Onderzoeksrapport Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden

27

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

—

—

—

—

28

volgens de coöperatie in negen maanden gerealiseerd had kunnen worden. Volgens de interviewpartners is de belangrijkste reden voor het trage proces dat de gemeentelijke organisatie verkokerd is. Versnelling hiervan is noodzakelijk om ambitieuze doelen voor hernieuwbare energie te realiseren. De aanpak met de wijkambassadeurs effectief lijkt te zijn, gezien de stijging in het aantal subsidieaanvragen en aanvragen voor de duurzaamheidslening sinds de ambassadeurs actief zijn in Leiden. De nieuwe prestatieafspraken met woningbouwcorporaties effectiever en concreter lijken te worden, met CO2-reductie als meetpunt in plaats van labelstappen. Omdat het proces van afspraken maken nog aan de gang is, kunnen we echter nog geen definitieve beoordeling maken. De uitstel van de aanleg van de warmtetransportleiding over Oost de ambities van de gemeente Leiden om wijken aardgasvrij te maken in de weg staat. De vraag hierbij is in hoeverre de vertraging te wijten is aan het Leidse beleid. Enerzijds had de gemeente het traject kunnen versnellen door mee te investeren, anderzijds had dit grote financiële risico’s met zich meegebracht. De gemeente Leiden terughoudend is in het gebruiken van de wettelijke verplichtingen als stok.

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Circulaire economie 4.1

Voortgang op de doelstellingen In de Duurzaamheidsagenda geeft de gemeente Leiden aan naar minder afval, minder zwerfafval en ‘fors’ minder restafval te streven. Figuur 7 zien dat de gemiddelde afvalproductie van Leidenaren in 2018 met 45 kilogram is afgenomen ten opzichte van 2013. Figuur 7 - Voortgang van de doelstelling minder afval 450

406

416

406

405

400

376

361

350

kg/inwoner

300 250 200

150 100 50

0 2013

2014

2015

2016

2017

2018

Totaal aangeboden huishoudelijk afval

Bron: CBS.

Naast een afname in de totale hoeveelheid afval, streeft Leiden naar een afname van de hoeveelheid restafval naar respectievelijk 185 en 175 kg per inwoner in 2020 en 2022. Figuur 8 laat zien dat ook de totale hoeveelheid huishoudelijk restafval in de periode 20102018 is afgenomen. Meer recente cijfers zijn noodzakelijk om te kunnen beoordelen of het doel wordt gerealiseerd. De gemeente verwacht het afvalscheidingspercentage met het toepassen van nascheiding omhoog te kunnen brengen.

29

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Figuur 8 – Voortgang van de doelstelling minder restafval 300

kg per inwoner

250

200 150 100 50 0 2013

2014

2015

2016

Huishoudelijk restafval

2017

2018

2019

2020

2022

Gemeentelijke doelstelling

Bron: CBS.

Wat betreft zwerfafval laat de Stads- en Wijkenquête (Gemeente Leiden, 2019g) zien dat het percentage Leidenaren dat overlast ervaart van zwerfafval schommelt, zie Figuur 9. Sinds 2015 is een dalende lijn zichtbaar. Figuur 9 – Overlast van zwerfvuil door Leidenaren 50% 45%

47% 43%

43% 40%

40%

38%

35%

%

30% 25% 20% 15%

10% 5% 0%

2011

,e

2013

2015

2017

2019

Percentage Leidenaren dat 'behoorlijk wat' tot 'zeer ernstig' zwerfvuil ervaart

Bronnen: Jaarstukken 2018 (Gemeente Leiden, 2019c) en Stads- en Wijkenquête 2019 (Gemeente Leiden, 2019g).

30

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

4.2

Bijdrage Leids beleid aan doelbereik Circulaire economie is een breed beleidsveld binnen de gemeente Leiden. Het gaat niet alleen om de afvalinzameling (een kerntaak van de gemeente), maar ook om het verminderen van materiaalgebruik in bredere zin (niet alleen verminderen van afval), maatschappelijk verantwoord inkopen en de reductie van zwerfafval. Onderstaand bespreken we een aantal belangrijke beleidsmaatregelen. Daarnaast is Leiden ook op andere manieren actief op het gebied van de circulaire economie 21.

Afvalinzameling en –scheiding De gemeente Leiden heeft in 2018 het afvalbeleid geactualiseerd. Ze is overgegaan op nascheiding van pmd-afval, doet onderzoek naar de mogelijkheden voor gft-inzameling bij de hoogbouw, onderzoek naar een tweede afvalbrengstation en bij 1.000 woningen minicontainers voor papier uitgezet. Daarnaast zijn er nog andere (kleinere) acties, zoals invoering van een ja-sticker tegen folders en het verder professionaliseren van de textielinzameling. Eén van de belangrijkste maatregelen is de invoering van nascheiding in 2019 van pmdverpakkingen (plastic en metalen verpakkingen en drankenkartons). Met nascheiding zou namelijk gemakkelijker een hoger scheidingspercentage behaald kunnen worden dan met bronscheiding. Ook is Leiden een sterk bebouwde gemeente waardoor uitbreiding van de capaciteit van verzamelcontainers voor plastic afval voor ruimtegebrek zou zorgen. De meningen over de effectiviteit van bron- versus nascheiding lopen uiteen. De heer Tinga, beter bekend als Plastic Soup Surfer, is niet positief over de stap en geeft aan dat bronscheiding bijdraagt aan bewustwording van Leidenaren van plastic vervuiling en hen handelingsperspectief biedt om plastic vervuiling bij de bron aan te pakken. Nascheiding zou dus het verantwoordelijkheidsgevoel van inwoners op gebied van duurzaamheid en herwaardering van materialen doen afnemen.

Volgens hem is het creëren van een gevoel van verantwoordelijkheid en handelingsbereidheid bij burgers noodzakelijk om naar een circulaire economie te gaan. Hoogleraar Ernst Worell sluit zich hierbij aan.22 Net zoals de heer Tinga noemt hij het belang van het bewustwordingseffect, en verwijst hierbij naar één van zijn eerdere studies waaruit blijkt dat mensen hun aankoopgedrag aanpassen en het milieubewustzijn van mensen groter is wanneer zij bewuster met hun afval omgaan (Werff, et al., 2019). Ook leidt bronscheiding volgens hem tot een schonere stroom, zeker als bron- en nascheidingstechnieken worden gecombineerd. Het enige voordeel van nascheiding is volgens hem dat mogelijk meer materiaal ingezameld kan worden dat anders niet gescheiden zou worden. Er zijn echter ook voorstanders van nascheiding. Volgens de gemeente Leiden kan 3-4 keer meer afval gescheiden worden door nascheiding dan voorheen via bronscheiding. Volgens het afvalinzamelbedrijf Omrin is de kwaliteit van nagescheiden afval juist hoger, omdat machines meer voorspelbaar zijn dan mensen. Ook hoogleraar Peter Rem van de TU Delft geeft aan dat de kwaliteit van nagescheiden afval hoger is. Daar komt bij dat nascheiden van afval in Leiden goedkoper is en het minder inspanningen kost voor de burger om het afval te scheiden.

We kunnen daarmee concluderen dat de meningen over de effectiviteit van bron- versus bronscheiding verdeeld zijn en er verschillende argumenten een rol spelen. Nascheiden kent een aantal voordelen (goedkoper, minder inspanningen voor de burger), maar ook nadelen, alhoewel de meningen over het effect verdeeld zijn.

________________________________

31

21

Onder andere masterclasses circulaire economie (winter 2018-2019), het tekenen van het Betonakkoord (eind

22

2019), oprichting en deelname aan Cirkelregio-071. Email 25 juni 2020.

