210105 Bijlage 2 Analyse en keuzerichtingen ZKA (bijlage 1 van de visie)
Tekst van het document
Bijlage 1
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN 21 juni 2021
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN, ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN
Inhoudsopgave 1. Inleiding .......................................................................................................................................................... 3 1.1. Aanleiding ..........................................................................................................................................................................3 1.2. Waarom een analyse bezoekerseconomie?.........................................................................................................3 1.3. Doel en vraagstelling .....................................................................................................................................................4 1.4. Het visietraject..................................................................................................................................................................4 1.5.
Definitie en afbakening ................................................................................................................................................5 De gebruikers.....................................................................................................................................................................................5 De deelmarkten ................................................................................................................................................................................6 De impact van de bezoekerseconomie...................................................................................................................................8 2. De huidige bezoekerseconomie van Leiden .............................................................................................10 2.1. Huidig beleid ................................................................................................................................................................. 10 2.2. De bezoekerseconomie in beeld ........................................................................................................................... 14 2.3. Impact van de bezoekerseconomie ..................................................................................................................... 21 3.
Het perspectief van de bezoekerseconomie ............................................................................................44 3.1. Algemene trends en ontwikkelingen voor Leiden ......................................................................................... 44 3.2. Trends in de deelmarkten van de bezoekerseconomie ............................................................................... 46 3.3. Welk effect heeft het aanbrengen van focus? ................................................................................................. 48 4. Toekomststrategie Bezoekerseconomie ...................................................................................................54 4.1. Binnen welke kaders bezoekerseconomie (door-)ontwikkelen?…………………………………….……....50 4.2. Potenties bezoekerseconomie in beeld……………………………………………………………………….………….50 4.3. Toekomstbeeld…………………………………………………………………..…………………………………….………………53 4.4. Instrumenten en randvoorwaarden………………………………………………………………………….……………..60 4.5. Monitoring bezoekerseconomie gemeente Leiden…………………………………………………….…………..64 Bij deze analyse hoort een bijlagendocument waarin inhoudelijk wordt ingegaan op de verschillende deelmarkten binnen de bezoekerseconomie van Leiden.
Namens de gemeente hoort tot slot bij deze analyse ook een apart document met de uitkomsten over Bezoek aan de stad van LeidenPanel, waar in deze analyse op verschillende plekken naar de uitkomsten wordt verwezen (zie het participatieverslag van de gemeente Leiden).
3
1. Inleiding 1.1. Aanleiding De bezoekerseconomie is belangrijk voor Leiden en biedt veel kansen. Deze draagt bij aan het onderscheidend vermogen van Leiden als ‘Stad van Ontdekkingen’ met als pijlers internationale kennis en historische cultuur. Deze levert bestedingen op en werkgelegenheid en maakt de stad levendig, leefbaar en zichtbaar. De bezoekerseconomie is breed en de verschillende onderdelen zijn sterk met elkaar verweven. Cultuur, detailhandel, horeca, evenementen, congressen, waterrecreatie: samen vormen ze de bezoekerseconomie van Leiden. En hoe belangrijk die bezoekerseconomie is bleek ook tijdens de Covid-19 crisis, toen de stad sterk uit balans was omdat bezoekers wegbleven: de stad was leeg, de levendigheid was weg en veel ondernemers en organisaties raakten in de problemen. De bezoekerseconomie heeft dus veel impact op economie én de leefbaarheid (zie ‘de impact van de bezoekerseconomie’ in H1.5). Tegelijkertijd is de (binnen-)stad een plek waar - in het algemeen met veel plezier - gewoond wordt. Dit vraagt om een zorgvuldige afweging van de vraag of de lusten en lasten van de bezoekerseconomie in balans zijn. Waar valt op te sturen zodat wonen, werken en recreëren ook met elkaar in balans blijven? En wat zijn eigenlijk die lusten en lasten precies? De lusten zijn niet alleen economisch van karakter, maar ook maatschappelijk rendement speelt een rol.
Deze analyse bezoekerseconomie geeft hierop de antwoorden. En daarmee een aanzet voor een strategie, passend bij Leiden.
1.2. Waarom een analyse bezoekerseconomie? Het gebruik van de openbare ruimte intensiveert en daarmee ook de druk op die ruimte, zowel vanuit de bezoekerseconomie als vanuit andere functies zoals wonen. Verschillende groepen mensen maken gebruik van die ruimte en voorzieningen in Leiden (zie ‘de gebruikers’ in H1.5). De meeste ondernemers in de bezoekerseconomie zijn afhankelijk van een mix van verschillende type bezoekers: de belangrijkste bezoekersgroep zijn de inwoners uit de stad Leiden zelf en uit de regio, maar ook van verder weg bijvoorbeeld meerdaagse gasten uit binnen- en buitenland die voor een zakelijk bezoek, een congres of als cultuurtoerist een lang weekend de stad bezoeken. Door de toegenomen druk op de ruimte vanuit al die functies, ontvangt de gemeente signalen dat er soms overlast wordt ervaren, waarbij onduidelijk is of deze wordt veroorzaakt door de eigen inwoners uit de stad of regio Leiden of door bezoekers van verder weg. Ook op deze aspecten gaat deze analyse nadrukkelijk in.
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN, ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN
1.3. Doel en vraagstelling Doelstelling Het beoogde resultaat: ∙
Laat zien wat de bezoekerseconomie in Leiden is en hoe deze ervoor staat (omschrijving uitgangssituatie).
∙
Brengt bestaande uitspraken uit vastgesteld sectoraal beleid bij elkaar, legt de verbindingen en geeft een integraal beeld.
∙
Geeft een aanzet tot beleid in sectoren waar nog lacunes zijn.
∙
Geeft een belangrijke aanzet voor een instrument waarmee meer sturing gegeven kan worden aan de bezoekerseconomie (monitoring, datagedreven werken).
Vraagstelling De deelvragen waar deze analyse antwoord op geeft, zijn: ∙
Wat is de huidige stand van zaken met betrekking tot de bezoekerseconomie? Hoe is deze samengesteld, en welke impact hebben de diverse bezoekersgroepen op de economie en leefbaarheid?
∙
Welke trends en ontwikkelingen per deelsector zijn relevant voor Leiden, en wat betekent dit voor Leiden en haar bezoekerseconomie in de toekomst?
∙
Op welke deelmarkten moet Leiden inzetten, lettend op haar eigen DNA, bestaand beleid, het huidige functioneren van de bezoekerseconomie en trends en ontwikkelingen in de komende jaren?
∙
Welke ruimtelijke gevolgen hebben de gemaakte keuzes per deelmarkt?
∙
Met behulp van welke instrumenten is de bezoekerseconomie van Leiden te optimaliseren?
∙
Op welke manieren kunnen bestaande initiatieven van dataverzameling door de gemeente Leiden worden verrijkt?
1.4. Het analysetraject Data en bronnen Om de bezoekerseconomie goed in beeld te krijgen (zie H2), is gebruik gemaakt van bestaande bronnen met cijfers, gegevens en informatie. Het voordeel hiervan is dat zo de komende jaren kan blijven worden gemonitord hoe de bezoekerseconomie zich ontwikkelt. Dit is een belangrijke randvoorwaarde voor het doel om datagedreven te werken – en om dus (bij) te kunnen sturen waar nodig. Tijdens dit onderzoek kwamen ook enkele lacunes naar voren: deelmarkten waar nog geen beleid op is en ook weinig of geen gegevens van zijn. Het gaat hierbij om de congresmarkt, waterrecreatiemarkt, toeristische verhuur en de markt van attracties en sportieve en vrijetijdsactiviteiten in de buitenlucht. In de aanbevelingen voor de toekomst is meegenomen hoe deze lacunes kunnen worden opgevuld. De gemeente werkt daarbij zelf momenteel aan de beleidsnotitie toeristische verhuur. Samenwerking en participatie Deze analyse op de bezoekerseconomie is tot stand gekomen in een uitgebreid, gezamenlijk traject tussen ons bureau en de gemeente. Projectbureau Vrolijks heeft ondersteund voor de specifieke analyse van de
5
waterrecreatiemarkt. Ook is er intern, binnen de gemeentelijke organisatie tussen verschillende afdelingen/ (deel-)sectoren nauw samengewerkt, zodat er een overkoepelende, integrale visie is ontstaan. Ook de externe betrokkenen bij de Leidse bezoekerseconomie hebben op verschillende momenten en manieren bijgedragen aan vorming van deze analyse, middels een breed opgezet participatietraject met onder andere twee digitale expertsessies, twee digitale stadsbijeenkomsten, een enquête via het LeidenPanel met als onderwerp ‘Bezoek aan de stad’ en de mogelijkheid om te reageren op het digitale platform doemee.leiden.nl, met ‘Bezoek aan de stad’ als onderwerp. Voor een uitgebreide toelichting op het hele participatietraject, zie het ‘Participatieverslag’ van de gemeente Leiden.
