210093 bijlage 1 Raadsvoorstel Vaststelling programmabegroting 2022 - 2025

Leiden 2022-2025

Programmabegroting

Foto: Buro JP

Programmabegroting 2022 Versie: 4.0.0.0.0.0

Inhoudsopgave 1 Inleiding 1.1 Duurzame verstedelijking – werken aan een groen Leiden 1.2 Sociaal domein - werken aan een sociaal Leiden 1.3 Stad van Ontdekkingen - werken aan een ondernemend Leiden

3 5 8 11

2 Hoofdlijnen financiële positie

15

3 Beleidsbegroting 3.1 Programmaplan 3.1.1 Bestuur en dienstverlening 3.1.2 Veiligheid 3.1.3 Economie 3.1.4 Bereikbaarheid 3.1.5 Omgevingskwaliteit 3.1.6 Stedelijke ontwikkeling 3.1.7 Jeugd en onderwijs 3.1.8 Cultuur, sport en recreatie 3.1.9 Maatschappelijke Ondersteuning 3.1.10 Werk en inkomen 3.1.11 Dekkingsmiddelen, Overhead, Vpb en onvoorzien 3.2 Paragrafen 3.2.1 Lokale heffingen 3.2.2 Weerstandsvermogen en risicobeheersing 3.2.3 Onderhoud kapitaalgoederen 3.2.4 Financiering 3.2.5 Bedrijfsvoering 3.2.6 Verbonden partijen 3.2.7 Grondbeleid 3.2.8 Subsidies 3.2.9 Taakstellingen en reserveringen 3.2.10 Demografische ontwikkelingen 3.2.11 Bijzonder programma Binnenstad 3.2.12 Bijzonder programma Kennisstad 3.2.13 Bijzonder Programma Doorontwikkeling Sociaal Domein

25 25 28 40 50 68 92 118 148 164 182 194 204 212 212 218 224 234 237 242 251 254 263 265 267 269 271

4 Financiële begroting 4.1 Overzicht van baten en lasten 4.1.1 Overzicht van baten en lasten in meerjarig perspectief 4.1.2 Grondslagen voor de begroting 4.1.3 Structureel en reëel evenwicht 4.2 Uiteenzetting van de financiële positie 4.2.1 Geprognosticeerde begin- en eindbalans 4.2.2 Investeringen 4.2.3 Reserves 4.2.4 Voorzieningen 4.2.5 EMU Saldo 4.3 Overzicht per taakveld

275 275 275 278 280 295 295 296 316 323 325 326

5 Bijlagen 5.1 Samenstelling stadsbestuur 5.2 Begroting per prestatie 5.3 Mutaties kaderbrief 2021-2025 5.4 Raadsbesluit

329 329 331 339 346

| 1

2 |

Hoofdstuk 1 1 Inleiding Voor u ligt de laatste begroting van dit college. Naast vooruitkijken naar 2022 en verder, blikken we in deze inleiding daarom ook kort terug op de afgelopen drie jaren. Wat zijn de ontwikkelingen en resultaten waaraan we de afgelopen jaren hard gewerkt hebben? Waar zijn we trots op? Hoe zijn wij er als college met de stad in geslaagd om het college-akkoord ‘Samen maken we de stad’ uit te voeren, in een tijd waarin ‘samen’ een tijd lang alleen nog mogelijk was op anderhalf meter afstand of digitaal? Toen we in 2020 de samenleving zwaar geraakt zagen worden door de gevolgen van het coronavirus en de maatregelen, hadden we niet kunnen bedenken dat Leiden en haar inwoners zo flexibel en veerkrachtig zouden reageren. We moesten tenslotte omgaan met vele onzekerheden. Wat kan er wel? Wat kan er niet? Wat betekent het voor mijn gezondheid, voor mijn baan, voor mijn sociale leven? Het enige zekere was dat de onzekerheid voor iedereen gold. Voor onze scholieren en studenten, voor onze ondernemers, winkeliers, cultuurinstellingen, onze ouderen en alle (zorg)werknemers in en om Leiden én voor onze eigen medewerkers. Het college kijkt met een gevoel van trots terug op deze periode. Samen met de vele stadspartners zijn we direct in de modus gekomen om gezamenlijk de schouders eronder te zetten. Dat heeft mooie, praktische en hartverwarmende resultaten opgeleverd.

En zo hebben we gezien dat we – zij het op een andere manier dan we ooit vooraf konden denken- samen de stad hebben vormgegeven. Er is doorgebouwd in en aan de stad. De wilskracht, de nieuwe samenwerkingen en korte lijntjes tussen bijvoorbeeld scholen, zorgverleners en gemeente, de initiatieven van mensen om elkaar te helpen: we hebben om ons heen kunnen zien dat Leiden een veerkrachtige stad is. Dat geeft vertrouwen voor de toekomst. Het is nu zaak om te blijven leren van deze ervaringen. Want ook toekomstige generaties in onze stad verdienen het om samen te leven in een sterke en veerkrachtige stad. We willen ons een goede voorouder tonen om dat mogelijk te maken. Als stad hebben we alle ingrediënten in huis: de mensen, de kennis- en zorginstellingen, de ondernemers, de parken, de culturele instellingen, de sportclubs en scholen, om sterk uit deze crisis komen. Het is aan ons als college en gemeenteraad om binnen die context richting en vorm te geven aan de grote opgaven die er liggen om een veerkrachtige stad te blijven. Het laatste collegejaar We maken de balans op. ‘Samen maken we de stad’, zo luidt de naam van het beleidsakkoord waarin wij als college onze voornaamste doelstellingen voor de raadsperiode 2018-2022 hebben vastgelegd. In dat akkoord kozen we voor drie speerpunten als paraplu voor een ambitieus programma.

Met de keuze voor duurzame verstedelijking koppelden wij de opgave van klimaatneutraal aan betaalbare woningen, schoon vervoer en meer groen. Met een inclusief beleid wilden wij borgen dat er in Leiden perspectief blijft voor iedereen. En tot slot wilden we de fundamenten die deze stad uniek maken, de internationale kennis en de historische cultuur van de Stad van Ontdekkingen, verder versterken. Teneinde daar ook echt werk van te kunnen maken moest het college kiezen voor een scherp begrotingsbeleid. Net als eerdere jaren bieden wij u ook nu weer een structureel sluitende begroting aan, waarmee we een solide financiële basis overdragen aan een volgend college. Er is veel in gang gezet om de stad toekomstbestendig te maken, om voor volgende generaties een leefbare stad te blijven. Onze inkomsten en uitgaven zijn op lange termijn in balans, dat heeft ons de mogelijkheden geboden om juist nu te investeren. In tijden van onzekerheid moeten we als overheid laten zien dat we blijven investeren. Dat is goed voor de werkgelegenheid en voor het investeringsklimaat in de stad, denk bijvoorbeeld aan de (woning)bouw. We hebben ingespeeld op de zeer gunstige leningscondities op de kapitaalmarkt om te kunnen blijven investeren in woningen, in wateropvang, in groen, in mobiliteit, in scholen en in sportvoorzieningen.

En we monitoren de risico’s daarbij nauwgezet en houden voldoende buffers aan voor tegenvallers. Het weerstandsvermogen is op peil en u kent inmiddels de methodiek van de behoedzaamheidsruimte. De concernreserve is in alle komende jaren op het door de raad vereiste niveau begroot. Een en ander lichten we nader toe in het hoofdstuk Hoofdlijnen financiële positie. Dit college heeft ook laten zien dat het maatregelen neemt als het nodig is om financieel bij te sturen. Maar altijd met verstand en vanuit een bepaalde visie, denk aan de systematiek van het hek rond het sociaal domein als beschermingsmaatregel om voldoende middelen ter beschikking te kunnen houden voor andere taken en verantwoordelijkheden van de gemeente. Zoals u kunt zien in deze begroting is de taakstelling op het sociaal domein vrijwel ingevuld door tijdig bijsturingsmaatregelen vast te stellen. Maar we zijn er nog niet. Er ligt nog steeds een grote opgaven binnen het sociaal domein. Het blijft noodzakelijk om scherp te sturen op de financiën, zonder dat de inwoners hiervan de dupe worden en zonder dat andere activiteiten van de gemeente

Inleiding | 3

verder onder druk komen te staan. We kijken uit naar meer inzicht in de omvang en de herverdeling van het gemeentefonds. Dat zal ons meer duidelijkheid geven over welke ambities we verder kunnen oppakken en het maken van keuzes in de nabije toekomst. Tot die duidelijkheid er is werken we verder aan de huidige projecten en houden we de vaart erin. Er is de afgelopen jaren veel bereikt en genoeg om op terug te blikken. Er is en wordt hard gewerkt. Ook in het laatste jaar van dit college gaat dat gewoon door. Het was niet altijd makkelijk en corona was bovendien een onvermoede factor van betekenis. De speerpunten van dit college hebben geleid tot een echte hervormingsagenda om Leiden voor te bereiden op de uitdagingen van de toekomst. We zijn er trots op dat we opgaven als klimaat, inclusie, schone mobiliteit en duurzaam bouwen voortvarend oppakken. De overstromingen van afgelopen zomer in het zuiden van Nederland tonen nog maar eens aan dat het echt noodzakelijk is om nu aan deze opgaven te beginnen. Die keuzes voor de toekomst zijn echter niet altijd makkelijk. We zien dat dit, hier in het heden, tot wrevel kan leiden. Op hoofdlijnen is er brede overeenstemming: er moet voor iedereen een passende en betaalbare woning zijn, er is ruimte nodig om te sporten, om veilig over te steken, en moet een vangnet zijn voor hen die het anders niet redden.

