (schuldsanering) kunnen gebruikmaken van het Nationaal Warmtefonds. De gemeente subsidieert de isolatie van woningen en de aanleg van groene daken sinds 2010. Dit is aanvullend op de bestaande Rijksregelingen ISDE (Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing) en de SEEH (subsidie energiebesparing eigen huis). In de komende jaren zal de stimuleringsregeling voor isolatie en klimaatadaptatie worden voorgezet.
18
Het verduurzamen van monumenten in de gemeente krijgt de komende jaren extra aandacht. Door het verschaffen van informatie over maatregelen en subsidiemogelijkheden via het Regionaal Energieloket wil de gemeente eigenaren helpen inzichtelijk te maken wat er mogelijk is met behoud van cultuurhistorische waardes. Naast de subsidies die de gemeente uit eigen middelen verstrekt (zoals voor isolatie en groene daken), kan de gemeente zelf subsidie bij het Rijk aanvragen (zoals vanuit Project aardgasvrije wijken) of kan de gemeente subsidie vanuit het Rijk of de provincie verstrekken aan inwoners (zoals subsidie vanuit het Nationaal Isolatieplan). Jaarlijks maken gemeente, huurdersorganisaties en woningcorporaties nieuwe prestatieafspraken. Daarbij gaat het onder andere over de energietransitie, energiebesparende maatregelen en communicatie.
Bedrijven De Wet milieubeheer verplicht ondernemingen en organisaties om energie te besparen, afhankelijk van het jaarlijkse verbruik van gas en elektra. Op 1 juli 2019 is de wet aangescherpt. Per 1 januari 2023 moet een kantoorgebouw met een gebruiksoppervlakte groter dan 100 m2 en waarvan meer dan helft van het oppervlak een kantoorfunctie heeft, minimaal energielabel C hebben. Deze verplichting staat in het Bouwbesluit 2012. De Omgevingsdienst Haaglanden (ODH) verzorgt in opdracht van de gemeenten de handhaving op deze wet en verplichting. In samenwerking met de omgevingsdienst wordt gewerkt aan bewustwording en informatieverstrekking. Sinds 1 november 2022 heeft de gemeente een Greendeal met de Rabobank, ondernemersvereniging MKB-LV en Energieke Regio om pandeigenaren te stimuleren hun kantoren en bedrijfspanden te verduurzamen. Eigenaren kunnen gratis een energiescan opvragen. De regeling geldt tot eind 2023. In 2023 besluiten we of de regeling wordt voorgezet. Ook wordt in 2023 door het MKB een onderzoek gedaan naar het behouden of verbeteren van de kwaliteit van bedrijventerreinen. Dit levert ook inzicht op in mogelijke plannen voor verduurzaming. De gemeente bespreekt met de bedrijven of zij ondersteuning wensen en in welke vorm dit mogelijk is.
Scholen De gemeente heeft sinds juni 2022 een voorziening verduurzaming onderwijshuisvesting. Schoolbesturen voor het primair en voortgezet onderwijs kunnen een financiering van 50% van de investeringskosten ontvangen om het energieverbruik te reduceren en/of het binnenklimaat te verbeteren. We gaan actief met scholen in gesprek en bieden zo nodig hulp aan om een versnelling te bewerkstelligen. Voor nieuwbouw van onderwijsvastgoed stelt de gemeente extra middelen beschikbaar om te investeren in bovenwettelijke maatregelen met als doel de gebouwen richting ENG te brengen.