1.5. Definitie en afbakening De gebruikers Het gaat steeds over de bezoekerseconomie. Maar wie zijn eigenlijk die bezoekers in de bezoekerseconomie van Leiden? Dat zijn: ∙
Bewoners van Leiden;
∙
Bewoners van gemeenten in de directe omgeving van Leiden. Als directe omgeving is gedefinieerd de gemeenten in de COROP-regio Agglomeratie Leiden en Bollenstreek (Hillegom, Kaag en Braassem, Katwijk, Leiderdorp, Lisse, Noordwijk, Oegstgeest, Teylingen, Voorschoten, Zoeterwoude);
∙
Bezoekers die van buiten de gemeente of regio naar Leiden komen, zoals gedefinieerd door de World Tourism Organization (UNWTO, zie het kader). Dat kunnen zowel binnenlandse als internationale bezoekers zijn.
Dit is de definitie van het UNWTO: “A visitor is a traveller taking a trip to a main destination outside his/her usual environment, for less than a year, for any main purpose (business, leisure or other personal purpose) other than to be employed by a resident entity in the country or place visited (IRTS 2008, 2.9).” Vrij vertaald betekent dit: Een bezoeker is een reiziger die een reis onderneemt naar een destinatie buiten zijn of haar gewoonlijke omgeving. Deze reis is korter dan een jaar en kan verschillende motieven hebben (zaken, leisure of andere persoonlijke doelen), maar niet dat hij of zij in dienst is bij een entiteit in het bezochte land of de bezochte plaatsen. Voor de zakelijke gast wordt daarbij gefocust op de congresganger. Deze drie groepen zijn niet los van elkaar te zien. Ze bewegen zich door dezelfde ruimte en maken gebruik van dezelfde voorzieningen. Het is niet alleen lastig om alleen de bezoekers van buiten gemeente en regio mee te nemen (bezoekcijfers zijn immers vaak een mix van inwoners en toeristen), het is ook niet zo handig. Deze analyse op de bezoekerseconomie zoekt immers naar een goede balans tussen wonen, werken en recreëren, en voor de exploitatie van veel voorzieningen is die mix aan groepen bezoekers nodig. Wel zijn er bepaalde voorzieningen die meer door bewoners of juist meer door bezoekers van buiten de regio worden gebruikt.
Hoeveel bewoners overnachten er bijvoorbeeld in hun eigen stad in een hotel?
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN, ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN
Daarom worden in onze analyse typen gebruikers, de herkomst en de duur van het verblijf meegenomen. Dit is relevante achtergrondinformatie voor strategische keuzes later. Afbakening en indeling bezoekerseconomie In de definities en afbakening van de bezoekerseconomie gaat het primair om bezoekmotieven die te maken hebben met vrijetijdsbesteding en activiteiten waar een keuzemotief aan ten grondslag ligt. Dit is inclusief bezoek waarbij vrijetijdsactiviteiten óók een rol spelen (bijv. bij winkelen of congresbezoek). Dit betekent tegelijkertijd dat bezoekers die vanwege reguliere/vaste patronen als familiebezoek, werk, reguliere zakelijke bezoeken, studie of opleiding de stad bezoeken niet in de afbakening zijn meegenomen. Verder ligt een sterk accent op de binnenstad. Zo wordt voor horeca en detailhandel alleen het aanbod in de binnenstad en de entree naar de binnenstad (het stationsgebied) meegenomen. Bij andere categorieën zijn wel alle aanbieders meegenomen. Het gaat hier vaak om aanbieders die zelfstandig hoge bezoekaantallen of relatief veel bezoekers van verder weg trekken (zoals Naturalis), en de hotel- en congresfaciliteiten. De bezoekerseconomie bestaat uit de volgende onderdelen: 1. Erfgoed en cultuur Van monumenten, hofjes, kerken en musea tot ateliers en expositieruimten, theaters, poppodia en begeleide stadswandelingen.
Erfgoed en cultuur vormt een belangrijke basisvoorziening voor inwoners maar vormt doorgaans ook (één van) de belangrijkste bezoekaanleidingen voor (internationale) bezoekers. Het gaat hierbij om voorzieningen die ook daadwerkelijk te bezoeken/openbaar zijn, al dan niet tegen betaling. 2. Attracties, sportief en outdoor Activiteiten voor gezellige uitjes met vrienden of familie. Denk bijvoorbeeld aan escaperooms/VR-rooms, wellness, een indoor speelhal, maar ook een boulder- of trampolinehal en outdoor groepsactiviteiten zoals solex-tochten, GPS-tochten of ‘Wie is de mol’-achtige spellen. Ook het Singelpark hoort hierbij, maar reguliere individuele of teamsporten niet1. 3. Horeca Of je wilt genieten van een kop koffie, lekker uit eten wilt, overnacht in een hotel of je in het nachtelijk uitgaansleven stort: horeca is gastvrijheid op z’n best. We besteden hier vooral aandacht aan de reguliere horeca in de binnenstad. Horeca buiten de binnenstad is niet meegenomen omdat deze eerder valt onder reguliere patronen en veelal het karakter heeft van afhalen of thuisbezorgdiensten. Hotelovernachtingen (hotels en toeristische verhuur) behoren normaliter ook tot de horeca, maar zijn apart meegenomen bij de bestedingen voor zover deze (deels) een vrijetijdsmotief hebben. Een hotelovernachting is namelijk doorgaans geen bezoekmotief.
En om toch volledig te zijn wordt zijdelings kort ingegaan op het grote belang van de zakelijke overnachtingen. 4. Detailhandel In principe de winkels in de binnenstad voor niet-dagelijkse boodschappen. Het winkelaanbod in Leiden is een belangrijke basisvoorziening voor inwoners van de gemeente en de regio, maar trekt ook bezoekers Het Singelpark bestond in 2019 echter nog niet in de huidige vorm. Om die reden is het aantal bezoeken aan het Singelpark niet in de analyse opgenomen. 1
7
voor een lekker dagje winkelen van daarbuiten. Daar hoort ook de warenmarkt bij, zeker in Leiden. Detailhandel buiten de binnenstad is niet meegenomen omdat dit eerder valt onder reguliere patronen en veelal het karakter heeft van boodschappen doen in plaats van winkelen. 5. Evenementen Van gezellige, kleine kunst- en muziekevenementen tot grote sportevenementen, volksfeesten of concerten. Evenementen kunnen een stad laten bruisen en mensen in verbinding met elkaar brengen. De organisatie kan in handen van vrijwilligers liggen, maar ook door stichtingen en organisatiebureaus worden gedaan. Evenementen met een besloten karakter (privé of zakelijk) vallen buiten deze definitie, deze worden meegenomen bij horeca. 6. Waterrecreatie Alles wat zich op en aan het water afspeelt met een vrijetijdsmotief. Van jachthavens, charters en rondvaarten tot het huren van een sloep of ronddobberen op een SUP of in een kano. 7. Congresmarkt Dit zijn bijeenkomsten rondom een thema waaraan bijvoorbeeld wetenschappers, bedrijven of leden van bepaalde organisaties deelnemen. Het gaat hierbij om grootschalige bijeenkomsten die één of meerdere dagen duren. We kiezen daarbij voor de congressen die binnen de definitie van ICCA vallen en voor wetenschappelijke congressen2. Kleinschalige, reguliere zakelijke bijeenkomsten vallen buiten deze definitie.
