210050 Bijlage 1. Energiepark - Ontwikkelplan

ONTWIKKELPLAN

ENERGIEPARK

Samen maken we de buurt 1

ENERGIEPARK

‘Een energiek stukje stad met de juiste balans tussen rust en reuring’

2

3

VOORWOORD

ENERGIEPARK

We gaan beginnen! Vorig jaar mei stapten we als ­gemeente met onze gebiedsvisie voor het Energiepark en omgeving in de hand, in een ­unieke samenwerking. Samen met het burger­initiatief Nieuw Leids Bolwerk (NLB) en het ­consortium van gebieds­ontwikkelaars Bouwfonds ­Project Development (BPD), Steenvlinder en de MeyerBergman ­Erfgoed Groep (MEBG) ­onderzochten we acht maanden lang de ­haalbaarheid van de gebiedsontwikkeling Energiepark en ­omgeving. NLB leidde het participatietraject en haalde via digi­ tale enquêtes en stadsgesprekken zorgen, wensen en ideeën op bij inwoners, ondernemers en stads­ partners. Dit waren de bouwstenen die we ­gebruikten om concrete plannen voor dit ­bijzondere gebied te maken. Het resultaat van dit mooie en intensieve traject ligt voor u: het Ontwikkelplan Energiepark en omgeving. Een plan waarmee een aantal ambities van de gemeente voor de noordelijke rand van de Leidse binnenstad waargemaakt ­kunnen worden. De ziel van het Energiepark komt tot leven via de kernwaar­ den Energiek, ­Verbonden en Gezond. Het wordt dus een plek waar zowel rust als reuring te ­vinden is.

Waar ruimte is voor cultuur, sport, ­horeca en klein­ schalige ­evenementen, waar je kan genieten van het groen van het Singelpark, waar ambachten een plek ­krijgen, waar het samen gezond wonen is; met oog voor het rijke verleden en het monumentale vastgoed dat ons daaraan herinnert. En nu staan we aan het begin van een ­bijzondere en spannende gebieds­ontwikkeling die een aantal jaar gaat duren. Het gebied wordt opgesplitst in deel­ gebieden en in fases ontwikkeld. Met de sterke basis die gelegd is, zal hier een geweldige buurt verrijzen. Ik kan niet wachten. En ik hoop dat u met ons mee wilt blijven denken en werken, want samen maken we de stad. Ik wens iedereen veel energie! Fleur Spijker Wethouder duurzame verstedelijking 4

5

INHOUDSOPGAVE

ENERGIEPARK

Inhoudsopgave 1 Inleiding

8

2 Participatie

10

3 Kaders

18

4 Kracht en identiteit van het gebied

22

5 Beloften voor de ontwikkeling

26

6 Gebiedsconcept

30

7 Landschappelijke uitwerking

60

8 Stedenbouwkundige uitwerking

75

9 Mobiliteit

87

10 Duurzaamheid en gezondheid

96

11 Omgevingsaspecten

102

12 Deellocaties

108

13 Ontwikkelstrategie

142

14 Financiën

148

15 Samenwerking

150

6.1 Visie 6.2 Kernwaarden 6.3 Doelgroepen en programma 6.4 Cultuur

7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6

6

Deelgebied J: Stadsbouwhuis Deelgebied G en H: Tweelinghuis/Ambachtsplein Deelgebied C en F: Energiecentrale Deelgebied E: PLNT/Sleutelsgebouw Deelgebied A: Nieuwe Energie Deelgebied B: Papegaaisbolwerk

7

31 32 35 38

109 120 129 131 137 139

REFERENTIEBEELD

ENERGIEPARK

‘En we deden het steeds samen’

