1454_bijlage 2-Transitievisie Warmte.pdf

Transitievisie Warmte Leidschendam-Voorburg

Transitievisie Warmte Concept Opdrachtgever: gemeente Leidschendam – Voorburg Projectnummer: DWTM20074 – GLE – Transitievisie Auteurs: Arwen van der Gugten, Saskia Dane Datum: 11-05-2021

2

Inhoud Samenvatting ........................................................................................................................................... 5 1.

Inleiding ................................................................................................................................... 11 1.1

Waarom een warmtevisie? .................................................................................................................................... 11

1.2

Doel van dit plan ...................................................................................................................................................... 11

1.3

Wie heeft dit plan gemaakt? ................................................................................................................................ 11

1.4

Hoe gaat het hierna verder?................................................................................................................................. 12

2.

Wat is de impact?..................................................................................................................... 14 2.1

Koken............................................................................................................................................................................ 14

2.2

Isoleren ........................................................................................................................................................................ 14

2.3

Verwarming en warm water.................................................................................................................................. 14

3.

Hoe maken we keuzes? ........................................................................................................... 18 3.1

Algemene criteria ..................................................................................................................................................... 18

3.2

Hoe kiezen we de transitiewijken? ..................................................................................................................... 19

3.3

Hoe kiezen we de aardgasvrije technieken? ................................................................................................... 20

4.

Warmtevraag en warmtebronnen .......................................................................................... 22 4.1

Warmtevraag ............................................................................................................................................................. 22

Huidig aardgasverbruik ...................................................................................................................................... 22 Energiebesparing .................................................................................................................................................. 23 Toekomstige warmtevraag................................................................................................................................ 25 Hoge, midden- of lage temperatuur ............................................................................................................. 25 Concentratie van de warmtevraag ................................................................................................................. 27 Warmtenetten ........................................................................................................................................ 29 4.2

Warmtebronnen ....................................................................................................................................................... 29

Bronnen voor individuele oplossingen ......................................................................................................... 29 Bronnen voor een warmtenet .......................................................................................................................... 30 Duurzaam gas ........................................................................................................................................................ 31 Waterstof, groen gas en biomassa ....................................................................................................... 32 5.

Kansrijke warmtevoorziening per wijk in 2050 ..................................................................... 33 5.1

Woonwijken ............................................................................................................................................................... 33

5.2

Bedrijven en kantoren ............................................................................................................................................ 35

5.3

Bedrijventerrein ..................................................................................................................................................... 35 Kantoren .................................................................................................................................................................. 35 Toets aan de algemene uitgangspunten ......................................................................................................... 35

6.

Wanneer starten we in de wijken?.......................................................................................... 38 6.1

Transitiewijken (2020-2030).................................................................................................................................. 39

6.2

Wijken met natuurlijk tempo (2020-2050) ...................................................................................................... 42

6.3

Wijken middellange termijn (2030-2040) ........................................................................................................ 42

6.4

Wijken lange termijn (2040-2050) ...................................................................................................................... 43

6.5

Bedrijventerreinen .................................................................................................................................................... 43

3

6.6 7

Inschatting van het tempo .................................................................................................................................... 44 Uitvoeringsstrategie en vervolgstappen................................................................................ 45

7.1

Aanpak voor transitiewijken ................................................................................................................................. 45

7.2

Aanpak overige wijken ........................................................................................................................................... 47

7.3

Aanpak Verenigingen van Eigenaren (VvE) ..................................................................................................... 48

7.4

Aanpak bedrijventerreinen, utiliteit en maatschappelijk vastgoed ......................................................... 48

7.5

Financiering en betaalbaarheid ........................................................................................................................... 49

7.6

Rollen betrokken partijen ...................................................................................................................................... 50

7.7

Doorontwikkeling Transitievisie Warmte ......................................................................................................... 51

4

Samenvatting Waarom een Transitievisie Warmte en wat is het? Tientallen jaren heeft de aardgasvoorraad in Groningen Nederland voorzien van een goedkope manier om onze huizen te verwarmen, te douchen en te koken. Maar aardbevingen dwingen ons de aardgaswinning af te bouwen. Daarnaast verandert het klimaat door toename van CO 2 en worden de negatieve gevolgen daarvan steeds zichtbaarder. Het is noodzakelijk deze CO 2-uitstoot terug te dringen. Hiervoor zijn klimaatdoelstellingen opgenomen in het Klimaatakkoord van Parijs (2015) en het landelijke Klimaatakkoord (2019). Om de landelijke klimaatdoelen te behalen moeten we uiterlijk in 2050 afscheid nemen van fossiele brandstoffen en op een duurzamere manier gaan koken en verwarmen. In het klimaatakkoord is bepaald dat elke gemeente uiterlijk in 2021 een visie maakt voor de overstap van aardgas op andere, duurzame warmtevoorzieningen. Deze visie presenteren we in dit document, de Transitievisie Warmte. Voor de uitvoering van de transitie hebben we tot 2050 de tijd. De Transitievisie Warmte beschrijft hoe alle gebouwen, buurten en bedrijventerreinen in gemeente Leidschendam-Voorburg voor 2050 duurzaam verwarmd kunnen worden. We onderbouwen welke warmtevoorzieningen als alternatieven voor aardgas in 2050 in de verschillende wijken voor de hand liggen.

We selecteren vervolgens een aantal “transitiewijken” waar we samen met bewoners de eerste vervolgstappen willen zetten. Ook leggen we globaal uit wat die stappen kunnen inhouden. Wie zijn betrokken bij het opstellen van dit plan? Dit plan is gemaakt in overleg met woningcorporaties Vidomes en WoonInvest, netbeheerder Stedin, Energy-Common Leidschendam-Voorburg, Stichting Duurzaam Leidschendam-Voorburg en het MKB bestuur. Daarnaast hebben we in een aantal wijken input opgehaald via bewonersavonden. Het doel Het doel van de warmtetransitie is om in 2050 voor alle inwoners een betaalbare, betrouwbare en duurzame warmtevoorziening beschikbaar te hebben in de gemeente Leidschendam-Voorburg. Dit vraagt een aantal veranderingen en keuzes. Onderstaande criteria staan bij deze keuzes centraal: 1. 2. 3. 4. 5.

Laagst nationale kosten en laagste kosten voor bewoners en bedrijven Inzetten op besparing Benutten natuurlijke vervangingsmomenten Inzetten op keuzevrijheid Draagvlak voor de warmtetransitie

Draagvlak onder inwoners wordt gezien als belangrijke voorwaarde voor een succesvolle totstandkoming en realisatie van de doelen in de transitievisie. We zijn afhankelijk van onze bewoners en andere stakeholders om de CO2-reductiedoelstellingen te halen. Een belangrijke manier om draagvlak te bewerkstelligen is door bewoners een grote rol te laten spelen in het opstellen van de wijkuitvoeringsplannen. Toekomstig beleid en de toekomstige plannen voor de warmtetransitie zullen steeds aan deze criteria toetsen. Waar staan we nu? In Leidschendam-Voorburg zijn in totaal 37.000 woningen en 4.200 bedrijfspanden. 1 Het totale aardgasverbruik in Leidschendam-Voorburg in 2018 was 1.936 TJ2. Driekwart van het gasgebruik (1.434 TJ) werd gebruikt in woningen, de rest (500 TJ) ging naar bedrijven en industrie.