Verenigingen Voor sportverenigingen bestaan landelijke stimuleringsmaatregelen. Deze staan in bijlage 3 genoemd. In 2023 informeert de gemeente de sportverenigingen over subsidies, de garantstelling voor investeringen in de sportaccommodatie en wat de gemeente voor de sportaccommodaties kan betekenen. Ook informeert de gemeente de sportverenigingen over De Groene Club. Dit initiatief van de KNVB, adviseert over energiebesparing of opwek van groene stroom, ondersteunt verenigingen bij het aanvragen van een lening en borgstelling via Stichting Waarborgfonds Sport en
19
begeleidt hen bij het aanvragen van subsidies en het bepalen van fiscale voordelen. Deze begeleiding is gratis en wordt betaald door het ministerie van VWS. Zoals in hoofdstuk 2 is aangegeven, wordt in 2023 een nieuwe regeling uitgewerkt om duurzame initiatieven van verenigingen te stimuleren. Na implementatie van deze nieuwe regeling kan worden bepaald of er specifiek voor sportverenigingen nog aanvullende stimuleringsmaatregelen vanuit de gemeente nodig zijn.
Overzicht regelingen In bijlage 3 staat een overzicht van de stimuleringsregelingen voor particulieren, MKB/ bedrijven, scholen en sportverenigingen.
Tabel activiteiten Activiteiten Energiebesparing gebouwde omgeving
2023
Maken van een gerichte lokale isolatieaanpak 2023-2026 in lijn met het Nationaal Isolatieprogramma Uitvoering geven aan de lokale isolatieaanpak voor alle doelgroepen 2023-2026 Uitvoeren van specifieke energiebesparende maatregelen voor huishoudens met energiearmoede
2024
2025
2026
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x x x
Ondersteunen van initiatieven van huurders, VvE’s en (woning) eigenaren in hun verduurzamingsopgaven (waaronder VvE-cafés en energiecoaches) Ondersteunen inwonersinitiatieven Jaarlijkse inkoopacties voor isolatie van verschillende typen woningen Het informeren van sportclubs over de subsidiemogelijkheden en ondersteuning door De Groene Club
x
Onderzoek naar aanvullende gemeentelijke
x
stimuleringsmaatregelen voor verduurzaming (sport)verenigingen Continueren stimuleringsregeling Nationaal Warmtefonds Aandacht voor het verduurzamen van monumenten in de gemeente Jaarlijkse prestatieafspraken met woningcorporaties Greendeal onder de aandacht brengen van eigenaren van kantoren of bedrijfspanden
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Op basis van het onderzoek van het MKB bepalen of en, zo ja, welke vorm van ondersteuning gewenst is voor het verduurzamen
x
van bedrijventerreinen Samen met ODH informeren van bedrijven over de energieinformatieplicht en deze handhaven Samen met ODH kantooreigenaren informeren over de label C-verplichting en deze handhaven Schoolbesturen ondersteunen bij het verduurzamen van panden door middel van cofinanciering bij bestaande gebouwen en door financiële middelen voor bovenwettelijke maatregelen bij nieuwbouw
20
3.3. Opslag en uitwisseling elektriciteit Een sterke energie-infrastructuur is een randvoorwaarde voor het laten slagen van de energietransitie. Er is nog groeicapaciteit in het bestaande elektriciteitsnet, wat voldoende tijd geeft om te anticiperen op ontwikkelingen. De gemeente is in nauw contact met Stedin om problemen met het net te voorkomen. Elektriciteit en warmte wordt steeds meer lokaal opgewekt en gebruikt. Dat is goed omdat het net dan niet wordt belast. De momenten van opwek vallen echter niet altijd samen met de behoefte aan energie. Dit vraagt om een goede afstemming van vraag en aanbod met behulp van mogelijkheden voor opslag en uitwisseling. Hiervoor is infrastructuur nodig. We informeren inwoners en bedrijven over de ‘timing’ van energieverbruik, zodat er vaker energie wordt verbruikt op het moment dat er veel schone energie beschikbaar is. Elektrische auto’s in de openbare ruimte kunnen gaan helpen vraag en aanbod in evenwicht te brengen door bij veel vraag stroom te leveren en te laden wanneer er veel aanbod is (bidirectioneel laden). Stroom leveren en laden op eigen terrein kan huishoudens helpen zelfvoorzienend te worden en te besparen op de energierekening. Zodoende kunnen elektrische auto’s in de toekomst door te laden en te ontladen een belangrijke rol spelen in het balanceren van het energienet.