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Kringloopbedrijf Een belangrijke instelling om de circulaire economie te bevorderen is het kringloopbedrijf, dat is gevestigd aan de overkant van de milieustraat. De kringlooporganisatie van de gemeente is 3-4 jaar geleden een eigen stichting geworden en heeft meerdere winkels in Leiden. Het kringloopbedrijf zamelt ook wit- en bruingoed (o.a. koelkasten en computers) in. Gemeenten hebben een inzamelplicht voor elektronische apparatuur. Deze plicht vult het kringloopbedrijf voor de gemeente Leiden in. Eén van de filialen in Leiden is geen kringloopwinkel, maar een winkel/ambachtswerkplaats waar dingen gemaakt en verkocht worden die gemaakt zijn van onverkoopbare restmaterialen vanuit de kringloop (Circulair Warenhuis). Op dit moment worden de volgende stappen gezet op het gebied van scheiden van deze restmaterialen en het vinden van toepassingsmogelijkheden voor hergebruik. De samenwerking tussen het kringloopbedrijf en de gemeentelijke organisatie verloopt volgens gesprekspartners goed. Toen het warenhuis een stichting werd, heeft de gemeente een DVO (dienstverleningsovereenkomst) opgesteld, waarin beschreven is welke activiteiten het warenhuis voor de gemeente uitvoert. Daarin staat dat het warenhuis huisraad aan huis ophaalt of inneemt op de locatie, dat ze het wit- en bruingoed aan huis ophaalt of inneemt, dat ze periodiek rapporteren.

Hier staat ook een vergoeding tegenover. Gesprekspartners zijn tevreden over hoe de processen verlopen.

Maatschappelijk verantwoord inkopen (MVI) Leiden zet in op maatschappelijk verantwoord inkopen. Volgens de opgavemanager circulaire economie heeft Leiden een goed MVI-beleid, maar kan er nog een stap gemaakt worden naar het implementeren van MVI in de organisatie. Iedereen in de organisatie zou zich bij concrete inkooptrajecten verantwoordelijk moeten voelen voor MVI. Om dit te realiseren, zou beter moeten worden samengewerkt in de organisatie tussen beleidsmedewerkers en verantwoordelijken voor de bedrijfsvoering (opdrachtgevers, inkopers). Om MVI beter toe te kunnen passen, is het belangrijk dat beleidsmedewerkers op de hoogte zijn van bedrijfsvoeringstrajecten en dat MVI onder de aandacht komt bij directeuren. Ook de Leidse MilieuRaad wijst het college van B&W in een advies over de strategie Circulaire Economie erop dat MVI een veel prominentere plaats moet krijgen bij aanbestedingen (LMR, 2019). Dit kan bijvoorbeeld door MVI-gunningscriteria voldoende gewicht te geven in aanbestedingen. Om het toepassen van MVI te monitoren, maakt de gemeente gebruik van de MVIzelfevaluatietool van de Rijksoverheid. De gemeente wil een Actieplan MVI 2.0 opstellen, waarbij een procesregisseur moet gaan zorgen voor de juiste governance structuur.

Het nieuwe MVI-beleid zal zich waarschijnlijk jaarlijks gaan richten op een aantal MVIthema’s23 waar de gemeente zich maatschappelijk mee bezig houdt en waarop zij versnelling wil gaan brengen voor de eigen bedrijfsvoering. Op deze manier kan geleerd worden van de opgedane ervaringen. De keuze voor de MVI-thema’s moet nog worden gemaakt.

________________________________ 23

PIANOo, expertisecentrum Aanbesteden van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat, onderscheidt de volgende MVI-thema’s: Internationale sociale voorwaarden, social return, milieuvriendelijk inkopen, biobased inkopen, circulair inkopen, innovatiegericht inkopen en MKB-vriendelijk inkopen (PIANOo, 2020).

32

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Gescheiden inzameling afval bij horecabedrijven De gemeente heeft ook de opzet van een project gesubsidieerd waarbij ingezet wordt op gescheiden inzameling van afval bij de horecabedrijven. Het project rondom het gescheiden inzamelen van afval bij horecabedrijven is onderdeel van een groter afvalproject van de Stichting Duurzame Horeca Leiden. In het bredere afvalproject wordt ook gewerkt aan plasticvrije terrassen om plastic zwerfafval in de grachten terug te dringen en het bundelen van leveringen aan de rand van de stad om deze met elektrisch vervoer naar de binnenstad te brengen (zie ook Paragraaf 6.2). De stichting ontvangt € 60.000 aan ondersteuning van de gemeente Leiden voor dit afvalproject. Tot op heden werken zo’n 10-15 horecaondernemers mee om hun afval in vijf stromen te scheiden. Het bedrijf InzamelHelden zamelt deze dagelijks of soms zelfs meerdere keren per dag met een elektrische bakfiets in. Het uitgangspunt is om het project kostenneutraal uit te voeren, doordat de hogere transportkosten van het inzamelen opgeheven worden door de lagere verwerkingskosten. Alhoewel het project nog in de opstartfase zit, worden hiermee wel concrete stappen gezet om emissies in de binnenstad terug te dringen en bedrijfsafval te recyclen.

Statiegeldproject Leidens Ontzet Het Leidens Ontzet was het eerste stadsbrede gratis feest waarbij 150 ondernemers samen zijn gaan werken om het statiegeldbekersysteem in te voeren. Het statiegeldproject is van de grond gekomen door een aantal factoren die er gezamenlijk voor zorgen dat momentum ontstond: — De Europese Single-use plastics directive die regels voorschrijft om beleid te ontwikkelen om wegwerpbekers tegen te gaan. — De algehele aandacht voor plastic nam toe, bijvoorbeeld door het project canal cups: het vissen van plastic beter uit de Leidse grachten heeft veel verontwaardiging opgeleverd. — Leiden heeft een groen college. — Omslag bij de belangenvereniging van ondernemers: de stad Gent werkte al langer met statiegeldbekers, wat heeft geholpen bij het creëren van draagvlak bij horeca en de stad als geheel. De gemeente was verantwoordelijk voor de regelgeving en heeft een kader gesteld: ondernemers waren gedwongen om de bekers in te nemen. Ook heeft de gemeente Leiden subsidie beschikbaar gesteld en daarnaast de horeca ondersteund met bijvoorbeeld het gratis verlenen van vergunningen.

Dit vinden wij een voorbeeld van zeer succesvol beleid op het gebied van tegengaan van zwerfafval en de plastic soup, omdat het de gemeente Leiden als eerste gemeente in Nederland gelukt is om een stadsbreed statiegeldproject in te voeren, waarbij naar schatting ruim 500.000 plastic wegwerpbekers zijn bespaard (Werkgroep LeidsGlas, 2020). Het project heeft een voorbeeldfunctie voor andere steden in Nederland omdat de ervaringen kunnen worden verspreid.

4.3

Conclusies circulaire economie Leiden laat positieve ontwikkelingen zien wat betreft het terugdringen van afval, restafval en zwerfafval in de gemeente Leiden. Belangrijke beleidsmaatregelen in Leiden zijn de keuze voor nascheiding van pmd, het faciliteren van het kringloopcentrum, maatschappelijk

33

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

verantwoord inkopen, gescheiden inzameling van afval bij de horeca en invoering van statiegeld tijdens het Leids Ontzet. Een aantal van deze ontwikkelingen zijn zeer positief. De invoering van statiegeld tijdens een stadsbreed feest is een unicum in Nederland en een effectieve manier om plastic zwerfafval terug te dringen. Dit project kan hiermee een voorbeeldfunctie vervullen richting andere gemeenten met grote evenementen (zoals de Vierdaagsefeesten in Nijmegen). Ook zien we dat Leiden met concrete projecten de horeca stimuleert om haar afval te scheiden en emissieloos in de stad op te halen. Op het gebied van MVI heeft de gemeente nog (flinke) stappen te zetten. Tot op heden zijn de opdrachtgevers nog onvoldoende bewust van de verantwoordelijkheid. Het viel ons tijdens de interviews wel op dat beleidsmedewerkers zich hier bewust van zijn en actief zijn om hier binnen de organisatie verandering in te brengen. Om de hoeveelheid gescheiden inzameling te vergroten, heeft de gemeente ervoor gekozen om over te stappen van bronscheiding naar nascheiding. Om de levensduur van producten te verlengen stimuleert de gemeente kringloopwinkels.