Maar zodra een project concreet wordt en het de directe leefomgeving raakt, zien we ook dat mensen hiertegen in het verweer komen. Daar is begrip voor. Dit college heeft dan ook veel tijd en aandacht gestoken in participatie en communicatie. Zo zijn er het afgelopen jaar veel gesprekken geweest met alle wijkverenigingen. Ook in de participatietrajecten was het de afgelopen twee jaar zoeken naar mogelijkheden binnen de beperkingen. Door corona moest veel digitaal, zo ook bewonersavonden en inspraakbijeenkomsten. Wij misten als college en gemeenteraad het persoonlijke contact met de inwoners. Gewoon even de wijk in en horen wat er speelt en uitleggen waarom we bepaalde keuzes maken. Werken aan wederzijds begrip. De zoektocht naar het afwegen van alle belangen na een participatieproces, moet gedegen en transparant worden doorlopen. Het is goed de rol van de raad, het college, en inwoners hierin vooraf helder te hebben. De combinatie van het realiseren van de grote opgaven in een volle stad als Leiden, binnen de budgetten die wij daarvoor hebben, het daarin echt zien en horen van onze inwoners (niet alleen diegenen die het hardst roepen), én het komen tot gedragen besluiten is één van de grote uitdagingen van ons als bestuur, ook voor de komende jaren. Al met al kijken we met trots terug op de afgelopen jaren.

We hebben gezien dat er veel meer mogelijk is door samen te werken over de portefeuilles heen. Ruimtelijke ontwikkelingen en sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen zijn in deze collegeperiode beter met elkaar verbonden geraakt. Dit hebben we weten vast te leggen in de omgevingsvisie. Ook in concrete projecten levert de samenwerking over beleidsvelden heen betere maatschappelijke resultaten op, waarbij één plus één drie is. Een mooi voorbeeld hiervan is het schetsontwerp openbare ruimte Vlietpark waar een bouwopgave voor sport gecombineerd wordt met duurzaamheid, circulariteit, klimaatbestendigheid en biodiversiteit. Voor de Hoge Mors is nauw samengewerkt met de ontwikkeling van het Diamantplein en bij wijkvervangingsprojecten voor de riolering bouwen we meteen ruimte in voor de energietransitie. Ook het energiepark en het stationsgebied zijn mooie voorbeelden van een gezamenlijke aanpak: de vormgeving van het energiepark samen met omwonenden en marktpartijen waarbij groen en cultuur elkaar versterken, en het stationsgebied, waar de gebiedsvisie in lijn is gebracht met de ambities van dit college: sociaal, groen, duurzaam (de duurzaamste kilometer) in combinatie met bouwen. Zoals gezegd, dit is de laatste begroting van dit college. Een blik op de strategische verkenningen leert dat Leiden ook in het komende decennium samen de stad zal moeten blijven maken.

Ook een volgend college zal weer financiële keuzes moeten maken en continu de balans moeten bewaken tussen het doen van investeringen in onze stad enerzijds en de ontwikkeling van de schuldpositie van de gemeente anderzijds. We zien dat er een lange adem nodig is om de stad veerkrachtig en leefbaar te houden. Dit college heeft op het vlak van duurzame verstedelijking, op het vlak van inclusie en op het vlak van uniciteit als Stad van Ontdekkingen een ambitieuze koers gekozen in 2018. We deden dat vanuit de overtuiging een goede voorouder te willen zijn. De resultaten van die koers zullen komende periode verder zichtbaar worden. In het besef dat Leiden inmiddels sterk terugveert uit de coronacrisis zien we de toekomst met vertrouwen tegemoet en dragen we onze verantwoordelijkheden in het voorjaar van 2022 met een gerust hart over aan een volgend college. Hieronder leest u per opgave een terugblik, en vooruitblik.

4 | Inleiding

1.1 Duurzame verstedelijking – werken aan een groen Leiden 1.1 Woningbouw en stadsontwikkeling: Terugblik Woningbouw Er is een voortvarende start gemaakt met de grote opgave op het gebied van huisvesting, verduurzaming en mobiliteit. In 2018 committeerde wij ons als college aan de realisatie van 8.500 nieuwe woningen tot 2030 om aan de woonbehoefte te kunnen voldoen, waarvan 30% sociale huur. En daarnaast nog 2.700 studenteneenheden. Met de verstedelijkingsnotitie brachten we potentiegebieden voor duurzame verstedelijking in de stad in kaart. Door vervolgens al vroeg in te zetten op ontwikkelperspectieven voor gebieden als Noord, het Energiepark, de Lammenschans en het Stationsgebied (linkjes met foto’s invoegen?) hebben we vat weten te krijgen op de woningbouwopgave met als gevolg dat er inmiddels ruim 2.700 nieuwe woningen in Leiden zijn gerealiseerd. De opgave is flink en de eisen die we stellen aan ontwikkelaar ook (denk aan 30% sociaal, bijzondere doelgroepen, duurzaam, circulair, natuurinclusief). Ondanks corona is er doorgebouwd in de stad. Met de huidige plannen, 600 woningen per jaar tot 2030, gaan we onze doelstelling van 8.500 woningen halen. Ook onze buurgemeenten leveren een bijdrage aan het halen van het aantal studenteneenheden. De invoering van de Omgevingswet verloopt voorspoedig. Leiden loopt op een aantal terreinen landelijk voorop.

Kwalitatief doen we mooie dingen. Denk aan de regionale kaders als Hart van Holland, de Regionale omgevingsagenda (ROA) en de Regionale energie strategie (RES), die ook kaders zijn voor de Leidse uitwerking. Maar denk ook aan de unieke typisch Leidse tussenlaag van de ontwikkelperspectieven. Duurzamere nieuwbouw was vanaf dag één de inzet. Ondanks het feit dat hogere ambities (hoger dan wettelijk landelijk vastgesteld niveau) op dit vlak niet afdwingbaar zijn, hebben we door bestuurlijk in gesprek te gaan toch betere duurzaamheidsmaatregelen kunnen realiseren in de bouwplannen. Bereikbaarheid Bereikbaarheid is een harde randvoorwaarde voor de verstedelijking. De aangepaste regels rond parkeren (zowel auto - als fietsparkeren) maken verdere verstedelijking mogelijk in gebieden die anders ‘dicht’ hadden gezeten. We hebben een mooie relatie gelegd tussen mobiliteit en gezondheid. Het stimuleren van wandelen en fietsen geeft niet alleen duurzaamheidswinst, maar ook gezondheidswinst. Het lukt steeds beter om het mobiliteitsprogramma en het verstedelijkingsprogramma op elkaar af te stemmen. De voorbereidingen voor de Leidse Ring zijn in volle gang.