1 Inleiding 8

Verbinden, vergroenen en versterken zijn weliswaar sleutelwoorden in het plan voor het Leidse Energiepark 2.0, parkwijk van de (nabije) toekomst. Maar het belangrijkste is: het ging en gaat hier vooral om samen. ­Vanaf de eerste ideeën en schetsen gingen bewoners en gebruikers van het gebied, gemeente, architecten en ontwikkelaars samen om tafel om hét plan te maken waar iedereen blij van wordt: hun gezamenlijk plan voor dit gebied waar andere wijken straks jaloers op zijn. Wie wil er niet wonen of werken in een parkwijk in de stad, mét uitzicht op historisch erfgoed, omringd door het broodnodige groen?

industriële gebouwen en parken, laat zien hoe Leiden richting geeft aan haar ambities voor een duurzame toekomst. In dit gebied komt straks alles samen. Duurzaam wonen en recreëren, ruimte voor groen en bio­ diversiteit, plekken voor cultuur, creativiteit en ontmoeting. Parken, fiets- en wandelroutes worden ­verbonden, de stenige omgeving wordt vergroend, functies worden versterkt en uitgebreid met culturele en ambachtelijke activiteiten en kleinschalige evenementen. Wees welkom in het Energiepark van de toekomst, ontmoetingsplek voor iedereen, en waar je je thuis mag voelen. Samen ­kregen we het voor elkaar.

De herbestemming van het gebied ­grofweg gelegen tussen Langegracht en Mare­singel, met de markante schoorsteen van de ­Energiecentrale als ijkpunt te midden van

Leiden, 17 maart 2021 9

ENERGIEPARK

2 Participatie 10

Bij het plannen van een stadspark met ­culturele programma’s in industrieel erf­ goedgebouwen en ­eromheen betaal­bare woningen was en is het ­belangrijkste uit­ gangspunt: betekenis­volle ­partici­patie van bewoners en stadspartijen. ‘­Bouwen wat bewoners willen dat er gebouwd wordt’, ‘geen pen op papier voor eerst met bewo­ ners en stadspartners is gesproken’, ‘inspe­ len op de ambities voor wat betreft par­ ticipatie die de ­nieuwe ­omgevingswet etaleert’. Dat beloofden Bouwfonds Property Development (BPD) en Steen­ vlinder aan de buurt begin 2020. Het Leids College van Burgemeester en ­Wethouders nodigde het burgerinitiatief Nieuw Leids Bolwerk (NLB) en OCE – het ontwikkel­ consortium Energiepark, BPD, ­Steenvlinder en de MeyerBergman Erfgoed Groep (MBEG) – uit om samen met ­gemeente, bewoners en stadspartners een haalbaar ontwikkelplan voor het Energiepark op te stellen. NLB’s ‘open normen’ kregen een ­belangrijke rol in de planontwikkeling toe­ bedeeld. Zij gaven de bandbreedte aan waarbinnen keuzes ­maatschappelijk accep­ tabel zouden zijn. Viel een keuze ­buiten deze bandbreedte, dan gingen NLB en OCE met bewoners en stadspartners in gesprek om het maatschappelijk draagvlak ervoor te onderzoeken. Bewoners en ­stadspartijen werden zo aan de voorkant van het besluit­

vormingsproces ­betrokken bij de overwe­ gingen die tot bepaalde ­keuzes leidden.

Nieuw Leids Bolwerk

Tijdens de haalbaarheidsstudie ­vervulde het NLB de rol van co-createur en mede­ beslisser. Het burger­initiatief nam deel aan de ­besluitvorming op alle niveaus en over alle onderdelen van het project, op de financiën na. Tevens nam NLB deel aan de werkgroepen waarin het ontwikkel­ plan werd uitgewerkt. Het NLB-­bestuur en de NLB-­vertegenwoordigers in de werk­ groepen lieten zich daarbij leiden door de ‘open normen’ en het door NLB, samen met bewoners en met assistentie van de gebiedsontwikkelaars BPD en Steen­vlinder, op­gestelde gebiedsconcept ‘Energie­ buurt’ dat in juli 2019 werd aangeboden aan ­wet­houder Fleur ­Spijkers. Het NLB is geen risicodragende partij, maar neemt wel medeverantwoordelijkheid voor de inhoud van het ontwikkelplan als resultaat van de haalbaarheidsstudie.