34

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Klimaatadaptatie en vergroening 5.1

Voortgang op de doelstellingen voor biodiversiteit De Duurzaamheidsagenda noemt drie doelen op gebied van biodiversiteit: 1. Uitbreiding en verbinding van groen voor biodiversiteit en recreatie. 2. Bewoners vergroenen mee. 3. Biodiversiteit als uitgangspunt. Indicatoren om de voortgang te meten zijn het aantal waargenomen soorten in de stad, het rapportcijfer dat Leidenaren geven voor de recreatieve waarde en het aantal hectare groen in de stad. Uit de Jaarstukken 2018 blijkt dat het aantal waargenomen soorten in Leiden gedurende de afgelopen jaren is toegenomen (zie Figuur 10). De gemeente baseert zich hierbij op gegevens van Waarneming.nl. Dit is een website die natuurwaarnemingen van vrijwilligers opslaat en deelt. In hoeverre deze ontwikkeling ook daadwerkelijk representatief is voor het aantal waargenomen soorten in Leiden, kunnen we echter moeilijk beoordelen. Vrijwilligers kunnen immers ook meer intensief zijn gaan monitoren. Figuur 10 – Aantal waargenomen soorten in de gemeente Leiden 1800

1.632

Aantal waargenomen soorten

1600 1400

1.275

1200 1000

982

1.039

1.111

800

600 400 200 0 2013

2014

2015

2016

2017

2018

Aantal waargenomen soorten

Bron: Jaarstukken 2018 (Gemeente Leiden, 2019c).

Het rapportcijfer dat Leidenaren geven aan de recreatieve waarde van groen en water is de afgelopen jaren toegenomen, zie Figuur 11. Deze is gestegen van een 6,6 in 2013 naar een 7,2 in 2019.

35

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Figuur 11 – Rapportcijfer recreatieve waarde groen en water 8

6,6

7

7

7,1

7,2

2015

2017

2019

Rapportcijfer

6 5 4 3 2

1 0 2013

Rapportcijfer recreatieve waarde groen en water

Bronnen: Jaarstukken 2018 (Gemeente Leiden, 2019c) en Stads- en Wijkenquête 2019 (Gemeente Leiden, 2019g).

Figuur 12 laat zien dat er geen stijgende lijn zichtbaar is in het oppervlakte groen in de gemeente. De oppervlakte is tussen 2010 en 2018 min of meer constant gebleven. Figuur 12 – Ontwikkeling in aantal hectare groen in de gemeente Leiden 700

600

596

596

584

592

500

ha

400

300 200 100

0 2010

2012 Gegevens CBS

2015

2018

Gegevens GBI

Bron: Jaarstukken 2018 (Gemeente Leiden, 2019c).

Alhoewel deze trends wel iets weergeven, is het op basis hiervan moeilijk om te beoordelen wat de daadwerkelijke prestaties in Leiden zijn op het gebied van biodiversiteit. Dit komt ook omdat er discussies zijn over wat er precies wordt bedoeld met biodiversiteit en groen. Het oppervlakte groen geeft wel weer hoe de hoeveelheid groen zich ontwikkelt, maar niet wat de kwaliteit is van de natuur en/of de zeldzaamheid van de soorten die er voorkomen.

36

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Daarbij gaf de Leidsche MilieuRaad in een advies aan dat dat alleen soortenaantallen niet voldoende zijn, bij biodiversiteit ook de diversiteit in habitats beoordeeld moet worden (leefgebieden van planten en dieren), en ook de bodemstructuur ook aangepakt moet worden om de biodiversiteit te verbeteren. Wij onderschrijven dit advies, alhoewel we ook onderkennen dat het meten van biodiversiteit een complexe opgave is.

5.2

Voortgang op de doelstelling waterbestendige en klimaatrobuuste stad In de Duurzaamheidsagenda staat dat de gemeente Leiden naar een afname van het aantal locaties met wateroverlast streeft. In de Jaarstukken 2018 (Gemeente Leiden, 2019c) wordt dit verder gespecificeerd naar ‘geen locaties met problemen van verwerken hemelwater in 2020’. Daarnaast wil Leiden de effecten en anticipatiemogelijkheden van klimaatverandering in beeld brengen. Er is door de gemeente Leiden echter nog niet gerapporteerd over het aantal locaties met wateroverlast.

5.3

Bijdrage Leids beleid aan doelbereik Uit de interviews blijkt dat, naast een aantal concrete maatregelen die vooral in de openbare ruimte worden genomen, de gemeente vooral nog in onderzoekende fase is welke maatregelen effectief kunnen zijn op het gebied van klimaatadaptatie. Hiertoe heeft ze een klimaatstresstest uit laten voeren (zie Tekstbox 4). Tekstbox 4 - Klimaatstresstest Met de klimaatstresstest heeft Leiden de gevolgen van klimaatverandering op het gebied van wateroverlast, hitte, droogte en overstroming in beeld laten brengen. De gemeente heeft het waterschap (hoogheemraadschap van Rijnland) hierbij in een vroeg stadium betrokken. Uit deze stresstesten komt naar voren dat de grondwaterstand in Leiden gemiddeld vrij hoog is, waardoor er niet direct problemen ontstaan bij droogte zoals dit in delen van het zuiden en oosten van het land wel het geval is. Wel blijkt uit de stresstest dat is er een mogelijk risico bestaat dat houten funderingen droog komen te staan. De gemeente doet hier nu verder onderzoek naar. Hittestress speelt vooral bij versteende locaties in de stad, zoals bedrijventerreinen en de binnenstad. Leiden kan ervoor zorgen dat wateroverlast optreedt na hevige neerslag doordat hemelwater niet goed kan infiltreren. Dit speelt vooral in de laagst liggende wijken.

Naar aanleiding van de knelpunten die uit de klimaatstresstest naar voren komen, zal de gemeente risicodialogen gaan voeren. In deze gesprekken gaat de gemeente, o.a. met het hoogheemraadschap van Rijnland, in gesprek over de mogelijk maatregelen om deze knelpunten aan te pakken.

Belangrijke projecten op het gebied van klimaatadaptatie en biodiversiteit, sinds de start van het duurzaamheidsprogramma, zijn: — Rioleringen worden vervangen en een gescheiden (afvalwater en hemelwater) rioolstelsel aangelegd. Ook wordt de capaciteit vergroot zodat meer opgevangen kan worden. Deze wijkvervangingen worden gecombineerd met bovengrondse maatregelen zoals vergroening om de infiltratie te vergroten. Volgens de gesprekspartners gaan de meeste gemeentelijke middelen die worden ingezet ten behoeve van klimaatadaptatie naar rioolvervangingsopgaven. — Bewustwordingscampagnes: biodiversiteit en klimaatadaptatie Operatie Steenbreek en Tegel d’r uit en plant erin/Tuinman & Tuinman/netwerk Groen Dichterbij 071/Samen aan de slag. — Leiden heeft het convenant klimaatadaptief bouwen van de provincie Zuid-Holland getekend (Convenant Klimaatadaptief Bouwen, 2018). In het convenant is afgesproken

37

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

—

—

— — — — —

om nieuwbouwlocaties zo klimaatadaptief mogelijk in te richten. Ook de woningcorporaties in Leiden zijn ondertekenaar van dit convenant. Leiden doet binnen het Europese SPONGE2020-project kennis op over de effecten van klimaatverandering en de mogelijke oplossingen. De technische en ruimtelijke oplossingen die hieruit naar voren komen, maar ook de aanpak van de bewonersparticipatie, moeten als voorbeeld dienen voor toekomstige projecten in Leiden. Leiden is onlangs geselecteerd als een van de 10 Europese BiodiverCities. Het project BiodiverCities verzamelt praktische voorbeelden van manieren om de stad meer en beter te betrekken bij het monitoren en versterken van de biodiversiteit. De gemeente Leiden werkt hiervoor samen met het museum en onderzoeksinstituut Naturalis en de Universiteit Leiden. Naturalis is het nationaal onderzoeksinstituut op het gebied van biodiversiteit. Aanwijzen van plant- en diersoorten die kenmerkend zijn voor Leiden en betrekken van burgers bij de monitoring daarvan. Opstellen van Klimaateffectkaarten en stresstest light. Uitvoeren pilots waterbestendige stad in Stationsgebied, Lakenplein en Noorderkwartier Oost (SPONGE). Uitvoering Groen dakensubsidie. Opdoen van kennis ten behoeve van de (regionale) omgevingsvisie op gebied van water, energie en biodiversiteit.