In het voorjaar van 2020 is de mobiliteitsnota Leiden Duurzaam Bereikbaar 2020-2030 vastgesteld; de uitwerking en de uitvoering ervan krijgen vorm in een uitvoeringsagenda, waarvoor de structuur in het Uitvoeringsprogramma Leiden Duurzaam Bereikbaar is neergezet. Hieruit blijkt dat er op het gebied van bereikbaarheid veel gebeurt, van voorbereiding tot uitvoering. Energietransitie Leiden is op het vlak van energietransitie in hoge mate afhankelijk van vooral het Rijk als het gaat om de oplevering van de noodzakelijke randvoorwaarden, zoals het wettelijk instrumentarium dat vorm moet krijgen in de Warmtewet 2. We nemen geen onomkeerbare stappen bij het van het aardgas af gaan als de betaalbaarheid niet afdoende is geborgd. Die borging volgt in de nieuwe Warmtewet. De pijp uit Rotterdam met industriële restwarmte is niet een door Leiden te bepalen proces. ook in dit dossier hebben we het maximale gedaan: regionale samenwerking organiseren, gezamenlijk optrekken, helder zijn in je rolneming en nee durven zeggen tegen onwelgevallige verzoeken tot bijv. (risico)deelnemingen. Zelfs bij een no regret maatregel als isoleren, of betere verbruikbeperkende maatregelen, loop je als gemeente tegen budgettaire grenzen aan.

Ook hier hebben we binnen de grenzen veel bereikt: wijkambassadeurs die voorlichten, prikkelen, stimuleren, de (niet onomstreden) rijkssubsidie van 75 euro per huishouden voor kleine maatregelen, specifieke huis-aan-huis advisering voor verduurzaming monumenten enz. enz. Ook met de woningbouwcorperaties zijn verbeterde afspraken gemaakt over verduurzaming van de panden. Als gemeente hebben we ook de opdracht om onze eigen panden te verduurzamen. Een mooi voorbeeld is ons stadhuis. Binnen de beperkingen van de momumentenstatus werken we aan een duurzaam gebouw met warmte-koude opslag met grachtenwater.

Inleiding | 5

Vooruitblik ■ Aandachtspunt binnen onze bouwopgave is dat in Leiden ontwikkelen gelijk is aan herontwikkelen. Dat is relatief duur. Op sommige locaties moet er gemeenschapsgeld bij om tot ontwikkeling te komen; denk aan Wernink. Herontwikkeling op eigen locaties lukt nog wel voor de corporaties, maar samen met marktpartijen ontwikkelen op nieuwe locaties is soms lastig. Met het Stadspact gaan we corporaties en marktpartijen bij elkaar brengen en hopen we verandering te bewerkstelligen. ■ Punt van aandacht is ook zeker het vermogen om in de komende collegeperiode nog subsidies voor gebiedsontwikkelingen vanuit het Rijk of de provincie te kunnen matchen met eigen geld. ■ De huisvesting van bijzondere doelgroepen vraagt blijvende aandacht. Net als specifieke huisvestingsvormen van ouderen. Per project bekijken wij de mogelijkheden. ■ We realiseren de woningbouwopgave die we hebben, maar inmiddels dienen zich nieuwe behoefteramingen aan die neerdalen van provincie naar de gemeenten. De raad zal zich moeten uitspreken over een eventuele ophoging van de Leidse woningbouwopgave. ■ We zoeken bij de energietransitie met de Leidse corporaties naar mogelijkheden om de energietransitie op te pakken.

Alhoewel de prestatieafspraken op het punt van verduurzaming zeker een verbetering zijn ten opzichte van de oude afspraken, zijn we er nog niet en blijven we werken aan het realiseren van onze ambitie met de woningbouwcorporaties. ■ In 2022 verhuizen we weer terug naar ons gerenoveerde en verduurzaamde stadhuis. Hier kijken we erg naar uit. In dit project hebben we meegemaakt dat het verduurzamen van (monumentaal) vastgoed lastig is. ■ Er ligt een opgave in het verder verduurzamen van cultureel vastgoed. ■ Bij al deze projecten speelt de eerder beschreven aandacht voor communicatie, verwachtingsmanagement en participatie een grote rol. 1.2 Klimaatneutraal, groen en circulair Terugblik Klimaat Naast woningbouw heeft de gemeente in het kader van duurzame verstedelijking de afgelopen jaren ook ingezet op een groene, biodiverse en klimaatadaptieve stad en het behalen van de Europese (en daarmee nationale) duurzaamheidsdoelen. We werken aan het realiseren van de sustainable development goals. Samen met inwoners hebben we bijvoorbeeld de “Groene kansenkaart” gemaakt waarop tientallen plekken in Leiden staan die we vergroenen. Verder is de renovatie van een aantal parken afgerond. Niet alleen is het Singelpark afgelopen jaar geopend, maar ook zijn we begonnen met de werkzaamheden aan Park Kweeklust en het Van der Werfpark.

Het college ziet dat de parken het afgelopen jaar zeer druk bezocht zijn en een verbindende rol spelen in het buiten elkaar ontmoeten. Het programma 'samen aan de slag', waarmee we met inwoners werken aan een groenere stad, is erg populair. Met het uitvoeringsprogramma “Leiden Biodivers en Klimaatbestendig. Samen maken we Leiden groener!” is de ambitie bepaald: in 2050 is Leiden een klimaatbestendige stad, is de stad zichtbaar groener geworden en is de biodiversiteit vergroot. Als dichtbebouwde stad heeft Leiden daarmee een grote opgave. Het realiseren van de plannen om de stad te vergroenen en biodiverser in te richten is een grote transitie en kost ook tijd. De komende tijd zullen de inwoners hier dan ook meer van zien. De waarde van groen is daarbij onschatbaar en we hebben een substantiële hoeveelheid groen toegevoegd. Daarnaast is gestart met de rioleringsopgave en zetten we in op grootschalige wijkvervangingsprogramma’s voor klimaatadaptatie zoals in het Noorderkwartier en uitbreiding van het warmtenet om het gasgebruik terug te dringen en de Leidse energietransitie te stimuleren. Circulair Begin 2020 is de strategie ‘op weg naar een circulair Leiden’ vastgesteld. Deze strategie schetst de achtergrond en het belang van de transitie naar een circulaire economie.

Door te bevorderen dat bedrijven en inwoners in Leiden actief bijdragen aan deze transitie, bereiden we Leiden voor op de duurzame economie van de toekomst. De circulaire economie bevindt zich in de beginfase: de inzet van de gemeente is in eerste instantie gericht op het creëren van bewustwording, communiceren en het verzilveren van kansen. We doen eerste ervaringen op in eigen projecten en samenwerkingen in de stad en verkennen de mogelijkheden van verdere sturing in de volgende fase. We bouwen een netwerk op van bedrijven en organisaties rond circulair verwaarden. Een mooi voorbeeld is het gebruik van statiegeldbekers tijdens Leids ontzet. Het resultaat was direct merkbaar: schone straten en grachten. Bij de uitvraag voor het indoor sportcentrum en de ijshal is het materialenpaspoort opgenomen waardoor slimme materiaalkeuzen gemaakt worden. Met Leidse ondernemers delen we goede praktijkvoorbeelden over circulaire economie, zonder verhoging van regeldruk. Dit hebben we o.a. gedaan door het organiseren van masterclasses waarbij de nadruk lag op kennisvergaring en deling en het opbouwen van netwerken.

6 | Inleiding

Afval Eind 2020 heeft het college het Afvalpreventieplan 2020- 2022 vastgesteld waarin de ambitie is opgenomen om in te zetten op het verminderen van afval. Door het landelijk programma "Van Afval naar Grondstof” (VANG) is er meer beweging gekomen in het verder motiveren van afvalscheiding en het terugdringen van restafval. Leiden heeft deze motivatie overgenomen en haar doelstelling hierop aangepast. We zetten ons in voor de reductie van de totale hoeveelheid restafval door preventie. Vooruitblik ■ Na het voorbereidende werk van de afgelopen jaren, gaan we de komende jaren aan de slag met het uitvoeringsprogramma Leiden Biodivers en Klimaatbestendig. ■ Ook bij circulair volgt na de fase van bewustwording vanaf 2023 een inzet op het daadwerkelijk sturen op basis van landelijke en lokale regelgeving. We werken stapsgewijs aan het realiseren van de ambitie om in 2050 alleen nog duurzaam geproduceerde, hernieuwbare en algemeen beschikbare grondstoffen te gebruiken. Er is dan geen (zwerf)afval meer.We scherpen de gemeentelijke duurzaamheidsagenda aan met concrete doelstellingen over hergebruik van grondstoffen voor de middellange en lange termijn. ■ In 2022 evalueren we het afvalbeleid en vinden er hierover gesprekken plaats met bewoners en experts uit de stad (o.a. Groene Ideecafé en Leidse Milieuraad).

