Bijlage 2 handboek bomen 2018 (1)

HANDBOEK BOMEN 2018 LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

NORMINSTITUUT BOMEN Het Norminstituut Bomen heeft als doel de kwaliteitszorg rond bomen in de openbare ruimte te verbeteren. Het instituut ontwikkelt en standaardiseert normen, procedures en regelgeving ten aanzien van bomen in de openbare ruimte. Dit resulteert in procesmatige, uniforme werkwijzen en toetsbare kwaliteitseisen en resultaatsverplichtingen, zoals het Handboek Bomen. Het Norminstituut Bomen faciliteert instrumenten en ondersteunt opdrachtgevers en opdrachtnemers, is onafhankelijk en voert zelf geen (adviserende) werkzaamheden uit.

LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

HANDBOEK BOMEN 2018 LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

HANDBOEK BOMEN 2018 Het gebruik van het Handboek Bomen 2018, inclusief verwijzing ernaar, is uitsluitend toegestaan voor licentiehouders ­binnen de gestelde licentievoorwaarden. Een gedrukt exemplaar van het Handboek Bomen (hardcopy) zonder specifieke vermelding van de licentiehouder is ook voor niet-licentiehouders ter inzage beschikbaar, aan de gedrukte uitgave zijn geen (licentie- en gebruikers)rechten verbonden.

COPYRIGHT© 2018, NORMINSTITUUT BOMEN Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, verspreid of openbaar gemaakt worden, op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het Norminstituut Bomen, behoudens de beperkingen bij de wet gesteld. Het is eveneens verboden wijzigingen in de teksten aan te brengen of teksten (gedeeltelijk) te bewerken. Het Handboek Bomen is door het Norminstituut Bomen met zorg en naar de laatste stand van wetenschap en techniek samengesteld. Desondanks kunnen er onjuistheden of onduidelijkheden in voorkomen. Het Norminstituut Bomen sluit, mede ten behoeve van degenen die aan het Handboek Bomen hebben meegewerkt, iedere aansprakelijkheid uit voor schade die mocht voortvloeien uit het gebruik ervan (zie licentievoorwaarden). De inhoud van het Handboek Bomen valt onder de bescherming van de auteurswet. De auteursrechten berusten bij het Norminstituut Bomen.

www.norminstituutbomen.nl

LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

INHOUDSOPGAVE HANDBOEK BOMEN 2018 Licentievoorwaarden7 Doelstelling, toepassing, validatie en addenda 8 Uitvraag en bestekken 10 Administratieve voorwaarden  12 Algemene aanvullende bepalingen 13 ONTWERP & REALISATIE 1 2 3 4 5 6 7

Bomenontwerp  Werken rond bomen  Leveren bomensubstraten  Aanleg groeiplaatsen voor bomen  Leveren (laan)bomen Planten bomen  Nazorg en hergroeigarantie bomen 

17 37 61 75 99 111 127

BEHEER & ZORGPLICHT 8 9 10 11 12 13

Snoeien bomen  Specifieke vormsnoei bomen  Boomveiligheidscontrole (BVC) Boomveiligheidsonderzoek Vellen bomen en rooien stobben  Verplanten bomen 

141 159 173 185 195 205

INVENTARISATIE, TAXATIE & ONDERZOEK 14 15 16 17

Dataregistratie bomen Boomtaxatie Bomen Effect Analyse (BEA) Verplantbaarheidsonderzoek bomen

LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

219 241 251 265

HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

7

Door gebruik te maken van het Handboek Bomen 2018 ­ verklaart de gebruiker zich te conformeren aan ­o nderstaande licentievoor waarden:

Artikel 7: Bij (vermeend) oneigenlijk gebruik van de instrumenten zal (in beginsel bij de betreffende licentiehouder) een schade­ vergoeding worden geëist.

Artikel 1: Een geldige licentieovereenkomst verleent licentienemer het gebruikersrecht van Handboek Bomen, hierna te noemen Handboek, de bijbehorende Addenda, Boommonitor, de Resultaatsmeter en de Bomenposters, ofwel hierna te noemen ‘de instrumenten’. Het gebruik van, inclusief ‘het verwijzen naar’ de instrumenten is toegestaan voor de periode zoals overeengekomen in de licentieovereenkomst.

Aansprakelijkheid

Beschikbaarheid Artikel 2: Licentiehouders hebben de beschikking over alle instrumenten. Toegang tot de instrumenten is gefaciliteerd via een login op www.norminstituutbomen.nl. Personeel dat in dienst is van de licentiehouder mag gebruikmaken van de ­licentie. De inlogcode mag nooit worden verstrekt aan derden die niet in dienst zijn bij de licentiehouder. Een inlogcode kan door het Norminstituut ­Bomen zonder opgave van redenen tussen­ tijds worden gewijzigd, de licentiehouder ontvangt daarvan altijd direct bericht. Artikel 3: Bij een bestek, overeenkomst, (werk)omschrijving of advies waarop het Handboek van toepassing is mag de licentie­houder een geprinte versie (‘print’ of ‘uitdraai’) of digitaal bestand (pdf) van het Handboek beschikbaar stellen, met inachtneming van artikel 6. De voorliggende licentievoorwaarden dienen bij een print of uitdraai altijd te worden bijgevoegd. In het bestand of op de print dienen het versienummer van het Handboek en de naam van de licentiehouder op iedere pagina zichtbaar te zijn (bij standaard­gebruik zullen deze automatisch in de voettekst worden weergegeven). Een gedrukte uitgave van het Handboek kan ook door niet-­ licentiehouders worden besteld via www.norminstituutbomen.nl. Een gedrukte uitgave van het Handboek (hardcopy) omvat geen gebruikersrechten als bedoeld in artikel 1.

Toepassen en verwijzen Artikel 4: Bij de toepassing van het Handboek ten behoeve van bestekken, overeenkomsten en werken dient tenminste de opdrachtgever van het bestek, de overeenkomst of het werk licentiehouder te zijn van het Handboek (zie ook art. 5). Artikel 5: Wordt in documenten of stukken verwezen naar het Handboek, dan dient ten minste de partij die naar het Handboek verwijst licentiehouder te zijn. Misbruik Artikel 6: Het gebruik of verspreiden van of verwijzen naar het Handboek of delen daarvan alsmede van teksten of afbeeldingen van het Handboek, buiten de in de licentievoorwaarden genoemde toepassingen, is zonder toestemming van het Norminstituut Bomen streng verboden.

Artikel 8: Het Norminstituut Bomen en degenen die aan de instrumenten hebben meegewerkt, hebben de hierin opgenomen gegevens zorgvuldig verzameld en samengesteld naar de laatste stand van wetenschap en techniek. Desondanks ­kunnen er onjuistheden in deze gegevens voorkomen. Gebruikers ­aanvaarden het risico daarvan. Het Norminstituut Bomen sluit, mede ten behoeve van diegenen die aan de instrumenten hebben meegewerkt, iedere aansprakelijkheid uit voor schade die mocht voortvloeien uit het gebruik van de gegevens. Aansprakelijkheid voor schade anders dan als gevolg van onjuistheden in de gegevens van de instrumenten wordt uitsluitend geaccepteerd als en tot het maximum waarin de aansprakelijk­ heidsverzekering uitkeert, hetgeen onder andere betekent dat de schadevergoeding in geen geval meer bedraagt dan € 1.000.000 per schade toebrengende gebeurtenis, waarbij een reeks van samen­hangende gebeurtenissen geldt als één gebeurtenis en met een maximumbedrag van € 2.000.000 per jaar, met dien verstande dat slechts vermogensschade zal worden gedekt, en geen personen­schade. Bij verzoek daartoe zal het Norminstituut Bomen een kopie van de polis ter hand stellen ter bepaling van de dekking. Schade kan alleen gevorderd worden binnen de looptijd van de licentieovereenkomst.

Aansprakelijkheid als gevolg van gebruik van verouderde versies van de verschillende instrumenten wordt niet aanvaard. Overmacht Artikel 9: Als Norminstituut Bomen door overmacht niet kan voldoen aan haar overeengekomen verplichtingen, dan kan ­Norminstituut Bomen niet aansprakelijk worden gesteld. ­Indien de website van Norminstituut Bomen door toedoen van derden niet bereikbaar is of niet of niet goed functioneert, kan ­Norminstituut Bomen niet aansprakelijk worden gesteld voor het gedeeltelijk of geheel, tijdelijk dan wel langdurig onbruikbaar en/of niet toegankelijk zijn van de instrumenten. Nietigverklaring Artikel 10: Indien een licentiehouder meent een artikel uit de licentieovereenkomst nietig te kunnen verklaren, dan blijven de overige artikelen onverminderd van kracht. Toepasselijk recht Artikel 11: Op de overeenkomst is steeds het Nederlands recht van toepassing. Alle geschillen voortvloeiende uit of verband houdende met de uitvoering van deze licentievoorwaarden worden door partijen in eerste instantie aanhangig gemaakt bij de gerechtelijke instantie waaronder de statutaire plaats van Norminstituut Bomen ressorteert.