Volgens de gesprekspartners uit de gemeentelijke organisatie is er veel waardering voor de manier waarop Leiden samen met de stad de vergroeningsopgave uitvoert. Ook de gesprekspartner van het waterschap gaf aan dat de samenwerking tussen de gemeente en het waterschap op het gebied van klimaatadaptatie goed verloopt. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de samenwerking rondom het uitvoeren van de klimaatstresstesten, waarbij de gemeente het hoogheemraadschap vroegtijdig heeft betrokken bij de selectie van een ingenieursbureau (opdrachtgunning). Wel valt ons op dat de gemeente richting bewoners nog voornamelijk inzet op communicatieve instrumenten. De gemeente maakt nog weinig gebruik van fiscale instrumenten, zoals het differentiëren van de rioolheffing. Alhoewel dit nog in weinig gemeenten in Nederland gebeurt, laat een evaluatie in Venray zien dat dit potentieel een kosteneffectieve manier kan zijn om inwoners te stimuleren om hun tuin te vergroenen. Huishoudens of bedrijven in Venray die zijn aangesloten op het riool van de gemeente, moeten namelijk betalen voor het inzamelen en verwerken van regen, sneeuw en hagel (hemelwater). Niet iedereen hoeft echter de kosten voor afvoer van hemelwater te betalen. Als het hemelwater niet in het gemeentelijk riool komt via dak, trottoir, terras en/of regenpijp hoeft geen heffing te worden betaald.

Hiermee wordt afvoer in de tuin en daarmee vergroening gestimuleerd (bij een betegelde tuin kan het water immers niet goed wegzakken in de grond). Het lijkt om een kosteneffectieve maatregel te gaan. De gemeente Venray heeft de maatregel geëvalueerd en geconcludeerd dat de kosten voor afkoppeling bij particulieren veel lager zijn dan het nemen van maatregelen in de openbare ruimte, zoals extra waterberging of vergroting van de riolen. Het gaat daarmee om een kosteneffectieve maatregel, ook als de kosten voor overhead en urenbesteding van de gemeente worden meegenomen.

Een aandachtspunt hierbij is volgens gesprekspartners dat de grondwaterstand in sommige wijken van Leiden hoog staat. Afkoppeling van de riolering zal daarom mogelijk niet in alle wijken mogelijk zijn. Prikkels om te ontstenen vergen daarom maatwerk.

38

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

5.4

Conclusie De monitoring op de voortgang van de doelen op het thema biodiversiteit laat zien dat het rapportcijfer dat Leidenaren geven aan de waarde van groen en water is gestegen. Ook is het aantal planten – en diersoorten dat vrijwilligers hebben waargenomen gestegen; de oppervlakte groen is echter niet gestegen. Op het thema klimaatadaptatie is de voortgang nog niet gemonitord; de gemeente is nog zoekende naar geschikte indicatoren en wil daarvoor graag aansluiten bij nationale ontwikkelingen waarin gezocht wordt naar geschikte indicatoren. Een aandachtspunt bij de monitoring van biodiversiteit is dat er discussies zijn over wat verstaan wordt onder biodiversiteit en groen en of dit niet verder geconcretiseerd moet worden. In een advies van de Leidse MileuRaad is nadrukkelijk aangegeven dat bijvoorbeeld ook de kwaliteit van de bodem en het de diversiteit in habitats (leefgebieden) meegenomen dient te worden. Wij onderkennen echter dat het hanteren van geschikte indicatoren voor biodiversiteit een complexe opgave is. De gemeente Leiden heeft verschillende projecten gestart op het thema klimaatadaptatie en biodiversiteit. De gesprekspartner vanuit het waterschap gaf daarbij aan dat de samenwerking goed verloopt.

Alhoewel een overzicht van projecten en daarbij ingezette financiële middelen ook op dit thema ontbreekt, lijken de meeste middelen te zijn gegaan naar de inrichting van de openbare ruimte en de aanleg van een gescheiden rioleringsstelsel. De gemeente bezit echter zo’n 50% van de openbare ruimte. Om particulieren te stimuleren om privéterreinen te vergroenen, kiest de gemeente vooral voor een participatieve aanpak (naast het vertrekken van subsidies voor groene daken). De gemeente zou kunnen overwegen om ook meer fiscale stimulering toe te passen, omdat een eerdere evaluatie in Venray liet zien dat dit een goedkopere manier is om water te bergen dan aanpassingen in de openbare ruimte. Hiertoe dient eerst te worden onderzocht hoe zo’n financiële stimulans er in de praktijk uitziet, omdat sommige wijken in Leiden door de hoge grondwaterstand mogelijk drassig kunnen worden bij ontstenen.

39

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Duurzame mobiliteit 6.1

Voortgang op de doelstelling duurzamere mobiliteit In de Duurzaamheidsagenda heeft de gemeente Leiden het doel geformuleerd van een verschuiving naar duurzame en slimmere mobiliteit door meer fietsbewegingen en ovgebruik. Om de voortgang te meten heeft de gemeente de indicator ‘aantal fietsritten op 25 telpunten gemiddeld per werkdag’ opgenomen in de Jaarstukken 2018. De gemeente streeft naar circa 66.500 fietsritten in 2020. In 2016 en 2017 werd deze streefwaarde al behaald, namelijk respectievelijk 72.800 en 72.300 fietsritten (Gemeente Leiden, 2019c). De gemeente Leiden heeft geen indicator opgenomen over het gebruik van openbaar vervoer. Gegevens van kennisplatform CROW laten zien dat ov-gebruik vrij constant is gebleven in de periode 2007-2017, zie Tabel 2. Het hogere aandeel ov-verplaatsingen in 2017 ten opzichte van 2007 kan verklaard worden door een afname in de totale hoeveelheid verplaatsingen per inwoner. Tabel 2 – Aandeel verplaatsingen met openbaar vervoer als percentage van totaal aantal verplaatsingen per dag Jaar

Aandeel ov-verplaatsingen

2007

8,2%

2013

7,9%

2015

8,0%

2017

9,2%

Bron: (CROW, sd).

6.1.1 Voortgang op de doelstelling schonere lucht Indicatoren die de gemeente Leiden heeft opgenomen om de doelstelling schonere lucht, betere gezondheid te meten, zijn het aantal elektrische en hybride personenauto’s en het aantal hoofdwegen met stikstofgehalte >35 µg/m3. De gemeente heeft geen streefwaarde opgenomen voor het aantal elektrische en hybride personenauto’s. Figuur 13 laat zien dat het totale aantal geregistreerde hybride en elektrische personenauto’s in de gemeente Leiden is toegenomen in de periode 2013-2018. Het jaar 2019 laat echter een afname zien in 2019 ten opzichte van 2018, dit komt door een afname in het aantal hybride personenauto’s. Het aandeel hybride en elektrische auto’s in het totaal aantal personenauto’s in Leiden is in de periode 2013-2019 toegenomen van 1,6% naar 3,4%.

40

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Figuur 13 – Aantal geregistreerde hybride en elektrische personenauto’s 1600 1400

Aantal auto's

1200 1000 800 600 400

200 0 2013

2014

2015

Hybride personenauto's (HEV)

2016

2017

2018

2019

Elektrische personenauto's (FEV en PHEV)

Bron: Klimaatmonitor (Rijkswaterstaat, sd. a).

De gemeente houdt de luchtkwaliteit in de gaten met de indicator ‘aantal hoofdwegen met stikstofgehalte >35 µg/m3’. Volgens de Jaarstukken 2018 schommelde dit aantal in de periode 2013-2016. Het is daarmee onduidelijk of de gemeente deze aantallen heeft kunnen terugbrengen naar 5 (2018), 2 (2019) en 0 (2020). Tabel 3 – Aantal hoofdwegen met stikstofgehalte >35 µg/m3 in de gemeente Leiden Jaar

Aantal hoofdwegen met stikstofgehalte >35 µg/m3

2013

8

2014

10

2015

6

2016

7

Bron: (Gemeente Leiden, 2019c).