■ De doelstelling van gemeente Leiden is om de hoeveelheid van 249 kilo restafval (uit 2015) te verminderen naar 150 kilo per inwoner per 2022. Er zijn meerdere knoppen om aan te draaien: aan de achterkant, na consumptie, maar ook aan de voorkant voordat het gekocht wordt. 1.3. Fietsstad met een autoluwe binnenstad Terugblik In een compacte, inclusieve, stad, die steeds drukker wordt, zijn de fiets, lopen en goed toegankelijk openbaar vervoer logische opties voor bewoners en bezoekers om zich te verplaatsen. Het beleidsakkoord spreekt zich uit voor het kiezen voor voetganger/fiets/ OV boven de auto. Financieel wordt bijvoorbeeld het fietsparkeren gefinancierd uit de parkeerreserve; dit is een eerste aanzet voor een overgang naar schone mobiliteit. We hebben bij deze ‘modal shift’/ overgang van auto naar schone mobiliteit (fiets/voetganger/OV) ingezet op: 1. Uitvoeringsagenda Leiden Duurzaam Bereikbaar 2. Autoluwe binnenstad 3. Parkeervisie Met een autoluwe binnenstad investeert het college ook in kwaliteit van de openbare ruimte. Een binnenstad met minder auto’s op straat geeft mogelijkheden om de kwaliteit van de openbare ruimte te vergroten door meer groen en beter zicht op de historische gebouwen en de mogelijkheid om meer woningen toe te voegen.

Drie mooie voorbeelden hiervan zijn de groene Garenmarkt, de parkeervrije Hooigracht en de omvorming van het Lakenplein naar het Lakenpark. Schone mobiliteit is een ander speerpunt binnen de Leidse verstedelijkingsopgave waarbinnen de afgelopen jaren grote successen zijn geboekt. Het college stimuleert andere vervoersmiddelen dan de auto. Zo is begonnen met de uitvoering van de Centrumroute waarmee een betere OV-verbinding naar de binnenstad gerealiseerd wordt. Daarnaast heeft het college in 2019 besloten verder te investeren in de Leidse Ring Noord om de bereikbaarheid van de Leidse Regio te vergroten en werd in datzelfde jaar de fietsenstalling Lorentz opgeleverd waarmee in één klap 4.800 fietsparkeerplekken aan het centrum werden toegevoegd. De voorbereiding voor de Leidse Ring Noord is in volle gang en de uitvoering van de eerste twee tracédelen start nog dit begrotingsjaar. Vooruitblik ■ Op het gebied van autoluwe binnenstad wil dit college het komende jaar nog een slag maken met concrete projecten als bijv. de Oude Rijn, voetgangers Nieuwe Rijn, en verkeersknip lange brug. ■ we geven uitvoering aan het beleidsplan voetganger. ■ We zetten het komende jaar nog flink in op de overgang naar emissievrije stadslogistiek in de binnenstad en het stationsgebied.

■ Een belangrijke ontwikkeling voor onze stad en regio betreft de OV-knoop Leiden Centraal, die we samen met de rijksoverheid en provincie willen ontwikkelen conform de visie "Leiden verbindt". Hiermee verbeteren we niet alleen de verbinding tussen binnenstad en Bio Science Park, de Hartlijn LBSP, we maken ook verdere verstedelijking mogelijk en we ondersteunen hiermee de verschuiving naar duurzame mobiliteit. In het Financieel perspectief duurzame stad (FPDS) hebben we geld beschikbaar voor onderzoek met de medeoverheden naar ontwikkeling van de OV-knoop. De komende periodemzullen rijk, provincie en gemeente een gezamenlijk besluit moeten nemen over de benodigde investeringen en de financiering daarvan. ■ Ook het realiseren van de laatste delen van de centrumroute vergen het komende jaar onze inzet. ■ Uitvoering geven aan de mobiliteitsnota en fietsnota, waaronder het vergroten van de verkeersveiligheid door de uitvoering van fietsverbeteringen en de afwaardering van diverse 50 km-wegen naar 30 km.

Inleiding | 7

1.2 Sociaal domein - werken aan een sociaal Leiden Inleiding Leiden is een sociale stad, waarin iedereen meedoet en meetelt. Gedurende de coronacrisis is des te meer zichtbaar geworden hoe veerkrachtig de inwoners van Leiden zijn, ondanks de vele beperkingen. Voor alle inwoners blijven we ook in 2022 de Visie Sociaal Domein onverminderd uitvoeren. We werken aan een sterke basisinfrastructuur voor alle inwoners en aan goede collectieve voorzieningen voor inwoners die wat hulp en ondersteuning nodig hebben. Op die manier willen we voorkomen dat er later meer individuele ondersteuning nodig is. We sluiten hierbij ook aan bij de Propositie voor het sociaal domein die gemeenten in 2021 hebben opgesteld. Hierin zijn het realiseren van bestaanszekerheid, het stimuleren gezondheid en het vergroten van kansengelijkheid de centrale doelen voor het sociaal domein. In deze begroting vallen de programma’s 7 Jeugd & Onderwijs, 8C Sport, 9 Maatschappelijke Ondersteuning, 10 Werk & Inkomen onder het sociaal domein. Activiteiten die geschaard kunnen worden onder andere programma’s, hebben echter ook invloed op het sociaal domein. Zoals de programma’s 8A Cultuur, 6 Stedelijke Ontwikkeling (wonen, Omgevingswet) & 3 Economie. De Visie Sociaal Domein is leidend.

Bij alle activiteiten die we organiseren geloven we dat investeren in een sterke sociale basis en een collectieve, preventieve aanpak beter werkt dan later inzet van zwaardere (en duurdere) voorzieningen. 1.2.1 Werk en integratie Terugblik Inclusie begint bij werk (naar vermogen) en acceptatie. Met het combineren van de portefeuilles werk&inkomen en economie is een belangrijke verbinding gelegd tussen deze beleidsvelden. De samenhang van deze beleidsvelden is concreet terug te zien in het beleidsplan Werk en Participatie, waarbij het economisch perspectief duidelijk is meegenomen met het Human Capital actieplan van Economie071, de Pilot Talent op Maat en het Stagepact071. Ook is er meer aandacht geweest voor de sociale economie en het ondersteunen van sociaal ondernemers. Dit heeft tevens geleid tot de start van de doorontwikkeling van Spark om Maatschappelijk bewust ondernemen te stimuleren. Samen met DZB is een nieuwe aanpak, ‘Perspectief op werk’, gestart waarbij de nadruk meer is komen te liggen op de personeelsbehoefte van bedrijven. Hierdoor kon vaker een match tussen vraag en aanbod tot stand komen. Het succes van dit programma vertaalde zich uiteindelijk in een historisch laag aantal bijstandsuitkeringen in 2020. Door in te zetten op jobcoaches zorgen we voor behoud van deze banen.

Ook met het project JAS, gericht op het bevorderen van arbeidsparticipatie, sociale netwerken en onderwijs van statushouders, boeken we heel goede resultaten. Het uitstroompercentage naar werk van deze groep ligt inmiddels op ruim 60%. Eind 2020 is het Regionaal Programma Integrale Aanpak Laaggeletterdheid Holland Rijnland 2020-2024 vastgesteld in de Leidse gemeenteraad. Het Taalnetwerk Leiden-Leiderdorp is aan de slag gegaan met het Taalpact Leiden en Leiderdorp 2021-2024. Ook tijdens de coronacrisis heeft de samenwerking tussen Economie en W&I zich bewezen. Er is intensief samengewerkt om ondernemers zo goed mogelijk te ondersteunen, bijvoorbeeld als het gaat om de tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (TOZO) en inkomensondersteuning, de ondernemersdesk en het Regionaal Mobiliteitsteam. Ook hebben de accountmanagers van DZB en de gemeente Leiden met elkaar opgetrokken om met ondernemers die daar behoefte aan hadden in gesprek te gaan en te helpen waar mogelijk. Vooruitblik ■ In 2022 werken we aan de implementatie van de Wet Inburgering die per 1 januari 2022 ingaat ■ Uitvoeren Taalpact tegen laaggeletterdheid ■ Uitvoeren Toekomstvisie DZB 1.2.2 Een toegankelijke en gezonde omgeving en 2.3 Preventie als uitgangspunt; ondersteuning waar nodig Terugblik Naast werk, heeft het college de focus gelegd op het creëren van een sterke sociale basis.