Afbakening overige begrippen Om duidelijk te hebben wat andere begrippen betekenen die vaak worden benoemd in relatie tot de bezoekerseconomie, worden enkele belangrijke begrippen onderstaand afgebakend. Leefbaarheid Leefbaarheid is door de Rijksoverheid en het CBS gedefinieerd als de mate waarin de leefomgeving aansluit bij de voorwaarden en behoeften die er door de mens aan worden gesteld. Levendigheid Levendigheid is de mate waarin de stad als ‘levendig’ wordt ervaren. Over het algemeen valt te stellen dat in een ‘levendige stad’ meer te beleven is voor inwoners en bezoekers van die stad. Inclusie In een inclusieve bezoekerseconomie kan iedereen meedoen. Inclusiviteit betekent in het kader van deze analyse de mate waarin iedereen ervaart deel te kunnen nemen aan bezoekersactiviteiten. Het gaat hierbij met name om groepen die vragen om bijzondere inzet om deel te kunnen aan de bezoekerseconomie. Denk hierbij bijvoorbeeld aan mensen met een fysieke, visuele, auditieve of geestelijke beperking. Ook
2
ICCA rekent tot congressen degene die 1. periodiek worden georganiseerd, 2. zich verplaatsen tussen minstens drie landen, en 3. minstens 50 deelnemers trekken.
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN, ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN
andere doelgroepen met bijzondere behoeften om een inclusieve bezoekerseconomie te kunnen ervaren kunnen onder hieronder vallen, zoals bijvoorbeeld ouderen, kinderen of LHBTIQ+-personen. Duurzaamheid Onder duurzaamheid wordt in het kader van deze analyse verstaan: Een bezoekerseconomie die tegemoetkomt aan de levensbehoeften van de huidige generatie, zonder die van de toekomstige generaties tekort te doen. Het gaat hierbij om een bezoekerseconomie die in lijn is met de behoeften voor een schoon milieu, waar wordt gewerkt aan het bereiken van Europese klimaatdoelstellingen en waarbij rekening wordt gehouden met de noodzaak van klimaatadaptatie. De impact van de bezoekerseconomie Samen hebben de drie groepen bezoekers en de zeven onderdelen van de bezoekerseconomie impact op de samenleving, omgeving en economie. Deze impact kan positief zijn maar wanneer de balans zoek is, kan de impact ook (op onderdelen) negatief zijn. Daarom is inzicht in de impact van groot belang. Zo kunnen er keuzes worden gemaakt die zowel passend als wenselijk zijn. De impact is te verdelen naar impact op de economie en op de leefbaarheid: Impact op de economie Een leefbare stad heeft voorzieningen. Een divers, aantrekkelijk en compleet voorzieningenaanbod hangt samen met goed ondernemerschap, een goed ondernemersklimaat en ondernemingskansen door een gezonde economie.
Informatie over bezoeken, bestedingen, werkgelegenheid, bijdrage aan profilering van de stad en bijdrage aan de vestigingslocatie geven (meetbaar en/of kwalitatief) inzicht in de impact van de bezoekerseconomie op economisch vlak. Impact op de leefbaarheid De bezoekerseconomie is van invloed op de leefbaarheid van Leiden. Deze draagt bij aan het voorzieningenniveau, is van grote maatschappelijke waarde en draagt bij aan de trots van de bewoner op de stad. Het geeft bewoners bovendien de ruimte om elkaar te ontmoeten. Maar het is niet altijd “hoe meer, hoe beter”: sommige typen activiteiten leggen meer beslag op de samenleving en omgeving dan andere typen activiteiten, of het nu gaat om geluidsoverlast of om hoeveelheden bezoekers. Wanneer dit ook wordt gekoppeld aan spreiding van de bezoekersdruk en parkeer- en andere overlast, ontstaat er inzicht waar de leefbaarheid goed is én waar deze onder druk komt te staan. Net zo belangrijk voor de leefbaarheid is de omgeving en het behoud hiervan. Daarom kijken we ook naar de manier waarop bezoekers naar Leiden komen. NBTC Holland Marketing heeft met Perspectief 2030 ons een nationale visie en een heldere toeristische agenda gegeven. Ideeën als ‘gedeelde belangen’, ‘lusten en lasten in balans’ en ‘iedere Nederlander profiteert van toerisme’ komen hieruit voort en zijn snel ingeburgerd geraakt.
Dit zegt iets over de actualiteit en noodzaak van dit perspectief. In het kort: 1
Toeristische groei is een feit (ook na corona).
2
Dat geeft knelpunten op plekken met (te) veel bezoekers en kansen op andere bestemmingen.
3
Dit vraagt om: o
Andere kijk op toerisme, geen doel maar een middel;
9
4
o
Bewoners, bedrijven en bezoekers hebben een gedeeld belang;
o
Bestemmingsmanagement.
Dit bereiken we door: o
Lusten en lasten in balans;
o
Overal aantrekkelijk;
o
Toegankelijk en bereikbaar;
o
Verduurzaming;
o
Gastvrije sector.
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN, ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN
2. De huidige bezoekerseconomie van Leiden 2.1. Huidig beleid Een visie op de bezoekerseconomie heeft de gemeente Leiden nog niet eerder gehad, maar de gemeente voert natuurlijk wel al beleid dat relevant is binnen de bezoekerseconomie. Onderstaand volgt een inventarisatie van deze relevante nota’s, visies en programma’s. Deze paragraaf start bij overkoepelend beleid voor Leiden en eindigt met een overzicht van bestaand beleid op de deelmarkten binnen de bezoekerseconomie. De Omgevingsvisie geeft uiteraard in de nabije toekomst de richting voor de gemeente Leiden aan. De omgevingsvisie is op het moment van schrijven van dit rapport nog in ontwikkeling en niet vastgesteld. Bij het schetsen van de kaders voor de ontwikkeling van deze analyse van de Leidse bezoekerseconomie is uitgangspunt het behoud van de balans tussen levendigheid en leefbaarheid. Deze visie legt de verbinding tussen de beleidsvelden waar al beleid voor ontwikkeld is (zie hierna) én geeft aanzetten voor beleidsvelden waar dit nog niet voor is gebeurd (congresmarkt, waterrecreatie, dagattracties, sportief en outdoor). Op punten waar deze visie afwijkt van vastgesteld beleid, is een tussentijdse evaluatie of ontwikkeling van nieuw beleid in de betreffende deelsector in de komende jaren het moment om e.e.a. verder af te stemmen/bij te stellen. Beleidskaders voor visie bezoekerseconomie gemeente Leiden:
11
Leiden, Stad van Ontdekkingen Leiden is een echte kennisstad. En typisch voor Leiden zijn de banden tussen kennis en cultuur. Dat maakt Leiden, Stad van Ontdekkingen. Dit is ook de toekomstvisie die richting geeft aan de ontwikkeling van Leiden. Met ‘Internationale Kennis’ en ‘Historische Cultuur’ als pijlers werkt de gemeente Leiden hier aan, samen met de partners. Stad in balans Het vinden van een juiste balans in Leiden is niet nieuw. Hier werkt de gemeente Leiden al langer aan. Bijvoorbeeld met het Programma Binnenstad waarin sinds 2020 meer aandacht is gekomen voor duurzaamheid en leefbaarheid. Maar ook in de onlangs vastgestelde horecavisie worden afwegingen gemaakt tussen locaties, ondernemen en leefomgeving. Randvoorwaarden in de ontwikkeling van Leiden zijn duurzaamheid en inclusie. Leiden heeft zich dan ook gecommitteerd aan de Sustainable Development Goals. Deze 17 doelen voor 2030 zijn opgesteld door de Verenigde Naties. Dit zijn onder meer sociale doelen, doelen voor bedrijven, doelen op gebied van gezondheid en milieudoelen. Duurzaamheid Duurzame verstedelijking is één van de grootste uitdagingen waar de gemeente Leiden samen met ondernemers, ontwikkelaars, coöperaties en natuurlijk bewoners grote stappen in moet zetten.
De gemeente heeft vijf opgaven geformuleerd bij het programma duurzaamheid: energietransitie, circulaire economie, klimaatadaptatie onder andere door biodiversiteit en te vergroenen, duurzame mobiliteit en duurzame verstedelijking. Ook mobiliteit heeft te maken met duurzame verstedelijking. Leiden is een fietsstad en dit wil de gemeente nog verder bevorderen. Samen met lopen, OV en het lenen/delen van fietsen, scooters en auto’s kunnen bezoekers zich slimmer, gezonder en duurzamer bewegen. Hier hoort ook bij dat de gemeente inzet op ruimte voor een groen, vitaal Leiden onder meer met een autoluwe binnenstad. Hiervoor heeft de gemeente Leiden recent de Agenda Autoluwe Binnenstad (2020) ontwikkeld. Andere voorbeelden van hoe Leiden steeds duurzamer wordt zijn het werk van Stichting Duurzame Horeca Leiden, de citizen science projecten ter vergroting van de biodiversiteit en de ‘Inzamelhelden’. Inclusie Leiden moet een toegankelijke, open stad zijn waar iedereen kan deelnemen aan de gemeenschap. Dit vraagt onder andere om goede toegankelijkheid van voorzieningen voor mensen met een handicap. Het gaat hierbij niet alleen om mensen die vanwege een handicap gebruik maken van een rolstoel. Een handicap kan onder andere ook een verstandelijke, visuele of auditieve beperking betreffen. Hier gaat het VN-verdrag Handicap over.