6.2

Bijdrage Leids beleid aan doelbereik De gemeente Leiden voert verschillende projecten uit om de mobiliteit te verduurzamen. Belangrijke projecten binnen het thema duurzame mobiliteit zijn: —

41

Zero Emission Stadslogistiek ten behoeve van een autoluwe binnenstad De gemeente Leiden heeft de Green Deal Zero Emission Stadslogistiek getekend, wat inhoudt dat de gemeente de binnenstad vanaf 2025 emissieloos wil bevoorraden. Het project Zero Emission Stadslogistiek hangt samen met de ambitie van schone luchtkwaliteit in de binnenstad en een autoluwe binnenstad met meer ruimte voor fietsers, voetgangers en openbaar vervoer. Om de binnenstad emissieloos te kunnen bevoorraden, wil de gemeente stadsdistributiepunten (transferia) aan de rand van de stad creëren. Hier komen de wat vervuilende grote vrachtwagens aan en worden goederen gebundeld en naar de binnenstad vervoerd met elektrische bakfietsen of

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

lichte elektrische voertuigen. De ‘last mile’ vindt dus plaats via elektrisch vervoer of waterstof aangedreven vervoer. Bij het tot stand brengen van de transferia neemt de gemeente vooral een rol in het samenbrengen van partijen om draagvlak te creëren en zulke hubs rendabel te maken. —

Faciliteren elektrische laadinfrastructuur De gemeente stelt aanbieders van elektrische laadpalen in staat deze palen te plaatsen. Zij bekostigen de plaatsing zelf. De gemeente maakt wel kosten voor vergunningen en het toetsen van aanvragen. De gemeente wil van vraaggestuurd (reactief) naar strategisch (proactief) plaatsen van elektrische laadpalen. Ook heeft zij de ambitie om laadpleinen te creëren, met meerdere laadmogelijkheden voor het opladen van elektrische auto’s (bijvoorbeeld 10-20 auto’s). Hiertoe is een verkenning uitgevoerd waarin de vraag naar laadpalen is onderzocht. Zulke laadpleinen zijn ook nodig voor de elektrische bestelbusjes ten behoeve van emissievrije stadslogistiek. Het liefst wil de gemeente toe naar elektrische deelmobiliteit, in plaats van elke inwoner een eigen elektrische auto. De laadpalen worden ook dan ook geplaatst in garages ten behoeve van bezoekers van buiten de stad en forenzen. Het uiteindelijke doel is minder vervoersbewegingen.

—

Leidse Ring Noord Dit is een ringweg project waar al zes jaar aan gewerkt wordt. Hier is vorig jaar een nieuw kaderbesluit over genomen. Dit besluit laat zien dat het project voorheen gericht was op autoverkeer, maar dat nu meer aandacht gaat naar het autoverkeer goed om te stad te leiden en tegelijkertijd een bijdrage leveren aan de modal shift naar schoon vervoer (bijvoorbeeld ruimte bieden aan openbaar vervoer). Het project wordt nu gekoppeld aan de uitbreiding van fietsfaciliteiten

—

Aanscherpen parkeernormen Gelijktijdig met de parkeervisie heeft het college van B&W beleidsregels voor parkeernormen opgesteld. Voorheen was Leiden een gemeente die veel parkeerplekken creëerde ten opzichte van het werkelijk autobezit (Leiden bungelde onderaan de lijst van Nederlandse gemeenten). Er was dus een surplus aan parkeerplekken. Nu wordt voorgesteld om de autoparkeernormen naar beneden te stellen (een voorbeeld is een parkeernorm van nul in het stationsgebied) om de woningbouwopgave beter te faciliteren en om de ruimte te benutten om fietsparkeernormen te stellen. Deze beleidsregels moeten na het vaststellen van de parkeervisie definitief vastgesteld worden.

(Elektrisch) openbaar vervoer De stadsdienst van bussen in Leiden is elektrisch geworden en station de Vink heeft een laadplein voor de elektrische bussen. De gemeente is samen met de provincie opgetrokken om de laadinfrastructuur te regelen om dienstbaar te kunnen zijn aan een schone busvloot. De gemeente Leiden lobbyt nu samen met de regio bij de provincie opdat de toekomstige vervoerder de huidige elektrische bussen blijft gebruiken (er loopt een nieuwe busconcessie). Alhoewel de gemeente hier geen directe zeggenschap heeft, vinden wij het verstandig beleid om in regionaal te verband te lobbyen bij de provincie. Ook voor dit thema geldt dat een overzicht van projecten en bijbehorende financiën en effecten niet aanwezig is. De middelen voor het thema zijn wat versnipperd aanwezig binnen de gemeente. Strikt genomen zijn voor het thema duurzame mobiliteit slechts enkele tonnen gereserveerd, maar dit omvat niet alle middelen die in Leiden naar verduurzaming van de mobiliteit gaan. Zo is voor het project Autoluw maken van de binnenstad is 25 miljoen gereserveerd, omdat het om groot infrastructureel project —

42

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

(bijvoorbeeld door opheffen van parkeerplaatsen en het anders inrichten en groener maken van straten).

6.3

Conclusie Alhoewel een overzicht van alle middelen die gaan naar het verduurzamen van de mobiliteit ontbreekt (net als voor de andere thema’s), kunnen we wel op hoofdlijnen beoordelen dat Leiden een aantal effectieve maatregelen inzet om de mobiliteit te verduurzamen. Zo is het aanscherpen van parkeernormen een effectieve maatregel om autobezit terug te dringen. Een maatregel die nog ontbreekt is de differentiatie van parkeertarieven op basis van CO2-uitstoot. Deze maatregel wordt vanaf 1 januari 2021 juridisch gezien mogelijk in Nederland en zou een aanvullende maatregel kunnen zijn om duurzame mobiliteit in Leiden te stimuleren.

43

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Conclusies In dit onderzoek stond de vraag centraal of de gemeente Leiden op koers ligt bij de door haar geformuleerde doelen op het gebied van duurzaamheid. De belangrijkste conclusies van het onderzoek zijn: Leiden hanteert een brede definitie van duurzaamheid Leiden citeert in haar ambitiedocument ‘Leiden Duurzaam 2030’ (Gemeente Leiden, 2015b) de beroemde Brundtland-definitie van duurzame ontwikkeling uit het rapport ‘Our Common Future’ van de Verenigde Naties. De scope die Leiden hanteert voor duurzaamheid is relatief breed en de belangrijkste milieuthema’s hebben een plek gekregen in het Leidse duurzaamheidsbeleid. De definitie die Leiden hanteert sluit in onze ogen goed aan bij de milieukundige definitie van duurzaamheid. De meetbaarheid van de doelen verschilt per thema De gemeente Leiden heeft in haar Duurzaamheidsagenda zestien doelen opgenomen. Deze doelen verschillen in ambitieniveau en in de mate van meetbaarheid. We concluderen dat voor het thema energietransitie meetbare indicatoren met een streefwaarde zijn opgenomen. Voor de overige thema’s is het doelbereik moeilijker te controleren door het ontbreken van meetbare indicatoren en/of streefwaarden. Met de doelen en indicatoren uit het nieuwe Leidse beleid is het beter mogelijk om voortgang bij te houden. Dit komt vooral doordat vrijwel alle indicatoren van streefwaarden zijn voorzien.

Toch zijn ook waardevolle indicatoren verloren gegaan, zoals de totale CO2uitstoot (er wordt nu enkel gemonitord op CO2-uitstoot van de Leidse gebouwde omgeving). Voor alle thema’s geldt dat een overzicht van de projecten en bijbehorende kosten op het thema duurzaamheid ontbreekt. Hierdoor is een beoordeling van doeltreffendheid en doelmatigheid moeilijk te maken Er is nog geen compleet overzicht van de projecten die zijn uitgevoerd in de periode 20162020. Er wordt wel gerapporteerd over projecten in de jaarstukken, maar deze zijn niet compleet. Ook op projectniveau worden nauwelijks doelen geformuleerd. Het ontbreken van een overzicht van gerealiseerde maatregelen en projectdoelen maakt het erg lastig te controleren wat de bijdrage is geweest van Leids beleid aan het doelbereik en de doeltreffendheid en doelmatigheid van de maatregelen. De gemeente heeft de doelstellingen op het thema energietransitie nog niet gerealiseerd Op het gebied van energiebesparing in de publieke en commerciële dienstverlening zien we een positieve, maar nog niet voldoende, ontwikkeling. Vooral wat betreft opwek van duurzame energie blijft de gemeente achter. Als we inzoomen op de belangrijkste beleidsterreinen binnen de energietransitie, dan valt ons op dat: — de realisatie van grootschalige zonneprojecten op gemeentelijke daken lang heeft geduurd.