Verspreiding mag nooit en op geen enkele wijze leiden tot enige vorm van (weder)verkoop van het Handboek of van de inhoud daarvan. HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 LICENTIEVOORWAARDEN

LICENTIEVOORWAARDEN

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 DOELSTELLING TOEPASSING, VALIDATIE EN ADDENDA

8

DOELSTELLING TOEPASSING, VALIDATIE EN ADDENDA De doelstelling van het Norminstituut Bomen en daarmee van het Handboek Bomen 2018 is het ver­ beteren en waarborgen van de kwaliteitszorg voor bomen in de openbare ruimte. Het Handboek Bomen 2018 (verder aangeduid als Handboek Bomen) is een zorg­vuldige bundeling van gestandaardiseerde procedures, normen, kwaliteitseisen en resultaats­ verplichtingen die betrekking hebben op de uitvoering van werkzaamheden in, rond en met bomen. Door gebruik te maken van het Handboek Bomen verklaart de gebruiker zich te conformeren aan de gestelde licentievoorwaarden. Uitsluitend licentiehouders mogen het Handboek Bomen gebruiken en van toepassing verklaren. ­Onder het ‘gebruikmaken van’ wordt tevens verstaan het ‘verwijzen naar’.

TOEPASSING Toepassing van het Handboek Bomen is (door opdrachtgevers en opdrachtnemers) mogelijk middels het ‘verwijzen naar’ het Handboek Bomen 2018 (of delen ervan) binnen bestekken, werkomschrijvingen, overeenkomsten, ontwerpen, adviezen, beleids- en beheerdocumenten (HIOR, LIOR, PvE), (management)protocollen, procedures, (lokale) regelgeving, verordeningen et cetera. Toepassing van het Handboek Bomen heeft binnen het gestelde kader als doel een gedegen en eenduidige kwaliteitszorg voor bomen te waarborgen. Het betreft hier specifiek (individueel beheerde) bomen waarbij geen sprake is van productiegericht beheer in het kader van de fruit-, kerstbomen- of houtteelt. Solitaire bomen of laanbomen en bomengroepen (waarbij sprake is van individueel beheerde bomen) die onderdeel zijn van het beheer van wegbeplantingen, stedelijke of landschappelijke beplantingen, lanen of laanstructuren, parken of tuinen vallen ­ongeacht de eigendomssituatie wel binnen de werksfeer van het Handboek Bomen.

Voor leveranciers en uitvoerende bedrijven (niet zijnde opdrachtgever) alsmede voor vakgerichte opleidingen is een specifieke bedrijfs- en onderwijslicentie beschikbaar.

VALIDATIE De binnen het Handboek Bomen opgenomen proce­ dures, normen, eisen en resultaatsverplichtingen zijn met grote zorg door het Norminstituut Bomen opgesteld in samenwerking met en inhoudelijk gevalideerd door de vakwereld, waaronder opdracht­ gevers, opdrachtnemers en erkende onderwijs­ instituten, en hebben daarmee een breed draagvlak binnen de vakbranche. Borging van de inhoud en nieuwe ontwikkelingen binnen het vakgebied ­worden periodiek geëvalueerd.

ADDENDA Het Handboek Bomen is gestandaardiseerd, maar is ook een dynamisch document waarin steeds op ­basis van concrete situaties of voortschrijdend inzicht aanvullingen nodig kunnen zijn. Aanvullingen of wijzigingen worden opgenomen in de (separate) Addenda van het van toepassing zijnde Handboek Bomen (in casu Handboek Bomen 2018). In de Addenda worden aanvullingen of ­w ijzigingen altijd als een compleet vervangend hoofdstuk (­addendum) met vermelding van de specifieke versie, opgenomen. Indien licentiehouders vervangende hoofdstukken uit de Addenda van toepassing verklaren, dan moet (in de uitvraag) een juiste verwijzing naar het relevante hoofdstuk in de Addenda worden gemaakt. Bij deze verwijzing moet tevens worden vermeld dat het nieuwe hoofdstuk in de Addenda het oorspronkelijke hoofdstuk uit het Handboek Bomen 2018 vervangt. In de Addenda is steeds per hoofdstuk een voorbeeld van een juiste verwijzing opgenomen.

Gebruikers van het Handboek Bomen variëren van gemeenten, provincies, waterschappen en terreinbeheerders tot advies- en ingenieursbureaus, bestekschrijvers, ontwerpers, opleidingsinstituten, groenaannemers, boomverzorgingsbedrijven, boomkwekerijen, leveranciers van bomen en (specifieke) boomsubstraten voor bomen et cetera. HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

9

Voor vragen en/of opmerkingen beschikt het ­Norminstituut Bomen naast de validatieprocedure over een digitaal (gebruikers)loket. Via het digitale loket kunnen vragen en kennis worden ingebracht. Bij voorkeur vindt deze inbreng plaats via de eigen vakbrancheorganisatie, zodat ook hier sprake is van een breed draagvlak en afstemming met de betreffende vakbranche. Er kan via het digitale loket ook een individuele vraag of opmerking geplaatst worden.

MEEST RECENTE VERSIE Licentiehouders beschikken (via de login) auto­ matisch over de meest recente digitale versie (pdf) van het Handboek Bomen. Alle instrumenten ­binnen de licentie, te weten het Handboek Bomen, het rekenprogramma Boommonitor alsmede de Resultaats­meter en de beschikbare Bomenposter(s), zijn samen online voor licentiehouders beschikbaar. Licentiehouders hebben toegang tot de instrumenten via de login, via de door het Norminstituut Bomen aan de licentiehouder verstrekte inloggegevens. Licentie­houders mogen gebruikmaken van de instrumenten binnen de afgesloten licentieperiode en ­volgens de van toepassing zijnde licentievoorwaarden (zie Licentievoorwaarden).

Alle instrumenten (met uitzondering van het ­Handboek Bomen) worden (zonder specifieke aankondiging) steeds periodiek geüpdatet. Over noemens­waardige aanpassingen en updates ­worden licentiehouders door het Norminstituut Bomen ­geïnformeerd, onder andere via de digitale ­nieuwsbrief. Voorgaande versies van het Handboek Bomen, in casu Handboek Bomen 2014 en de daaraan verbonden Addenda, blijven tot 6 maanden na de datum van het verschijnen van de nieuwe versie Handboek Bomen 2018 achter de login als pdf-bestand beschikbaar. De digitale pdf-bestanden (Handboek Bomen 2014 en Addenda) kunnen en mogen door licentiehouders zelf worden opgeslagen indien gebruik na deze periode benodigd is (bijvoorbeeld ten behoeve van nog lopende (meerjarige) contracten), mits de gebruiker gedurende de contractduur beschikt over een geldige licentie. Een nieuwe ‘verwijzing naar’ dient als uitgangspunt altijd gericht te zijn op de meest actuele versie van het Handboek Bomen. Het Norminstituut Bomen ondersteunt uitsluitend de actuele versie(s) van de beschikbare instrumenten.

HARDCOPY Een gedrukt exemplaar van Handboek Bomen (hardcopy) kan ook door niet-licentiehouders (ter inzage) worden besteld. Aan de gedrukte uitgave van het Handboek Bomen zijn geen licentie- en ­gebruikersrechten verbonden. Niet-licentiehouders hebben beperkte toegang tot de instrumenten. Zie ­www.norminstituutbomen.nl.

DEFINITIE ‘BOOM’ De Nederlandse wet kent geen definitie van het begrip ‘boom’. Boomeigenaren zijn (dus) vrij om (een) eigen definitie(s) te hanteren. De omschrijving van het begrip ’boom’ hangt vaak sterk af van de context. Vaak wordt de onderstaande juridische gangbare definitie gebruikt (bijvoorbeeld binnen de APV): ‘Een boom is een houtachtig, overblijvend gewas met een dwarsdoorsnede van de stam van minimaal 10 cm op een hoogte van 130 cm boven het maaiveld. In geval van meerstammigheid geldt de dwarsdoorsnede van de dikste stam.’ Afhankelijk van de toepassing en context is deze definitie dus vrij algemeen in gebruik, maar behoeft deze in sommige situaties wel een aanvulling, bijvoorbeeld met de tekst dat ook een dode boom een boom is. Nadeel van de gestelde maatvoering binnen de definitie (10 cm stamdoorsnede) is dat gangbare kwekerij(laan)bomen (kwekerijmaat tot en met maat 25 - 30 cm = stamomtrek op een hoogte van 1,0 m boven de wortelhals) niet onder deze definitie vallen.

HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 DOELSTELLING TOEPASSING, VALIDATIE EN ADDENDA

DIGITAAL LOKET

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 UITVRAAG & BESTEKKEN

10

UITVRAAG & BESTEKKEN Het Handboek Bomen is primair ontwikkeld voor de toepassing in bestekken, overeenkomsten of (werk) opdrachten, nader aangeduid als ‘uitvraag’. Met be­ hulp van een eenduidige uitvraag kan de kwaliteits­ zorg voor bomen beter worden gewaarborgd. Door licentiehouders kan in de uitvraag worden ‘verwezen naar’ het Handboek Bomen. Het Handboek Bomen omvat 17 hoofdstukken met eisen en resultaatsverplichtingen voor werkzaam­ heden in, rond en met bomen. Om in het kader van de uitvraag snel een algemeen beeld te krijgen van de inhoud van de verschillende hoofdstukken, begint elk hoofdstuk binnen het Handboek Bomen 2018 steeds met een voor dat hoofdstuk algemene samenvatting van de eisen en een overzicht van de voor de uitvraag meest relevante aandachtspunten.

VERWIJZING NAAR Het van toepassing verklaren van het Handboek ­Bomen kan in de uitvraag via een verwijzing naar het Handboek Bomen. Een ‘verwijzing naar’ het Handboek Bomen moet altijd expliciet in de uitvraag worden vermeld, inclusief de vermelding van de van toepassing zijnde versie (in casu Handboek Bomen 2018). Een nieuwe verwijzing naar dient als uitgangspunt altijd gericht te zijn op de meest actuele versie van het Handboek Bomen (in casu Handboek Bomen 2018). Het Handboek Bomen 2018 kan als digitale (­besteks)bijlage (pdf) aan de uitvraag worden toe­ gevoegd. Licentie­houders hebben de beschikking over deze pdf via de login. Betreffende pdf moet altijd aan de onderzijde van elke pagina zijn voorzien van de naam van de licentiehouder. De licentienaam wordt (bij eigenlijk gebruik) auto­ matisch, standaard aan de onderzijde van elke ­pagina binnen de pdf gegenereerd.

CONTRACTVORMEN Het Handboek Bomen is zodanig opgesteld dat het van toepassing kan worden verklaard binnen verschillende werkomschrijvingen en contractvormen. Bijvoorbeeld in een traditioneel (RAW-)bestek met specifiek voor­ geschreven besteksposten, een raam­overeenkomst met fictieve hoeveelheden (voorheen OMOP) alsook in een regie-, prestatiebestek of GC-contract, et cetera.

Het Handboek Bomen omvat geen eigen admini­ stratieve of aanbestedingsvoorwaarden, zodat deze ook niet in combinatie met verschillende contractvormen tot conflicten of tegenstrijdigheden kunnen leiden. Wel omvat het Handboek Bomen Algemene aanvullende bepalingen die (voor zover niet specifiek anders voorgeschreven) voor alle hoofdstukken binnen het Handboek Bomen van toepassing zijn.

TEGENSTRIJDIGHEDEN Bij een verwijzing naar het Handboek Bomen ­kunnen in de uitvraag tegenstrijdigheden ontstaan wanneer er in de uitvraag ook nog andere of aan­ vullende eisen worden gesteld voor werkzaamheden in, rond en met bomen. In de uitvraag is het daarom ­essentieel om te vermelden dat (indien niet specifiek anders voorgeschreven) het Handboek Bomen bij tegen­strijdigheden prevaleert.

MEERJARIG CONTRACT Indien er sprake is van een meerjarige contract­ periode, dan blijft in de regel de in het oorspronkelijke contract genoemde versie van het Handboek Bomen van toepassing gedurende de gehele contract­ periode, behalve wanneer specifiek anders is overeengekomen. Voor de toepassing van het Handboek Bomen in meerjarige contracten is een meer­jarige gebruikerslicentie benodigd, of moet jaarlijks de licentie worden verlengd.

BESTE PKV (EMVI-CRITERIUM) Het Handboek Bomen kan zowel door de opdrachtgever als de opdrachtnemer (aannemer/leverancier), mits licentiehouder, als kwaliteitscriteria worden ingezet binnen een zogenoemd ‘Beste PKV’ (Beste prijs-kwaliteitsverhouding, voorheen ‘EMVI- criterium’ = Economisch Meest Voordelige Inschrijving).

SAMENHANG HANDBOEK BOMEN Het Handboek Bomen is gestandaardiseerd en inhoudelijk als geheel gevalideerd. De gezamenlijke hoofdstukken alsook afzonderlijke eisen binnen een hoofdstuk hebben binnen het Handboek Bomen een belangrijke samenhang die als geheel (gecombineerd met de Algemene aanvullende bepalingen) de kwaliteit van de voorgeschreven werkzaamheden, diensten of levering moet borgen. De samenhang die het Handboek Bomen als geheel waarborgt, kan verloren gaan bij de toepassing van afwijkende en/of detailverwijzingen.

HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

11

AFWIJKENDE & AANVULLENDE EISEN Indien in relatie tot het Handboek Bomen afwijkende en/of aanvullende eisen van toepassing zijn, dienen deze in de uitvraag expliciet te worden vermeld en voor­ geschreven (zie ook ‘Samenhang Handboek Bomen’). Voorbeeld: Wanneer in een werk waarop het Handboek Bomen 2018 van toepassing is, in afwijking van Hoofdstuk 6 | Planten bomen | artikel 6.20, 1 boompaal wordt voorgeschreven in plaats van de standaard vermelde 2 stuks, dan dient deze afwijking expliciet te worden vermeld, bijvoorbeeld op de volgende wijze: ‘In afwijking van Handboek Bomen 2018 | H6 | Planten bomen | artikel 6.20, wordt voor de aanplant van de boommaat 16/18 uitgegaan van 1 boompaal in plaats van 2 boompalen.’

RESULTAATSMETING (TOEZICHT) Voor het beoordelen (toezicht) van een werk, dienst of een levering op basis van de eisen van het Handboek Bomen, is als instrument binnen de licentie de Resultaatsmeter beschikbaar. Met een resultaats­meting kan via een aselecte steekproef worden beoordeeld of het werk, de dienst of de levering volgens de gestelde eisen juist is uitgevoerd. Voorwaarde voor de toepassing van een resultaatsmeting is dat het Handboek Bomen in de uitvraag van toepassing is verklaard. Een overzicht van de functionaliteiten, beschikbare beoordelingscriteria en instellingsmogelijkheden

binnen de resultaatsmeting is opgenomen in de Handleiding van de Resultaatsmeter. De handleiding en beoordelingscriteria zijn beschikbaar achter de login (www.norminstituutbomen.nl | Resultaatsmeter). Resultaatsmetingen kunnen vanwege de benodigde autorisatie uitsluitend uitgevoerd worden door een gecertificeerd ‘Controleur Handboek Bomen’. Een overzicht van de Gecertificeerde Controleurs Handboek Bomen is opgenomen in het Landelijk Register (www.norminstituutbomen.nl | Landelijk Register). Contractuele verplichtingen: Binnen een resultaats­ meting kan optioneel een maximaal toelaatbare foutscore (‘Maximale foutscore’) en een aan de foutscore gekoppelde ‘Malus’ (korting) worden ingesteld. Wanneer aan de uitkomsten van een resultaats­ meting contractuele verplichtingen worden verbonden (bijvoorbeeld: Malus of Maximale foutscore) dan moeten deze, inclusief de wijze waarop deze worden verrekend, expliciet in de uitvraag zijn benoemd.

HANDBOEK BOMEN VERSUS RAW-BESTEK Bij een verwijzing naar het Handboek Bomen ­binnen een RAW-bestek, kan een vermelding van het ­Handboek Bomen als digitale bestekbijlage (bijvoorbeeld in deel 1 of deel 2.1) worden opgenomen. Het Handboek Bomen dient daartoe als pdf in de uitvraag te worden aangeleverd door de opdrachtgever (zie ­Uitvraag & bestekken | Verwijzing naar). In een RAW-bestek moet (doorgaans in deel 3) ­specifiek worden vermeld dat het Handboek Bomen 2018 van toepassing is. Tevens moet (in het kader van de prioritering) worden aangegeven dat het Handboek Bomen, bij tegenstrijdigheden, prevaleert boven de standaard. Onderstaand voorbeeld is ter indicatie voor genoemde verwijzing in deel 3.