Gemeenten zijn verplicht om toe te werken naar een geleidelijke verwezenlijking van dit verdrag. Benodigde aanpassingen worden stapsgewijs gerealiseerd.3 De gemeente vraagt aan ondernemers en ontwikkelaars om aandacht te hebben voor toegankelijkheid en inclusie voor allerlei voorzieningen waar iedereen in het dagelijks leven mee te maken heeft. Bedrijven richten zich steeds vaker bewust op duurzaamheid of maatschappelijk verantwoord ondernemen. De gemeente Het VN-verdrag bepaalt dat er geleidelijke voortgang moet worden gemaakt in de inclusiviteit van de samenleving, maar dat dit niet in een gerealiseerd hoeft te worden. Hierbij gaat het om economische, sociale en culturele rechten zoals het recht op onderwijs, arbeid en deelname aan het cultureel leven. Burger- en politieke rechten moeten wel direct verwezenlijkt worden. 3
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN, ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN
ondersteunt daarom ondernemers die hun bedrijfsvoering willen verduurzamen of werk willen bieden aan mensen met een uitkering of arbeidsbeperking. Beleid op de deelmarkten van de bezoekerseconomie Op verschillende deelmarkten van de bezoekerseconomie heeft de gemeente Leiden al bestaand beleid. Erfgoed en cultuur Begin 2020 is de cultuurvisie ‘De kracht van Cultuur’ vastgesteld, met de volgende 3 ambities: ∙
Ambitie 1 – Op Sterke Benen: de sterke culturele basisinfrastructuur heeft een kwalitatief hoogstaand, divers en inclusief aanbod.
∙
Ambitie 2 – Met Hart en Ziel: In Leiden draagt cultuur bij aan het bereiken van maatschappelijke doelen. Leiden is een sociale stad: iedereen doet en telt mee.
∙
Ambitie 3 – Met Kop en Schouders: Leiden onderscheidt zich (inter-)nationaal met haar bijzondere weefsel van kennis en cultuur.
Erfgoed en de historische cultuur vormen uiteraard een belangrijk onderdeel van het brede cultuurdomein van Leiden. Het erfgoedbeleid is opgenomen in de Erfgoednota (2014, onbeperkt verlengd met evaluatie in 2023), met aandacht voor materieel en immaterieel erfgoed van Leiden. Hierin zijn drie hoofdambities benoemd, die aansluiten bij de ambities in de cultuurnota. Samen vormen ze een stevige pijler (historische) cultuur (zie paragraaf Leiden, stad van ontdekkingen). De ambities: ∙
Leiden staat met al haar erfgoedkennis – en collecties nationaal en internationaal aan de top;
∙
Leiden wil haar historische omgevingskwaliteit inzetten voor een aantrekkelijke, vitale en toekomstbestendige stad;
∙
Leiden bruist van erfgoedbeleving voor en door bewoners en bezoekers.
Horeca Recent is de Horecavisie 2020-2026 vastgesteld. In deze horecavisie worden 18 gebieden onderscheiden, die samen het horecagebied van de binnenstad vormen. Per gebied wordt aangeven welke mogelijkheden er zijn voor vestiging van horecabedrijven. Hierbij is een goede afweging gemaakt tussen de specifieke kenmerken van het gebied, het toekomstperspectief en de leefbaarheid. Nieuw in deze horecavisie is de mogelijkheid om in de gebieden buiten de binnenstad, beperkt horeca te ontwikkelen die aansluit bij de behoefte van het betreffende gebied. Om het structurele tekort op het gebied van hotelaanbod op te heffen, wordt in deze visie een behoorlijke uitbreiding mogelijk gemaakt. Ter verbetering van de kwaliteit van het totaalaanbod wordt deze ontwikkeling gericht mogelijk gemaakt in die segmenten waarin een tekort is in het huidige aanbod, zoals boutique hotels en gesegmenteerde zakelijke hotels. Detailhandel Het meest recente beleid is de Winkelnota Leidse Binnenstad 2018-2021. Op het moment van schrijven van deze visie op de bezoekerseconomie, wordt er gewerkt aan een actuele beleidsaanpak retail en warenmarkt. Evenementen Het Evenementenbeleid Leiden (2020) is met name een beheersnota en stelt de volgende ambities: ∙
Ambitie 1. Onderscheidend aanbod, passend bij het profiel van Leiden ‘stad van ontdekkingen’.
13
∙
Ambitie 2. Balans tussen levendigheid en leefbaarheid
∙
Ambitie 3. Duurzaam en inclusief
Deelmarkten zonder beleid De deelmarkten waar de gemeente Leiden vooralsnog geen bestaand beleid op heeft, zijn: ∙
Dagattracties, sportief en outdoor
∙
Waterrecreatie (geen recent beleid, feitelijk geldt de Beleidsvisie Watertoerisme ‘Een stad zonder water heeft geen vroeger of later…” uit 2000 nog)
∙
Congresmarkt
∙
Toeristisch verhuur
Belangrijke lokale partners Binnen de bezoekerseconomie werkt de gemeente samen met veel verschillende partners en partijen. De drie belangrijkste - samenwerkend in het Handelshuis – zijn Leiden Marketing, Centrummanagement Leiden en Cultuurfonds Leiden. Deze partijen bundelen vrijwel alle (bedrijfsmatige) partijen die betrokken zijn bij de bezoekerseconomie. De drie zijn in de laatste jaren onderling ook steeds intensiever gaan samenwerken vanwege de nauw verweven belangen. Onderstaand is kort ingegaan op de afzonderlijke doelstellingen van de drie organisaties: Leiden Marketing Leiden Marketing geeft met haar Visie 2025 (Het Leids Continuüm, waarom Leiden geen toeval is…) een blik vooruit in 6 toekomstbeelden: ∙
Leiden+: in 2025 één grootstedelijk, dynamisch gebied, waarin bewoners genieten van de hoge kwaliteit van leven en het hoge voorzieningenniveau. Regionalisering wordt nagestreefd.
∙
Florerende kenniseconomie
∙
Symbiose van kunst en wetenschap: Leiden is in 2025 de nummer 2 cultuurstad van Nederland.
∙
Studentenstad: in 2025 heeft Leiden een topranking onder de studentensteden.
∙
Toeristische impulsen: Duitse en Belgische meerdaagse bezoeken is toegenomen in 2025 (resp. 12 en 15%), het aantal meerdaagse Nederlandse en Amerikaanse bezoeken zelfs met 25% en 85%.
∙
Integrale citymarketing.
Met een Streek van Verrassingen wordt Leiden bovendien actief verbonden met de bezoekerseconomie van de regio. Of zoals Leiden Marketing het zelf verwoord: Een Stad van Ontdekkingen heeft een Streek van Verrassingen, met een zee aan mogelijkheden. Centrummanagement Leiden Het Centrummanagement Leiden zet zich in om de beste binnenstad van Nederland te zijn. De inspanningen zijn erop gericht om de Leidse binnenstad bruisend, aantrekkelijk en economisch vitaal te maken en te houden door de bereikbaarheid, ruimtelijke kwaliteit en het voorzieningenniveau optimaal aan te laten sluiten op de behoefte van de ondernemers, bewoners en bezoekers. De focus ligt op de Leidenaren en de inwoners van de Leidse regio. Het bestuur heeft de volgende vijf kerntaken benoemd: 1.
Belangenbehartiging ondernemers en vergroten draagvlak
2.
Vitale ondernemers en Ondernemersverenigingen
3.
Uitvoeren retail acquisitie en leegstandsbestrijding t.b.v. het ondernemersklimaat
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN, ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN
4.
Versterken centrumfunctie Leidse binnenstad in Leidse regio
5.