Dit is vergelijkbaar met een thuisbatterij en zorgt ervoor dat het elektriciteitsnet minder belast wordt. In hoofdstuk 6 staat beschreven hoe we dit onderwerp in regionaal verband agenderen en mogelijkheden voor publieke laadpalen samen met EQUANS onderzoeken. De rijksoverheid is van plan om de salderingsregeling geleidelijk af te bouwen. Concreet betekent dit dat het percentage zelf opgewekte elektriciteit dat je mag salderen de komende tijd jaarlijks zal afnemen. Omdat in onze gemeente zon op dak wordt gestimuleerd, onderzoeken we wat de impact is van het afbouwen van de regeling. Hierbij kijken we ook naar oplossingen die lokaal kunnen bijdragen aan het gebruiken en opslaan van zelfopgewekte duurzame stroom.
Tabel activiteiten Activiteit opslag en uitwisseling
2023
Bespreken met EQUANS of bidirectioneel laden mogelijk is binnen de huidige aanbesteding laadpalen
2024
2025
x
Mogelijkheden onderzoeken voor bidirectioneel laden op het
x
parkeerterrein van het stadskantoor in samenwerking met SB Onderzoeken lokale gevolgen afbouwen salderingsregeling Ontwikkelingen rondom lokale opslag volgen
2026
x x
x
x
x
3.4. Duurzame opwek van elektriciteit vergroten In de gemeente wekken we stroom duurzaam op via zonnepanelen op gebouwen, boven parkeerplaatsen en langs infrastructuur. De gemeente stimuleert de realisatie van (grootschalige) zonne-energieprojecten op daken. Ook heeft de gemeente inwoners geholpen bij het opzetten van de lokale zonne-coöperatie Zon op LV. Inwoners die geen of onvoldoende mogelijkheden hebben om individueel zonne-energie op te wekken, kunnen door gebruik te maken van de Subsidieregeling Coöperatieve Energieopwekking (SCE) op andermans dak collectief energie opwekken. De onzekerheid op de energiemarkt is voor veel inwoners, bedrijven en organisaties reden geweest om te investeren in zonnepanelen. Om woningeigenaren te ontzorgen
21
heeft de gemeente in 2022 samen met het regionaal energieloket de inkoopactie zon op dak georganiseerd. Deze inkoopactie was een succes en de gemeente is voornemens om vaker dergelijke acties te organiseren. De gemeente heeft het aantal daken groter dan 100 m2 die geschikt zijn voor grootschalige opwek van zonne-energie geïnventariseerd. In 2022 heeft de eerste bijeenkomst voor dakeigenaren plaatsgevonden met als doel hen te activeren om hun daken in te zetten voor duurzame en lokale opwek van elektriciteit. De lokale energiecoöperaties zijn betrokken bij deze aanpak omdat de gemeente inzet op lokaal eigendom van duurzame opwek. Ook in de komende jaren zal de gemeente eigenaren van grote daken ondersteunen en stimuleren door het inzetten van een energieadviseur en het organiseren van informatiebijeenkomsten. In het kader van het programma Opwek van Energie op Rijksvastgoed (OER) onderzoeken Rijkswaterstaat en gemeente Leidschendam-Voorburg of het mogelijk is om langs de tracés van de rijkswegen A4 en A12 zonne-energie op te wekken. In dit proces zal ook aandacht zijn voor participatie van inwoners en directe belanghebbenden. In de vastgestelde Regionale Energiestrategie Rotterdam-Den Haag zijn zoekgebieden voor wind- en zonne-energie aangewezen, ook in de gemeente Leidschendam-Voorburg.