1 2

Bron: BAG Bron: Klimaatmonitor, 2019

5

Het overgrote deel van de woningen en de bedrijven is aangesloten op het aardgasnet. Huishoudens verbruiken momenteel aanzienlijk meer energie uit aardgas dan uit elektriciteit. Huishoudens gebruiken het aardgas hoofdzakelijk voor verwarming (75%), een kleiner deel wordt gebruikt voor warm water (20%) en om te koken (5%). Warmtevraag in de toekomst Bij het zoeken naar duurzame warmte kijken we enerzijds naar verminderen van de vraag naar warmte door besparing via isolatie, anderzijds naar het inzetten van nieuwe duurzame warmtebronnen en technieken. Voor de bestaande woningvoorraad en kantoren lijkt door isolatie een beperking van de warmtevraag van circa 27% realistisch haalbaar. Door sloop/nieuwbouw van oudere, slechtgeïsoleerde gebouwen en hogere efficiëntie van warmtesystemen verwachten we op termijn onze beleidsdoelstelling van 35% te halen. Beschikbare warmtebronnen De warmtebronnen die het meest voorhanden zijn in Leidschendam-Voorburg zijn: •

Dunea rivierwaterleiding

•

Bodemenergie (warmte-koudeopslag in de bodem en bodemwarmtepompen)

•

Luchtwarmtepompen

• Zonnewarmte van daken In Leidschendam-Voorburg zijn geen directe kansen voor het benutten van restwarmte. Wel komt naar verwachting een warmte transportleiding (genaamd WarmtelinQ) langs de gemeente te liggen die restwarmte van het Rotterdamse havengebied naar Leiden brengt. Vervolgonderzoek in de transitiewijktrajecten zal laten blijken of dit kansrijke oplossingen met zich mee brengt. Een grote duurzame warmtebron kan beschikbaar komen als we aardwarmte rendabel kunnen winnen in Leidschendam-Voorburg. De inzet van deze bron is nog onzeker, maar als deze realiteit wordt biedt dit kansen voor een aantal wijken in de gemeente waar een warmtenet een optie lijkt. Wegens de beperkte lokale beschikbaarheid en luchtvervuilende impact van biomassa is inzet ervan niet wenselijk in onze gemeente. De inzet van duurzame brandstof, zoals groengas, wordt niet op korte termijn maar mogelijk op langere termijn voorzien voor bijvoorbeeld vooroorlogse woningbouw. De verwachting is dat waterstof als duurzame energiedrager op korte termijn geen grote rol speelt voor woningen. Groene waterstof (gemaakt met behulp van duurzame elektriciteit) is vooralsnog beperkt beschikbaar en momenteel duur. Wellicht ontstaan in de toekomst door innovatie wel haalbare kansen voor de inzet van waterstof.

Echter, in het algemeen is de verwachting dat waterstof vooral een rol gaat spelen in andere toepassingen, zoals het balanceren van het elektriciteitsnet, de hoge-temperatuur-warmtevraag bij de industrie, de mobiliteitssector en de verduurzaming van vliegverkeer. Kansrijke warmtevoorziening per buurt Door de warmtevraag en de aanwezige warmtebronnen aan elkaar te koppelen is een eerste warmtevisie gemaakt, die aangeeft welke warmteoplossingen per buurt op dit moment voor de hand lijken te liggen.

6

Welke warmtevoorziening het meest geschikt is, is te zien in bovenstaande figuur. Op de kaart zien we de volgende zones: Collectief kansrijk In de oranje gebieden is een warmtenet een kansrijke optie. Daar kunnen verschillende redenen voor zijn: er is bijvoorbeeld een hoge warmtevraag en/of er is een warmtebron in de buurt. In LeidschendamVoorburg geldt dit voor De Heuvel, Amstelwijk, De Prinsenhof (hoogbouw), BovenveenMidden/Zuid en Voorburg-Midden-Zuid. Daarnaast zijn er soms delen van een wijk (bijvoorbeeld het midden van Essesteijn) kansrijk voor collectief. Individuele / klein-collectieve oplossingen Als woningen redelijk geïsoleerd zijn of in de toekomst kunnen worden zijn individuele oplossingen zoals een luchtwarmtepomp of een bodemwarmtepomp geschikt. Ook klein-collectieve oplossingen zijn hier een optie, zoals een gezamenlijke bodemwarmtepomp voor 3 tot 7 woningen (via een mini-warmtenet). Individueel of met warmtenet In deze blauw/oranje gearceerde gebieden is het onduidelijk wat de meest kansrijke warmteoplossing is: individueel of met een warmtenet. Deze onzekerheid heeft deels te maken met de warmtevraag in het gebied. De warmtevraag van de woningen gezamenlijk is niet zo hoog dat een warmtenet de meeste logische keuze lijkt, maar het is ook nog niet uitgesloten. Daarnaast is de ruimte in de ondergrond een factor van invloed in deze gebieden.

Er moet in meer detail onderzoek gedaan worden naar de

7

energiebesparingsmogelijkheden, de beschikbaarheid van nabije warmtebronnen en de investeringen in de benodigde systemen, leidingwerk en isolatiemaatregelen voor deze gebieden. Individueel of hybride met duurzame brandstof In deze blauw/groen gearceerde gebieden is een individuele oplossing het meest logisch, maar hebben de woningen nog lang behoefte aan hoge temperatuur warmte. Hier staan bijvoorbeeld oudere woningen en monumenten, die ook in de toekomst waarschijnlijk een hogere temperatuur warmteafgifte nodig hebben. Dit zijn gebieden waar een hybride oplossing (een cv-ketel op duurzame brandstof (biogas of waterstof) mogelijk de beste optie is in 2050. Een warmtenet is hier niet realistisch vanwege de beperkte ruimte in de ondergrond of de lage warmtedichtheid. Warmtenet of duurzame brandstof In Voorburg-Noord, -West en -Oud is er een hoge warmtevraag, maar is het door de beperkte ruimte in de ondergrond nog onzeker of een warmtenet haalbaar is. In deze wijken staan voornamelijk vooroorlogse woningen die nog langere tijd hogere temperatuur nodig zullen hebben. Wanneer de ontwikkeling van een warmtenet niet haalbaar is of voldoende draagvlak heeft is zal de inzet van duurzame brandstof (biogas of waterstof) hierdoor het beste alternatief zijn. Bedrijventerreinen Leidschendam-Voorburg heeft een beperkt aantal (kleine) bedrijventerreinen.

Voor nu kiezen we er voor om geen algemene aparte strategie voor bedrijventerreinen op te zetten. De bedrijventerreinen zullen meegenomen worden in de wijkprocessen. Afhankelijk van de behoefte van de bedrijven zelf en de inbedding in de wijk, kan indien nodig een specifiek traject met de bedrijven opgestart worden. Wanneer zetten we vervolgstappen? Heel Leidschendam-Voorburg aardgasvrij maken is een stevige klus. Om in 2050 aardgasvrij te zijn, moeten we nu starten. We willen daarbij tot een logische volgorde komen om wijk voor wijk over te stappen naar andere warmtevoorzieningen. De volgende figuur laat zien in welke wijken zich kansen voordoen om de overstap naar aardgasvrij serieus te verkennen. De fasering is gebaseerd op natuurlijke vervangingsmomenten, lokale kansen en initiatieven die in specifieke wijken zijn opgezet door bewoners of lokale partijen. In hoofdstuk 7 vertellen we meer over kansen die zich voordoen in de verschillende buurten. Bewoners en andere belanghebbenden betrekken we intensief zodra we concrete plannen gaan maken voor hun buurt. Voor bewoners in buurten die later aardgasvrij worden, is het fijn om te weten dat er nog geruime tijd aardgas is. Bewoners in deze buurten kunnen op voor hun logische momenten – zoals bij verhuizen en verbouwingen – hun woning aardgasvrij maken of daarop voorbereiden.

Het Rijk ondersteunt dit via subsidies op bijvoorbeeld isolatie en warmtepompen en voor de financiering ervan via goedkope leningen. Tegelijkertijd heeft de landelijke overheid aangekondigd via belastingen de aardgasprijs te laten stijgen. Dus ook in buurten waar nog geen concrete aanpak is gestart om aardgasvrij te worden, stimuleren we bewoners om minder aardgas te verbruiken.