Met het uitvoeren van de visie sociaal domein en het inrichten van de sterke sociale basis is de onderlinge samenhang van basisvoorzieningen en sociale netwerken, rondom ouders, jeugd en jongeren, versterkt. De nieuwe opdracht Toegang Jeugdhulp is gegund aan de Stichting Jeugdteams Leidse regio. Per 1 juli 2021 gaan de vernieuwde Jeugdteams van start met hun nieuwe opdracht. Deze opdracht vraagt meer inzet van de teams op preventief werken en versterking van de pedagogische basis. Daartoe zal ook een praktijkondersteuner jeugd bij de huisarts worden ingezet. Een goede ontwikkeling is de oprichting van de stuurgroep wijkgerichte ketenaanpak 0-100 door de partijen SSB, SWT, JGT en JGZ. Deze stuurgroep heeft

8 | Inleiding

als doel een sluitende wijkgerichte ketenaanpak te ontwikkelen. Ook hebben we de decentralisatie van de maatschappelijke zorg en de vernieuwde inkoop Wmo voorzieningen voorbereid. Dit college heeft zich ingezet om een stad te creëren waar voor iedereen perspectief is en voor iedereen gelijke kansen zijn, ongeacht opleidingsniveau, achtergrond, leeftijd, geaardheid of eventuele beperking. Daarom heeft het college in juni 2021 het Programma Leiden Inclusief vastgesteld waarmee de gemeente o.m. uitvoering geeft aan het VN-verdrag voor de rechten van personen met een handicap, het Regenboogakkoord uitvoert en zich inzet om racisme en discriminatie tegen te gaan. Om te zorgen dat onze inwoners gezond kunnen opgroeien en gezond oud kunnen worden, hebben we de thema's sport en gezondheid verbonden in het Beleidskader Sport en Gezondheid 2019- 2023 'Samen maken we de stad gezond en actief'. We zetten vooral in op het verkleinen van de verschillen in gezondheid tussen praktisch geschoolden en hoogopgeleiden. We richten ons op een gezonde leefstijl: voldoende bewegen, gezonde voeding, verantwoord omgaan met middelen, en kennis daarvan. Het is belangrijk dat kinderen gezond en veilig kunnen opgroeien. Daarom is Leiden het programma ‘Gezonde en Kansrijke Start’ gestart. Ook een rookvrije omgeving hoort bij gezond opgroeien. Gebieden waar veel kinderen komen zijn al rookvrij gemaakt.

In 2021 sloten de gemeente Leiden en ruim 40 andere partijen gezamenlijk het Leids Preventieakkoord 2021-2023 'Leiden Gezond en Vitaal’, waarin allen aangeven zich in te zetten voor een gezonde leefstijl. Hierbij is gekozen voor een wijkgerichte aanpak voor Zuidwest en Noord, waarbij ook de lessen van de wijkaanpak Stevenshof meegenomen worden. Voor een gezonde leefstijl is ook nodig dat de fysieke leefomgeving uitnodigt tot spelen en bewegen. Daarvoor hebben we in 2021 de Leidse Beweegsleutels opgesteld: richtlijnen voor het beweegvriendelijk inrichten van de openbare ruimte. Gezondheid en sport (accommodaties) krijgen nadrukkelijk aandacht in de Omgevingsvisie, ontwikkelperspectieven en gebiedsvisies. Na vaststelling van het beleidskader voor sport en gezondheid is het lokaal sportakkoord opgesteld. Allerlei verenigingen en organisaties zijn daarbij betrokken, uit verschillende domeinen. Om sport voor iedereen toegankelijk te maken streven we naar wijksportparken en multifunctionele en duurzame sportaccommodaties. In de komende periode openen we drie grote nieuwe sportaccommodaties: een indoor sportcentrum, een zwembad en een ijshal.In De Mors wordt een plan gemaakt om het sportpark te verbeteren met meer capaciteit voor rugby, voetbal en ongebonden sporters. Op het gebied van onderwijshuisvesting is er grote voortgang geboekt dankzij extra investeringen.

Er zijn schoolgebouwen gerenoveerd of nieuw gebouwd voor de Leimundo en De Ley (Zuid-West), de Pacelli ( Mors), het Stedelijk Gymnasium (Professoren- en burgemeesterswijk), het Leonardo College (Zuid-West) en De Leystede (Houtkwartier). Daarnaast start binnenkort de nieuwbouw voor De Tweemaster en de Meerpaal (Merenwijk) en de renovatie voor Het Metrum (Zuid-West). Ondanks sterk stijgende marktprijzen heeft Leiden tot 2026 het investeringsbudget beschikbaar kunnen maken voor nieuwbouw en renovatie van scholen, vastgelegd in een nieuw Integraal Huisvestings Plan. Dit IHP beslaat de periode tot en met 2032, waarvan dus de eerste fase (46,3 miljoen) en tweede fase (24,1 miljoen) budgettair zijn gedekt in de begroting. Er is aandacht voor de zelfstandigheid en zelfredzaamheid van ouderen in Leiden. Eenzaamheid vormt hierbij een belemmerende factor. Leiden zet zich met een lokale coalitie vanaf 2020 gedurende vijf jaar in voor de bestrijding van eenzaamheid onder diverse doelgroepen, waaronder ouderen. Hiervoor is het actieplan Samen tegen eenzaamheid Leiden opgesteld. Daarnaast is op initiatief van de raad het Actieplan Leiden op Leeftijd opgesteld dat inspeelt op specifieke problemen van deze groep en mogelijke oplossingen aangeeft: wonen, sociaal netwerk, zorg en ondersteuning, en participatie.

De enorme groei van jeugdhulp en met name individuele trajecten in de voorgaande jaren vroeg simpelweg om een antwoord van de gemeente. Sleutelen aan een individueel kind is vaak niet de oplossing; het gaat ook om de omgeving. Door brede samenwerking met scholen en ouders op te zoeken, is een effectiever stelsel van jeugdhulp opgezet met minder individuele trajecten. Door tevens in te zetten op onderwijskansenbeleid zorgt de gemeente voor verdere ondersteuning van kinderen in kwetsbare situaties. We hebben in 2021 de sociale en maatschappelijke gevolgen van de coronacrisis voor de Leidse inwoners in kaart gebracht en aanbevelingen geformuleerd om deze gevolgen op de middellange en langere termijn te beperken. Dat gaat zowel om aanbevelingen voor bestaand beleid als extra te nemen (tijdelijke) maatregelen. Eind 2021 is dit uitgewerkt in een plan waarmee we de komende twee jaar invulling geven aan de inzet van de extra middelen die door het Rijk beschikbaar zijn gesteld in het kader van steun en herstel, als ook het Nationaal Programma Onderwijs. We richten ons met een integrale aanpak op gelijke kansen voor jeugd en jongvolwassenen, ondersteuning van kwetsbare inwoners en het versterken van de aanpak op het verkleinen de sociaal economische gezondheidsverschillen.

Inleiding | 9

Vooruitblik ■ Komend jaar zetten we in op het uitvoeren van de actieplannen ■ Leiden op Leeftijd ■ samen tegen eenzaamheid ■ Leiden Inclusief ■ Preventie-akkoord ■ aanbevelingen Social impact team ■ Ontwikkeling van de wijksportparken en de realisatie van de drie grote nieuwe sportaccomodaties: indoor sportcentrum, een zwembad en een ijshal ■ Uitvoering nieuw IHP (integraal huisvestingsplan). Dit plan is in overleg met alle schoolbesturen voor primair en voortgezet onderwijs tot stand gekomen. ■ De ontwikkelingen op het gebied van de decentralisatie maatschappelijke zorg en de vernieuwe inkoop WMO vragen om vernieuwing van taken en rollen van de SWT’s. Dit betekent voor de SWT’s dat zij per 1 januari 2023 uitvoering zullen gaan geven aan hun vernieuwde taken. De herijking van het huidige Kader SWT vindt plaats medio 2022. ■ Opzet Healthy society center (met universiteit en Biosciencepark). Dit centrum gaat zich richten op het volgen, evalueren en evidence based inzetten van de gezondheidsinitiatieven die er zijn in de stad. ■ Het sociaal domein is altijd in beweging. Met het opleveren van de monitor sociaal domein eind 2021 krijgen we inzicht in de ontwikkelingen binnen het sociaal domein. ■ De lockdowns hebben geleid tot diverse onderwijsvertragingen en -achterstanden bij leerlingen.