De gemeenteraad heeft in de LES middels een amendement echter besloten tot 2030 niet in te zetten op het grootschalig opwekken van windenergie. Er zijn desondanks maatschappelijke initiatieven om als gemeenschap te investeren in een lokaal windproject. Naar aanleiding van het eerder uitgevoerde windonderzoek volgen we de aangescherpte wetgeving op het gebied van windenergie en beschouwen deze in de omgevingsvisie.
Activiteiten Activiteiten Duurzame opwek van elektriciteit
2023
2024
2025
2026
Inkoopactie zon
x
x
x
x
Project stimuleren zon op grote daken
x
x
x
x
x
x
Pilotproject zon op parkeerplaatsen Bijdragen aan Zon langs de A4 (traject A4 Haaglanden-N14 en A4 Burgerveen) Informeren en activeren van dak- en geveleigenaren over de mogelijkheden voor zonne-energie
x
x
x
x
x
x
3.5. Duurzame warmte Om te bepalen hoe woningen in 2050 duurzaam verwarmd worden, is een planmatige en meerjarige aanpak ontwikkeld: de Transitievisie Warmte. Door inzicht te geven in uitgangspunten voor en realisatie van alternatieven voor aardgas in verschillende wijken biedt de visie een basis voor gedetailleerdere keuzes op wijkniveau. De visie wordt in de komende jaren vertaald naar wijkuitvoeringsplannen voor de eerste ‘transitiewijken’. Deze plannen geven aan waar en wanneer alternatieve warmtevoorzieningen moeten zijn gerealiseerd. De gemeente volgt de ontwikkelingen rondom de nieuwe Warmtewet en de positie van overheden rondom warmtenetten actief en zal daar wanneer nodig op inspelen. Leidschendam-Voorburg telt 13 wijken. Op basis van de wijkplanning, voortkomend uit de LES, is de gemeente in 2022 gestart met het opstellen van het eerste wijkuitvoeringsplan. Dit gebeurt in overleg met inwoners van de Heuvel-/Amstelwijk, de
22
eerste transitiewijk. Wanneer het wijkuitvoeringsplan gereed is, en er in de wijk draagvlak is voor het plan, zal het ter besluitvorming worden voorgelegd aan de gemeenteraad. Nadat het wijkuitvoeringsplan is vastgesteld start de uitvoering. In 2023 start de wijkaanpak in Leidschendam-Zuid. Als alles volgens plan verloopt, start in 2025 de wijk aanpak in Essesteijn en eind 2026 volgt Klein Plaspoelpolder. Voor de overige wijken zijn de mogelijke alternatieven voor aardgas in de transitievisie op hoofdlijnen beschreven. Voor de Heuvel-/Amstelwijk is gericht onderzoek gedaan naar de haalbaarheid van aquathermie. Hierbij gaat het om de winning van warmte en koude uit de rivierwaterleiding van Dunea en uit oppervlaktewater. Naar aanleiding van deze verkenning heeft het college besloten een subsidieaanvraag in te dienen voor een aardgasvrije wijk. Deze aanvraag is gehonoreerd door het Landelijke Programma Aardgasvrije Wijken. De bijdrage kan gebruikt worden voor de onrendabele top van het project zodat de oplossing voor bewoners haalbaar en betaalbaar is. Verkend wordt of aquathermie ook interessant is voor de nieuwbouw in Klein Plaspoelpolder en renovatieprojecten zoals in de Heuvel-/Amstelwijk. Daarnaast worden andere energiebronnen verkend, zoals WarmtelinQ (warmtenet voor de distributie van restwarmte), individuele oplossingen op woningniveau en geothermie.