8

We gaan komende jaren met de bewoners van De Heuvel & Amstelwijk, Leidschendam-Zuid (exclusief de oude kern), Essesteijn en Klein Plaspoelpolder (exclusief net gebouwde woningen) aan de slag om vervolgstappen te onderzoeken en te zetten. De bewoners van andere wijken stimuleren we om hun woning stapsgewijs te verbeteren. We onderstrepen dat we ruimte houden om in te spelen op nieuwe kansen, bewonersinitiatieven, of initiatieven van bedrijven. Deze planning is daarmee zeker geen blauwdruk en niet definitief. Aanpak en volgende stappen De volledige overstap naar duurzame warmtevoorzieningen is zowel een sociale als een technische opgave. De gemeente heeft in deze transitie een regierol en werkt samen met andere partijen aan een gerichte aanpak die aanpassingen aan gebouwen afstemt op het sociale speelveld in een buurt en de benodigde aanpassingen van de infrastructuur. Hiervoor zet de gemeente in op: 1.

2.

Een traject voor de transitiewijken; voor transitiewijken werken we toe naar een Wijkuitvoeringsplan. Daarin brengen we alle kosten, baten, voor- en nadelen in kaart, we betrekken bewoners actief en we beschrijven het besluitvormingsproces (met inspraak van bewoners). Pas als voor de wijk voldaan is aan de nodige financiële, sociale, wettelijke en technische randvoorwaarden en er draagvlak is voor de oplossing(en), leggen we dit vast in beleid. Het stimuleren en faciliteren van verduurzaming overige wijken; o Woonwijzerwinkel: Het energieloket voor advies en vragen: dit is een algemeen loket waar bewoners en VVE’s terecht kunnen met vragen. Bewoners kunnen hier fysiek (Rotterdam) of online terecht voor advies over gunstige oplossingen voor hun woning en om meer te weten te komen over isolatiemaatregelen.

9

o

o o

Financiering- en subsidiemogelijkheden: Gemeentelijke subsidie op energiebesparende maatregelen voor particulieren. Duurzaamheidsleningen bij het Nationaal Warmtefonds (NWF) waarop de gemeente een rentekorting verleend (zie voorwaarden op de website van het NWF). Ondersteuning van bewoners en initiatieven en die zelf aan de slag willen: bijvoorbeeld door de inzet van Energy Common Leidschendam-Voorburg. Slim verwijzen naar landelijke en regionale online energieloketten en informatieservices, zoals milieucentraal.nl, JouwHuisSlimmer.nl en verbeterjehuis.nl.

Wat betekent de transitievisie voor inwoners van Leidschendam-Voorburg? Deze transitievisie geeft een doorkijk naar wat er binnen de hele gemeente gaat gebeuren in de komende dertig jaar. Inwoners kunnen zien op welke termijn we in hun wijk kansen zien voor een overstap naar aardgasvrij. Tussentijds kunnen zij aan de slag met het verduurzamen van hun eigen woning om de toekomstige overstap naar duurzame warmte makkelijker te maken. Hoe gaan we om met voortschrijdend inzicht en innovatie? Nieuwe inzichten en ontwikkelingen nemen we mee door de Transitievisie Warmte iedere 5 jaar te vernieuwen. Volgende versies van de transitievisie zullen in de loop van de tijd steeds nauwkeuriger beschrijven welke warmteoplossingen realiseerbaar zijn in de verschillende buurten van LeidschendamVoorburg. We hopen dat de Transitievisie Warmte iedereen in onze gemeente helpt zich zo goed mogelijk voor te bereiden op een toekomst zonder aardgas.

10

1. Inleiding In Nederland gaan we stoppen met het gebruik van aardgas. In Leidschendam - Voorburg zullen we tussen nu en 2050 het aardgas vervangen door duurzame warmte. Samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners gaan we als gemeente op zoek naar de beste oplossingen voor een duurzaam Leidschendam – Voorburg, waar onze én volgende generaties een prettige en leefbare toekomst hebben. In deze Transitievisie Warmte stippelen we het pad uit naar een duurzame en toekomstbestendige warmtevoorziening.

1.1 Waarom een warmtevisie? Tientallen jaren heeft de aardgasvoorraad in Groningen Nederland voorzien van een goedkope manier om onze huizen te verwarmen, te douchen en te koken. Maar aardbevingen dwingen ons de aardgaswinning af te bouwen. De Nederlandse regering wil niet afhankelijk worden van Russisch gas. Daarnaast verandert het klimaat door toename van CO2 en worden de negatieve gevolgen daarvan steeds zichtbaarder. Het is noodzakelijk de CO2-uitstoot terug te dringen. Tijdens de klimaatconferentie van de Verenigde Naties in Parijs, eind 2015, bereikten bijna 200 landen overeenstemming over een klimaatakkoord. Afgesproken is dat de opwarming van de aarde beperkt wordt tot maximaal 2 graden, met 1,5 graad als streefwaarde. Vervolgens ondertekenden in Nederland in 2019 meer dan 100 partijen het landelijke klimaatakkoord. In 2050 moet de CO2 -uitstoot met 95% verminderd zijn. Dit vraagt ingrijpende veranderingen in allerlei sectoren: industrie, landbouw, mobiliteit, de productie van elektriciteit en de wijze waarop we gebouwen verwarmen. Om de klimaatdoelen te behalen moeten we uiterlijk in 2050 afscheid nemen van fossiele brandstoffen en op een duurzamere manier gaan koken en verwarmen. In het klimaatakkoord is bepaald dat elke gemeente uiterlijk in 2021 een plan maakt voor de overstap van aardgas op andere, duurzame warmtebronnen. Dit presenteren we in deze Transitievisie.

Voor de uitvoering van de transitie hebben we tot 2050 de tijd.

1.2 Doel van dit plan De Transitievisie Warmte (verder in dit document: de transitievisie) heeft tot doel om de stappen naar een aardgasvrije gemeente in 2050 uit te stippelen. We gaan daartoe in op drie hoofdvragen: • Welk alternatief voor aardgas zal in de verschillende wijken in Leidschendam-Voorburg de boventoon voeren? Een warmtenet, warmtepomp of duurzaam gas? ● Waar zal de overgang naar aardgas-alternatieven snel en waar minder snel plaatsvinden? We schetsen een globaal tijdpad tussen nu en 2050. ● Welke stappen gaan we de komende jaren zetten? (De uitvoeringsstrategie) Wij streven ernaar om de warmtetransitie zoveel mogelijk samen met inwoners, maatschappelijke partners en bedrijven uit te voeren. De transitievisie is dan ook geen dichtgetimmerd plan, maar het geeft de kaders waarbinnen de komende jaren projecten worden opgestart. Het uiteindelijke resultaat is een transitievisie die begrepen en gedragen wordt en die goed onderbouwd welke warmteopties interessant zijn.

1.3 Wie heeft dit plan gemaakt? De gemeente heeft dit plan niet alleen opgesteld. We spraken met allerlei partijen om hun mogelijkheden en wensen in kaart te brengen. We werkten intensief samen met een werkgroep bestaande uit de woningcorporaties Vidomes en Wooninvest, Energy Common Leidschendam-Voorburg, vertegenwoordiging MKB, stichting Duurzaam Leidschendam-Voorburg en netbeheerder Stedin. Stedin beheert het elektriciteitsnetwerk en de gasleidingen. De woningcorporaties hebben veel woningen in bezit en zijn daarom een belangrijke partij. Energy Common Leidschendam-Voorburg en Stichting Duurzaam Leidschendam-Voorburg zijn bewoner initiatieven op het gebied van duurzame energie en duurzaamheid.

11

Het MKB is vertegenwoordigd door een lid van het MKB bestuur. Ideeën en zorgen van bewoners en ondernemers haalden we ook op door een aantal bewonersavonden te organiseren. Dit combineerden we met gedegen onderzoeken, en technische en sociale informatie over de wijken.