Met het Nationaal Programma Onderwijs gaan de scholen voor het schooljaar 2021/2022 en 2022/2023 aan de slag met het herstel en ontwikkeling tijdens en na coronatijd. ■ De opening van de Internationale Basisschool staat gepland voor het schooljaar 2022-2023. 1.2.4 Zo organiseren we ‘meedoen’ Terugblik Om uitvoering te geven aan de Visie Sociaal Domein heeft dit college de basisinfrastructuur anders vormgegeven, we hebben een Sterke Sociale Basis (SSB) gecreëerd. Binnen het programma SSB is een samenhangend geheel aan activiteiten en voorzieningen gerealiseerd dat overzichtelijk en toegankelijk is en bijdraagt aan het welzijn van de inwoners. Onze uitvoerende partijen hierbij zijn Incluzio, Sol en Buzz. Op deze manier kunnen we beter sturen op de opgave in de wijken en versnippering te voorkomen. Hiertoe zijn de bestaande subsidierelaties binnen het welzijnsdomein per 1 juli 2020 beëindigd, waardoor ruimte is vrijgemaakt om verbeteringen aan te brengen. Vanaf 2019 is het 'Beleidsplan Armoedebeleid Leiden 2019-2022' van kracht. Armoede is meer dan een geldprobleem. Goed armoedebeleid vraagt daarom om meer dan alleen inkomensondersteuning. Het armoedebeleid is meer ingericht op activering en het wegnemen van belemmeringen om mee te doen, dan op generieke inkomensondersteuning.

Dankzij de inzet op vroegsignalering en schuldhulpverlening zien we dat de afgelopen jaren het aantal schuldhulpverleningstrajecten daalt. We houden rekening met een mogelijke stijging van dit aantal als gevolg van corona. Ook jongerenparticipatie speelt een rol in ontwikkeling van talent, vaardigheden en burgerschap. Daarom hebben we ons door 'King for a day', een raad van kinderen, laten adviseren bij het opstellen van de nieuwe beleidskaders Armoede (2018) en Sport en Gezondheid (2019). In het afgelopen coronajaar is veel ingezet op jongerenparticipatie voor het tegengaan van eenzaamheid en depressieve gevoelens als gevolg van alle coronabeperkingen. Een mooi voorbeeld wat daaruit is voortgekomen, is het platform 'De Leidse burcht'. Kunnen we jongeren breder betrekken, bij bouwplannen, mobiliteit of andere belangrijke ontwikkelingen?

10 | Inleiding

1.3 Stad van Ontdekkingen - werken aan een ondernemend Leiden 1.3.1. Internationale kennis Terugblik De pijlers ‘Internationale kennis’ en ‘Historische cultuur’ bieden een sterke uitgangspositie om als stad sterker terug te veren uit deze crisis. Onze visie ‘Leiden, Stad van Ontdekkingen’ geeft richting aan de samenwerking tussen de gemeente en partners, zoals de Universiteit Leiden, andere kennisinstellingen, bedrijven, instellingen en groepen bewoners. Dat de goede samenwerking tussen de partners in Leiden z’n vruchten afwerpt is wel te zien aan het feit dat er in de periode 2014-2020 € 272.141.799 aan Europese subsidies is toegekend aan partijen in Leiden, goed voor een werkgelegenheidseffect van 4.035 fte (m.n. te danken aan de universiteit, het LUMC en de innovatieve bedrijven op het LBSP). Een ander resultaat van deze goede samenwerking is dat Leiden in 2022 gekozen is tot European city of science. Een jaar waarin wij (onze) wetenschap, kennis en kunde kunnen etaleren en al onze inwoners kunnen laten meebeleven wat wetenschap voor hen kan betekenen. Een van de sporen in het programma kennisstad is campusontwikkeling. Daarin boeken we nu echt voortgang en niet alleen in het Bio Science Park. We denken na over hoe we een Humanities Campus kunnen realiseren, ook onderzoeken we de kansen voor een Leiden Law Park, vlakbij de Rechtenfaculteit.

Daarmee creëren we nieuwe werkgelegenheid en nieuwe kansen voor de stad. Onze musea en ondernemers hebben het zwaar gehad de afgelopen jaren. De verantwoordelijkheid voor financiële ondersteuning van bedrijven en culturele instellingen die te lijden hebben onder de coronacrisis ligt in eerste instantie bij de rijksoverheid. Wel hebben we het afgelopen jaren binnen de beperkingen gekeken wat er mogelijk is om hard getroffen sectoren, zoals de horeca, de makers, de musea en de podia te steunen. Zoals bijvoorbeeld een uitbreiding van de terrassen en een ruimere opzet van de woensdag- en zaterdagmarkt en ondersteuning van culturele instellingen bij de huisvestingslasten. Als centrum hebben we ook een belangrijke dienstverlenende rol. Hierin is de afgelopen jaren veel verbeterd, zoals bijvoorbeeld het werken met beeldbrieven. Vooruitblik ■ We zetten ons in om het jaar European city of science tot een succes te maken en de resultaten en verbindingen die ontstaan blijvend te borgen zodat iedereen, zeker onze inwoners, hier blijvend baat van hebben. ■ We geven uitvoering aan het programma internationalisering.

■ In samenwerking met de Universiteit Leiden wordt een alternatief stedenbouwkundig plan opgesteld voor de Humanities Campus waarin de bestaande sociale huurwoningen van het Doelencomplex blijven staan ■ Voor de bedrijfsvoering wordt de centrumregeling uitgewerkt waarmee het bedoeling is om de bedrijfsvoering die nu door SP71 wordt uitgevoerd onder te brengen bij Leiden. 1.3.2. Historische cultuur Terugblik Samen met buurgemeenten dingen we graag mee naar de status van een van de zestien stedelijke cultuurregio’s - een nieuwe indeling van de rijksoverheid voor financiering van cultuurbeleid van nationaal belang. Het cultureel regioprofiel Leiden is eind 2018 door het college vastgesteld. Naast de meer reguliere educatieve organisaties is er een weefsel van bijzondere kennis- en cultuurinstellingen waarmee Leiden zich onderscheidt van veel andere gemeenten. Met dit profiel nemen we een eigenstandige positie in als zelfstandige culturele regio. Dit laat onverlet dat we zeker ook de samenwerking buiten deze regio zoeken. In Leiden, Stad van Ontdekkingen, bouwen we verder aan toegankelijke historische kennis en collecties. Tijdens open monumentendagen en andere evenementen genieten bezoekers van binnen en buiten Leiden van het vele erfgoed van Leiden. We beschermen en benutten de historische omgevingskwaliteit, van de historische binnenstad tot park Matilo in Roomburg.

Dit archeologische park is in de zomer van 2021 vereerd met de Unesco werelderfgoed-status als onderdeel van de Romeinse Limes (rijksgrens). In 2020 is de nieuwe cultuurnota "De kracht van cultuur” vastgesteld door de raad. De uitvoeringsagenda wordt op dit moment opgesteld om verder handen en voeten te geven aan de uitvoering van deze ambities. Verder hebben wij als college het afgelopen jaar de uitvraag gedaan om een

Inleiding | 11

Deltaplan voor een toekomstbestendige cultuursector op te stellen. Het Deltaplan is in het eerste kwartaal van 2021 opgeleverd en aan de hand hiervan wordt in samenwerking met de sector gekeken welke acties er nodig zijn voor een sterke culturele sector voor nu en de toekomst. In de modernisering van de bibliotheek leggen we in de komende jaren de prioriteit bij verbetering van de programmering, zowel in het centrum als in de wijkvestigingen en elders in de wijken. Toegankelijkheid en betaalbaarheid voor kinderen en voor mensen met lage inkomens zijn daarbij belangrijke randvoorwaarden. In de startnotitie Bibliotheek, Cultuureducatie- en participatie (d.d. 5 januari 2021) is beschreven dat BplusC zich méér richt op het aanbieden van diensten en activiteiten voor kinderen, jongeren en mensen met taal- en/of andere (sociaaleconomische) achterstanden, in de binnenstad en in de wijken. Wij hebben als college besloten een verkennend onderzoek uit te laten voeren naar de mogelijkheden van (her)huisvesting van de bibliotheek, die zich moet onderscheiden door functionaliteit en betaalbaarheid. Vooruitblik: ■ We werken met de Leidse cultuursector aan een uitvoeringsprogramma van de Cultuurnota ■ (Her)huisvesting bibliotheek en muziekeducatie ■ Dorontwikkeling BplusC 1. 3.3.