Tabel activiteiten Warmte
2023
2024
2025
2026
x
x
x
x
x
x
Uitvoeren van de activiteiten beschreven in de Notitie duurzaam Bouwen Opstellen wijkuitvoeringsplan voor de Heuvel-/Amstelwijk
x
Besluitvorming wijkuitvoeringsplan Heuvel-/Amstelwijk
x
Uitvoering wijkuitvoeringsplan in de Heuvel-/Amstelwijk
x
Start Wijkaanpak Leidschendam-Zuid
x
Opstellen wijkuitvoeringsplan Leidschendam-Zuid
x
Besluitvorming wijkuitvoeringsplan Leidschendam-Zuid
x
x x
Uitvoering wijkuitvoeringsplan Leidschendam-Zuid
x
Start Wijkaanpak Essesteijn
x
Opstellen wijkuitvoeringsplan Essesteijn
x
x
Besluitvorming wijkuitvoeringsplan Essesteijn
x
Start Wijkaanpak Klein Plaspoelpolder
x
3.6. Verduurzaming panden bedrijventerreinen Ook de bedrijven in Leidschendam-Voorburg zullen moeten verduurzamen. Voor bedrijven terreinen willen we aansluiten op ambities van ondernemers en herontwikkeling van bedrijventerreinen. Dit gebeurt zo veel mogelijk conform de in de Transitievisie Warmte beschreven fasering van wijken. De wijkaanpak richt zich ook op bedrijven, gemeentelijk vastgoed, winkels en kantoren. Dit betekent dat bedrijventerreinen in transitiewijken (Leidschendam-Zuid en Essesteijn) prioriteit krijgen. Anderzijds nodigen we ondernemers op bedrijventerreinen uit om zich te melden met plannen of ambities om het terrein te moderniseren of te verduurzamen. Ook als deze niet direct aansluiten op de hierboven beschreven fasering. Immers, ook bedrijven zullen zich moeten voorbereiden op een toekomst zonder aardgas. Waar nodig zal per bedrijventerrein een specifiek traject opgezet worden.
23
4.
4. Thema: Klimaatadaptatie, vergroening en biodiversiteit Weersextremen komen steeds vaker voor. De gemeente wil hittestress, (grond)wateroverlast en verdroging zo veel mogelijk voorkomen, de waterkwaliteit verbeteren en de biodiversiteit bevorderen. De gemeente maakt de openbare ruimte beter bestand tegen extreme weersomstandigheden door de oppervlakte te vergroenen en voldoende voorzieningen voor waterberging aan te leggen. Ook zorgen we voor groene verbindingen. Deze ingrepen, aangevuld met andere ruimtelijke maatregelen dragen bij aan een klimaatbestendige, aantrekkelijke openbare ruimte voor mens, plant en dier.
4.1. Vertrekpunt De gemeente werkt aan klimaatbestendige straten, schoolpleinen, tuinen en gebouwen. Wateroverlast wordt verminderd volgens het adagium ‘vasthouden, bergen, afvoeren’. Regenwater van woningen wordt afgekoppeld van het vuilwaterriool en er wordt gezorgd voor lokale, geleidelijke infiltratie van regenwater in de bodem of afvoer naar het oppervlaktewaterstelsel. Pieken en dalen in grondwaterstanden worden zoveel mogelijk voorkomen. Groene structuren en gezonde ecosystemen maken de gebouwde omgeving klimaatbestendiger. We zetten in op vergroening en nemen maatregelen voor biodiversiteitsherstel door onder meer gevarieerd en robuust groen aan te planten en te beheren dat hittestress voorkomt en minder kwetsbaar is voor bijvoorbeeld boomziektes. De gemeente werkt toe naar een bomenbestand dat beter bestand is tegen extreem droge of natte perioden. Er wordt ingezet op natuurlijk (ecologisch) groen- en waterbeheer. De gemeente spant zich in om de biodiversiteit in de gemeente te verhogen. De regering wil water en bodem sturend laten zijn in beslissingen over de inrichting van ons land. In Leidschendam-Voorburg volgen we dit principe en gebruiken we het als leidraad in de ruimtelijke ontwikkeling.