1.4 Hoe gaat het hierna verder? Deze transitievisie geeft een doorkijk naar wat er in de gemeente gaat gebeuren de komende dertig jaar. Bewoners weten daardoor waar ze aan toe zijn, en kunnen beslissingen over hun woning hierop afstemmen. Dit is de start van een proces om de gemeente Leidschendam-Voorburg wijk voor wijk duurzamer te verwarmen. We selecteren in deze transitievisie een aantal ‘transitiewijken’, die kansrijk zijn om als eersten over te gaan naar andere warmtevoorzieningen. Voor deze wijken gaan we vervolgonderzoek doen en werken we de komende jaren toe naar ‘Wijkuitvoeringsplannen’ (zie Figuur 1Error! Reference source not found.). Hierin worden de plannen concreter, en zal per wijk of zelfs per huishouden worden gekeken wat er mogelijk is. Deze uitvoeringsplannen maken we samen met bewoners en andere betrokkenen – hiervoor volgt per wijk een participatietraject. Het besluit om daadwerkelijk over te stappen wordt pas genomen als bekend is wat de consequenties zijn voor de woonlasten van huurders, woningeigenaren, woningcorporaties en ondernemers. Dit wordt inzichtelijk wanneer er een gedegen haalbaarheidsstudie is afgerond en er voldoende draagvlak is. Als met de bewoners een uitvoeringsplan is besproken en besloten wordt het aardgas in een wijk af te sluiten, krijgen bewoners dat ruim 8 jaar voor de daadwerkelijke afsluiting te horen1.

In hoofdstuk 7 wordt uitgebreider ingegaan op de vervolgstappen.

Figuur 1. Na de Transitievisie Warmte volgen wijkuitvoeringsplannen. De transitievisie wordt iedere 5 jaar geüpdatet. De Transitievisie Warmte zal eens in de vijf jaar bijgesteld worden en in de loop van de tijd steeds nauwkeuriger beschrijven welke warmteoplossing het beste past in elke wijk. Daarnaast is de gemeente bezig met het opstellen van een Omgevingsvisie. De tijdspaden van de Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie lopen niet synchroon. De transitievisie vormt daarom (net als de Regionale Energiestrategie en de Lokale Energiestrategie) een bouwsteen voor de Omgevingsvisie en komt naar verwachting als programma daar in terug.

1

Het recht op een aardgasaansluiting voor bestaande bouw is landelijk geregeld in de Gaswet. In het Klimaatakkoord

2019 staat het voornemen om de gemeente meer zeggenschap daarover te geven, daarvoor is aanpassing van o.a. de Gaswet nodig. De termijn van 8 jaar is voorlopig in het klimaatakkoord opgenomen en zal uiterlijk 2022 worden geëvalueerd. Dan wordt definitief vastgesteld wat een goede termijn is.

12

Samenhang met de Regionale Energiestrategie en Lokale Energie Strategie Uiteraard kijken we verder dan de gemeentegrenzen. Leidschendam-Voorburg maakt deel uit van de energieregio Rotterdam Den Haag en is conform het Klimaatakkoord betrokken bij de totstandkoming van de Regionale Energie Strategie (RES). De puzzel van warmte-opwek, -opslag en -gebruik maken we in de regio samen. In die hoedanigheid werken we als onderdeel van de RES toe naar een Regionale Structuur Warmte. Naast warmte kijken we in de RES ook naar elektriciteit. Vanuit de RES zijn regionale zoekgebieden aangewezen voor het opwekken van wind en zonne-energie. De regionale inzet is gebaseerd op de draagkracht van het landschap en uitgewerkt in verhaallijnen op basis van ruimtelijke kwaliteit, haalbaarheid, draagvlak, netimpact en systeemefficiëntie. Voor het daadwerkelijk realiseren van kansrijke locaties is een vertaling nodig naar het lokale omgevingsbeleid. In de Lokale Energie Strategie (LES) sluiten we aan op de RES van de energieregio en vertalen we de opgave naar onze gemeente. De RES wordt elke twee jaar herzien op grond van technologische ontwikkelingen, nieuwe regelgeving en (inter)nationale afspraken. Zodra dit effect heeft op lokale schaal, passen we de LES zo nodig aan.

13

2. Wat is de impact? Het omschakelen van verwarming met aardgas naar verwarming met een duurzame bron is complex. Vrijwel alle huishoudens en bedrijven in Leidschendam-Voorburg krijgen ermee te maken. In dit hoofdstuk omschrijven we in het kort welke technische mogelijkheden er zijn en wat de keuze voor die technieken betekent in het dagelijks leven van bewoners en ondernemers. Bijna alle huizen in de gemeente gebruiken aardgas. Het wordt gebruikt om het huis te verwarmen (via cv en radiatoren), om te koken, en voor warm water uit de kraan. Ook de meeste bedrijven gebruiken aardgas. Soms alleen voor verwarming, soms ook in het bedrijfsproces. De belangrijkste aanpassingen die in woningen en andere gebouwen nodig zijn om over te stappen op een duurzame warmtebron, zijn hieronder kort toegelicht.

2.1 Koken Koken kan met een inductieplaat, elektrische kookplaat of keramische kookplaat. De meeste mensen kiezen voor inductie. Dat verbruikt minder stroom dan andere elektrische kookplaten, en het lijkt op koken op gas: je kunt de temperatuur snel regelen.

2.2 Isoleren Om aan de klimaatdoelstelling te voldoen, is energie besparen een belangrijke eerste stap. Veel duurzame warmtebronnen zijn schaars, het is daarom goed om eerst het energiegebruik terug te dringen, voordat op een duurzame warmtebron wordt overgestapt. Daarom is het belangrijk om huizen beter te isoleren. Dat is niet alleen goed voor het milieu, het verlaagt ook de energierekening, en verbetert het comfort in de woning. Het isoleren van de buitenmuur, dak en vloer en het plaatsen van goed isolerend glas zijn effectieve maatregelen. Daarna kan ook de temperatuur van het water dat door onze verwarmingen stroomt verlaagd worden. Dat maakt het systeem efficiënter en zorgt voor extra besparing. Met het isoleren van huizen en bedrijfspanden kan nu al worden gestart. Daarnaast heeft een beter geïsoleerde woning meer opties om duurzaam te verwarmen dan een slecht geïsoleerde woning.

2.3 Verwarming en warm water De oplossingen die er zijn in plaats van aardgas, zijn in te delen in drie groepen: • Individuele oplossing: een oplossing per woning, gebouw of woonblok. Dit is meestal een warmtepomp, soms infraroodpanelen. Als tussenstap naar een volledig elektrische voorziening kan gekozen worden voor een hybride oplossing: een warmtepomp in combinatie met een cvketel. • Warmtenet: dit is een collectieve oplossing voor bijvoorbeeld een aantal grotere gebouwen, een aantal straten of een hele wijk. Warm water stroomt door leidingen onder de grond naar de huizen. • Duurzaam gas: we stappen over op een ander type gas, zoals biogas of waterstof, en gebruiken hiervoor zoveel mogelijk de bestaande gasleidingen. Het hangt onder andere van het type woning en type wijk af, welke oplossing het meest geschikt is. Welke aanpassingen nodig zijn in de woning verschilt per oplossing. In figuren 2, 3 en 4 is dit schematisch weergegeven. In hoofdstuk 4 en 5 komt aan bod welke oplossing het beste past bij de verschillende wijken in Leidschendam-Voorburg.

14

Figuur 2 Individuele warmteoplossingen

15

Figuur 3 Warmtenet

16

Figuur 4 Duurzaam gas

17

3. Hoe maken we keuzes? We hebben ons in Nederland tot doel gesteld om in 2050 een betaalbare, betrouwbare en duurzame warmtevoorziening te hebben zonder aardgas. Dit betekent dat we keuzes moeten maken. Waar gaan we starten en waarom? Voor welke alternatieve warmteoplossing kiezen we? Om deze beslissingen weloverwogen te maken, benoemen we in deze transitievisie een aantal belangrijke criteria. We hanteren drie soorten criteria: 1. Algemene criteria voor de warmtetransitie, die het hele proces leidend zijn; 2. Criteria voor het bepalen van de transitiewijken; 3. Criteria voor het kiezen van aardgasvrije technieken.