Werkgelegenheid en voorzieningen met regionale en nationale impact Terugblik Bij een bruisende binnenstad horen ook evenementen in de openbare ruimte. Die zijn niet alleen een bron van vermaak, maar ook een steeds belangrijker bron van werkgelegenheid. In het eerste kwartaal van 2020 is de nieuwe evenementennota vastgesteld. Een aandachtspunt hierbij is hoe we zorgen dat we enerzijds een bruisende binnenstad zijn, en dat het anderzijds prettig wonen is voor de bewoners van de binnenstad. Daarover zijn we in gesprek gegaan met inwoners, organisatoren van evenementen en (andere) vertegenwoordigers uit de Leidse binnenstad. Dat heeft geresulteerd in een nieuw evenementenbeleid met ruimte voor bestaande èn nieuwe evenementen. Voor de Leidse stads- en volksfeesten zijn ambities geformuleerd. Ze blijven bestaan, maar er komen geen nieuwe stadsfeesten bij. Ook is een nieuw Programma Binnenstad vastgesteld om de binnenstad met zijn compacte winkelgebied, veel cultuur en historie bruisend en aantrekkelijk te houden. Met oog voor duurzaamheid, mobiliteit en leefbaarheid. Het nog op te richten platform BInnenstad benutten we om de opgaven van de binnenstad te bespreken. Hierin zijn bewoners, organisaties en ondernemers vertegenwoordigd. In het beleidsakkoord 2018 – 2020 ‘Samen maken we de stad’ is opgenomen dat wijkwinkelcentra het hart van elke wijk vormen.

Het kaderbesluit Diamantplan is ter besluitvorming aangeboden aan de gemeenteraad. We hebben in samenwerking met een ontwerpgroep, bestaande uit bewoners, een schetsontwerp voor de openbare ruimte rond het Diamantplein gemaakt. Daarnaast wordt de komende jaren vanuit het project Wijkvervanging Hoge Mors het huidige gemend riool inclusief de huisaansluitingen vervangen door een gescheiden huiswater- en hemelwaterriool. Vooruitblik ■ Wijkvervangingstrajecten 1. 3.4. Ondernemen in de stad Terugblik In overleg met ondernemers hebben we gekeken hoe we onnodige regels konden schrappen. Zo zijn er samen bijvoorbeeld nieuwe terrasregels opgesteld. Verder is deze collegeperiode met de verschillende regiogemeenten de Regionale Bedrijventerreinenstrategie vastgesteld. Deze strategie bevat de regionale, ruimtelijke afspraken over bedrijventerreinen in de regio 071. Aan de hand van deze ruimtelijke strategie werken betrokken gemeenten en ondernemers (vertegenwoordigers) samen aan een sterk vestigingsklimaat voor bedrijven in de regio en wordt aan ondernemers duidelijkheidgegeven over hun (toekomstige) bedrijfsomgeving.

12 | Inleiding

1.3.5. Veilige stad Terugblik De bestrijding van ondermijning is goed opgepakt. Vanuit de G4 is veel belangstelling voor onze aanpak. We hebben veel mensen in de organisatie getraind in het herkennen van ondermijning. Ook hebben we nu een meldpunt. Daar komen steeds meer casussen binnen.Vooral in de vastgoedwereld vergt onderzoek naar ondermijning veel aandacht. We werken steeds beter samen met organisaties als de Belastingdienst en het Openbaar Ministerie. Van het Rijk hebben we daarvoor bijna een miljoen euro gekregen. Een andere positieve ontwikkeling zien we bij de afdeling handhaving. Die professionaliseert steeds verder. Er komen meer activiteiten bij en de resultaten gaan ieder jaar omhoog. Op 1 januari 2021 startte het Zorg- en veiligheidshuis, waar casuïstiek opgepakt wordt op het snijvlak van zorg en veiligheid. Dat is nodig, omdat de problematiek in de afgelopen jaren groter is geworden. Vooruitblik ■ Vernieuwen Bibob-beleid

Inleiding | 13

14 | Inleiding

Hoofdstuk 2 2 Hoofdlijnen financiële positie Turbulente financiële ontwikkelingen Niet alleen in het dagelijks leven hebben we veel te maken met landelijke en lokale ontwikkelingen als beschreven in de inleiding, ook op financieel vlak hebben we te maken met veel onzekerheid en wijzigingen die relevant zijn voor het reilen en zeilen van de gemeente en de stad. 2.1 Context en uitgangspunten De terugloop van het aantal inwoners van 125.099 in 2020 tot 124.096 in 2021 leidt tot een aanpassing van de algemene uitkering. Daarnaast zijn er voorstellen voorbereid om te komen tot een totale herverdeling van het gemeentefonds over de Nederlandse gemeenten. Daar is het laatste woord nog niet over gezegd en daar is nog niet definitief over besloten, dus die ontwikkeling lichten we wel toe, maar is nog niet opgenomen in het meerjarenbeeld. De provinciaal toezichthouder geeft bovendien aan dat nog niet gerekend mag worden met een eventueel positief effect van de herijking van het Gemeentefonds. Op het gebied van de financiering van het sociaal domein is deze zomer bericht gekomen dat we de komende jaren kunnen rekenen op extra geld voor jeugdzorg. Dat is een (gedeeltelijke) erkenning van de hoge en stijgende kosten voor jeugdzorg, en de te geringe bijdrage vanuit het rijk hiervoor. Veel gemeenten zijn hierdoor in financieel zwaar weer terecht gekomen.

Ten tijde van het opstellen van deze begroting is er nog geen nieuw kabinet. Het regeerakkoord is van grote invloed op de financiën van gemeenten. Dus ook deze ontwikkeling speelt een rol bij het bepalen van de financiële mogelijkheden die we hebben. Hoe hoger de uitgaven van het Rijk, hoe hoger de algemene uitkering aan gemeenten, nog los van de inhoudelijke keuzes die men maakt op het gebied van bijvoorbeeld duurzaamheid, verstedelijking, jeugdzorg etc.. De financiële gevolgen van de corona-epidemie zijn voor de gemeente Leiden zelf gelukkig beperkt gebleven. Toch hebben we nog te maken met instellingen en organisaties in de stad die nog steeds de gevolgen ondervinden van de pandemie. Met hen zullen we naar passende oplossingen blijven zoeken. Kortom er spelen buiten de directe invloedssfeer van de gemeente meerdere onzekerheden maar liggen er ook kansen. Dit hebben we in de onderstaande SWOT-analyse gevisualiseerd. Deze was ook al opgenomen in de kaderbrief en hebben we nu op onderdelen geactualiseerd. Uitgangspunten voor financiële keuzes in deze begroting Figuur 1 SWOT-analyse financiële positie

Intern

Voordelig

Nadelig

1. Structurele behoedzaamheidsruimte (€ 4,2 mln. m.i.v. 2025) 2. Vorige Programmabegroting 2021-2024 over geheel structureel sluitend 3. Behoudende renteverwachting op nieuwe geldleningen (3% in 2025) 4. Met geactualiseerde MJOP’s nu goede informatie lasten / liquiditeitsvraag vervangingsinvesteringen en groot onderhoud. 5. Het weerstandsvermogen is op orde voor opvangen incidentele schommelingen.

1. Nog niet toebedeelde taakstelling sociaal domein (€ 4,2 mln. m.i.v. 2025) 2. In begroting toebedeelde taakstellingen waarvan realisatie onzeker is (Jeugdhulp, applicatierationalisatie) 3. Ruimte inkomstenkant is beperkt (heffingen kostendekkend, OZB niet-woningen op-1-na hoogste van Nederland, woonlasten iets bovengemiddeld, leges niet geheel kostendekkend). 4. Op termijn hoge schuldpositie = evenwicht op lange termijn is relatief kwetsbaar voor rentestijgingen. 5. Meerdere huidige activiteiten zijn structureel gewenst maar incidenteel gedekt. 6. Gesloten systemen maken de begroting inflexibel.

Hoofdlijnen financiële positie | 15

Extern (omgeving)

Voordelig

Nadelig

1. Eerste uitkomsten herijking gemeentefonds pakken voor Leiden structureel voordelig uit (+/- € 4 mln. voordelig o.b.v. 2019); 2. Bij kabinetsonderhandelingen ligt financiële problematiek gemeenten op tafel. In verschillende rapporten liggen waarschuwingen tegen ‘weeffouten’ als bij decentralisaties op tafel (Omgevingswet, Energietransitie etc.); 3. Het nieuwe kabinet zal mogelijk ook met nieuw uitgaven / prioriteiten komen (stimuleringspakket economie).