Hoofddoelstelling De gemeente heeft relatief veel groen. Binnen de bebouwde kom is gemiddeld 82,7 m2 openbaar groen per woning aanwezig (Groenstructuurplan, 2010). Dit ligt gemiddeld ca. 10% boven de landelijke norm van 75 m2 (‘Groene meters deel II’, Alterra, 2004). Echter, het is niet altijd hoogwaardig of verbonden groen en ligt ook niet altijd op de goede plek. Om de gehele gemeente klimaatadaptief en biodiverser te maken en de leefomgeving te verfraaien zetten we in op flinke vergroening van de gemeente. Dit is extra noodzakelijk vanwege extra woningbouw en inwoners. We spannen ons daarom in om woningbouw te combineren met groenopgaven (gebouwgebonden groen) en zoeken naar mogelijkheden om binnen de bestaande stad hoogwaardig groen toe te voegen (Bouwsteen Groene Woongemeente, 2021). In het kader van de opgave om verder te vergroenen en biodiversiteit te bevorderen, wordt in 2023 een GroenActiePlan opgesteld. Dit plan zet in op het versterken van groenstructuren en ecologische zones, op lokale acties ter vergroening van de openbare ruimte, tuinen en bermen, en op natuurinclusief bouwen. Sommige thema´s worden in
25
het traject van de Omgevingsvisie verder uitgewerkt. De uitkomsten van onderzoeken naar mogelijkheden voor vergroening en ecologische verbindingen worden verwerkt in het GroenActiePlan. Dat wordt aangevuld met. Doelstellingen van het GroenActiePlan zijn: • Het vergroenen/ontstenen van de stad • Het wegnemen van ecologische barrières en het verhogen van biodiversiteit door meer verschillende bomen, planten en struiken aan te planten, die aantrekkelijk zijn voor mens en dier • Het tegengaan van hittestress en het opvangen van piekbuien (klimaatadaptatie) • Hierbij betrekken we bewoners bij groenbeheer (participatie) en stimuleren bewustwording van het belang van stedelijk groen en • Versterken we positieve gezondheid door de omgeving zo in te richten dat mensen uitgenodigd worden om meer te bewegen Voor de verschillende groenstructuren wordt in beeld gebracht in hoeverre maatregelen zoals het ‘verminderen van barrières’ en het ‘ontharden van tuinen’ mogelijk en haalbaar zijn, waarna ze worden uitgevoerd. Reeds geplande activiteiten zijn in de activiteitentabel opgenomen. De gemeente voert al beleid waarmee burgers worden gestimuleerd om hun omgeving te vergroenen, bijvoorbeeld door boomtuintjes en geveltuintjes aan te leggen en openbaar groen te helpen onderhouden (adopteren).
4.2. Klimaatadaptatie We vergroten de sponswerking van de stad door te vergroenen en water vast te houden. Klimaatadaptatie is geen eenmalige investering, maar een continu proces. Werkzaamheden in de openbare ruimte zoals vervanging van riolering, herinrichting en herbestrating worden aangegrepen om de openbare ruimte direct klimaatadaptatief in te richten. Door het combineren van werkzaamheden blijven de kosten behapbaar en kan er ingespeeld worden op technische ontwikkelingen en het veranderende klimaat. De gemeente blijft de aanleg van groene daken stimuleren. Het streven is om in 2026 21.000 m2 aan groene daken te hebben bereikt en 26.000 m2 aan groene daken in 2030. Voor nieuwbouw (bedrijven en woningen) ambieert de gemeente maximale aanleg van groene daken en legt dit zo mogelijk op als criterium. Op basis van de hittestresskaart en wateroverlastkaart zijn knelpunten geïdentificeerd. In het GroenActiePlan worden maatregelen genomen om deze waar mogelijk op te lossen. In 2025 wordt op basis van nieuwe klimaatgegevens een nieuwe hittestresskaart gemaakt. In samenwerking met Stichting Steenbreek stimuleert de gemeentescholen om pleinen klimaatadaptief in te richten, en inwoners en het bedrijfsleven om tuinen en bedrijfsterreinen verder te ontharden en te vergroenen.