3.1 Algemene criteria Elke wijk kent een andere samenstelling van bewoners, gebouwen, omgeving en warmtebronnen. De benadering per wijk of buurt zal dus op maat zijn. Toch streven we in de hele gemeente hetzelfde doel na, en willen we overal zorgvuldig omgaan met de belangen van bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. We hebben daarom een aantal uitgangspunten benoemd in de Lokale Energie Strategie die ook richtinggevend zijn voor de transitievisie. Hiervoor hanteren we een aantal (algemene) criteria, toegespitst op het onderwerp duurzame warmte: 1. Laagst nationale kosten en laagste kosten voor bewoners en bedrijven Vanuit het Klimaatakkoord wordt gestreefd naar een warmtetransitie tegen de laagste nationale kosten. Dit betekent dat in de overweging van duurzame warmte-alternatieve altijd gekeken wordt naar de kosten voor de samenleving. Daarnaast kijken we naar de opties met de laagste kosten voor bewoners en bedrijven, om de transitie voor iedereen haalbaar en betaalbaar te maken. 2. Inzetten op besparing We gaan uit van de Trias Energetica: eerst energie besparen, dan duurzame energie opwekken en ten slotte zo efficiënt mogelijk gebruik maken van energiebronnen. We stimuleren inwoners woningen te isoleren om te komen tot een woningvoorraad met gemiddeld energielabel B.

Hiermee beoogt de gemeente de kwaliteit van de woningen te laten verbeteren en de warmtevraag te reduceren. 3. Benutten natuurlijke vervangingsmomenten Vanuit onze regierol werken we samen met de wijk toe naar een uitvoeringsplan op wijkniveau. Na aanvang van het gesprek in de wijk krijgen de inwoners van een wijk krijgen ongeveer 10 jaar de tijd om de benodigde stappen naar aardgasvrij te zetten. Hiermee biedt de gemeente inwoners zo veel mogelijk de ruimte om op natuurlijke momenten de duurzame maatregelen te treffen. 4. Inzetten op keuzevrijheid De energietransitie wordt grotendeels gedragen en uitgevoerd door inwoners en bedrijven. We schrijven daarom zo min mogelijk voor welke warmtebron gekozen moet worden als vervanger van aardgas. Binnen deze keuzevrijheid zullen wel voorwaarden gesteld worden aan de duurzaamheid van de warmtebron, de milieu impact, ruimtelijke impact en effecten op de volksgezondheid. 5. Draagvlak voor de warmtetransitie Draagvlak onder inwoners wordt gezien als belangrijke voorwaarde voor een succesvolle totstandkoming en realisatie van de doelen in de transitievisie. We zijn afhankelijk van onze bewoners en andere stakeholders om de isolatiedoelen te halen. Een belangrijke manier om draagvlak te bewerkstelligen is door buurtbewoners een grote rol te laten spelen in het opstellen van de wijkuitvoeringsplannen.

18

Toekomstig beleid en de toekomstige plannen voor de warmtetransitie zullen we steeds toetsen aan deze uitgangspunten. Daarbij moeten we beseffen dat in sommige situaties het ene uitgangspunt wellicht ten koste kan gaan van het andere. Er kan spanning ontstaan door de ruimte voor keuzevrijheid (4) wanneer er in een gebied blijkt dat een warmtenet de laagste nationale kosten en laagste kosten voor bewoners en bedrijven (1) met zich mee brengt. Hoe meer mensen in een dergelijke situatie hun eigen individuele voorziening treffen, hoe minder kansrijk de warmtenet ontwikkeling dan wordt. In de vervolgstappen na de vaststelling van de WTV zullen we hier aandacht voor houden.

Wat vinden bewoners? De wensen en zorgen van bewoners werden opgehaald via vier bewonersavonden. Overkoepelend kwam daaruit het volgende naar voren: Vertegenwoordigers van bewoners kunnen zich kunnen zich over het algemeen vinden in de criteria voor de wijkvolgorde. Het belangrijkste aandachtspunt voor bewoners is de betaalbaarheid van de transitie. Isoleren van slecht geïsoleerde woningen kan veel geld kosten voor de gemiddelde inwoner. Naast de technische factoren dient er rekening gehouden te worden met sociale kenmerken: wat voor mensen wonen er in de wijk? Zijn zij bereid en hebben ze het vermogen om te investeren? Voor Verenigingen van Eigenaren (VvE's) gelden bijzondere aandachtspunten. De warmtetransitie heeft gevolgen voor de investeringen van VvE's. Veel VvE's hebben hun Meerjaren Onderhoudsplannen voor lange tijd vooruit vastgelegd (soms tot 15 jaar). De warmteplannen sluiten hier niet altijd bij aan. Dit kan leiden tot vervroegde afschrijvingen. Bovendien hebben VvE's te maken met vele leden, met evenzovele wensen. Besluitvorming kan uitdagend zijn. De professionaliteit van de VvE's loopt daarnaast sterk uiteen. VvE’s verwachten dat er flinke investeringen nodig zijn om tot het benodigde isolatieniveau te komen.

De noodzaak en betaalbaarheid van de eventueel benodigde labelsprongen zullen in een vervolgtraject in samenhang met de warmteoplossing verder uitgewerkt worden.

3.2 Hoe kiezen we de transitiewijken? In deze transitievisie worden “transitiewijken” aangewezen: clusters van huizen/bedrijfspanden waar de gemeente kansen ziet om voor 2030 geheel of gedeeltelijk van het aardgas af te gaan. In de wijken die als transitiewijk zijn aangewezen, onderzoeken we vervolgens de haalbaarheid. Daarna wordt definitief bepaald welke “transitiewijken” voor 2030 van het aardgas af gaan. De volgende criteria wegen mee bij het kiezen van de transitiewijken: Argumenten die wijken geschikt maken om te starten voor 2030: •

•

Wijken met goed geïsoleerde woningen die kunnen volstaan met een lage temperatuurbron. o Lage temperatuur warmtebronnen zijn in onze omgeving minder schaars dan hoge temperatuur warmtebronnen. Voorgoed geïsoleerde woningen is de stap naar een aardgasvrije verwarming daardoor op korte termijn makkelijker te zetten. Wijken waar mee koppelkansen zijn door het vervangen van de gasleiding o Als een deel van het gasnet in een wijk vervangen moet worden kan dit aanleiding zijn om de stap naar aardgasvrij te maken. Er moet echter wel genoeg tijd zijn voor iedereen om over te stappen voordat de gasleidingen verwijderd kunnen worden.

19

•

•

•

•

Wijken met veel dynamiek (nieuwbouw) o De komst van nieuwbouw kan een aanleiding te zijn om te onderzoeken of gebouwen daaromheen samen met deze nieuwbouw op een duurzame manier verwarmd kunnen worden. Hoe groter het nieuwbouwproject, des te interessanter een collectieve warmtevoorziening kan worden voor het project en haar omgeving. Wijken waar grootschalig onderhoud plaatsvindt aan woningcorporatiebezit. o Voor grootschalig onderhoud aan complexen van de woningcorporaties geldt ook dat dit een aanleiding kan vormen tot vervolgonderzoek voor een collectieve warmtevoorziening. Dit is een natuurlijk investeringsmoment om aan te grijpen en ook de verduurzaming van de warmtevoorziening te onderzoeken. Wanneer de aanleg van een warmtenet(je) een mogelijkheid is kan de koppeling met omliggende gebouwen verder onderzocht worden. Ligging binnen aquathermiezone Dunea o In onze gemeente ligt een rivierwaterleiding van Dunea waar veel water doorheen stroomt. De warmte in dit water kan gebruikt worden voor de verwarming van woningen, als dit gecombineerd wordt met seizoensopslag van warmte en koude in de bodem (ook wel warmte-koude opslag, WKO, genoemd). Woningen die hierbij in de buurt liggen kunnen hier wellicht op korte termijn al gebruik van maken.