1. Veel discussie en vragen rondom herijking gemeentefonds vanuit nadeelgemeenten / ROB over gehanteerde uitgangspunten. Voorlopig voordeel zwakt mogelijk nog af; 2. Tragere woningproductie / demografische ontwikkeling zorgen op korte termijn voor lagere Algemene uitkering. 3. Stijging van bouwkosten, mede door stijging materiaalkosten, hetgeen hogere inschrijvingen bij aanbesteding van projecten kan opleveren.

Bij het opstellen van de kaderbrief en nu dus de begroting is rekening gehouden met deze context. In de kaderbrief was al aangegeven dat we terughoudend zijn met het oppakken van nieuwe initiatieven, mede omdat dit de laatste begroting is van dit college. Op hoofdlijnen hebben we daarom onderstaande uitgangspunten gehanteerd: ■ We streven voor 2025 naar een reëel en structureel begrotingsevenwicht. Het hek rond het sociaal domein houden we zoveel mogelijk in stand door nieuwe tekorten in afwachting van de uitkomsten van de kabinetsonderhandelingen taakstellend op te nemen. Hiertegenover houden we echter ook de structurele behoedzaamheidsruimte aan van eenzelfde niveau. Dit is structurele begrotingsruimte waartegenover nog geen uitgaven staan. Zo blijft de begroting als geheel in 2025 structureel sluitend. Hiermee hebben we de flexibiliteit om bij te sturen op eventuele structurele effecten van de herverdeling van het Gemeentefonds. ■ Veel zaken zijn in de begroting nu structureel goed geregeld, zoals de verstedelijkingsopgave met het Financieel Perspectief Duurzame Stad en het Integraal Huisvestingsplan voor de onderwijshuisvesting. In het verleden zijn daarnaast echter ook activiteiten die naar opvatting van het college in de kern structureel van aard zijn, incidenteel van dekking voorzien. Verderop in deze paragraaf worden deze activiteiten toegelicht.

In deze begroting hebben we deze activiteiten tenminste tot en met 2022 gedekt. Gezien de financiële problematiek is het nu niet haalbaar om vanaf 2023 deze activiteiten van structurele dekking te voorzien. Dit zal moeten worden afgewogen als meer duidelijk is over het precieze financiële beeld voor de toekomst. ■ We zien in de stad diverse opgaven die we nu zouden willen oppakken, zoals de OV-knoop en het project duidelijke taal (verbetering dienstverlening aan laaggeletterden). Gezien de financiële problematiek hebben we er bij de kaderbief voor gekozen om geen nieuw beleid op te nemen, anders dan het voortzetten van lopende en urgente zaken. Dit betekent dus dat deze wensen grotendeels geparkeerd worden totdat er meer duidelijkheid is over het financieel kader voor de toekomst. ■ Om de financiële problematiek bij de kaderbrief op te lossen, hebben we gekozen voor het bijsturen op ambities en het inzetten van de ruimte in reserves en onderuitputting in de begroting. Deze inzet van reserves draagt er wel aan bij dat de schuldpositie van de gemeente verder oploopt. Dit is te verantwoorden omdat hiermee het tijdelijk tekort in de eerste jaren wordt opgevangen, er nu geen ingrijpende maatregelen hoeven te worden genomen en de meerjarenbegroting in 2025 structureel sluitend is.

■ In alle jaren van de meerjarenbegroting voldoet de concernreserve aan de genormeerde stand voor het weerstandsvermogen. Dit ondanks een hogere kwantificering van enkele grote risico's ten opzichte van de kwantificering bij de Jaarstukken 2020 (risico prijsstijgingen door hoogconjunctuur, cybercrime). Zie verderop in deze paragraaf voor het verloop van de concernreserve en zie ook de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing). ■ We handhaven de behoudende koers ten aanzien van onze rentelasten. Waar we nu nieuwe leningen aantrekken tegen zeer lage rentepercentages, houden we bijvoorbeeld in de begroting voor 2022 ruimte aan om tegen 1,5% nieuwe leningen aan te kunnen trekken en vanaf 2025 ruimte voor 3% (zie ook de paragraaf financiering). Hiermee is sprake van een structurele buffer om stijgende rente op nieuwe geldleningen op te kunnen vangen. Voor nu kiezen we ervoor om deze incidentele en structurele buffers in onze begroting voor een groot deel in stand te houden. Bij de vorming van het nieuwe college in 2022 zal deze afweging opnieuw samen met u worden gemaakt, op basis van de ontwikkelingen rond de effecten van corona, het Gemeentefonds, de financiële afspraken met het Rijk over het sociaal domein en het geactualiseerde gemeentelijke risicoprofiel.

Ontwikkelingen Servicepunt71 In 2021 zijn en worden de voorbereidingen getroffen voor de overgang van de organisatie van Servicepunt71 naar die van Leiden. Eind 2021 vindt daar definitieve besluitvorming over plaats door de raden. Een dergelijke overgang brengt transitiekosten en mogelijk frictiekosten met zich mee. Die kunnen we ten tijde van de opstelling van deze begroting nog niet kwantificeren. Dat kan pas als het implementatieplan en het liquidatieplan gereed zijn. Zodra we hier meer inzicht in hebben, zullen we de raad hierin meenemen. Hiervoor zijn nu dus nog geen bedragen opgenomen in deze begroting. 2.2 Financieel beeld bij kaderbrief In de Kaderbrief 2021-2025 staat in het inleidende hoofdstuk 2 (Financiële keuzes en positie) een uitgebreide toelichting bij de financiële ontwikkelingen, waaronder de uitdagingen waar we voor staan in het sociaal

16 | Hoofdlijnen financiële positie

domein. De inhoudelijke achtergronden en ontwikkelingen zijn al eerder met uw raad besproken en staan toegelicht bij de programma's. Een totaaloverzicht van de financiële ontwikkelingen in de kaderbrief is opgenomen in onderstaande tabel. (x € 1.000, - = voordeel)

2021

2022

2023

2024

2025

Autonome ontwikkelingen (buiten het 'hek')

4.633

3.735

2.342

-1.484

-6.729

Mee- / tegenvallers (buiten het 'hek')

-5.658

-327

-1.348

645

3.042

Nieuwe uitgaven (buiten het 'hek')

1.555

2.492

780

495

344

-

-

-

2.895

2.219

530

5.900

1.774

2.551

-1.124

a. Verhogen stelpost kapitaallasten

-

-400

-400

-400

-400

b. Inzet structurele behoedzaamheidsruimte 2023

-

-

-1.000

-

-

-530

-5.500

-374

-2.151

1.516

d1. Resultaat sociaal domein na inzet reserve SD (= verhogen taakstelling SD)

-

-

-

-2.895

-2.219

d2. Verhogen structurele behoedzaamheidsruimte 2024-2025

-

-

-

2.895

2.219

Saldo na bijsturing

0

0

0

0

-8

Saldo binnen het 'hek' sociaal domein Totale opgave Kaderbrief

c. Inzet concernreserve

Om na het aanpassen van de aanmeldingen tot een sluitend beeld te komen, worden de volgende maatregelen ingezet: ■ Jaarlijks worden investeringen later in gebruik genomen dan oorspronkelijk gepland, waardoor de kapitaallasten ook later in de begroting komen dan vooraf begroot. Hierdoor ontstaat jaarlijks incidentele ruimte in de begroting. Met de 'stelpost onderuitputting kapitaallasten' houden we hier jaarlijks rekening mee. Gezien de forse investeringsvolumes de komende jaren en de ervaring met onderuitputting in recente jaren achten we het verantwoord om deze stelpost met € 400.000 te verhogen. Verdere toelichting leest u in de paragraaf 'ontwikkeling kapitaallasten en schuldquote'. ■ In 2023 is een structureel behoedzaamheidsbudget geraamd van € 1 miljoen. We stellen voor om dit budget in te zetten voor de het incidentele tekort 2023. ■ In de concernreserve zit in deze kaderbrief een marge van € 7,0 miljoen ten opzichte van het minimale benodigde weerstandsvermogen. We stellen voor om dit in te zetten voor de problematiek 2021-2024. Met een storting in 2025 wordt de concernreserve eind 2025 weer op het vereiste niveau van 150% van het benodigd weerstandsvermogen gebracht. ■ In het bovenstaande saldo is ook het saldo binnen het hek sociaal domein verwerkt. In 2021-2023 worden de tekorten opgevangen vanuit de reserve sociaal domein.