VOORBEELDVERWIJZING: RAW DEEL 3 VERWIJZING EN PREVALERING HANDBOEK BOMEN Voorbeelden: ver wijzingen in Algemene administratieve bepalingen naar Handboek Bomen 2018: Bepalingen Omschrijving: van toepassing zijnde bepalingen 01 01 01 01 Vermelding van toepassing zijnde (standaard) bepalingen (bijv. Standaard RAW 2015 t.z.t. 2020). 02

Verkrijgbaarheid van lid 01 genoemde (standaard) bepalingen...

03 Alle in het bestek omschreven werkzaamheden in, rond en met bomen dienen (voor zover niet specifiek ­anders voorgeschreven) te worden uitgevoerd conform de eisen binnen het Handboek Bomen 2018. En indien van ­toepassing de Addenda Handboek Bomen 2018. 04 Bij tegenstrijdigheden tussen ... lid 01 en het onder lid 03 genoemde Handboek Bomen 2018 prevaleert (voor zover niet specifiek anders voorgeschreven) het onder lid 03 genoemde Handboek Bomen 2018. 05 Het Handboek Bomen 2018 is tegen betaling van € 195,- verkrijgbaar bij het Norminstituut Bomen. De Addenda van het Handboek Bomen 2018 (indien van toepassing) zijn te downloaden via www.norminstituutbomen.nl.

NB: de nummering van de bepalingen is afhankelijk van de opmaak van het betreffende bestek.

HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 UITVRAAG & BESTEKKEN

Bij de toepassing van afwijkende of aanvullende ­eisen kunnen ook tegenstrijdigheden ontstaan. G ­ eadviseerd wordt daarom om aanvullende, afwijkende en/of ­detailverwijzingen ten aanzien van het Handboek Bomen zeer terughoudend en goed overwogen toe te passen.

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 ADMINISTRATIEVE VOORWAARDEN

12

ADMINISTRATIEVE VOORWAARDEN Het Handboek Bomen is of omvat geen besteks­ systematiek en er zijn binnen het Handboek Bomen geen (standaard) administratieve voorwaarden voorgeschreven of van toepassing verklaard. Het Handboek Bomen omvat wel ‘Algemene aanvullende bepalingen’. Administratieve voorwaarden (bijvoorbeeld UAV) zijn in de regel binnen een (moeder)bestek of werk­ opdracht (uitvraag | bestek) wel noodzakelijk.

UNIFORME ADMINISTRATIEVE ­VOORWAARDEN (UAV) Het Handboek Bomen 2018 is zodanig opgesteld dat de ‘Algemene aanvullende bepalingen’ in algemene zin aansluiten op de UAV ‘Uniforme Administratieve Voorwaarden’, in casu: UAV 2012* of UAV - GC 2005 (Geïntegreerde Contracten) (www.wetten.overheid.nl | UAV 2012 | UAV-GC 2005). In aard en karakter sluit de toepassing van de UAVGC goed aan bij het Handboek Bomen 2018 waar­ binnen de opdrachtnemer (aannemer/leverancier) meer eindverantwoordelijkheid draagt. Indien de UAV of UAV-GC van toepassing zijn, dient dit net als de toepassing van het Handboek Bomen expliciet in het bestek (uitvraag) vermeld te worden. Onder het bestek wordt volgens de UAV 2012, paragraaf 1, artikel 1, verstaan: ‘het bestek: de beschrijving van het werk, de daarbij behorende (werk)­tekeningen, de voor het werk geldende voorwaarden, de nota van inlichtingen en het procesverbaal van aanwijzingen’.

OVERIGE REGELINGEN, CONTRACTEN, LEVERINGSVOORWAARDEN EN TEGENSTRIJDIGHEDEN Genoemde UAV zijn feitelijk specifiek afgestemd op de uitvoering van werken. Voor specifieke diensten en de levering van materialen (waaronder ook bomen) of het opstellen van adviezen of ontwerpen kunnen in plaats van of in aanvulling op de UAV ook andere regelingen of contracten (bijvoorbeeld RVOI | DNR) of specifieke leverings- c.q. handelsvoorwaarden (bijvoorbeeld Handelsvoorwaarden voor de Boomkwekerij in Nederland HBN 2008) van toepassing worden verklaard. In alle contractvormen kan door een licentiehouder worden verwezen naar het Handboek Bomen (zie ‘Uitvraag & bestekken’). Het is belangrijk dat steeds expliciet wordt vermeld welke administratieve voorwaarden, regelingen of leverings- c.q. handelsvoorwaarden van toepassing zijn en welke voorwaarden of bepalingen prevaleren wanneer er sprake is of kan zijn van tegenstrijdigheden. Bij een verwijzing naar het Handboek Bomen in een bestek moet dus steeds specifiek worden voorgeschreven in welke mate het Handboek Bomen bij tegenstrijdigheden prevaleert (zie ‘Algemene aanvullende bepalingen’).

Volgens de bepalingen van de UAV 2012 zijn de bepalingen van de UAV 2012 van toepassing voor zover daarvan in het bestek niet uitdrukkelijk is afgeweken. * UAV 2012: Uniforme Administratieve Voorwaarden voor de uitvoering van werken en technische installatiewerken 2012.

HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

13

Binnen het Handboek Bomen 2018 zijn (voor zover niet specifiek anders voorgeschreven), de navolgende ‘Algemene aanvullende bepalingen’ standaard binnen elk hoofdstuk van het Handboek Bomen van toepassing.

ALGEMEEN Tegenstrijdigheden: bij een verwijzing naar het Handboek ­Bomen 2018 dient in een bestek (uitvraag) te worden vermeld dat (voor zover niet specifiek anders is voorgeschreven) het Handboek Bomen 2018 bij tegenstrijdigheden prevaleert. Inhoud: bij de toepassing van of verwijzing naar het Handboek Bomen 2018 dient de opdrachtnemer inhoudelijk op de hoogte te zijn (c.q. zich inhoudelijk op de hoogte te stellen) van de van toepassing zijnde onderdelen van het Handboek Bomen 2018 en zich hieraan te conformeren (zie ook art. 6.1). Dit geldt mede voor de van toepassing zijnde Licentievoorwaarden en Algemene aanvullende bepalingen van het Handboek Bomen 2018. Onjuistheden en/of onduidelijkheden: in het Handboek Bomen 2018 geachte onjuistheden of onduidelijkheden dienen door de opdrachtnemer direct en ten minste voorafgaand aan de ­inschrijving schriftelijk te worden gemeld en gemotiveerd. ‘Melden aan, met toestemming of goedkeuring van, of in overleg met’: voor zover niet specifiek anders voorgeschreven wordt binnen het Handboek Bomen 2018 bij ‘het melden aan, met toestemming of goedkeuring van, of in overleg met’ steeds de opdrachtgever/directie bedoeld.

‘Werk’: onder werk, werken of werkzaamheden worden binnen het Handboek Bomen 2018 tevens verstaan het opstellen van ontwerpen en adviezen en de uitvoering van diensten, leveringen, en onderhoud volgens de omschrijvingen van het Handboek Bomen 2018 in de hoofdstukken 1 tot met hoofdstuk 17.

Algemene bepalingen | Algemeen | Handboek Bomen 2018

ARTIKEL 1 PLAN VAN AANPAK EN ALGEMEEN ­T IJDSCHEMA (GEDETAILLEERD WERKPLAN) Art. 1.1 Indien niet specifiek anders voorgeschreven, ­vermeldt de opdrachtnemer, rekening houdend met de gestelde eisen, wanneer, op welke wijze, met welk materieel en welke hulpmiddelen het werk zal worden uitgevoerd (Plan van Aanpak en Algemeen tijdschema).