Het eerste postcoderoosproject van Zon op Leiden duurde 3,5 jaar, terwijl dit volgens de coöperatie in negen maanden gerealiseerd had kunnen worden. Volgens de interviewpartners is de belangrijkste reden voor het trage proces dat de gemeentelijke organisatie verkokerd is. Versnelling hiervan is noodzakelijk om ambitieuze doelen voor hernieuwbare energie te realiseren. — De aanpak met de wijkambassadeurs effectief lijkt te zijn, gezien de stijging in het aantal subsidieaanvragen en aanvragen voor de duurzaamheidslening sinds de

44

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

—

—

—

ambassadeurs actief zijn in Leiden. Ook worden de wijkambassadeurs tegen relatief lage kosten ingezet; het gaat hiermee om kosteneffectief beleid. De nieuwe prestatieafspraken met woningbouwcorporaties effectiever en concreter lijken te worden, met CO2-reductie als meetpunt in plaats van labelstappen. Omdat het proces van afspraken maken nog aan de gang is, kunnen we echter nog geen definitieve beoordeling maken. De uitstel van de aanleg van de warmtetransportleiding over Oost de ambities van de gemeente Leiden om wijken aardgasvrij te maken in de weg staat. De vraag hierbij is in hoeverre de vertraging te wijten is aan het Leidse beleid. Enerzijds had de gemeente het traject kunnen versnellen door mee te investeren, anderzijds had dit grote financiële risico’s met zich meegebracht. De gemeente Leiden terughoudend is in het gebruiken van de wettelijke verplichtingen als stok. Uit ervaring met andere gemeenten blijkt dat handhaving van de Wet milieubeheer een lastig traject is. Toch vinden wij het een gemiste kans om terughoudend te zijn op dit gebied, omdat dit handhaving één van de instrumenten is waarmee de gemeente veel invloed kan uitoefenen op energiebesparing en verdergaande mogelijkheden heeft dan alleen de inzet op communicatieve instrumenten.

Binnen het thema circulaire economie is de effectiviteit van het gevoerde beleid wisselend Leiden laat positieve ontwikkelingen zien wat betreft het terugdringen van afval, restafval en zwerfafval in de gemeente Leiden. De hoeveelheid restafval per inwoner is gedaald in de periode 2013 tot 2018. Meer recente cijfers zijn noodzakelijk om te kunnen beoordelen of de gemeente op koers ligt om de doelen voor 2020 en 2022 te realiseren. Als we inzoomen op belangrijke beleidsmaatregelen zien we dat: — De invoering van statiegeld tijdens een stadsbreed feest is een unicum in Nederland en een effectieve manier om plastic zwerfafval terug te dringen. Dit project kan hiermee een voorbeeldfunctie vervullen richting andere gemeenten met grote evenementen (zoals de Vierdaagsefeesten in Nijmegen). — We zien dat Leiden met concrete projecten de horeca stimuleert om haar afval te scheiden en emissieloos in de stad op te halen. — Op het gebied van MVI heeft de gemeente nog (flinke) stappen te zetten. Tot op heden zijn de opdrachtgevers nog onvoldoende bewust van de verantwoordelijkheid. Het viel ons tijdens de interviews wel op dat beleidsmedewerkers zich hier bewust van zijn en actief zijn om hier binnen de organisatie verandering in te brengen. De toekomst moet gaan uitwijzen of MVI een prominentere plaats gaat krijgen.

— Om de hoeveelheid gescheiden inzameling te vergroten, heeft de gemeente ervoor gekozen om over te stappen van bronscheiding naar nascheiding. Alhoewel dit goedkoper is en leidt tot een hoger scheidingspercentage, is er ook kritiek op deze beleidskeuze omdat het burgers minder bewust zou maken en de kwaliteit van het gescheiden afval minder goed zou zijn. Overigens zijn er ook partijen, waaronder het afvalbedrijf Omrin en hoogleraar Peter Rem, die juist betogen dat de kwaliteit van het nagescheiden afval beter is. — Om de levensduur van producten te verlengen stimuleert de gemeente kringloopwinkels. Binnen het thema biodiversiteit en klimaatadaptatie is de gemeente nog zoekende naar effectieve indicatoren en maatregelen De monitoring op de voortgang van de doelen op het thema biodiversiteit laat zien dat het rapportcijfer dat Leidenaren geven aan de waarde van groen en water is gestegen. Ook is het aantal planten- en diersoorten dat vrijwilligers hebben waargenomen gestegen; de oppervlakte groen is echter niet gestegen. Een aandachtspunt bij de monitoring van biodiversiteit is dat er discussies zijn over wat verstaand wordt onder biodiversiteit en

45

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

groen en of dit niet verder geconcretiseerd moet worden. Op het thema klimaatadaptatie is de voortgang nog niet gemonitord; de gemeente is nog zoekende naar geschikte indicatoren en wil daarvoor graag aansluiten bij nationale ontwikkelingen waarin gezocht wordt naar geschikte indicatoren. De gemeente Leiden heeft verschillende projecten gestart op het thema klimaatadaptatie en biodiversiteit. De gesprekspartner vanuit het waterschap gaf daarbij aan dat de samenwerking goed verloopt. Leiden zet in op verschillende maatregelen inzet om de mobiliteit te verduurzamen Het aanscherpen van parkeernormen is een effectieve maatregel om autogebruik terug te dringen. Ook zijn er veel middelen gereserveerd om de binnenstad autoluw te maken en wordt de infrastructuur voor elektrisch rijden flink uitgebreid.

46

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Bibliografie Adromi, 2020. Toezicht & handhaving energiebesparingsplicht: Verkennend onderzoek Rekenkamercommissie Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en Leidschendam-Voorburg, Hendrik-Ido-Ambacht: Adromi. Bouwend Nederland, 2019. Duurzaamheid in openbare aanbestedingen. Analyse 2018, Zoetermeer: Bouwend Nederland. CE Delft, 2014. Duurzaam inkopen in Den Haag, Delft: CE Delft. CE Delft, 2018. Benchmark actieve, gezonde, duurzame mobiliteit gemeenten, Delft: CE Delft. CLO, 2019. Emissies broeikasgassen, 1990-2018. [Online] Available at: https://www.clo.nl/indicatoren/nl0165-broeikasgasemissies-in-nederland [Geopend 7 februari 2020]. Convenant Klimaatadaptief Bouwen, 2018. Convenant klimaatadaptief bouwen in ZuidHolland, Den Haag: Provincie Zuid-Holland. CROW, sd Kennisplatform CROW. [Online] Available at: https://crow.databank.nl/jive [Geopend 28 februari 2020]. EC, 2011a. Our life insurance, our natural capital: An EU biodiversity strategy to 2020, Brussels: European Commission (EC). EC, 2011b. White paper: Roadmap to a Single European Transport Area – Towards a competitive and resource efficient transport system, Brussesl: European Commission (EC). EC, sd. a. 2020 climate & energie package. [Online] Available at: https://ec.europa.eu/clima/policies/strategies/2020_en [Geopend 2 januari 2020]. EC, sd. b. 2030 climate & energy framework.

[Online] Available at: https://ec.europa.eu/clima/policies/strategies/2030_en [Geopend 2 januari 2020]. EC, sd. c. 2050 long-term strategy. [Online] Available at: https://ec.europa.eu/clima/policies/strategies/2050_en [Geopend 2 januari 2020]. EC, sd. d. Circular Economy: Implementation of the Circular Economy Action Plan. [Online] Available at: https://ec.europa.eu/environment/circular-economy/ [Geopend januari 3 2020]. Gemeente Leiden, 2015a. Duurzaamheidsagenda Leiden 2016-2020: Werken aan een Duurzaam Leiden 2030, Leiden: Gemeente Leiden. Gemeente Leiden, 2015b. Leiden Duurzaam 2030: Een kansrijke, leefbare stad voor nu en straks, Leiden: Gemeente Leiden. Gemeente Leiden, 2017. Vaststellen van de Leidse Warmtevisie (na inspraak), Leiden: Gemeente Leiden. Gemeente Leiden, 2019a. Aanpak Duurzaamheidsopgaven 2019, Leiden: Gemeente Leiden. Gemeente Leiden, 2019b. Groenrapportage 2019, Leiden: Gemeente Leiden.