Stimuleren van bezoekersaantrekkende evenementen en projecten
Cultuurfonds Leiden Cultuurfonds Leiden is een aanjager voor cultuur in Leiden, de stad van Kunst en Kennis. Het Cultuurfonds wil dat de stad Leiden een aantrekkelijke plaats voor cultureel ondernemers, kunstenaars en creatievelingen is en maakt zich sterk voor vernieuwende concepten, een aantrekkelijk makersklimaat en voor de historie, het heden en de toekomst van Leiden als cultuurhub. Het Cultuurfonds Leiden heeft begin 2021 haar koers stevig neergezet in het Koersdocument. De ambitie luidt: ‘Als stad van kennis en cultuur heeft Leiden een uniek DNA. Vanuit die gedachte investeert Cultuurfonds Leiden samen met de Leidse podia in producties die bedacht en gemaakt zijn in Leiden. Daarnaast investeert Cultuurfonds Leiden komend jaar ook in evenementen die artistieke potentie hebben en kleur geven aan het onderscheidende karakter van Leiden als stad van kennis en cultuur’.
2.2. De bezoekerseconomie in beeld Hoe is de huidige bezoekerseconomie opgebouwd? Leiden is de Stad van Ontdekkingen. De twee pijlers die de stad maken tot wat deze is – kennis en cultuur – staan niet op zichzelf maar zijn nauw met elkaar verweven in de bezoekerseconomie. Leiden verbindt haar positie als internationale kennisstad, met naast de onderwijsinstellingen het Leiden Bio Science Park als belangrijke troef, aan een aantrekkelijke binnenstad en uitgebreid cultureel en cultuurhistorisch aanbod. Dit aanbod wordt ingezet om relaties uit de zakelijke en wetenschappelijke wereld te verwelkomen, maar ook om de bewoner van Leiden, de regiobewoner en de bezoeker van verder weg kennis te laten maken met het verleden, heden en de toekomst van alles waar Leiden voor staat. Daarmee laat Leiden zich zien als oudhollandse stad, als onderdeel van de Randstad en van Nederland. Binnenstad als ontmoetingsplek Maar Leiden is meer dan dat. De binnenstad van Leiden functioneert bij uitstek als ontmoetingsplek. Die functie wordt niet alleen vervuld door de culturele instellingen en het cultuurhistorisch erfgoed die in de stad gevestigd zijn, maar ook door de horeca en de detailhandel die de stad levendig maken en als economische motor in de bezoekerseconomie fungeren. Leidenaren en bewoners van de gemeenten in de regio ontmoeten elkaar daar.
Ontmoeten doen Leidenaren elkaar ook tijdens de grotere evenementen in de stad, zoals het Leidens Ontzet en de Lakenfeesten en de vele kleinere evenementen. De binnenstad is er dus ook bij uitstek voor de eigen bevolking en voor bewoners van gemeenten in de regio. Naast een (inter-)nationale positie streeft Leiden dus ook nadrukkelijk de plek na als centrumstad van de regio. Het water doorsnijdt de gemeente en haar binnenstad. In totaal beschikt Leiden over 28 kilometer aan grachten en singels en over 88 bruggen, waarmee het water met recht een onderscheidend karakter aan de stad geeft, ten opzichte van andere steden. In de afgelopen jaren is ook hard gewerkt om de openbare ruimtes aan de randen van dat water en van de historische binnenstad aan elkaar te verbinden. Het Singelpark is hiervan het resultaat en dat leidt tot een nieuwe dynamiek in de binnenstad. Het vult het aanbod aan activiteiten die meer op plezier en op het beleven van de binnenstad zitten aan.
15
De kaart op pagina 16 toont de spreiding van het aanbod over de binnenstad4. Als toelichting geldt: ∙
Westelijk deel van de binnenstad staat centraal. De Leidse bezoekerseconomie speelt zich voornamelijk af in het westelijk deel van de binnenstad van Leiden. Daar is het kernwinkelgebied en het horeca-concentratiegebied, maar ook enkele van de best bezochte musea, de hofjes waar Leiden om bekend staat, en de Burcht van Leiden. Deze verzameling aan functies maakt het ook mogelijk om combinatiebezoeken na te streven.
∙
Veel aanbod op het vlak van erfgoed en cultuur. Leiden als Stad van Ontdekkingen wordt bevestigd in het ruime aanbod aan erfgoed en cultuur, met name in de binnenstad. Het gaat daarbij niet alleen om musea en hofjes, maar ook om kerken, podia, theaters, expositieruimten, ateliers, filmhuizen en bioscopen die allen een bezoekfunctie hebben. En dat alles binnen een decor van ruim 2.800 Rijks- en gemeentelijke monumenten.
Andere functies en aanbieders houden zich ook buiten de binnenstad op. Zo zijn diverse congreslocaties gekoppeld aan toegangswegen (zoals de A44), zakelijke clusters in de stad (zoals het Leiden Bio Science Park) of de kennisinstellingen. Daarnaast zijn er museale trekkers als Naturalis en CORPUS (waarbij de laatste overigens net niet in de gemeente Leiden gelegen is). In bredere zin (maar buiten de definitie van de bezoekerseconomie zoals gehanteerd in dit rapport) is dit gebied sowieso een drukbezocht met een cluster aan functies op zakelijk en/of onderwijsvlak, met het Leids Universiteit Medisch Centrum, de Hogeschool Leiden en het Leiden Bio Science Park. Buiten de binnenstad speelt de bezoekerseconomie zich dus met name ten westen van het station af. Daarnaast zijn ook enkele locaties elders in de stad waar bijvoorbeeld evenementen mogelijk zijn, zoals de Leidse Hout of Park Matilo. Wat trekt de huidige bezoeker naar Leiden? De gemeente Leiden doet al zeker 15 jaar mee aan het onderzoek “Toeristisch bezoek aan steden”, waarin een beeld wordt geschetst van bezoeken voor ontspanning en/of plezier van inwoners van Nederland aan ruim vijfentwintig Nederlandse steden. Daarbij is de focus op bezoekers uit omliggende gemeenten en van verder weg. Hieronder staan voor deze bezoekers de belangrijkste redenen voor een bezoek aan Leiden in 2019 samengevat.
Ook hieruit komt naar voren dat het cultuur- en kennisaanbod van Leiden de stad onderscheidend vermogen geeft ten opzichte van andere steden. In geen enkele deelnemende stad is museumbezoek vaker de belangrijkste reden voor een bezoek dan in Leiden. Tegelijkertijd valt op dat winkelen voor plezier in Leiden lager scoort dan andere steden als belangrijkste reden voor bezoek.
In het bijlagenrapport wordt per deelmarkt meer toelichting gegeven op het Leidse aanbod in de bezoekerseconomie, en de impact op de economie en de leefbaarheid. 4
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN, ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN
Tabel 2.1. Belangrijkste reden voor bezoek LEIDEN
GEMIDDELDE NEDERLANDSE STEDEN
BEZOEK MUSEUM
22%
8%
WINKELEN VOOR PLEZIER
18%
25%
HET MAKEN VAN EEN STADSWANDELING
15%
14%
LUNCHEN/DINEREN IN EEN RESTAURANT/EETCAFÉ/BRASSERIE
14%
15%
OVERIG OF GEEN SPECIFIEKE BELANGRIJKSTE REDEN
31%
38%
TOTAAL
100%
100%
Bron: NBTC-NIPO Research, Toeristisch Bezoek aan Steden 2020 (gegevens over het jaar 2019).
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN, ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN
De kernwinkelgebieden op kaart Het centrum van Leiden is zoals gesteld het belangrijkste winkelgebied in de gemeente. In het centrum wordt een onderscheid gemaakt naar het kernwinkelgebied (2), het zwerfmilieu (3 & 4) en entreestraten (1). Daarnaast is er met de Herenstraat/Doezastraat (5) een zelfstandig winkelgebied dat in het centrum doorloopt. De onderstaande kaart toont de ligging van de diverse typen winkelgebieden in het centrum van Leiden.
Bron: Gemeente Leiden, Winkelnota Leidse Binnenstad 2018-2021. In het kader van de nieuwe winkelnota, die in hetzelfde tijdsbestek als de visie op de bezoekerseconomie wordt opgesteld, wordt een nieuwe kaart voor de binnenstad opgesteld.