Art. 1.3 Het Plan van Aanpak en Algemeen tijdschema (of gedetailleerd Werkplan) omvat tevens een actuele overzichtslijst van de bij de werkzaamheden betrokken contactpersonen (opdrachtgever en opdrachtnemer) en hun contactgegevens en een (voor zover nog niet door de opdrachtgever vastgesteld) in overleg met de opdrachtgever/directie op te stellen lijst van stop- en contactmomenten. Een stop- en contactmoment is een moment waarop de opdrachtnemer (in overleg) eerst contact moet hebben met de opdrachtgever voordat het werk weer (na toestemming van de opdrachtgever) voortgezet mag worden. Het Plan van Aanpak vermeldt (onverlet artikel 5.3) tevens ­welke gegevens, documenten, vergunningen en ontheffingen door welke partij (in het kader van de werkzaamheden), wanneer en op welke wijze worden aangeleverd of beschikbaar worden gesteld. Art. 1.4 Werkzaamheden mogen pas worden uitgevoerd ­nadat het Plan van Aanpak en Algemeen tijdschema of - ­indien van toepassing - het gedetailleerde werkplan door de opdrachtgever of namens hem door de directie schriftelijk is goed­ gekeurd. Art. 1.5 Logboek: van de uitvoering en het verloop van de werkzaamheden houdt de opdrachtnemer (ter inzage) in overleg en afstemming met de opdrachtgever/directie een voort­ durend (uiterlijk de volgende werkdag) bijgewerkt logboek bij.

De opdrachtnemer stelt de opdrachtgever desgevraagd een kopie van het actuele logboek ter beschikking. In het logboek staat ten minste vermeld door wie, wanneer, ­welke werkzaamheden, met welk materieel en welke hulpmiddelen zijn uitgevoerd en hoever de werkzaamheden zijn ­gevorderd. Tevens vermeldt het logboek ‘noemenswaardig­ heden’ die invloed (kunnen) hebben op het verloop en het (eind) resultaat van de werkzaamheden (art. 1.6). Art. 1.6 ‘Noemenswaardigheden’: zaken die (volgens de opdrachtnemer) noemenswaardig invloed hebben op het verloop en/of het (eind)resultaat van de werkzaamheden alsmede zaken die in het Handboek Bomen als zodanig als ‘noemenswaardigheden’ staan benoemd moeten door de opdrachtnemer ten minste worden vermeld in het logboek (art. 1.5) en indien aan de orde ook aanvullend schriftelijk worden gemeld.

Algemene bepalingen | Artikel 1 | Handboek Bomen 2018

Art. 1.2 Indien voorgeschreven, dient de aannemer naast het Plan van Aanpak en Algemeen tijdschema tevens zorg te dragen voor een gedetailleerd werkplan. Van een dergelijk voorgeschreven gedetailleerd werkplan is bijvoorbeeld specifiek sprake binnen het Handboek Bomen 2018 | Hoofdstuk 2 | Werken rond bomen.

HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 ALGEMENE AANVULLENDE BEPALINGEN

ALGEMENE AANVULLENDE BEPALINGEN

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 ALGEMENE AANVULLENDE BEPALINGEN

14

ARTIKEL 2 SCHADEVRIJE UITVOERING EN WERKZAAMHEDEN ROND BOMEN Art. 2.1 Werkzaamheden dienen, in relatie tot de directe ­omgeving, schadevrij en veilig te worden uitgevoerd. Art. 2.2 Onder schadevrij wordt tevens verstaan het voorkomen van schades aan (buur)bomen en andere beplantingen alsmede het voorkomen van schade aan de groei- en standplaats. Met dit laatste worden onder andere bedoeld bodemverdichting, bodem- c.q. toplaagverslemping, rij- en inslagsporen et cetera.

ARTIKEL 3 WION (GRONDROERDERSREGELING) Art. 3.1 Om schade aan ondergrondse infrastructuur (onder o.a. kabels en/of leidingen) te voorkomen, is de aannemer (mechanische grondroerder) verplicht werkzaamheden in de bodem (mechanische grondroering) ten hoogste 20 dagen en ten minste 3 werkdagen vóór aanvang te melden bij het Kadaster (www.kadaster.nl) via een graaf- c.q. KLIC-melding op grond van de Wet Informatie-uitwisseling Ondergrondse Netten (WION of ‘grondroerdersregeling’).

Algemene bepalingen | Artikel 3 | Handboek Bomen 2018 Bestaande schades en ‘noemenswaardigheden’ (art. 1.5) dienen door de opdrachtnemer voorafgaand aan het werk s­ chriftelijk gemeld te worden (nulsituatie). Werkzaamheden mogen niet aanvangen voordat genoemde melding door of namens opdrachtgever is geverifieerd. Ontstane (nieuwe) schades en noemenswaardigheden dienen direct, en aansluitend na de constatering schriftelijk ten minste binnen 24 uur, door de opdrachtnemer te worden gemeld. Werkzaamheden mogen daarna pas weer met toestemming worden hervat. Indien, als gevolg van werkzaamheden, voorzienbare (boom)schades (ondergronds en bovengronds) aan de orde zijn - bijvoorbeeld kroon- of wortelschade, een reëel gevaar van windworp of schade door schors- of zonnebrand et cetera - dan moeten deze risico’s (vooraf) worden gemeld en mogen de betreffende werkzaamheden uitsluitend met expliciete toestemming worden uitgevoerd of hervat. Art. 2.3 Om schade aan bomen en hun groei­en standplaats te voorkomen, zijn de uitvoering van werkzaamheden binnen de kwetsbare boomzone (= kroonprojectie + 1,5 m) van een boom of bomengroep, zonder schriftelijke toestemming niet toegestaan (art. 2.4).

Dit geldt, binnen de kwetsbare boomzone, ook voor de opslag van materiaal en materieel en het berijden of parkeren van voertuigen op een open maaiveld of open plantspiegel (niet voorzien van een dragende verharding). Art. 2.4 Werkzaamheden alsmede de opslag van materiaal en materieel zoals bedoeld in art. 2.3 dienen vóór aanvang gemeld te worden en mogen niet aanvangen voordat bedoelde melding schriftelijk is goedgekeurd. Voor zover niet specifiek anders is voorgeschreven, gelden voor werkzaamheden binnen de kwetsbare boomzone altijd ten minste de eisen Handboek ­Bomen 2018 | H2 | Werken rond bomen. Art. 2.5 Eventuele schades aan bomen en hun groei- en standplaats worden, voor zover niet specifiek anders voorgeschreven, ­getaxeerd volgens de op het moment van schade geldende richtlijnen van de NVTB (Nederlandse Vereniging van Taxateurs van Bomen). Handboek Bomen 2018 | H15 | Boomtaxatie | art. 15.12. Art. 2.6 Bij een aan de opdrachtnemer toerekenbare beschadiging van een boom of het niet naleven van de onder 2.1 tot en met 2.4 gestelde bepalingen geldt (voor zover niet specifiek ­anders is voorgeschreven) ongeacht de eventuele schade­ omvang, tevens een korting (‘boeteclausule’) van ten minste € 500.

Gestelde korting is steeds wederkerig van toepassing voor iedere keer dat er sprake is van een aan de opdrachtnemer toerekenbare beschadiging van een boom of wanneer de be­ palingen 2.1 tot en met 2.4 niet zijn of worden nageleefd.

Algemene bepalingen | Artikel 2 | Handboek Bomen 2018

ARTIKEL 4 INFECTIEZIEKTEN, AANTASTINGEN EN ERNSTIGE AFWIJKINGEN Art. 4.1 Dode bomen die binnen het werk worden aangetroffen of bomen met significante infecties of aantastingen alsook bomen met ernstige afwijkingen die de veiligheid van de directe omgeving in gevaar brengen, dienen direct telefonisch en aansluitend op de constatering schriftelijk ten minste binnen 24 uur door de opdrachtnemer te worden gemeld. Art. 4.2 Bij de afvoer en verwerking van infectiegevaarlijk (tak)hout, bijvoorbeeld aangetast iepen(tak)hout, bacterievuur et cetera, is speciale aandacht vereist. Transport en verwerking van infectiegevaarlijk (tak)hout dient op aanwijzing van de opdrachtgever plaats te vinden of (aantoonbaar) plaats te vinden volgens de geldende richtlijnen en via een erkend (iepen)verwerkings-/transportbedrijf (bijvoorbeeld BVOR Boomziektecertificaat). Voor iepen(hout) geldt als maatregel (voor zover niet specifiek anders is voorgeschreven) dat de bovengrondse stobben of stam- en takdelen, door de opdrachtnemer, direct en ter plaatse worden geschild of als vrijkomend iepen(tak)hout worden ­verkleind (versnipperd).

Algemene bepalingen | Artikel 4 | Handboek Bomen 2018

ARTIKEL 5 MELDINGEN, ONTHEFFINGEN EN ­V ERGUNNINGEN Art. 5.1 Voor de uitvoering van werkzaamheden in, met of rond bomen alsmede de melding en verwerking van zieke of dode bomen of het daarvan vrijkomende (tak)hout, stobben, wortelresten of blad kunnen verschillende landelijke wet- of regel­geving of lokale (aanvullende) regelingen en vergunningen­stelsels van kracht zijn (bijvoorbeeld RDW, BW, Wet natuurbescherming, APV, Keuren, Wabo et cetera). Art. 5.2 Voor het verwerken, bewerken en transporteren van (te verplanten) bomen, de bodem, zand en grond en s­ ubstraten kunnen verschillende landelijke wet- of regelgeving of lokale (aanvullende) regelingen en vergunningenstelsels van kracht zijn (bijvoorbeeld vooronderzoek bodemverontreiniging, ­BUS-melding, schonegrondverklaring, besluit bodemkwaliteit et cetera).

HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

15 Certificaten die in het kader van werkzaamheden in, rond en met bomen (gangbaar) kunnen worden voorgeschreven zijn bijvoorbeeld (of gelijkwaardig): • BVC: Certificaat ‘Boomveiligheidscontroleur’, - visuele boomveiligheidscontroles.

De opdrachtnemer dient van benodigde meldingen, ontheffingen en vergunningen (art. 5) op de hoogte te zijn en overeenkomstig te handelen. Benodigde ‘vergunningen en ontheffingen’ dienen altijd op het werk aanwezig te zijn (zie ook art. 1.3).

• CHB: Certificaat ‘Controleur Handboek Bomen’ - geautoriseerde controleur Resultaatsmeter.

Algemene bepalingen | Artikel 5 | Handboek Bomen 2018

• DIB: Certificaat ‘Data Inspecteur Bomen’, - inventarisatie en dataregistratie van boomkenmerken; administratief | onderhoud | boomveiligheid (BVC)

ARTIKEL 6 VAKBEKWAAMHEID EN ­P ERSOONSCERTIFICATEN Art. 6.1 Alle in het Handboek Bomen 2018 omschreven werkzaamheden (H1 tot en met H17) mogen uitsluitend worden uitgevoerd door personeel dat specifiek en vakinhoudelijk op de hoogte is van de in het Handboek Bomen 2018 gestelde eisen voor de betreffende werkzaamheden. Opdrachtnemer en personeel moeten dus (voor de in de uitvraag gestelde werkzaamheden) zowel inhoudelijk alsook vaktechnisch op de hoogte zijn van de in het Handboek Bomen 2018 opgenomen werkzaamheden en daaraan gestelde eisen.

• ETT: Europees EAC-certificaat ‘European Tree Technician’, - boomtechnisch onderzoek en advies. • ETW: Europees EAC-certificaat ‘European Tree Worker’, - (uitvoerende) boomverzorgingswerkzaamheden. • Flora en Faunawet (WNB) niveau 2/3, - bestendig beheer ‘Wet natuurbescherming’ • NVTB: Geregistreerd boomtaxateur, Nederlandse Vereniging van Taxateurs van Bomen, - boomtaxaties en schade-expertises. Algemene bepalingen | Ar tikel 6 | Handboek Bomen 2018

Voorwaarde is steeds dat vakbekwaam personeel deze werkzaamheden volgens de gestelde eisen zelfstandig kan uitvoeren, controleren en, indien nodig, corrigeren. Art. 6.2 De opdrachtnemer moet er op toezien (art. 6.1) dat eenieder die (namens de opdrachtnemer) betrokken is bij de uitvoering van het werk of de levering inhoudelijk op de hoogte is van de voor die werkzaamheden of levering (voorgeschreven) eisen van het Handboek Bomen 2018 en deze nakomt. Art. 6.3 Aantoonbare kennis en certificaten: Het Handboek Bomen richt zich als primaire kwaliteitswaarborg op de binnen het Handboek Bomen gestelde eisen die betrekking hebben op de werkzaamheden in, rond en met bomen. Specifieke persoonscertificaten van vakbekwaamheid of diploma-eisen zijn niet standaard van toepassing (verplicht) binnen de eisen van het Handboek Bomen 2018 (art. 6.1 en 6.2) maar kunnen als aanvullende eis (in de uitvraag) worden voorgeschreven. Indien binnen de uitvraag als (aanvullende) eis wordt gesteld dat het in te zetten personeel in het bezit moet zijn van een specifiek (persoons)certificaat, dan dient hiervan door de opdrachtnemer (op verzoek) een bewijs te worden overgelegd.

HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 ALGEMENE AANVULLENDE BEPALINGEN

Art. 5.3 Voor het snoeien, vellen en verplanten van bomen kunnen verschillende landelijke wet- of regelgeving of lokale (aanvullende) regelingen en vergunningenstelsels van kracht zijn (bijvoorbeeld BW, De Wet natuurbescherming, APV, Keuren, Wabo, Verklaring van geen bezwaar et cetera).

HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

17

BOMENONTWERP HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 LICENTIEVOORWAARDEN

HOOFDSTUK 1

BOMENONTWERP Het aan de hand van boomtechnische randvoorwaarden opstellen van een bomenontwerp ‘beoogd eindbeeld’.

Het bomenontwerp moet een waarborg vormen voor een boomtechnisch, duurzaam beheerbaar ontwerpplan, afgestemd op de voor het ontwerp voorgeschreven uitgangspunten, randvoorwaarden en het beoogde eindbeeld. Het bomenontwerp moet een reëel beeld geven van het ontwerp en de daarin opgenomen bomen (beoogd eindbeeld) inclusief de voor de bomen beschikbare ondergrondse en bovengrondse groei- en ontwikkelingsruimte. Een bomenontwerp (H1) omvat en moet samenvattend voldoen aan: • opgesteld volgens de uitvraag en de eisen Handboek Bomen 2018 | H1 | Bomenontwerp • afgestemd op de in de uitvraag voorgeschreven uitgangspunten en randvoorwaarden • weergave administratieve gegevens, aanleiding en status van het bomenontwerp • weergave bestaande situatie, uitgangspunten, randvoorwaarden en beoogde eindbeeld van het bomenontwerp • opstellen van een bomenbalans • opstellen ontwerptekening (bovenaanzicht), - inclusief (volgens de uitvraag) één of meerdere dwarsprofielen (zijaanzichten) • schriftelijke toelichting van het bomenontwerp op de keuze, motivering en afstemmingscriteria: - beoogd eindbeeld | beoogde omlooptijd | boomgrootte - boomsoortkeuze (sortiment) | plantmaat - benodigde en beschikbare ondergrondse en bovengrondse groei- en ontwikkelingsruimte - inrichting groei- en standplaats - benodigde obstakelvrije zones en vereiste ‘wettelijke’ vrije doorgang • indien niet ter beschikking

gesteld, inclusief vooronderzoek groei- en standplaats Aanvullend (indien specifiek voorgeschreven): • optioneel, vooronderzoek bestaande bomen: Bomen Effect Analyse ‘BEA’ (art. 1.8a) • optioneel, bestaande bomen landmeetkundig ingemeten (art. 1.13a)

Uitvraagrelevante specificaties: • formuleren van de uitvraag • verwijzen in uitvraag naar eisen: Handboek Bomen 2018 | H1 | Bomenontwerp • voorschrijven dat Handboek Bomen 2018 bij tegenstrijdigheden in de uitvraag (indien niet specifiek anders is voorgeschreven) prevaleert • voorschrijven specifieke uitgangspunten, randvoorwaarden en beoogde eindbeeld • voorschrijven aantal gewenste dwarsprofielen • beschikbaarheid (ter beschikking stellen van) uitvraagspecifieke data, kaartmateriaal en overige stukken: - vooronderzoek bestaande bomen (BEA) (indien beschikbaar) - vooronderzoek groei- en standplaats (indien beschikbaar) - projecttekening(en): bestaande en nieuwe situatie (indien beschikbaar) - overzicht bestaande bomen en boomdata (indien beschikbaar) - overzicht, te handhaven bomen (indien beschikbaar) Optionele (aanvullende) uitvraagspecificaties: • (optioneel) voorschrijven: vooronderzoek bestaande bomen BEA (art. 1.8a) • (optioneel) voorschrijven: (bestaande) bomen landmeetkundig inmeten (art. 1.13a)

HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

19

1.1 Bomenontwerp: het opstellen van een bomenontwerp (nieuwe aanplant en/of bestaande bomen) mag alleen worden uitgevoerd door of onder directe begeleiding van vakbekwaam personeel dat specifiek en vakinhoudelijk op de hoogte is van de in het Handboek Bomen gestelde eisen ten aanzien van het bomen­ ontwerp, Handboek Bomen 2018 | Algemene aanvullende bepalingen | art. 6. Hij/zij moet in staat zijn om het bomenontwerp volgens de gestelde eisen zelfstandig op te stellen, te ­controleren en, indien nodig, te corrigeren. 1.2 Het bomenontwerp moet voldoen aan de in hoofdstuk 1 van het Handboek Bomen 2018 gestelde eisen. Voor zover niet specifiek anders is voorgeschreven, zijn tevens de Algemene aanvullende bepalingen van het Handboek Bomen 2018 van toepassing als waren deze integraal opgenomen in dit hoofdstuk. 1.3 Voor zover niet specifiek anders voorgeschreven vermeldt de opdrachtnemer, rekening houdend met de gestelde eisen, wanneer en op welke wijze het opstellen van het bomenontwerp wordt gerealiseerd (Plan van Aanpak | Algemeen tijdschema), Handboek Bomen 2018 | Algemene aanvullende bepalingen | art. 1. De ­opdrachtnemer borgt dat de werkzaamheden worden uitgevoerd conform het goedgekeurde Plan van Aanpak. 1.4 Het bomenontwerp (nader aangeduid als ‘ontwerp’) moet zodanig zijn opgesteld dat er sprake is van een waarborg voor een boomtechnisch, duurzaam beheerbaar ontwerpplan.