Wie dachten mee?

De ontwikkeling van het Energiepark met een nieuw ­stadspark, culturele program­ ma’s in industrieel ­erfgoedgebouwen en betaalbare ­woningen is voor Leiden van stedelijk belang. Daarom werden niet alleen bewoners en stadspartners ­rondom 11

Presentatie van het gebieds­ concept ‘Energiebuurt’ dat NLB, BPD en Steen­ vlinder in juli 2019 aan wethouder Fleur Spijker aanboden.

PARTICIPATE

ENERGIEPARK

Participatie op locatie met de buurt, gemeente en marktpartijen

het Energiepark, maar ook bewoners ‘­Leiden breed’ in het ­participatietraject betrokken. Bewoners vormen geen homo­ gene groep met allemaal dezelfde interes­ ses en belangen in het projectgebied. Dit geldt ook voor stadspartners met belang­ stelling om iets in het gebied te gaan ondernemen. In de participatie werden betrokken: klankbordgroep, bewoners en organisaties rond het Energiepark (bewo­ ners in Noordvest, Maredorp, Noorder­ kwartier-West, Nieuw ­Leyden en Groen­ oord-Zuid), bewoners uit andere delen van de stad, stadspartners actief in of in de directe omgeving van het gebied, maat­ schappelijke organisaties met een belang of uitgesproken ­interesse in het gebied en toekomstige bewoners. Aandacht werd ook gegeven aan het bereiken van groepen die normaal niet betrokken zijn bij partici­ patietrajecten.

voor de programmering van de erfgoed­ gebouwen aan het Papegaaisbolwerk en het Ambachtsplein, vormen de basis voor het cultuuraanbod en een te realiseren ­centrum van Leidse ambachten. In over­ leg met OCE heeft NLB deze organisaties geholpen bij het opstellen van de benodigde business- en investeringsplannen en bij het coördineren van hun plannen met de werkgroep Programmering.

Participatietraject

Het participatietraject kende drie clusters van activiteiten: raadplegen, informeren en co-creëren.

Informeren van bewoners en stadspartners

Een essentiële voorwaarde voor een goede participatie is dat bewoners en stadspartners weten hoe de participatie is opgezet en hoe bewoners en stadspartners hieraan kunnen deelnemen. Voorwaarde is daarom dat zij goed geïnformeerd worden over belangrijke tussentijdse beslissingen en terugkoppeling over resultaten van participatiemomenten met indicaties van wat er mee gedaan gaat worden.

Overleg stadspartners

Het projectcoördinatieteam heeft ver­ schillende malen gedurende het onder­ zoek overleg gepleegd met stadspartners en andere belanghebbende organisaties in en rond het Energiepark en omgeving. Dit waren Portaal, De Sleutels, Uniper, PLNT, EST’s ART Hub Leiden, Pronck, ­BamBam, maatschappelijk opvang De ­Binnenvest, huurdersvereniging Nieuwe Energie, ­Servicepunt71, kinderopvang Small Steps en basisschool Mareland. Verder heeft de projectgroep Programmering overlegd met het Cultuurfonds, de Lakenhal, B+C, PS Theater en andere partijen uit de ­culturele sector. Doel van deze gesprekken was steeds om de organisaties te informeren over de voortgang van het haalbaarheids­ onderzoek en over de steeds duidelijker contouren van het ontwikkelplan voor het Energiepark. Daarnaast om te horen welke plannen zij zelf hadden voor de toekomst en welke opties er zijn om deze plannen in te passen in het ontwikkelplan. De plannen van EST, BamBam en Pronck, NLB ’s stadspartners van het eerste uur,