47

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Gemeente Leiden, 2019c. Jaarstukken 2018, Leiden: Gemeente Leiden. Gemeente Leiden, 2019d. Leiden Duurzaam Bereikbaar: Mobiliteitsnonta Leiden 2020-2030 (versie voor ter inzage legging december 2019), Leiden: Gemeente Leiden. Gemeente Leiden, 2019e. Programmabegroting 2020, Leiden: Gemeente Leiden. Gemeente Leiden, 2019f. Raadsbrief contouren strategie circulaire economie, Leiden: Gemeente Leiden. Gemeente Leiden, 2019g. Stads- en wijkenquête 2019, Leiden: Gemeente Leiden. Gemeente Leiden, sd Leiden biodivers en klimaatbestendig: Samen maken we Leiden groener!, Leiden: Gemeente Leiden. Holland Rijnland, 2017. Energieakkoord Holland Rijnland 2017-2025, Leiden: Holland Rijnland. Holland Rijnland, 2020. Concept Regionale Energiestrategie, Leiden: Holland Rijnland. LMR, 2019. Advies over strategie circulaire economie Leiden, Leiden: Leidse MilieuRaad (LMR. Min EZ, 2013. Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal: Behoud en gebruik van biodiversiteit, Den Haag: Ministerie van Economische Zaken (EZ). Min EZK, 2018. Brief van de Minister van Economische Zaken en Klimaat d.d. 26 april 2019 m.b.t. Kabinetsaanpak Klimaatbeleid, kamerstuk 32 813, nr. 186, Den Haag: Tweede Kamer der Staten Generaal. Min I&M; Min EZ, 2016. Nederland circulair in 2050: Rijksbreed programma Circulaire Economie, Den Haag: Ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M) ; Ministerie van Economische Zaken (EZ).

Min I&M; VNG; NVRD; Rijkswaterstaat, 2018. Uitvoeringsprogramma VANG - Huishoudelijk Afval (Herijking 2018-2020), sl: Ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M), Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), Koninklijke Vereniging voor Afval- en Reinigingsmanagement (NVRD), Rijkswaterstaat. Min I&W; Min LNV; Min BZK, 2019. Deltaprogramma 2020: Doorwerken aan de delta nuchter, alert en voorbereid, Den Haag: Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W); Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV); Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Min I&W, 2019. Schets Mobiliteit naar 2040: Veilig, robuust, duurzaam, Den Haag: Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W). Min Ie&M, 2012. Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte: Nederland concurrerend, bereikbaar, leefbaar en veilig, Den Haag: Ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M). Min Ie&W, lopend. Afvalmonitor. [Online] Available at: https://afvalmonitor.databank.nl//Jive/ [Geopend 3 januari 2020]. PIANOo, 2020. MVI-thema's. [Online] Available at: https://www.pianoo.nl/nl/themas/maatschappelijk-verantwoord-inkopenmvi-duurzaam-inkopen/mvi-thema-s [Geopend 29 06 2020]. Provincie Zuid-Holland, 2016. Watt anders: Energieagenda 2016-2020-2050, Den Haag: Provincie Zuid-Holland.

48

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Provincie Zuid-Holland, 2019. Programma Zuid-Hollandse Economie 2020-2023, Den Haag: Provincie Zuid-Holland. Provincie Zuid-Holland, sd Programma 'Adaptieve Delta', Den Haag: Provincie Zuid-Holland. Rijksoverheid, 2019. Klimaatakkoord, Den Haag: Rijksoverheid. Rijkswaterstaat, - b. Grenswaarden en andere luchtkwaliteitsnormen. [Online] Available at: https://www.infomil.nl/onderwerpen/luchtwater/luchtkwaliteit/regelgeving/wet-milieubeheer/beoordelen/grenswaarden/ [Geopend 13 februari 2020]. Rijkswaterstaat, sd. a. Klimaatmonitor. [Online] Available at: https://klimaatmonitor.databank.nl/Jive [Geopend 7 februari 2020]. RVO, sd Energiebesparingsplicht. [Online] Available at: https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/energiebesparen/informatieplicht-energiebesparing/energiebesparingsplicht [Geopend 25 06 2020]. SER, 2013. Energieakkoord voor duurzame groei, Den Haag: Sociaal-Economische Raad (SER). UN, 2015. Paris Agreement, Paris: United Nations . Werff, E. V. d., Vrieling, L., Zuijlen, B. V. & Worrell, E., 2019. Waste minimization by households – A unique informational strategy in the Netherlands. Resources Conservation and Recycling, Issue 144, pp. 256-266. Werkgroep LeidsGlas, 2020. Evaluatie statiegeldbekers: Leidens Ontzet 2019, Leiden: Werkgroep LeidsGlas.

49

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

A Duurzaamheidsdoelstellingen op verschillende schaalniveaus In deze bijlage vergelijken we de doelstellingen uit de Duurzaamheidsagenda 2016-2020 met regionale, provinciale, nationale, Europese en mondiale doelstellingen. Dit geeft een beeld van het ambitieniveau van de Leidse doelstellingen. We gaan in op doelstellingen op het gebied van CO2-reductie, Energie, Biodiversiteit, Afval en circulaire economie, Mobiliteit en Klimaatadaptatie.

A.1

CO2-reductie •Klimaatakkoord Parijs: de gemiddelde temperatuur op aarde mag niet meer dan 2°C stijgen ten opzichte van het pre-industriële tijdperk, streven naar max. 1,5°C Mondiaal temperatuurstijging

EU

•2020 20% reductie van broeikasgassen t.o.v. 1990 •2030 40% reductie van broeikasgassen t.o.v. 1990 •2050 100% klimaatneutraliteit

•2030 49% reductie van broeikasgassen t.o.v. 1990 Nationaal •2050 95% reductie van broeikasgassen t.o.v. 1990

Leiden

•2030 40% reductie van broeikasgassen t.o.v. 1990

Figuur 14 – Overzicht doelen uit de Duurzaamheidsagenda 2016-2020 op gebied van CO2-reductie voor verschillende schaalniveaus24

________________________________ 24

Bronnen: Mondiaal: Paris Agreement (UN, 2015). EU: 2020 climate & energy package (EC, sd. a); 2030 climate & energy framework (EC, sd. b); 2050 long-term strategy (EC, sd. c). Nationaal: Klimaatakkoord (Rijksoverheid, 2019). Leiden: Duurzaamheidsagenda Leiden 2016-2020 (Gemeente Leiden, 2015a).

50

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

A.2

Energie Figuur 15 – Overzicht doelen uit de Duurzaamheidsagenda 2016-2020 op gebied van energie voor verschillende schaalniveaus25

EU

Nationaal

Provinciaal

Regionaal

Leiden

•2020 20% van het totale energieverbruik afkomstig uit hernieuwbare energie 20% toename in energie-efficiëntie •2030 32% hernieuwbare energie 32,5% toename in energie-efficiëntie

•2020 Besparing van het finale energiegebruik met 1,5% per jaar 14% hernieuwbare energieopwekking 100 PJ aan energiebesparing in het finale energiegebruik •2023 16% hernieuwbare energieopwekking •2050 100% klimaatneutrale energievoorziening

•2020 Bedrijven in Zuid-Holland leveren 11 PJ restwarmte aan het warmtenetwerk 735,5 MW opgesteld vermogen windenergie 1,5 PJ opwek van zonne-energie Benutting van tenminste 20 PJ uit restwarmte en aardwarmte en WKOtoepassigen •2030 CO2-neutrale energievoorziening voor de gebouwde omgeving

•2025 2,5 PJ minder energieverbruik t.o.v. 2014 2,5 PJ duurzaam opgewekt door zonnepanelen op daken (0,7 PJ), zonnevelden (1 PJ) en wind (0,8 PJ) •2050 100% energieneutraal 30% energiebesparing (10 PJ) ten opzichte van huidige energiegebruik 100% Aardgasvrij in de gebouwde omgeving

•2020 Besparing van 1,5% in het finaal energieverbruik op jaarbasis 20% van de in de Leidse regio verbruikte energie is duurzaam opgewekt

________________________________ 25

Bronnen: EU: 2020 climate & energy package (EC, sd. a); 2030 climate & energy framework (EC, sd. b). Nationaal: Energieakkoord voor duurzame groei (SER, 2013). Provinciaal: Watt anders: Energieagenda 2016-2020-2050 (Provincie Zuid-Holland, 2016). Regionaal: Energieakkoord Holland Rijnland 2017-2015 (Holland Rijnland, 2017). Leiden: Duurzaamheidsagenda Leiden 2016-2020 (Gemeente Leiden, 2015a).