Dit betekent dat het ontwerp moet zijn afgestemd op de voor het ontwerp voorgeschreven uitgangspunten, randvoorwaarden en het beoogde eindbeeld. 1.5 Het ontwerp moet (voor zover niet specifiek anders is voorgeschreven) bestaan uit een digitale ontwerptekening ‘bovenaanzicht’ en bijbehorende schriftelijke toelichting ‘motivering’ (art. 1.6), inclusief (volgens de uitvraag) één of meerdere dwarsprofielen ‘zijaanzichten’ (art. 1.17). Voor het Bomenontwerp is ter illustratie de Bomenposter ‘Bomenontwerp’ beschikbaar (Handboek Bomen 2018 | H1 | Bomenontwerp | Bijlage). 1.6 In de toelichting van het ontwerp moeten de administratieve gegevens, de bestaande situatie, het doel, de (voorgeschreven) uitgangspunten, de afstemmingscriteria, een bomenbalans en de randvoorwaarden alsmede de status van het ontwerp worden vastgelegd volgens overzicht 1.6.

Wet­en regelgeving: in het kader van landelijke of lokale wet- en regelgeving (waaronder de Wet natuurbescherming, Omgevingswet alsook lokale verordeningen en ‘keuren’) kunnen specifieke eisen voor de instandhouding van groenelementen en de boomsoortkeuze (waardplanten) of afstanden van bomen ten opzichte van (bijvoorbeeld) erfgrenzen, dijklichamen of kabeltracés zijn voorgeschreven. In de toelichting van het ontwerp moeten dergelijke voorschriften binnen de uitgangspunten en randvoorwaarden van het ontwerp zijn vermeld, gemotiveerd en uitgewerkt.

HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 H1 BOMENONTWERP

H1 | EISEN BOMENONTWERP

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 H1 BOMENONTWERP

20

TOELICHTING & ONDERDELEN BOMENONTWERP Administratief: • Projectnaam (of projectcode), projectlocatie en plaatsaanduiding • Ontwerpdatum, auteur/ontwerper (werkzaam bij rechtspersoon) • Opdrachtgever en contactpersoon, grond-/boomeigenaar (evt. toekomstige (boom)beheerder) • Tekeningnummer(s) • Ontwerpstatus (Schetsontwerp SO | Voorlopig ontwerp VO | Definitief ontwerp DO) Doel, uitgangspunten en randvoorwaarden: • Beknopte omschrijving van de aanleiding en het doel van het bomenontwerp • Specifieke (plaatselijke) wet- en regelgeving • Optioneel (indien voorgeschreven) vooronderzoek BEA bestaande bomen (art. 1.8a) • Vooronderzoek: groei- en standplaats (art. 1.10) • Bestaande situatie, (voorgeschreven) uitgangspunten, randvoorwaarden en beoogde eindbeeld • Weergave (indien aanwezig) bestaande bomen (handhaven | verplanten | vellen) • Bomenbalans (art. 1.7) • Beleidsstatus en/of bijzondere boomwaarde (art. 1.9) • Maatregelen en randvoorwaarden voor behoud te handhaven bomen Afstemmingcriteria ontwerp (keuze en motivering): art.

1.12 • Beoogde omloop en beoogd eindbeeld • Beplantingsstructuur, boomtype, boomgrootte, sortiment, plantmaat • Inrichting groeiplaats: bestaande bodem, bodembewerking, gronduitwisseling, bomensubstraten • Groeiplaatsconstructies, aanvullende voorzieningen en type maaiveld en gebruik • Ondergrondse en bovengrondse beschikbare groei- en ontwikkelingsruimte (doorwortelbare ruimte m2/m3) • Obstakelvrije zones en vereiste ‘wettelijke’ vrije doorgang (art. 1.19) Ontwerptekeningen en dwarsprofielen: art. 1.13 en art. 1.17 • Separate kaartlaag werkzaamheden binnen kwetsbare boomzone: bestaande ‘te handhaven’ bomen (art. 1.18)

1.6 Overzicht: Toelichting (motivering) bomenontwerp | Handboek Bomen 2018

1.7 Bomenbalans: in de toelichting van het ontwerp moet een ‘bomenbalans’ worden opgenomen waarin wordt aangegeven hoeveel bomen er volgens het beoogde ontwerp worden aangeplant, gehandhaafd blijven, worden verplant en zullen (moeten) worden geveld. BOMENBALANS • Totaal aan bomen binnen het ontwerpplan • Aantal ‘te handhaven bomen’ (zonder specifieke maatregelen tot behoud) • Aantal ‘te handhaven bomen’ (met specifieke maatregelen tot behoud) • Aantal ‘te vellen bomen’ • Aantal ‘te verplanten bomen’ • Aantal ‘nieuwe aanplant bomen’

1.8 Voor bestaande bomen moet in de toelichting van het ontwerp een nadere uitwerking worden opgenomen van beschermingsmaatregelen en randvoorwaarden die nodig zijn voor het behoud van deze ­bomen (art. 1.18). Voor het opstellen van beschermingsmaatregelen en randvoorwaarden gelden (als uitgangspunt) de eisen Handboek Bomen 2018 | H2 | Werken rond bomen. 1.8a Optioneel (Vooronderzoek ‘Bestaande bomen’): indien specifiek voorgeschreven maakt voor bestaande ­bomen het (laten) opstellen van een (goedgekeurde) BEA (‘Boom Effect ­A nalyse’) als vooronderzoek, integraal deel uit van het op te stellen bomenontwerp.

HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

21

Een BEA geeft inzicht in de huidige kwaliteit ‘nulsituatie’ van bestaande bomen en de invloed van het ontwerpplan op deze bomen. Een BEA geeft eveneens inzicht op de vraag of, en op welke wijze handhaving van bestaande bomen binnen het ontwerp boomtechnisch wenselijk en/of mogelijk is en welke randvoorwaarden en maatregelen daarvoor noodzakelijk zijn.

Voor het opstellen van een BEA gelden de eisen Handboek Bomen 2018 | H16 | Bomen Effect Analyse (BEA).

1.9 Beleidsstatus: indien bomen of bomengroepen binnen het ontwerp een bijzondere boomwaarde of ­benoemde (beleids)status hebben of krijgen, dan moet dit zowel op de tekeningen als binnen de toelichting van het ontwerp worden vermeld en weergegeven volgens de indeling in overzicht 1.9.

Beleidsstatus: de beleidsstatus van een boom of bomengroep maakt het controleerbaar (inzichtelijk) of de keuzes binnen het ontwerp overeenstemmen met de beleidsstatus. BELEIDSSTATUS Indeling beleidsstatus: indeling volgens Handboek Bomen 2018 | H14 | Dataregistratie bomen I. Beschermwaardige/monumentale bomen met een specifiek benoemde beleidsstatus II. Structuurbepalend/hoofdstructuur, belangrijke bomen met een specifiek benoemde beleidsstatus III. Functionele (laan-, straat- en park)bomen zonder een specifiek benoemde beleidsstatus IV. Bomen met korte omloop ≤ 20 jaar (incl. bomen 3e grootte) zonder specifiek benoemde beleidsstatus

1.9 Overzicht: Indeling beleidsstatus | Handboek Bomen 2018

1.10 (Voor)onderzoek ‘Groei- en standplaats’: voor zover niet specifiek anders is voorgeschreven en indien niet bij de uitvraag van het ontwerp ter beschikking gesteld, maakt het hieronder genoemde (voor)onderzoek in het kader van de groei- en standplaats integraal deel uit van het op te stellen bomenontwerp. VOORONDERZOEK: GROEI- EN STANDPLAATS Een vooronderzoek groei- en standplaats geeft inzicht in de groei- en ontwikkelingsmogelijkheden van de bomen binnen het ontwerp en eventueel benodigde maatregelen. Voor het opstellen van een ontwerp moeten ten minste de onderstaande onderdelen van de groei- en standplaats bekend zijn: • Specifieke omgevingsfactoren (boven- en ondergronds; o.a. temperatuur, zon, wind en ‘zoute’ zeewind, zoute kwel etc.) • Type maaiveld en het actuele en toekomstige gebruik van het maaiveld (art. 1.22) • Benodigde en beschikbare vrije doorgang toekomstig maaiveld (art. 1.19) • Ondergrondse en bovengrondse obstakels en obstakelvrije zone(s) (art. 1.19) • Bodemsamenstelling (klei, veen, zand etc.) • Bodemstructuur, bodemverdichting en storende lagen • Zuurstof-, waterhuishouding en zuurgraad (pH-waarde) van de bodem • Noodzaak van bodembewerking of gronduitwisseling met bomensubstraten (art. 1.24) • Actuele en toekomstige waterhuishouding (hangwater- | grondwater- | contactprofiel) en grondwaterstanden: ‘GWST-actueel en GHVG’ in cm -m.v.