Voor het informeren en uitnodigen van en presenteren aan bewoners en stadspart­ ners zijn de volgende kanalen gebruikt: ­(digitale) stadsbijeenkomsten, advertenties, journalistieke artikelen (Leidsch Dagblad, Sleutel­stad), NLB-website en de webpagina Energiepark van de gemeente, NLB Nieuws­ brieven, informatieve flyers (huis-aan-huis bezorgd en verspreid via punten in de stad waar veel bewoners komen), sociale media (Facebook en Twitter) om te attenderen op participatiemomenten en door te verwijzen naar het NLB en gemeentelijke websites. De coronacrisis en de maatregelen die bedoeld zijn om fysiek op afstand van elkaar te blijven, verschaften een uitdaging om participatie vorm te geven. Hoewel de eerste lockdown per 1 juli 2020 12

13

PARTICIPATE

ENERGIEPARK

grotendeels werd opgeheven, waren tot september 2020 (grote) fysieke bijeen­ komsten nog uit den boze. Dit is tot op heden nog steeds het geval. Dit terwijl overleg met bewoners en stadspartijen aan de voorkant van het besluitvormings­ proces juist zo belangrijk is. Vormen van ­online-overleg en e-consultaties waren daarom nodig.

2020 intensief betrokken bij het tot stand komen van de deelplannen van het ont­ wikkelplan. De NLB-vertegenwoordigers en leden van bewonersadviesgroepen hebben tijd en expertise om niet ter beschikking gesteld. Tussen de drie partijen is in de ­werkgroepen onderling vertrouwen opgebouwd dat ­leidde tot meer begrip voor elkaars stand­ punten en het gemeenschappelijk zoeken naar oplossingen. Er is veel ‘gepolderd’ om compromissen te bereiken, met als resul­ taat dat maar op een enkel punt verschil van mening is blijven bestaan.

om bewoners te vragen naar hun meningen over ontwikkelscenario’s, dilemma’s en knel­ punten bij de planvorming en hun suggesties en ideeën over een veelheid van onderwerpen te delen. In de eerste enquête werden drie ontwikkelscenario’s voor het Stadsbouwhuis aan bewoners gepresenteerd; in de tweede enquête stonden dilemma’s centraal waarvoor de ontwikkelaars zich geplaatst zagen; en in de derde enquête werd een aantal prangende knelpunten voorgelegd. In de enquêtes werd elke vraag met uitgebreide achtergrondinfor­ matie, videoclips, plattegronden, ontwerp­ tekeningen en foto’s in context geplaatst. Het aantal respondenten op deze ­enquêtes was groot: de eerste enquête werd door 259 bewoners ingevuld geretourneerd, de ­tweede door 354 bewoners en de derde door 150. De ‘completion rate’, het percentage van ­respondenten dat de gehele enquête invulde, was met gemiddeld 83 procent hoog. Van de respondenten van de eerste enquête was 48 procent afkomstig uit de woonwijken rond­ om het Energiepark en 52 procent uit het centrum en andere delen van de stad. Voor de andere twee enquêtes lagen deze percen­ tages op gemiddeld 64 en 36 procent.

Stadsbijeenkomsten Twee stadsbijeenkomsten zijn georgani­ seerd, één in januari 2020 (80 deelnemers: bijpraten, presentatie ontwikkelscenario’s Stadsbouwhuis) en één in oktober 2020 (48 deelnemers: presentatie voorlopig stedenbouwkundig plan en ontwerp van het park). De oktober-bijeenkomst vond plaats in de vorm van een webinar. Er is nog één stadsbijeenkomst gepland in maart 2021 voor de presentatie van het concept-ontwikkelplan. Advertentie, flyers en nieuwsbrieven en sociale media Vóór de eerste twee enquêtes werden in de wijken rond het Energiepark 2500 flyers huis-aan-huis bezorgd, vóór de derde enquête en de toetsingsgesprekken zelfs 3500. Verder attendeerde NLB de bewoners op deze ­participatiemomenten via een grote advertentie in het Leids Nieuwsblad en artikelen in Sleutelstad en het Leids Nieuwsblad. Hiervoor werd ver­ der de NLB-nieuwsbrief (629 abonnees) ingezet en de gemeentelijke nieuwsbrief en Facebook- en LinkedIn-pagina’s. Doel van de ­publiciteit was om zo breed mogelijk bekendheid te geven aan het participatie­ traject, de ­online-enquêtes en de toetsings­ gesprekken, zodat bewoners en stads­ partners zelf ­konden beslissen of zij hieraan wilden deelnemen. NLB, OCE en gemeente hebben er wat hen betreft alles aan gedaan om iedereen te informeren.