Eenvormigheid woningen o Wijken met veel vergelijkbare woningen kunnen makkelijker met een gestandaardiseerde aanpak naar een aardgasvrije warmtevoorziening. Dit kan de efficiëntie en kwaliteit van het proces ten goede komen.

Argumenten die wijken minder geschikt maken om te starten voor 2030 •

•

•

•

•

Wijken met moeilijk te isoleren woningen o Oudere woningen (woningen van voor 1946) zijn voorlopig nog afhankelijk van een hogere temperatuur warmtebron, omdat deze woningen niet gemakkelijk naar een isolatieniveau te brengen waarna lagere temperatuur verwarming zou volstaan. Hogere temperatuurbronnen zijn in onze omgeving weinig aanwezig. Dit maakt starten met oudere woningen niet logisch. Wijken waar de laatste 15 jaar rioleringswerkzaamheden aan het hoofdriool zijn uitgevoerd o Wanneer er werkzaamheden zijn geweest aan het riool dan heeft de straat vaak een periode opengelegen. Dit kan als overlast worden ervaren door bewoners. Dergelijke wijken willen we voorlopig “graafrust” geven en zo nieuwe overlast voorkomen. Wijken met verwachte stadsdynamiek (grote kans op herontwikkeling) o Onduidelijkheid over herontwikkeling van een wijk op termijn kan een reden zijn om nu niet aan de slag te gaan met vervolgstappen richting aardgasvrij. Wanneer de plannen over herontwikkeling concreter zijn kan deze overweging opnieuw gemaakt worden. Wijken waar op zeer korte termijn gasleidingen vervangen moeten worden. o Wanneer in een wijk een deel van het huidige gasnet (bijvoorbeeld oudere brosse leidingen) op zeer korte termijn vervangen moet worden, maakt dit de wijk mogelijk minder geschikt om in te starten.

In verband met veiligheidsoverwegingen moeten leidingen soms sneller vervangen worden dan dat dit als koppelkans voor andere warmtevoorzieningen kan gelden. Als de leidingen vervolgens maar heel kort gebruikt worden is dan is dat zonde van de investering en het materiaal. Wijken met veel kleine VvE’s o In wijken waar veel kleine VvE’s aanwezig zijn verwachten we meer complexiteit in het besluitvormingsproces over toekomstige warmtevoorzieningen. Dit maakt de wijk daardoor minder geschikt om op korte termijn te starten.

3.3 Hoe kiezen we de aardgasvrije technieken? In de transitievisie geven we per wijk aan welke aardgasvrije technieken de voorkeur hebben. Later, tijdens het opstellen van het wijkuitvoeringsplan, bekijken we de haalbaarheid van deze technieken in meer detail. Er wegen dan allerlei aspecten mee, zoals kosten, duurzaamheid, betrouwbaarheid van de techniek en

20

draagvlak onder bewoners en bedrijven. Maar ook hoeveel overlast toepassing van de techniek geeft, wat de ruimtelijke impact is en hoe het draagvlak in de wijk is voor een oplossing. We maken in de wijkuitvoeringsplannen de keuze voor technieken op grond van de criteria in Figuur 5: duurzame, sociale, economische en technologische criteria. Deze worden in Bijlage B verder toegelicht.

Figuur 5. Criteria waaraan een techniek wordt getoetst op geschiktheid per wijk.

21

4. Warmtevraag en warmtebronnen Dit hoofdstuk beschrijft de warmtevraag van woningen en bedrijven, nu en in de toekomst. Daarbij kijken we naar de hoeveelheid warmte die in een gebied nodig is en de temperatuur van de warmte die wordt gevraagd. Daarna beschrijven we het potentiële aanbod van duurzame warmtebronnen in Leidschendam-Voorburg. Gegevens over de gebouwde omgeving zijn grotendeels afkomstig uit openbare data en deels uit kengetallen van De WarmteTransitieMakers. De Startanalyse van het Planbureau voor de Leefomgeving is gebruikt om inzicht te krijgen in de kosten voor verschillende oplossingen.

4.1 Warmtevraag Huidig aardgasverbruik In Leidschendam-Voorburg zijn in totaal 37.000 woningen en 4.200 bedrijfspanden. 2 Woningbouwcorporaties Vidomes en WoonInvest hebben een aanzienlijk deel (25%) van de woningen in de gemeente in bezit 3. Het totale aardgasverbruik in Leidschendam-Voorburg in 2018 was 1.936 TJ4. Driekwart van het gasgebruik (1.434 TJ) werd gebruikt in woningen, de rest (500 TJ) ging naar bedrijven en industrie. Zie Figuur 6. Het overgrote deel van de woningen en de bedrijven is aangesloten op het aardgasnet. Huishoudens verbruiken momenteel aanzienlijk meer energie uit aardgas dan uit elektriciteit (zie figuur 6). Huishoudens gebruiken het aardgas hoofdzakelijk voor verwarming (75%), een kleiner deel wordt gebruikt voor warm water (20%) en om te koken (5%).

TJ of terajoule is een eenheid voor de hoeveelheid energie. 1 TJ = 1.000.000.000.000 joule. 1 TJ komt overeen met het gebruik van ongeveer 31.600 m3 aardgas, of de jaarlijkse hoeveelheid warmte-energie voor 21 gemiddelde Nederlandse woningen.

Energiegebruik Leidschendam-Voorburg Woningen

Aardgas

Commerciële dienstverlening Publieke dienstverlening Landbouw, bosbouw en visserij

Elektriciteit

Industrie, energie, afval en water

0

500

1,000

1,500

2,000

Energiegebruik [TJ/jaar] Figuur 6: Totaal energieverbruik in Leidschendam-Voorburg onderverdeeld in aardgasverbruik en elektriciteitsverbruik.5

2

Bron: BAG

3

Bron: CBS, 2020

4

Bron: Klimaatmonitor, 2019 Bron: Klimaatmonitor, 2019

5

22

De mogelijkheden voor energiebesparing en voor een nieuwe warmtevoorziening, hangen sterk af van het bouwjaar en het energielabel van het gebouw. Het merendeel van de woningen in LeidschendamVoorburg is gebouwd in de periode 1941-1974. Ongeveer 23% van de woningen zijn vooroorlogse panden. Deze laatste zijn vaak lastig te isoleren en maken het zoeken naar een warmtealternatief extra uitdagend. In bijlage D staat een kaart met de bouwjaren. In Figuur 7 is de verdeling van energielabels6 van de woningen in Leidschendam-Voorburg te zien.

Energielabels woningen Totaal = 37.000

B 10%

A 7%

G 13% F 11%

C 28%

E 18% D 13%

Bij bedrijven hangt het aardgasverbruik sterk af van het type bedrijf. Sommige bedrijven gebruiken Figuur 7. Energielabels woningen aardgas namelijk niet alleen voor verwarming, maar ook in het bedrijfsproces. In Leidschendam-Voorburg is een aanzienlijk deel van het gasverbruik van bedrijven toe te wijzen aan de sectoren industrie en publieke en commerciële dienstverlening (zie Figuur ).