In 2018 is een toeristisch imago-onderzoek uitgevoerd voor Leiden5. Enkele conclusies uit dit onderzoek komen sterk overeen met de resultaten van het onderzoek Toeristisch Bezoek aan Steden: Leiden wordt als een echte museumstad gezien, met bovendien veel cultuurhistorie. De historische binnenstad en monumenten zijn hierin belangrijke elementen. Daarnaast heeft Leiden qua horeca een positie in de top-3 van Nederland. Op het vlak van winkelen is het imago van Leiden ten opzichte van andere steden minder goed. Aanvullende conclusies zijn:
5
LAGroup (2018). Toeristisch imago-onderzoek 2018 Leiden, i.o.v. Gemeente Leiden en Leiden Marketing
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN, ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN
∙
Naast de historische binnenstad en de monumenten wordt ook het water van Leiden ‘op de ansichtkaart van Leiden’ gezet. In de eerdere tabel is het water niet als één van de belangrijkste redenen van bezoek genoemd.
∙
Leiden kent geen beeldbepalend icoon, zoals de Martinitoren in Groningen of de Sint-Janskathedraal in Den Bosch.
∙
Buiten Leidens Ontzet is de bekendheid van de Leidse evenementen relatief beperkt.
∙
Bezoekers zijn (zeer) positief over Leiden, maar het aantal promoters (die voor mond-totmondreclame zorgen) is relatief nog beperkt.
∙
Van de bezoekers die Leiden in de drie voorgaande jaren heeft bezocht heeft 19% ook een bezoek aan de omgeving van de stad gebracht. Dat is een stuk lager dan in de benchmarkgemeenten (29%). De verbinding tussen Leiden en de omliggende streek is dus nog niet vanzelfsprekend.
Waar komt de huidige bezoeker vandaan? Op sommige vlakken onderscheidt Leiden zich sterk van andere steden en dat zorgt ervoor dat ook bezoekers van verder weg de stad weten te vinden. Andere functies zijn in iedere stad terug te vinden en zijn daarom meer op de bewoner van Leiden of op het omliggende verzorgingsgebied, de andere gemeenten uit de COROP-regio Agglomeratie Leiden en Bollenstreek, gericht. Aan de hand van diverse bronnen is de samenstelling van de Leidse bezoekerseconomie geraamd, om meer inzicht te geven in de verhouding tussen de diverse bezoekersgroepen6. Het onderdeel van de bezoekerseconomie dat het sterkst van bezoekers van verder weg afhankelijk is, is niet verrassend: de congresmarkt. De congressen zijn in Leiden vaak gekoppeld aan de Universiteit Leiden of het Leids Universitair Medisch Centrum. Naar schatting is ongeveer 95% van het congresbezoek van bezoekers van verder weg, vaak ook internationaal. Juist vanwege het internationale karakter is dit onderdeel van de bezoekerseconomie ook het hardst tot stilstand gekomen tijdens de coronacrisis. Ook Erfgoed en cultuur zijn in sterke mate afhankelijk van bezoekers van verder weg, maar deze bezoekers zijn wel in grote mate Nederlanders.
Dat het aandeel van bezoekers van verder weg zo hoog is heeft te maken met de musea, die ten opzichte van de podia, theaters, filmhuizen en bioscopen relatief veel bezoeken trekken en over veel trekkracht beschikken. Bij de Leidse evenementen is het juist andersom: deze hebben met name een lokaal tot regionaal karakter en worden daarom vooral bezocht door bewoners van Leiden en omliggende gemeenten. De horeca en detailhandel zijn gezien het hoge aantal bezoeken erg belangrijk voor het gemiddelde van de totale bezoekerseconomie. Ongeveer 80% van de bezoeken aan horeca of detailhandel is van bewoners van Leiden en omgeving. In de totale bezoekerseconomie is dit aandeel iets lager, circa 75%. Hoewel bezoekers van verder weg belangrijk zijn voor de bedrijfsvoering van diverse aanbieders in de bezoekerseconomie versterken, zijn het uiteindelijk vooral de bewoners van Leiden en de omliggende gemeenten die hun stempel op de stad drukken. Figuur 2.1. Herkomst deelmarkten en totaal bezoeken Leiden
6
In het bijlagenrapport is per deelmarkt meer informatie te vinden over de totstandkoming van deze cijfers
21
Horeca Detailhandel Erfgoed en cultuur Attracties, sportief en outdoor Watersport Evenementen Congressen Totaal 0% Leiden
10%
20%
30%
COROP-regio
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
Bezoekers van verder weg
Bron: diverse bronnen, zie het bijlagenrapport voor meer toelichting
2.3. Impact van de bezoekerseconomie Hoe wordt de impact van de bezoekerseconomie beoordeeld? In deze paragraaf wordt ingegaan op de impact van de bezoekerseconomie op de gemeente Leiden en haar binnenstad. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen de impact op de economie en de impact op de leefbaarheid. Impact op de economie De impact op de economie wordt gemeten door de volgende aspecten in beeld te brengen: ∙
Bezoeken;
∙
Bestedingen;
∙
Werkgelegenheid;
∙
Overige spin-off.
De basis voor de impact op de economie zijn de bezoeken die aan de Leidse aanbieders in de bezoekerseconomie worden afgelegd. Daarbij worden combinatiebezoeken aan bijvoorbeeld een museum en een winkelbezoek in de Haarlemmerstraat als twee bezoeken gezien. Reden is dat deze bezoeker niet één, maar twee keer beslag legt op de openbare ruimte in Leiden, op verschillende plaatsen. Het splitsen van combinatiebezoeken in losse bezoeken stelt ons bovendien in staat om de economische betekenis van iedere deelmarkt nauwkeuriger vast te stellen. In de analyse van de impact wordt zo veel mogelijk aangesloten bij bestaande onderzoeken, aangevuld met inzichten uit andere, bestaande bronnen. Dit heeft tot gevolg dat sommige gegevens over bezoeken en bestedingen niet betrekking hebben op het jaar 2019, het jaar voor de coronacrisis, maar bijvoorbeeld op het jaar 2018. Het is echter onwaarschijnlijk dat tussen de resultaten van de jaren 2018 en 2019 significante verschillen bestaan. Van sommige onderdelen van de bezoekerseconomie, zoals Attracties, sportief en outdoor is weinig tot geen informatie beschikbaar. Daarom wordt ook gebruik gemaakt van beperkt aanvullend deskresearch en kengetallen van bedrijven elders.
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN, ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN
Het gebruik van een combinatie van bronnen en relatief bescheiden nieuw en/of aanvullend onderzoek heeft gevolgen. De resultaten in dit hoofdstuk zijn zo goed mogelijke benaderingen van de werkelijkheid, maar moeten wel met enige bandbreedte worden geïnterpreteerd. De resultaten geven wel uitstekend de verhoudingen tussen de verschillende onderdelen van de bezoekerseconomie weer. Impact op de leefbaarheid De bezoekerseconomie heeft niet alleen effect op de economie van de stad, deze beïnvloedt ook de wijze waarop bewoners tegen hun stad aankijken. Enerzijds kan dat positieve effecten hebben, in de zin dat de bezoekerseconomie de trots op de stad vergroot, maar ook negatieve effecten zijn mogelijk, als bijvoorbeeld de drukte te groot is of de spreiding over het jaar of over de stad ongelijk is. De impact op de leefbaarheid wordt daarom in kaart gebracht door de volgende aspecten in beeld te brengen: ∙
Bezoekdensiteit en -intensiteit;
∙
Spreiding in ruimte en tijd;
∙
Bijdrage aan het voorzieningenniveau;
∙
Tevredenheid, overlast en incidenten;
∙
Effect op duurzaamheid;
∙
Effect op inclusie.
Met name bij de eerste twee aspecten, bezoekdensiteit/-intensiteit en spreiding bezoeken, wordt nauw aangesloten bij methodieken ontwikkeld door het Data & Development Lab, waarin het CBS, NBTC Holland Marketing en het Centre of Expertise Leisure, Tourism & Hospitality (CELTH) samenwerken om op nationaal niveau de impact van toerisme meetbaar te maken. Het beeld dat uit de aspecten ontstaat geeft een goed beeld van het belang van de bezoekerseconomie voor het economisch functioneren van de gemeente Leiden. Welke impact op de economie heeft de bezoekerseconomie? Bezoeken, bestedingen en werkgelegenheid In 2019 brachten bewoners van Leiden, bewoners van omliggende gemeenten (de COROP-regio Agglomeratie Leiden en Bollenstreek) en bezoekers van verder weg circa 18,8 miljoen bezoeken aan Leiden in het kader van de activiteiten die we tot de bezoekerseconomie rekenen. Veruit de belangrijkste activiteiten waren horecabezoek of bezoeken aan de niet-dagelijkse detailhandel of warenmarkt. Samen zijn deze activiteiten goed voor circa 80% van de bezoeken. Meerdere activiteiten hebben op het totaal een minder groot effect, zoals waterrecreatie, congressen en attracties, sportief en outdoor7. Figuur 2.2. Aandeel onderdelen bezoekerseconomie in totale aantal bezoeken
7
Bij de laatstgenoemde categorie is het effect van het Singelpark nog niet meegeteld, vanwege de focus op 2019. Uit berichten van Vrienden van het Singelpark komt naar voren dat in het eerste jaar ongeveer één miljoen bezoeken worden verwacht.