51

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

A.3

Biodiversiteit Figuur 16 – Overzicht doelen uit de Duurzaamheidsagenda 2016-2020 op gebied van biodiversiteit voor verschillende schaalniveaus26

EU

Nationaal

•2020 Biodiversiteitsverlies en achteruitgang van ecosysteemdiensten in de EU tot stilstand brengen en zo veel mogelijk ongedaan maken

•2020 Nederlandse ecosysteemdiensten zijn in kaart gebracht, hebben een plek in het economisch verkeer en zijn onderdeel van besluitvorming door overheid en bedrijfsleven Duurzaam lanbouwkundig beheer, zodat biodiversiteit behouden blijft

•

Geen specifieke doelstelling/streefjaar geformuleerd

Leiden

________________________________ 26

Bronnen: EU: Our life insurance, our natural capital: An EU biodiversity strategy to 2020 (EC, 2011a). Nationaal: Uitvoeringsprogramma Natuurlijk Kapitaal: Behoud en gebruik van biodiversiteit (Min EZ, 2013).

52

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

A.4

Afval en circulaire economie Figuur 17 – Overzicht doelen uit de Duurzaamheidsagenda 2016-2020 op gebied van afval en circulaire economie voor verschillende schaalniveaus27

EU

Nationaal

•2022 •2023 •2025 •2030 •2035

Verplicht apart inzalelen van gevaarlijk afval Verplicht apart inzamelen van organisch afval Verplicht apart inzamleen van textiel 70% recycling van verpakkingsmateriaal 65% recycling van huishoudelijk afval Maximaal 10% van het huishoudelijk afval gaat naar de vuilstort

•2020 Maximaal 100 kg restafval per inwoner per jaar 75% scheiding van huishoudelijk afval •2022 Halveren van de hoeveelheid Nederlands afval die wordt verbrand en gestort van ongeveer 10 Mton naar 5 Mton •2030 50% minder gebruik van primaire grondstoffen •2050 100% circulair

•2030 50% minder gebruik van primaire grondstoffen •2050 100% circulair

Provinciaal

•

Geen specifieke doelstelling/streefjaar geformuleerd

Leiden

________________________________ 27

Bronnen: EU: Circular Economy: Implementation of the Circular Economy Action Plan (EC, sd. d). Nationaal: Nederland circulair in 2050: Rijksbreed programma Circulaire Economie (Min I&M; Min EZ, 2016). Uitvoeringsprogramma VANG -Huishoudelijk afval (Min I&M; VNG; NVRD; Rijkswaterstaat, 2018). Provinciaal: Programma Zuid-Hollandse Economie 2020-2030 (Provincie Zuid-Holland, 2019).

53

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

A.5

Mobiliteit Figuur 18 – Overzicht doelen uit de Duurzaamheidsagenda 2016-2020 op gebied van mobiliteit voor verschillende schaalniveaus28

EU

Nationaal

Proviciaal

•2030 Het gebruik van voertuigen op klassieke brandstoffen in de stad halveren Stadsdistributie grotendeels CO2-vrij •2050 Reductie van broeikasgasemissies met 60% t.o.v. 1990 Geen voertuigen op klassieke brandstoffen in steden

•2030 Maximale CO2-uitstoot van 25 Mton Emissieloze nieuwverkoop van personenauto’s •2040 Een veilig, robuust en duurzaam mobiliteitssysteem, waarbij de gebruiker en dienst deur-tot-deur-reis centraal staat en de impact op de leefomgeving minimaal is Nederland is een bepalende speler in de internationale transitie naar duurzame mobiliteit •2050 Emissievrije mobiliteit •2025 Elke provinciale weg en vaarweg heeft een CO 2-boekhouding De CO2-emissie en het energiegebruik bij aanleg of beheer en onderhoud van een (vaar)weg is met 25% gedaald t.o.v. 2015 •2030 Alle regionaal ov waarvoor provincie Zuid-Holland concessiehouder is, is volledig emissievrij •2050 De CO2-balans van provinciale wegen en vaarwegen is neutraal

• 2030 Stadsdistributie grotendeels CO2-vrij

Leiden

________________________________ 28

Bronnen: EU: White paper: Roadmap to a Single European Transport Area – Towards a competitive and resource efficient transport system (EC, 2011b) Nationaal: Schets Mobiliteit naar 2040: Veilig, robuust, duurzaam (Min I&W, 2019); Structuurvisie. Infrastructuur en Ruimte: Nederland concurrerend, bereikbaar, leefbaar en veilig (Min Ie&M, 2012); Klimaatakkoord (Rijksoverheid, 2019); Kabinetsaanpak klimaatbeleid (Min EZK, 2018) Provinciaal: Watt anders: Energieagenda 2016-2020-2050 (Provincie Zuid-Holland, 2016).

54

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

A.6

Klimaatadaptatie Figuur 19 - Overzicht doelen uit de Duurzaamheidsagenda 2016-2020 op gebied van klimaatadaptatie voor verschillende schaalniveaus29

Nationaal

•2020 Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen handelen klimaatbestendig en waterrobuust •2050 Klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting van Nederland

•2020 Klimaatadaptatie is integraal onderdeel van ons handelen en beleid •2050 Zuid-Holland is klimaatbestendig en waterrobuust ingericht

Provinciaal

•2030 Geen wateroverlast in de bebouwde omgeving en de hoofdtransportwegen

Leiden

________________________________ 29

Bronnen: Nationaal: Deltaprogramma 2020: Doorwerken aan de delta – nuchter, alert en voorbereid (Min I&W; Min LNV; Min BZK, 2019). Provinciaal: Programma ‘Adaptieve Delta’ (Provincie Zuid-Holland, sd). Leiden: Duurzaamheidsagenda Leiden 2016-2020 (Gemeente Leiden, 2015a).

55

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

B Nieuwe duurzaamheidsbeleid: doelstellingen, indicatoren en streefwaarden Tabel 4 - Doelstellingen, indicatoren en bijbehorende streefwaarden voor de vier duurzaamheidsthema’s zoals opgenomen in de Programmabegroting 2020 (Gemeente Leiden, 2019e) Duurzaamheidsopgave

Doelstelling

Indicator 2020

2021

2022

2023

Energietransitie

Klimaatneutrale gebouwde omgeving in 2050

Gemiddeld aardgasverbruik per woning in m3 per jaar

879

866

853

840

Totale CO2-uitstoot gebouwde omgeving (x 1.000 ton)

336

329

323

316

Duurzaam opgewekte energie in TJ

189

208

229

252

Percentage inwoners dat het onderhoud van groen als ‘uitstekend’ of ‘goed’ beoordeelt

73%

73%

73%

73%

Aantal waargenomen soorten flora en fauna

≥ 1.275

≥ 1.275

≥ 1.275

≥ 1.275

Klimaatadaptatie en vergroening

Behoud en verbetering van de kwaliteit van het openbaar groen

Aantal hectare groen

Circulaire economie*

≥ 592

≥ 592

≥ 592

≥ 592

Recreatieve waarde groen vergroten

Rapportcijfer door Leidenaren voor de recreatieve kwaliteit van groen en water in de omgeving van Leiden

7,7

7,7

7,7

7,7

Transitie naar circulaire bouw, infrastructuur en gebiedsontwikkeling

Bedrijven en instellingen zeggen ‘soms’ circulair aan te besteden

2%

6%

10%

15%

Bouwactiviteiten vinden (deels) circulair plaats

1%

3%

5%

8%

Inwoners zijn zich bewust van grondstoffen/milieu bij aankoop producten

10%

15%

20%

25%

Toename tweedehands producten in Leiden

+0%

+10%

+20%

+25%

Maatschappelijk verantwoord inkopen

Percentage afvalscheiding bewoners

50%

-

60%

-

Meer fietsgebruik

Aantal fietsritten op werkdagen bij stadspoorten

78.500

80.750

83.000

85.250

Meer en effectiever

Aantal reizigersritten per bus van/naar Leiden per jaar

+ 1,25%

+ 1,25%

+ 1,25%

+ 1,25%

Van afval naar materiaalstromen

Duurzame mobiliteit

56

Streefwaarden

190371 - Evaluatie duurzaamheidsbeleid gemeente Leiden – November 2020

Duurzaamheidsopgave

Doelstelling

Indicator

2021

2022

2023

gebruik van het openbaar vervoer

Aantal in- en uitstappers treinstations in Leiden gemiddeld per werkdag

89.000

90.000

91.000

92.000

Duurzame mobiliteit

Aantal publieke laadpalen voor elektrische voertuigen in de openbare ruimte

180

230

280

320

Werken aan een duurzame stad

Aantal hoofdwegen met stikstofgehalte >35 µg/m3

0

0

0

0

* Indicatoren en streefwaarden bij ‘Circulaire economie’ zijn voorlopig.