Digitale toetsingsgesprekken Begin oktober 2020 organiseerde het NLB – in samenwerking met Leidse ­Gesprekken, een burgerinitiatief dat de dialoog in de stad bevordert om tot maatschappelijke ver­ nieuwingen te komen – toetsingsgesprekken om samen met bewoners in kleine groepjes te discussiëren over dilemma’s en knel­punten en te brainstormen over oplossingen. Dit waren in totaal zes digitale bijeenkomsten, elk om twee specifieke thema’s of dilemma’s met bewoners te bespreken. Deze waren gerelateerd aan de drie bouwlocaties en aan de thema’s park en water, ­programmering van het gebied, en mobiliteit en parkeren. Conclusies en aanbevelingen uit de bijeen­ komsten speelde NLB na afloop direct door aan de werkgroepen die deelplannen ontwik­ kelden. In totaal namen 40 bewoners deel aan deze gesprekken.

Raadplegen

Voor het raadplegen van bewoners en stadspartners zijn online enquêtes uitgezet en toetsingsgesprekken georganiseerd.

Co-creëren: werkgroepen en bewoners adviesgroepen

Online enquêtes In de periode juni-september 2020 hebben OCE en NLB drie online enquêtes uitgezet

Voor de ontwikkeling van een haalbaar plan voor het Energiepark en omgeving werden werkgroepen opgezet om voor deellocaties

14

Klankbordgroep, participatie­ traject maatschappelijke opvang en wijkverenigingen

Buurtbewoners denken mee tij­ dens de stads­ bijeenkomsten georganiseerd door Nieuw Leids Bolwerk

en overkoepelende thema’s deelplannen te ontwikkelen. In deze werkgroepen werk­ ten OCE, de gemeente en het NLB samen. OCE leverde steeds de trekker, de gemeen­ te bracht één of meer direct betrokken ambtenaren aan tafel en het NLB ­vaardigde bewoners af die de noodzakelijke des­kun­­ dige expertise en bestuurlijke ervaring ­hadden om in de werkgroepen een bijdrage te kunnen leveren. De opdracht van de NLB-vertegenwoor­ digers was in eerste instantie om de ‘open normen’ te bewaken, zoals de ­ambtenaren dat deden voor wat betreft de gemeente­ lijke gebiedsvisie. Maar omdat de NLB-­ vertegenwoordigers relevante expertise meebrachten hebben zij ook voor inhou­ delijke inbreng gezorgd. De NLB-vertegen­ woordigers in de werkgroepen vormden zelf bewoners-adviesgroepen waarmee zij konden sparren en overleggen over ­dilemma’s en knelpunten waar hun werk­ groepen tegenaan liepen en waarin zij ­konden ­brainstormen over mogelijke op­­ lossingen. In totaal waren 25 bewoners gedurende de periode augustus-december 15

Tijdens de gehele planperiode is de gemeente de klankbordgroep, die in 2019 tijdens de formulering van de gebieds­visie voor het Energiepark en omgeving werd gevormd, blijven informeren over de voort­ gang van de haalbaarheidsstudie. In 2020 kwam deze klankbordgroep vijf maal bij­ een. Tevens vond afstemming plaats via een participatietraject dat de maatschap­ pelijk opvang in de periode mei tot decem­ ber 2020 uitvoerde over de planvorming voor de nieuwe locatie van De ­Binnenvest aan de Langegracht. Tot slot heeft NLB ten behoeve van de haalbaarheidsstudie samengewerkt met de direct betrokken wijkverenigingen Noordvest-Molenbuurt, Nieuw & Noord en Maredorp, met de één intensiever dan met de ander.