Energiebesparing Om de CO2-uitstoot terug te dringen en woningen van het aardgas af te halen, is energiebesparing vaak de eerste en belangrijkste stap. Voor woningcorporaties en eigenaren van kantoorpanden gelden strenge isolatie-eisen: deze panden zullen, waar nodig, in de komende jaren grondig aangepakt worden. De verwachting is daarnaast dat in de komende decennia veel particuliere woningeigenaren met isolatie aan de slag gaan. Voor woningeigenaren zijn er verschillende redenen om energie te gaan besparen. Zo kan hiermee de energierekening aanzienlijk verlaagd worden. Daarbij speelt mee dat de Rijksoverheid voornemens is om met de zogenaamde energieschuif het verbruik van aardgas geleidelijk steeds zwaarder te belasten om de warmtetransitie te stimuleren. Daarnaast zorgt een lager energiegebruik direct voor minder CO2-uitstoot en dus minder milieu-impact. Als laatste, maar zeker niet onbelangrijk: een goed geïsoleerde woning is comfortabel en heeft een prettig binnenklimaat.

De mogelijkheden voor isolatie verschillen per bouwperiode en type gebouw. Zie

6

De energielabels zijn op de oude RVO systematiek gebaseerd (vereenvoudigd energielabel).

23

Mogelijkheden isolatie Slecht geïsoleerd

<1940

Gemiddeld geïsoleerd

Goed geïsoleerd

1941-1964

1965-1982

1983-2005

>2005

F G

E F

C D E

B C D

A B

• Gebouwd zonder isolatie, geen spouwmuur • Historisch uiterlijk • Beperkte isolatie mogelijk

• Gebouwd zonder goede isolatie, vaak wel met spouwmuur • Nieuwe uitstraling soms wenselijk • Rendabel te isoleren

• Gebouwd met dak• Gebouwd met en soms gevelisolatie redelijke isolatie • Rendabel te isoleren • Jaren ’80 isolatie vaak kostbaar • Jaren’90 gebouwd met dubbel glas en redelijke isolatie

• Spouwmuur isolatie of isolatie gevel aan de buitenkant • Op natuurlijke onderhoudsmomenten dakisolatie • HR++ of triple glas

• Spouwmuur isolatie • Op natuurlijke • Extra isolatie of isolatie gevel aan moment is isolatie meestal niet zinvol de buitenkant (dak, gevel, vloer) • Focus op duurzame goed mogelijk • Op natuurlijke installaties onderhoudsmomen- • Bij voldoende isolatie ten dakisolatie focus op duurzame installaties • HR++ of triple glas

A B C

A B

Gemiddeld Energielabel

• Gebouwd met goede isolatie • Lage temperatuur verwarming vaak al mogelijk

Maatregelen • Isolatie van binnenuit (dak, gevel, vloer) • Maatwerk bij monumenten • HR++ of triple glas, monumentenglas of voorzetramen Toekomstig energielabel

B C D

A B

A

Temperatuur nodig in 2050 Hoge temperatuur >70 ͦC

Midden of lage temperatuur tussen 50 ͦC en 70 ͦC

Lage temperatuur <50 ͦC

Passende aardgasvrije technieken • Hybride warmtepomp + Groen gas • Hoge temperatuur warmtenet

• Warmtenetten op midden- of lage temperatuur • Middentemperatuur warmtepomp

Figuur 8. Niet elke woning heeft dezelfde mogelijkheden voor isolatie.

24

• Vrijwel elke techniek geschikt ( na aanpassing van de radiatoren)

Toekomstige warmtevraag Om een inschatting te maken van de verwachte energiebesparing van woningen tot 2050 is een analyse gemaakt van de woningvoorraad in Leidschendam-Voorburg (bouwjaar, energielabel, oppervlakte van de woningen). In Tabel 1 is te zien wat landelijk gezien de verwachte energiebesparing is voor een huis uit een bepaalde bouwperiode. Dit gaat uit van de isolatie die economisch rendabel is. Huizen van voor 1920 bijvoorbeeld, zitten vaak op een energielabel G en zijn tot een energielabel C of D te isoleren. Deze isolatiestap betekent een energiebesparing van 18%. Voor de verschillende bouwperiodes gelden verschillende besparingspotenties. Voor Leidschendam-Voorburg leidt dit model tot een totale besparingspotentie van circa 27% van de warmtevraag in bestaande woningen. Het besparingspotentieel van bedrijven is ca. 30% (het landelijk gemiddelde). Omdat bedrijven meer divers zijn dan huizen (een kledingwinkel en opslagloods zijn heel anders qua comforteisen en bouwstijl), heeft het besparingspotentieel hiervan een grotere onzekerheid. Het gat tussen de economische besparingspotentie van 27% en het beleidsdoel van 35% in 2050 wordt gevuld door bijvoorbeeld sloop/nieuwbouw van oude bebouwing, innovatie en de hoge efficiëntie . Huidige warmtevraag (TJ) Woningen Bedrijven Totaal

1.350 500 1.850

Toekomstige warmtevraag (TJ) 990 350 1.340

De gecombineerde warmtevraag voor bedrijven en woningen in Leidschendam-Voorburg zal circa 1.340 TJ/jaar zijn in 2050. Dit is dan ook de warmtevraag waarvoor we passende warmtebronnen moeten gaan zoeken.

Tabel 1. Voorspelde energiebesparing en verbetering van het energielabel door isolatie. We gaan uit van de isolatie die economisch rendabel is. De mogelijke besparing is berekend door (via kengetallen7) de warmtevraag van het huidige en het toekomstige energielabel te vergelijken. Voor uitgebreidere uitleg over gebruikte methodes en kentallen, zie bijlage C.

Hoge, midden- of lage temperatuur Naast de vraag hoevéél warmte er nodig is per wijk of woning, is ook van belang op welke temperatuur deze warmte beschikbaar moet zijn. Dit noemen we het warmteprofiel. De temperatuur waarop de warmte in de woning verspreid wordt via de radiatoren of vloerverwarming (de zogeheten afgifte-temperatuur) moet passen bij de mate van isolatie van het gebouw en het type radiator (en andere installaties). Hoe beter de woning geïsoleerd is, hoe lager de afgifte-temperatuur kan zijn (zie Tabel 1). Lagere temperatuur heeft als voordeel dat er meer duurzame warmtebronnen beschikbaar zijn, en het systeemrendement is vaak beter.

7

Bron: adviesbureau Greenvis

25

Woningen • Slecht geïsoleerde woningen, met energielabel G of F of bouwjaar voor 1940 hebben een beperkt aantal betaalbare isolatiemogelijkheden. Dit komt doordat er vaak geen spouwmuur aanwezig is en een deel van de woningen een beschermd aangezicht of monumentenstatus heeft. Als alleen economisch rendabele isolatiemaatregelen worden uitgevoerd, blijft de verbetering van het energielabel steken op label D of C. Hierdoor is ook in de toekomst waarschijnlijk een warmtevoorziening met hoge temperatuur nodig in deze woningen (vanaf ca 70°C). De aardgasvrije technieken die deze hoge temperatuur warmteafgifte met een redelijk rendement kunnen leveren zijn groen gas (waterstof en biogas), een hoge temperatuur warmtenet en in uitzonderingsgevallen biomassa. Ook zijn er hoge temperatuur warmtepompen met een redelijk rendement. • Woningen met gemiddeld isolatieniveau, energielabel B t/m E of bouwjaar tussen 1940 en 2005, kunnen na isolatie goed verwarmd worden met een afgifte-temperatuur van 55 tot 70°C: middentemperatuur. Geschikte aardgasvrije technieken zijn warmtenetten met een middentemperatuurbron, warmtenetten met lage-temperatuurbron waarbij op woningniveau de temperatuur verder verhoogd wordt, of (collectieve) warmtepompen.