23
Horeca Detailhandel Erfgoed en cultuur Evenementen Watersport Attracties, sportief en outdoor Congressen
42% 40% 11% 4% 1% 1% 0% 0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
35%
40%
45%
Bron: Gemeente Leiden, culturele instellingen, Leiden Convention Bureau, diverse onderzoeken, deskresearch, ramingen op basis van ervaringscijfers. Zie voor meer toelichting het bijlagenrapport.
Tijdens ieder bezoek wordt de Leidse economie gestimuleerd. In totaal zijn de bestedingen in het jaar 2019 op bijna € 450 mln. geraamd8. Veruit de meeste bestedingen zijn te danken aan de horeca en detailhandel, bijna 85% van de totale bestedingen. De bestedingen aan verblijf als gevolg van de bezoekerseconomie zijn op dit moment relatief bescheiden (minder dan 5%) 9. Bestedingen aan vervoer (bijvoorbeeld brandstof en/of tickets openbaar vervoer) en parkeren zijn niet exact vast te stellen. Dit komt doordat niet voor alle deelmarkten een indicatie van de vervoersmiddelkeuze bekend is en in het aantal geparkeerde uren (bijna 3,4 mln. in parkeergarages en op straat in 2019) de bezoekerseconomie vermengd is met andersoortige bezoeken.
Voor congressen is in het verleden door NBTC Holland Marketing in het Onderzoek Inkomend Toerisme (2014) geraamd dat de bestedingen per dag € 389,- en per verblijf € 1.271,- zijn. Het bedrag dat hier in de raming staat betreft alleen de fees voor beurzen en congressen, omdat andere aspecten tijdens zo’n congresbezoek (zoals excursies, verblijf, horeca) in de andere deelmarkten zijn opgenomen. Zie voor meer toelichting het bijlagenrapport. 9 Voor de bestedingen aan verblijf is uitgegaan van het aantal hotelovernachtingen in 2019 (412.000, bron gemeente Leiden), 55% aan toeristische kamernachten en een gemiddelde gerealiseerde kamerprijs van € 108,- (bron: Horwarth HTL, HOSTA 2020). De gemiddelde bestedingen per overnachting komen voort uit deze cijfers, waarbij rekening is gehouden met het aantal personen per geboekte hotelkamer. Aan deze toeristische overnachtingen zijn de bestedingen aan overnachtingen van congresgangers toegevoegd. De bestedingen aan Airbnb zijn in de raming ook opgenomen, op basis van de raming die eerder door Bureau Stedelijke Planning in het kader van de actualisatie van de horecavisie is uitgevoerd. Hiervoor is het aandeel toeristisch (55%) aangehouden. 8
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN, ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN
Tabel 2.2. Raming omvang bestedingen bezoekerseconomie Leiden TOTAAL
AANDEEL IN BESTEDINGEN
BESTEDINGEN PER BEZOEK/ OVERNACHTING
ERFGOED EN CULTUUR
€ 32,3 mln.
7%
€ 15,40
ATTRACTIES, SPORTIEF EN OUTDOOR
€ 5,0 mln.
1%
€ 24,60
HORECA
€ 133,6 mln.
30%
€ 17,08
DETAILHANDEL
€ 240,2 mln.
54%
€ 31,43
EVENEMENTEN
€ 9,4 mln.
2%
€ 11,29
WATERRECREATIE
€ 2,6 mln.
1%
€ 12,72
CONGRESSEN
€ 3,0 mln.
1%
€ 313,-
VERBLIJF
€ 21,2 mln.
5%
€ 69,71
PARKEREN
N.B.
N.B.
N.B.
VERVOER
N.B.
N.B.
N.B.
TOTAAL
€ 447,5 mln.
100%
-
ONDERDELEN
OVERIGE BESTEDINGEN
Bij congressen zijn de bestedingen per bezoeker niet in congresmandagen maar per bezoeker genoteerd. De bestedingen per overnachting zijn genoteerd per persoon, niet per kamer. Omdat bij een toeristisch verblijf doorgaans twee personen op een kamer verblijven zijn de bestedingen lager dan de gemiddelde gerealiseerde kamerprijs. De gemiddelde bestedingen per bezoek op totaalniveau zijn niet berekend, omdat in dit onderzoek ook combinatiebezoeken zijn uitgesplitst naar losse bezoeken. Hierdoor zou een onrealistisch beeld ontstaan als de bestedingen door het totale aantal bezoeken zou worden gedeeld. Meer details zijn te vinden in het bijlagenrapport. Diverse achterliggende bronnen zijn gebruikt: - I&O Research, Koopstromenonderzoek Randstad 2018 - B@S Consultants, Actualisatie horeca Leiden: positie en perspectief horeca-aanbod - NBTC-NIPO Research, Continu Vrijetijdsonderzoek 2018 - NBTC Holland Marketing, Onderzoek inkomend toerisme - Deskresearch ZKA Leisure Consultants
De andere onderdelen van de bezoekerseconomie zijn qua aandeel in de totale bestedingen van een bescheidener niveau, mede omdat het aantal bezoeken voor deze motieven lager is. Ook per bezoek zijn de bestedingen aan deze onderdelen meestal lager. Deze gelden vooral als mogelijkheid om de stad onderscheidend vermogen te geven. De gehele bezoekerseconomie gaat vooral profiteren als bezoekers kunnen worden verleid om de bezoekduur aan de stad te verlengen en meer dan één activiteit wordt ondernomen, of de bezoekduur wordt verlengd tot zelfs één of meerdere overnachtingen. Hierbij blijft Leiden nog enigszins achter op andere steden in Nederland: 70% van de bezoeken van bezoekers van verder weg of bewoners uit omliggende gemeenten is maximaal een halve dag (gemiddeld 53% in Nederlandse steden) en 6% van de bezoeken leidt tot een verblijfsbezoek (gemiddeld 9% in Nederlandse steden)10. Congresbezoek is hierop een uitzondering en zorgt voor hoge bestedingen per bezoeker, die nog hoger zijn dan de bestedingen in de tabel. De totale bestedingen als gevolg van congresbezoek worden op € 10 mln. geraamd11, maar deze bestedingen zijn verdeeld over diverse sectoren: verblijf, horeca, erfgoed en cultuur, congressen en detailhandel.
10 11
Bron: NBTC-NIPO Research, Toeristisch bezoek aan Steden 2020 (gegevens over 2019) Bron: Bureau Stedelijke Planning, Evaluatie Hotelbeleid Leiden, 2020
25
Bestedingen leiden tot toegevoegde waarde bij bedrijven en daarmee tot werkgelegenheid. Aan de hand van het bedrijvenregister stelt de gemeente Leiden jaarlijks de werkgelegenheid in de bezoekerseconomie vast. In 2019 bedroeg de werkgelegenheid ruim 10.000 banen, waarvan ongeveer 30% in de horeca12. Voor het aandeel in de gemeentelijke werkgelegenheid is uitgegaan van de landelijke standaard voor de sector Recreatie & Toerisme (R&T). Deze maakt het mogelijk om alle gemeenten op een gelijkaardige manier te vergelijken, maar wijkt wel wat af van de afbakening van de bezoekerseconomie die in dit rapport is gehanteerd13. Toch geeft het een goed beeld van de relatieve positie die de bezoekerseconomie in de stad inneemt. In 2019 was het aandeel van recreatie en toerisme in de totale werkgelegenheid in Leiden 7,7%. Daarmee was de sector iets belangrijker dan in steden als Delft, Haarlem, Rotterdam en Utrecht, maar minder belangrijk dan in Haarlem en met name Amsterdam. Figuur 2.3. Aandeel R&T-sector in de totale werkgelegenheid
15%
12,0%
10%
5,8%
6,7%
Delft
Den Haag
8,4%
6,5%
6,6%
7,7%
Rotterdam
Utrecht
Leiden
5% 0% Amsterdam
Haarlem
Bron: Stichting LISA, gegevens over het jaar 2019, bewerking ZKA
Ook de ontwikkeling van de werkgelegenheid in recreatie en toerisme in deze gemeenten kan onder de loep worden genomen. De R&T-werkgelegenheid nam in Leiden in de periode 2015-2019 ongeveer 14% toe en was daarmee één van de gemiddelde groeiers. De werkgelegenheid in Amsterdam en met name Utrecht groeide in dezelfde periode aanmerkelijk sneller, zelfs twee keer zo hard als in Leiden. Figuur 2.4. Benchmark ontwikkeling R&T-werkgelegenheid
140
Amsterdam
130
Delft
120
Den Haag
110
Haarlem
100
Rotterdam
90 2015
2016
2017
2018
2019
Utrecht
Bron: Stichting LISA, bewerking ZKA. De gegevens zijn genoteerd in indexcijfers, met 2015=100.