Via Operatie Steenbreek streeft de gemeente ernaar om de komende jaren 1.000 m2 openbare ruimte per jaar te ontharden. Mogelijke wateroverlast door extreme buien is in beeld gebracht door middel van de modelmatige klimaatstresstest (2022). In 2023 worden de resultaten beoordeeld en zullen projectinitiatieven worden opgesteld. Projecten worden in een later stadium gedefinieerd in het uitvoeringsprogramma Bui van de Eeuw. Als onderdeel van herbestrating wordt verharding afgekoppeld van de gemengde riolering. Hemelwater wordt dan langs een andere weg afgevoerd of in de bodem geïnfiltreerd.
26
De gemeente stimuleert dit afkoppelen ook om regenwater te behouden waar het valt en zo de gevolgen van meer droogte te beperken. Via de in 2022 vastgestelde hemelwaterverordening kan de gemeente hierop aansturen. Vanuit het Water- en Rioleringsplan worden er jaarlijks knelpunten aangepakt met betrekking tot potentiële wateroverlast door extreme buien. In 2023 wordt gestart met Prinsenhof-laag. Het rioolwerk in de wijk Prinsenhof-laag wordt aangegrepen om mogelijkheden voor een klimaatadaptieve inrichting in beeld te brengen. Op basis van de hemelwaterverordening worden de voordakvlakken van de woningen afgekoppeld (start 2023). In een grondwaterbeheerplan worden structureel te lage of te hoge grondwaterstanden en mogelijke oplossingen voor deze situatie in beeld gebracht. Sinds 2019 wordt eens in de 6 jaar met stakeholders een risicodialoog gevoerd over de uitkomsten van de klimaatstresstesten. De volgende dialoog vindt plaats in 2025.
4.3. Vergroening Wereldwijd staat de biodiversiteit onder druk. Ook in Nederland en onze gemeente hebben insectenpopulaties en weidevogels het zwaar. Dit heeft een negatieve impact op zogenoemde ‘ecosysteemdiensten’ zoals wateropvang, bestuiving van gewassen, gezondheid en landschappelijke en recreatieve waarden. Daarom zetten we ons in voor biodiversiteitsherstel. We brengen in beeld waar knelpunten en kansen voor verbetering voor flora en fauna liggen. In al ons beheer en onderhoud speelt biodiversiteitsherstel een rol. De komende jaren wordt met het GroenActiePlan extra ingezet op vergroening en biodiversiteitsherstel. Ter versterking van zowel de leefbaarheid in straten als de hoofdgroen- en wijkgroenstructuur en het landelijk gebied worden verschillende maatregelen genomen. Denk hierbij aan het realiseren van meidoornhagen in het buitengebied, het aanplanten van ‘Tiny Forests’ bij scholen, plaatsing van een oeverzwaluwwand, het wegnemen van ecologische knelpunten en het creëren van een bijenlint. Het ecologisch beheer en onderhoud wordt geïntensiveerd en geoptimaliseerd. Het GroenActiePlan voorziet ook in het faciliteren en aanjagen van inwoners en bedrijven. Afgelopen jaren zijn veel watergangen kwalitatief verbeterd, onder andere door de aanleg van natuurvriendelijke oevers.
Om deze ontwikkeling door te zetten, is het uitvoeringsprogramma ‘Natuur in de stad’ vastgesteld. Samen met de waterschappen zet de gemeente in op een ecologisch verantwoord waterbeheer en oeveronderhoud, bijvoorbeeld in de uitvoering van sloot- en baggerwerk. De gemeente herziet de Bomennota 2012. In 2023 wordt toegewerkt naar een
‘duurzaam en gevarieerd klimaatbestendig bomenbestand’. Hierin spelen de spreiding van boomsoorten en de mate waarin ze bijdragen aan het leveren van ecosysteemdiensten een belangrijke rol.