(GHVG = Gemiddelde Hoogste Voorjaars Grondwaterstand) • Geschiktheid grondwater (zoet, zout, brak, kwel) • Beschikbare en benodigde doorwortelbare ruimte (m3/m2) en doorwortelbare diepte in cm -m.v. (art. 1.20 en 1.21)

1.11 Plantmaat: van de in het ontwerp opgenomen nieuwe aanplant moet in de toelichting van het ontwerp de plantmaat vermeld worden volgens de indeling van overzicht 1.11. De keuze voor een plantmaat 20 - 25 of zwaarder moet in de toelichting van het ontwerpplan specifiek gemotiveerd worden. Voor het plantmateriaal gelden de eisen Handboek Bomen 2018 | H5 | Leveren (laan)bomen.

HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 H1 BOMENONTWERP

VOORONDERZOEK: BEA (BESTAANDE BOMEN)

NORMINSTITUUT BOMEN HANDBOEK BOMEN 2018 H1 BOMENONTWERP

22

PLANTMAAT ‘KWEKERIJ’ (STAMOMTREK GEMETEN IN cm’s OP 1,0 m BOVEN WORTELHALS) • plantmaat: • plantmaat: • plantmaat: • plantmaat:

14-16 | 16-18 of 18-20 20-25 | 25-30 of 30-35 35-40 | 40-45 of 45 -50 50-60 | 60-80 | 80-100 of > 100

indicatie stam Ø ca. 5 tot 6 cm indicatie stam Ø ca. 8 tot 10 cm indicatie stam Ø ca. 10 tot 15 cm indicatie stam Ø ca. 20 tot 30 cm

1.11 Overzicht: Keuze en motivering plantmaat | Handboek Bomen 2018

AFSTEMMINGSCRITERIA BOMENONTWERP A. Doel, uitgangspunten en randvoorwaarden van het bomenontwerp Vermelding van het doel van het ontwerp, de (voorgeschreven) uitgangspunten, de randvoorwaarden en het beoogde eindbeeld, alsmede vermelding van de van toepassing zijnde (plaatselijke) wet- en regelgeving, keuren etc. (art. 1.6). B. Aan te planten bomen | bestaande (te handhaven) bomen Keuzeopties: Boomgrootte (eindbeeld) ‘sortimentafhankelijk’ (figuur 1.12)

• Boom 1e grootte (boomhoogte > 15 m) Kroonbreedte: smal 5 - 10 m | normaal 10 - 15 m | breed 15 > 20 m • Boom 2e grootte (boomhoogte 8 - 15 m) Kroonbreedte: smal 5 - 8 m | normaal 8 - 12 m | breed > 15 m • Boom 3e grootte (boomhoogte < 8 m) Kroonbreedte: smal 3 - 5 m | normaal 5 - 7 m | breed 8 - 10 m • Vorm­of knotboom (boomhoogte ≤ 3 m of > 3 m) Kroonbreedte: smal 2 - 3 m | normaal 3 - 5 m | breed 5 - 7 m

Keuzeopties: Beoogde omlooptijd (beoogd eindbeeld)

• Regulier groeiende boomsoorten (o.a. linde, beuk, eik en esdoorn): Beoogde omlooptijd: 20 jaar | 40 jaar | 60 jaar of 80 - 120 jaar

Boomsoort (sortiment)

• Wetenschappelijke en Nederlandse naam (NAAMLIJST HOUTIGE GEWASSEN) • Diversiteit: motivering keuze van (verschillende) boomsoorten • Relevante soortspecifieke eigenschappen boomsoort keuze

Keuzeopties: Beplantingsstructuur

• Solitaire boom, meerstammige boom • Bomenrij, bomenlaan of bomengroep (met open of gesloten kronenstructuur)

Keuzeopties: Boomtype

• Wel of niet vrij uitgroeiende boom Bij een niet vrij uitgroeiende boom is er sprake van een minimum vereiste ­‘wettelijke’ vrije doorgang (art. 1.19)

Plantmaat ‘kwekerij’

• Plantmaat ‘aan te planten bomen’ (art. 1.11)

Bestaande bomen

• Bestaande bomen (weergave maatvoering): - actuele stamomvang (gemeten in centimeters op 1,3 m +m.v.) - actuele kroondiameter en boomhoogte in meters - toekomstige kroondiameter en boomhoogte (eindbeeld) in meters

• Snel groeiende (pionier)boomsoorten (o.a. populier, wilg en els): Beoogde omlooptijd: 15 jaar | 25 jaar | 35 jaar of 45 - 60 jaar

C. Groei­en standplaats • Specifieke omgevingsfactoren: zonlichtreflectie, zeewind, zoute kwel etc. (art. 1.10) • Vereiste ‘wettelijke’ vrije doorgang en obstakelvrije zones: ondergronds en bovengronds (art. 1.19) • Bestaande bodem: noodzaak bodembewerking of gronduitwisseling met bomensubstraat (art. 1.24) • Waterhuishouding: hangwater-, grondwater-, contactprofiel (art. 1.10) • Doorwortelbare diepte (cm -m.v.) en doorwortelbare ruimte: m3/m2 (art. 1.20 en 1.21) • Maaiveld: type en gebruik (art. 1.22) • Boomspiegel: maatvoering en afwerking: open, boomrooster etc. (art. 1.22) • Specifieke (aanvullende) voorzieningen (art. 1.23)

1.12 Overzicht: Afstemmingscriteria: Bomenontwerp | Handboek Bomen 2018 HANDBOEK BOMEN 2018 Toepassing, inclusief verwijzing naar, uitsluitend toegestaan voor genoemde licentiehouder. LICENTIEHOUDER: GEMEENTE LEIDEN

23

Keuze, motivering en afstemming moeten plaatsvinden op basis van de (voorgeschreven) uitgangspunten, randvoorwaarden, het beoogde eindbeeld en de (beschikbare) groei- en standplaats en wel zodanig dat een boomtechnisch, duurzaam beheerbaar ontwerp(plan), afgestemd op het beoogde eindbeeld wordt gewaarborgd (art. 1.4). De boomgroottes (eindbeeld) zijn indicatief weergegeven in figuur 1.12. Voor de benodigde (doorwortelbare en obstakelvrije) ruimte van de groei- en standplaats gelden als leidraad de ontwerpnormen in art. 1.25. Boomsoort (sortiment): bij de keuze en motivering van de boomsoort is afstemming noodzakelijk op eventuele specifieke eisen en de gebruiksfunctie van de boomsoort. Relevante zaken hierbij zijn onder andere ­diversiteit, bodem-, grondwater- en klimaateisen alsook soortspecifieke eigenschappen zoals de gevoeligheid voor (zee)wind en/of takbreuk, de gevoeligheid voor aantasting of ziekte, potentiële overlast door bestratingsopdruk, vruchtdracht, aantastingen als luis en meeldauw et cetera. Groei- en standplaats: voor een afstemming en keuze voor de groei- en standplaats zijn de gegevens van het ‘vooronderzoek Groei- en standplaats’ van toepassing (art. 1.10).

KEUZE: BOOMGROOTTE (EINDBEELDEN) BOMEN 1E GROOTTE1 GROOTTE E

BREDE KROON EINDBEELD TPC© 15-20 m

BOMEN 2E GROOTTE2 GROOTTE E

BREDE KROON EINDBEELD TPC© 10-15 m

BOMEN 3E GROOTTE3 GROOTTE E