Gebiedsraad

De rol van het NLB is over de afgelopen drie jaar geëvolueerd, van actiegroep via burger­ initiatief naar die van co-createur en mede­ beslisser bij de ontwikkeling van een haal­ baar ontwikkelplan voor het Energie­park en omgeving. Na afronding van de haalbaar­ heidsstudie zal het NLB evolueren tot de ‘Gebiedsraad Energiepark en omgeving’: de spreekbuis van het Leids maatschappe­ lijk middenveld specifiek voor de ontwikke­ ling van het Energiepark en omgeving. Deze Gebiedsraad zal gedurende het lange uit­ voeringstraject een even betrouwbare als kritische partner zijn van de gemeente en OCE en hun participatie­partner en adviseur blijven bij majeure kwesties.

‘Inzet van buurtbewoners maakt dat er meer kwaliteit in de openbare ruimte kan worden gerealiseerd dan volgens de standaardnormen’ Leen Ooms Vrienden van Singelpark 16

17

ENERGIEPARK

Onderstaande kaders waren het vertrekpunt voor het ontwikkelplan ‘Energiepark’:

Open Normen

Nieuw Leids Bolwerk stelde 24 ‘open nor­ men’ op waaraan de gebiedsontwikkeling zou moeten voldoen. De gemeente staat positief tegenover deze normen die tevens zijn onderschreven door de ­marktpartijen. De open normen vormen hiermee een belangrijk uitgangspunt voor de ontwikke­ ling van het Energiepark en omgeving.

Intentieovereenkomst Ontwikkeling Leiden Energiepark

9 juli 2020 De gemeente staat op hoofdlijnen ­positief tegenover voornoemd gebiedsconcept en de voornoemde ‘open normen’ als uit­ gangspunt voor verdere planontwikkeling voor het Plangebied binnen de kaders van de Gebiedsvisie Energiepark.

Gebiedsvisie Energiepark en omstreken

19 oktober 2019 De gemeente heeft de ambitie om het ­plangebied te (doen) transformeren naar een hoogwaardig binnenstedelijk gebied, waar wordt gewoond, gewerkt en gerecreëerd in en rondom het Energiepark met industrieel erfgoedgebouwen. De Gemeenteraad heeft daartoe op 17 oktober 2019 de Gebiedsvisie Energiepark e.o. d.d. 11 juli 2019 vastgesteld (bijlage 2), hierna te noemen ‘Gebiedsvisie Energie­ park’. De Gebiedsvisie Energiepark bevat ruimtelijke en programmatische uitgangs­ punten voor de herontwikkeling van het plangebied, maar nog geen vastomlijnd programma.

3 Kaders 18

Locatiekaders versie 5.0

juni 2020 Bij de start van het haalbaarheidsonder­ zoek hebben OCE, gemeente en NLB per deellocatie een locatiekader opgesteld. In dit document staan kort samengevat de kaders beschreven waarbinnen de ontwik­ keling plaats moet vinden. Deze kaders kunnen bovenstaande documenten zijn of ­andere van toepassing zijnde beleids­ stukken. ­Hierbij is op enkele plaatsen een onderzoeksmarge geïntroduceerd, waarbij afwijkingen van beleid tijdens de haalbaar­ heidsfase eventueel onderzocht en onder­ bouwd kunnen worden. Dit document geeft de mogelijkheid om tijdens het proces per locatie te kunnen blijven toet­ sen of het voorgestelde haalbaar is. Binnen de participatie is vanaf het begin duidelijk binnen welke kaders er meegedacht kan worden.