12 13
Bron: Gemeente Leiden, De Leidse bezoekerseconomie in cijfers 2021 Zo wordt de niet-dagelijkse detailhandel in de landelijke R&T-standaard nagenoeg buiten beschouwing gelaten, en ook de indirecte werkgelegenheid ontbreekt. Aanbieders in de bezoekerseconomie kopen ook diensten en producten in bij andere bedrijfstakken, waardoor de bezoekerseconomie doorwerkt elders in de economie. Doorgaans is het aantal banen aan indirecte werkgelegenheid 25 tot 35% bovenop de directe werkgelegenheid. Door Leiden met relatief goed vergelijkbare steden te benchmarken geven deze gegevens echter wel een goede indicatie van de relatieve impact van de bezoekerseconomie.
BEZOEKERSECONOMIE LEIDEN, ANALYSE EN KEUZERICHTINGEN
Overige spin-off op de stad ∙
De bedrijven en instellingen die samen de Leidse bezoekerseconomie maken, zijn soms zo onderscheidend dat zij tot ver over de landsgrenzen bekendheid voor de stad genereren. Naturalis werd recent tot European Museum of the Year 2021 uitgeroepen, Rijksmuseum Boerhaave ontving deze eer al in 2019. Beide musea zijn bij uitstek vertegenwoordigers van de twee pijlers die de stad maken tot wat die is: kennis en cultuur, en dergelijke erkenning op Europees niveau versterkt de uitstraling van Leiden als de Stad van Ontdekkingen. Maar dat gebeurt niet alleen met prijzen of awards, ook andere activiteiten die veel publiciteit genereren, zoals de ontwikkelingen rondom T-Rex Trix en meer recent de eerste vaccinatie met het Janssen-vaccin in Rijksmuseum Boerhaave, dragen hieraan bij.
∙
Goed ontwikkelde onderdelen van de bezoekerseconomie versterken elkaar en beïnvloeden de aantrekkelijkheid van Leiden als stad in positieve zin. Leiden combineert erfgoed, cultuur, water, kennis en goede horeca met volksfeesten die geworteld zijn in de historie van de stad, waardoor deze gewild is als vestigingsplek voor bedrijven en bewoners. Als alle onderdelen van de bezoekers-economie goed functioneren, wordt het makkelijker om kansen te verzilveren. In 2022 is zo’n kans, als Leiden de European City of Science is. Leiden verkent ook de mogelijkheden om in 2033 de Culturele Hoofdstad van Europa te worden.
∙
Leiden heeft een sterk ontwikkelde kenniseconomie, met onder meer de onderwijsinstellingen en het Leiden Bio Science Park. Het Leiden Bio Science Park biedt al een goede diversiteit in banen, maar heeft verhoudingsgewijs nog iets meer directe werkgelegenheid voor hoogopgeleiden dan voor laagen middelbaar opgeleiden (respectievelijk 54% en 46%14). Een sector als de horeca is als centrale spil in de bezoekerseconomie niet alleen qua aantallen banen belangrijk, maar draagt ook sterk bij aan de verdere diversiteit van de werkgelegenheid in de stad, met meer kansen voor laag- en middelbaar opgeleid personeel.
∙
In 2019 won Leiden Marketing de Citymarketing Trofee voor steden van >100.000 inwoners. Een korte passage uit het juryrapport: ‘Het merk “Leiden, Stad van Ontdekkingen” staat al geruime tijd centraal in de Leidse citymarketing en wordt ook ondersteund door de 19 stadspartners die participeren in de citymarketingorganisatie en door de gemeente Leiden. In 2016 ontwikkelde Leiden Marketing een bijpassende brand story voor Leiden: het Leids Continuüm. Deze aansprekende storytelling geeft volgens de jury “Leiden, Stad van Ontdekkingen” meer inhoud, scherpte en samenhang. Het Leids Continuüm vertelt het verhaal dat de ontdekkingen uit het verleden, de basis zijn van hedendaagse en toekomstige ontdekkingen. De jury ziet dat het Leids Continuüm “echt werkt”.
Welke impact heeft de bezoekerseconomie op de leefbaarheid? Door het Ministerie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is als meetinstrument voor de leefbaarheid in buurten en wijken de Leefbaarometer ontwikkeld. In dit meetinstrument zijn diverse indicatoren opgenomen die een inschatting geven van de leefbaarheid zoals bewoners die ervaren. Het instrument doet dat op basis van allerlei kenmerken van gebieden – zoals criminaliteit en overlast, voorzieningen, woningvoorraad en bevolkingssamenstelling. Zeven van de dertien buurten in de binnenstad van Leiden scoren op de Leefbaarometer een maximale beoordeling, namelijk uitstekend. Ook
14
Bron: Decisio, Onderzoek Leiden Bio Science Park 2020, in opdracht van Rekenkamercommissie Leiden-Leiderdorp
27
alle andere buurten scoren op één van de vier hoogste niveaus die worden onderscheiden in de Leefbaarometer. Tabel 2.3. Score Leefbaarometer Leiden en buurten in binnenstad GEBIED
SCORE
GEBIED
SCORE
PIETERSWIJK
UITSTEKEND
D’OUDE MORSCH
ZEER GOED
ACADEMIEWIJK
UITSTEKEND
MAREWIJK
GOED
DE CAMP
UITSTEKEND
PANCRAS-OOST
GOED
LEVENDAAL-WEST
UITSTEKEND
HAVENWIJK-NOORD
GOED
LEVENDAAL-OOST
UITSTEKEND
HAVENWIJK-ZUID
GOED
PANCRAS-WEST
UITSTEKEND
NOORDVEST
RUIM VOLDOENDE
MOLENBUURT
UITSTEKEND
LEIDEN
GOED
Bron: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Leefbaarometer. Er zijn zeven niveaus aan totaalscores, variërend van onvoldoende tot en met uitstekend.
Elementen van de bezoekerseconomie zijn opgenomen in de beoordelingsmethodiek van de Leefbaarometer, maar er zijn nog veel meer factoren die een rol spelen. Het effect van de bezoekerseconomie op de leefbaarheid in de gemeente Leiden wordt daarom ook op losse elementen beoordeeld. Welke impact heeft de Leidse bezoekerseconomie op de leefbaarheid in de gemeente en meer specifiek in de binnenstad? Bezoekintensiteit en -densiteit Eén van de elementen van de impact van de bezoekerseconomie op de leefbaarheid is bezoekersdruk. In principe is in het centrum van een stad met meer dan 100.000 inwoners altijd een effect van de bezoekerseconomie te merken, omdat het centrum als ontmoetingsplek fungeert voor de bewoners van een stad en voor de omliggende gemeenten. Dat geldt ook voor Leiden: bewoners van omliggende gemeenten als Oegstgeest, Leiderdorp, Zoeterwoude, Voorschoten en Katwijk maken veelvuldig gebruik van de voorzieningen in het centrum van Leiden. Om de bezoeken aan Leiden in perspectief te plaatsen drukken wij deze uit in de maatstaven intensiteit en densiteit. Deze vertellen wat over de omvang van het bezoek in relatie tot de samenleving (intensiteit) en de omgeving (densiteit). Op nationaal niveau is het Data & Development Lab actief.