• Goed geïsoleerde woningen, energielabel A of beter, of bouwjaar na 2005, kunnen meestal zonder verdere isolatie verwarmd worden op lage temperatuur (<55°C). Er is dan vaak wel een aanpassing aan de radiatoren nodig en soms aan het ventilatiesysteem. Daarna kunnen deze woningen verwarmd worden met vrijwel elke duurzame warmtevoorziening. Bedrijfspanden Voor kantoorpanden gelden vanaf 2023 strengere energie-eisen. Label C is vanaf dan minimaal vereist voor grotere kantoren (>100 m2). Voor kleinere bedrijfsgebouwen gelden deze regels niet. De verwachting is dat de eisen voor utiliteitsbouw en kantoren binnen de EU en binnen Nederland verder aangescherpt zullen worden. De verwachting is daarmee dat het merendeel van de kantoren in 2050 geschikt zal zijn voor lagere of middelhoge temperatuur warmte (zie Tabel 2). Bij andere bedrijfspanden hangt de warmtevraag sterk af van de functie van het gebouw. Zo is het vaak niet nodig om een opslagloods tot 20°C te verwarmen. Voor bedrijfspanden moet per pand gekeken worden welke warmtevoorziening volstaat.

Tabel 2. Voorspelde warmteprofielen bedrijven (exclusief industrie). Omdat voor kantoorpanden strengere regelgeving geldt, is de verwachting dat veel oudere kantoren grondig gerenoveerd (of getransformeerd) gaan worden. Daardoor is een groot deel van de kantoorpanden in de toekomst geschikt voor lagetemperatuurverwarming.

In Figuur 9 is voor clusters woningen, kantoren en overige utiliteit het warmteprofiel weergegeven: de afgifte-temperatuur die op termijn realistisch is. Op dit moment (2020) gebruiken bijna alle huizen in Leidschendam-Voorburg nog een cv-ketel met een hoge afgifte-temperatuur: alle huizen zou je daarom rood kunnen in kleuren op een gemeenteplattegrond. Wanneer alle huizen de besparingsstap zetten die past bij hun huis, verbetert hun warmteprofiel. Deze verbeterde warmteprofielen zijn per cluster van huizen op de kaart gezet. Overigens ligt de techniek die gekozen wordt voor de warmtevoorziening hiermee nog niet vast: voor elke temperatuurrange bestaan diverse individuele oplossingen (per woning) of collectieve (met een warmtenet, collectieve warmtepomp of een warmte-koudeopslag).

26

Figuur 9. Warmteprofiel gemeente Leidschendam-Voorburg: de afgifte-temperatuur die nodig is nadat alle rendabele isolatiestappen gezet zijn. We geven clusters weer van huizen met eenzelfde warmteprofiel. Individuele huizen zijn niet in kaart gebracht.

Concentratie van de warmtevraag Hoe de warmtevraag over de gemeente verdeeld is, is van belang voor de mogelijke alternatieven voor aardgas. Gebieden met een geconcentreerde warmtevraag (veel panden bij elkaar of panden met een hoge warmtevraag) kunnen geschikt zijn voor de aanleg van een (lokaal) warmtenet. Dit is dan een van de technische oplossingen die vergeleken wordt. Bij een lage warmtedichtheid liggen individuele oplossingen (zoals een warmtepomp) of duurzaam gas meer voor de hand. Voor Leidschendam-Voorburg is de concentratie van de toekomstige warmtevraag van woningen zichtbaar gemaakt in Figuur 10. In de huidige markt is vanaf 1000 GJ/ha en een minimumaantal woningen van ongeveer 200 (afhankelijk van de warmtebron) de kans op een rendabele business case voor een warmtenet groot. Onder de 500 GJ/ha is een warmtenet bijna nooit een realistische oplossing. Tussen 500 en 1000 GJ/ha hangt de financiële haalbaarheid af van de omstandigheden: het type warmtebron, de afstand tussen de woningen en de warmtebron, ondergronds ruimtegebruik en de gewenste afgiftetemperatuur zijn allemaal factoren die invloed hebben.

27

Figuur 10. De verwachte toekomstige warmtedichtheid in gemeente Leidschendam-Voorburg. De warmtedichtheid is gebaseerd op de warmtevraag die over blijft na besparingsmaatregelen zoals in Tabel 1. De warmtedichtheid is gemiddeld vrij hoog in de kernen Leidschendam en Voorburg. Dit komt vooral door de beperkte afstand tussen de woningen en/of aanwezigheid van gestapelde bouw. De Meeslouwerpolder in Stompwijk heeft ook een hoge warmtevraagdichtheid, onder andere vanwege de kwekerijen. Dit gebied heeft een andere warmtevraag dan de gebouwde omgeving en heeft een eigen verduurzamingsstrategie nodig.

28

Warmtenetten Warmtenetten (of collectieve oplossingen) bestaan uit leidingen onder de grond, die warm water transporteren van een warmtebron naar de woningen. Warmtenetten bestaan in verschillende soorten, maten en temperaturen. Er zit verschil in de temperatuur van de bron, en de temperatuur van de warmte die in de woning wordt aangeleverd. Zo kan een warmtenet op een temperatuur aangelegd worden die direct in de woning gebruikt kan worden – dat is mogelijk bij een wat hogere temperatuur van de bron. Ook kan een lage brontemperatuur in de woning of per wijk met een warmtepomp verder worden verhoogd. Waarom een warmtenet? Een deel van de beschikbare warmtebronnen is alleen in te zetten als er een warmtenet wordt aangelegd om de warmte van de bron te transporteren. Overschakelen op een warmtenet vraagt bovendien vaak een minder grote ingreep in de woning, dan overschakelen op een warmtepomp. De maandelijkse lasten (de afname van warmte en de kosten van het vastrecht) van een warmtenet zijn daarentegen vaak wel aanzienlijk hoger. Soms is een warmtenet de goedkoopste oplossing, maar alleen als de concentratie van de warmtevraag groot genoeg is (zie paragraaf X) en de ruimte in de ondergrond dit toe laat. Ruimtelijke inpassing Het inpassen van warmtenet-leidingen in de ondergrond vraagt de nodige ruimte. Deze is niet altijd beschikbaar in onze gemeente.

In de keuze voor warmtetechnieken zullen we hier dan ook goed rekening mee moeten houden. Verhoogde aanlegkosten voor een warmtenet kunnen in sommige situaties een doorslaggevend argument zijn om voor een andere techniek te kiezen. In andere gevallen kan een warmtenet, ondanks deze verhoogde aanlegkosten, nog steeds de goedkoopste oplossing zijn. Onderzoek hiernaar is onderdeel van het transitieproces per wijk. Prijzen en regelgeving Landelijk wordt de regelgeving over warmtenetten aangepast. Er is een nieuwe warmtewet aangekondigd voor 2022 . De verwachting is dat in ieder geval wordt vastgelegd dat als er een warmtenet in de wijk aanwezig is, bewoners het recht hebben op een aansluiting, maar niet de plicht om aan te sluiten. Een bewoner houdt dus de vrijheid om zelf voor de woning een andere oplossing te kiezen, zoals een warmtepomp. Wel vervalt hier op den duur de mogelijkheid om aardgas te gebruiken. De prijs van warmte uit een warmtenet wordt tot nog toe bepaald met het Niet Meer Dan Anders (NMDA)principe, waarbij de prijs gekoppeld is aan de prijs van aardgas. Ook dit staat momenteel ter discussie en gaat op termijn veranderen. In de nieuwe warmtewet zullen nieuwe afspraken worden gemaakt over de prijstelling. De gemeente houdt de landelijke ontwikkelingen en nieuwe wetgeving in de gaten.

4.2 Warmtebronnen In dit hoofdstuk noemen we welke warmtebronnen in Leidschendam-Voorburg beschikbaar zijn om in 2050 in de overgebleven warmtevraag te voorzien. We noemen eerst de warmtebronnen die individueel (per woning of appartementencomplex) in te zetten zijn, daarna de bronnen die geschikt zijn voor een warmtenet. Warmtebronnen die weinig kansrijk zijn in Leidschendam-Voorburg, zijn toegelicht in bijlage E. Ter vergelijking: de totale warmtevraag die we verwachten in 2050 is ca. 1.340 TJ (zie paragraaf 4.1).