Beeldkwaliteitsplan ­Singelpark

25 februari 2014 Het Energiepark is onderdeel van het Singel­park. Het ontwerp van de open­bare ­ruimte zal moeten voldoen aan de kaders zoals gesteld ­binnen het Beeldkwaliteits­ plan Singelpark. 19

Voor iedere deellocatie is een locatie­kader opgesteld

KADERS

ENERGIEPARK

Open Normen Nieuw Leids ­Bolwerk stelde 24 ‘open n ­ ormen’ op waaraan de gebiedsontwikkeling zou moeten voldoen. De gemeente staat positief tegenover deze ­normen die tevens zijn ­onderschreven door de marktpartijen. De open normen vormen hiermee een belangrijk uitgangspunt voor de ontwikke­ nergiepark ling van het E en omgeving.

Resultaat van ­participatie Bij sommige thema’s en ontwikkelscenario’s was sprake van d ­ ilemma’s of knelpunten. De ­uiteindelijke keuze is hier het resultaat van participatie.

Stadspartners Het projectcoördinatieteam zat geregeld aan tafel met met stads­partners en ­andere belanghebbende organisaties in en rond het Energie­park. Om de p ­ lannen van deze o ­ rganisaties zelf te bespreken en waar mogelijk in te ­passen in de ontwikkelstrategie.

Deelgebieden A Nieuwe ­Energie B Papegaais­bolwerk en Energiepark (voormalige gasfabriek) C Singel­gebouw Energie­centrale (voormalig turbinegebouw en filtergebouw) D Gasontvang­station E PLNT/­Sleutels­gebouw F Energie­centrale G A  mbachtsplein (voormalige vuilverbranding) HT  weelinghuis J Stadsbouwhuis K D  am X Voetgangersbrug 20

21

ENERGIEPARK

Industrieel erfgoed

De identiteit van het Energiepark wordt sterk gekenmerkt door haar ­industriële ­verleden. Bijzondere historische ­gebouwen vertellen het verleden van dit deel van de binnenstad. Het Papegaaisbolwerk en het filtergebouw langs het water, de indruk­ wekkende Energiecentrale met iconische schoorsteen, de aan de Energiecentrale grenzende voormalige Vuilverbranding en Nieuwe Energie als een markant gebouw uit diezelfde tijdsperiode. Door het pro­ grammeren van deze gebouwen wordt ­bijgedragen aan toegankelijkheid en het creëren van een tastbare beleving, door­ dat bezoekers dichtbij of in de gebouwen ­kunnen verblijven.

Singelpark

4 Kracht en identiteit van het gebied 22

In de ontwikkeling van het Singelpark in Leiden – de realisatie van het langste park van Nederland – vormt het Energiepark en omgeving de missing link tussen het Blekers­park en de Lammermarkt. Momen­ teel is het groen en de parkstructuur niet verbonden door hekken van de Energie­ centrale. Met deze ontwikkeling krijgen het Energiepark, het Ambachtsplein en het Huigpark vorm, waarmee de nodige ­massa wordt bereikt om werkelijk als stadspark te gaan fungeren. Het water rond de binnen­ stad wordt nog niet heropend. De parken worden beperkt verbonden door het blijven van de Energiecentrale. In het ­Energiepark van de nabije toekomst transformeert het groen tot een openbaar toegankelijk stads­ park dat bijdraagt aan het Singelpark. Zo ontstaat er één aangesloten groene om­­ zoming van de binnenstad.

Maresingel

De zeventiende-eeuwse Maresingel brengt een bijzondere kwaliteit mee voor dit stukje

stad. Het is een plek waar mensen wande­ len, varen, zwemmen en verblijven tijdens warme dagen. Als ruimtelijk element draagt de singel bij aan een gezonde leefomgeving en aan de aanpak van hitte-effecten in de binnenstad.