27
4.4. Activiteiten Activiteit
2023
2024
2025
2026
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Stimuleren inwoners: Ecologisch beheer en onderhoud groen, water en oevers optimaliseren en uitvoeren Aanjagen, faciliteren en betrekken inwoners en bedrijven bij vergroenen leefomgeving Operatie Steenbreek (doorlopend) Beleid en onderzoek: Opstellen GroenActiePlan
x
Planning uitvoering GroenActiePlan opstellen
x
Groene invulling buitengebied ontwikkelen en in Omgevingsvisie verankeren
x
x
Aanvullen GroenActiePlan op basis van vastgestelde
x
Omgevingsvisie Deelname aan Groene Cirkel Groene Gezonde Stad
x
x
Klimaatstresstest en risicodialoog uitvoeren Herzien Bomennota 2012
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Verbeterplan Biodiversiteit (onderdeel GroenActiePlan) Wegnemen kleine knelpunten biodiversiteit/ ecologie via beheer en vergroeningsmaatregelen
x
x
Oppakken grote structuurknelpunten ecologie en biodiversiteit (onderdeel omgevingsvisie) Oppakken grote structuurknelpunten ecologie en biodiversiteit (onderdeel omgevingsvisie) Gemeentelijke acties: Maatregelen GroenActiePlan uitvoeren
x
x
x
x
Onderhoud riolering koppelen aan klimaatadaptatie, o.a.
x
x
x
x
Stimuleren aanleg groene daken
x
x
x
x
Met minimaal 5 scholen per jaar in gesprek over vergroening
x
x
x
x
x
x
x
x
Prinsenhof-laag
schoolpleinen Natuurmaatregelen bij ruimtelijke projecten, o.a. realiseren oeverzwaluwwand in Vlietvoorde
28
5.
Foto: Avalex
5. Thema: Circulariteit Het winnen en verbruiken van grondstoffen heeft een negatief effect op het milieu en het natuurlijk kapitaal, en levert een aanzienlijke bijdrage aan het energieverbruik en de uitstoot van CO2. In 2050 wil Nederland daarom een circulaire economie hebben. Dit is een economie waarin hernieuwbare grondstoffen worden gebruikt en producten en grond stoffen worden hergebruikt. In dit hoofdstuk is beschreven wat de gemeente doet om dit in Leidschendam-Voorburg te bewerkstelligen en op welke wijze de gemeente inwoners en bedrijven aanzet tot vermindering en hergebruik van (huishoudelijk) afval.
5.1.
Vertrekpunt
In aansluiting op rijksbeleid stelt de gemeente in het Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019-2022 zich een volledig circulair Leidschendam-Voorburg in 2050 ten doel. Het rijksbeleid omvat onder meer het programma Circulaire Economie ‘Nederland circulair in 2050’ en het Grondstoffenakkoord, met bijbehorende Transitieagenda’s en een Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie 2019 – 2023. Hoofddoelstelling We dragen bij aan de landelijke doelstelling om in 2030 in Nederland 50% minder primaire grondstoffen te gebruiken (mineralen, metalen en fossiel). Hiertoe ontwikkelen we in 2023 een circulair beleid waaruit een aantal concrete projecten volgt die aanzetten tot een verminderd verbruik van grondstoffen, een zo lang mogelijk gebruik van producten, reparatie van producten, en tot hergebruik van producten en onderdelen (recycling), mogelijk met een andere functie. Daar waar mogelijk benutten we bij deze projecten de kennis en reeds opgedane ervaring van de Provincie ZuidHolland in de transitie naar een circulaire samenleving. Op het gebied van afvalverwerking is een landelijke VANG-norm gedefinieerd: vanaf 2020 wordt per inwoner maximaal 100 kilogram restafval per jaar geproduceerd. Met restafval wordt fijn huishoudelijk restafval, grof huishoudelijk restafval en bouwafval bedoeld.