Langegracht

De Langegracht, een in 1964 ­gedempte Leidse gracht met een rijke diversiteit aan gebouwen uit verschillende tijdlagen, vormt de belangrijkste toegangsweg voor fietsen en auto’s van en naar het Energie­ park. Langs de Langegracht is tenminste 400 meter van het Energiepark te beleven. De Langegracht wordt heringericht tot een groene stadslaan.

Diversiteit in functie, architectuur en vorm ­

Het Energiepark ligt in de ­innoverende rand van de binnenstad. Hier was én is ­ruimte voor stedenbouwkundig, ­architectonisch en programmatisch experimenteren. Het Energiepark is altijd al een gebied dat een eigen en diverse identiteit kent. Door de tijd heen ontstond er een grote ­diversiteit aan vorm, programmering, functies en architectuur. Daarnaast kenmerkt het gebied zich door een ­variëteit aan indi­ vidueel vormgegeven woningen voorbij de ­Reineveststeeg, imposante fabrieks­ gebouwen zoals de Energiecentrale, en moderne kantoorgebouwen zoals het Tweelinghuis. Deze diversiteit, in samen­ spel met de menselijke maat, biedt een mooie basis voor een narratief dat zowel ruimtelijk als programmatisch wordt voort­ gezet in de wijze waarop wonen, werken, verblijven en leren wordt vormgegeven in het Energiepark.

23

KRACHT EN IDENTITEIT VAN HET GEBIED

ENERGIEPARK

Aanzicht van de Energiecentrale vanaf de Langegracht (1968), op de plek waar nu het Stadsbouwhuis staat.

Historie

Het Energiepark en omgeving is een plek met een rijke gelaagdheid in ­geschiedenis. Het gebied staat sinds 1845 in het teken van energie en industriële productie. In het Energiepark stond de eerste gemeente­ lijke gasfabriek van Nederland, gevolgd door de eerste stroomfabriek van het land. In de loop van de jaren na 1845 is het ­energieterrein verder bebouwd, ­waardoor het als ensemble een duidelijk samen­ hangend geheel werd, zowel architec­ tonisch als ook in functie. De identiteit wordt ­daarmee sterk gekenmerkt door haar recente industriële verleden. ­Bijzondere historische gebouwen langs het water, de indrukwekkende energiecentrale met ­iconische schoorsteen en de markante gebouwen van Nieuwe Energie en de voor­ malige Vuilverbranding, geven het gebied een zeker cachet en spelen hun rol in de vertelling van het bijzondere verleden van dit deel van de oude binnenstad. Vanuit de historie is de bebouwing aan de Langegracht ontwikkeld volgens Industrieel erfgoed In de 19de en de eerste helft van de 20ste eeuw was de Langegracht het centrum van industriële nijverheid in Leiden. Veel van de fabrieksgebouwen van toen bestaan nog en geven het Energiepark en omgeving zijn b ­ ijzondere karakter. Sommige van deze industrieel erfgoed­ gebouwen zijn gemeen­ telijke monumenten, voor andere is de monumenten­ status aangevraagd.

Monumenten • voormalige spinnerij Clos & Leembruggen, Derde Bin­ nenvestgracht; nu Nieuwe Energie, onderkomen van maatschappelijke opvang De Binnenvest, Huis van de Communicatie en Portaal; • voormalige Watergas­ fabriek, Maresingel; • de 80 meter hoge schoor­ steen van de Energie­ centrale; • voormalige Gemeentelijke Vuilverbranding, Ambachts­ plein; nu in gebruik bij steenhouwerij Bambam en brouwerij Pronck. 24

Monumentenstatus ­aangevraagd • Meet- en Regulateurs­ gebouw, Maresingel; • Filtergebouw • Energiecentrale (1951), Langegracht, samen met de monumentale schoor­­ steen beeld­­bepalend voor dit deel van de ­binnenstad.

de menselijke maat. Het gebied en de ­locatie (vooral aan Langegracht) is – op de ­Energiecentrale na – woning voor woning gebouwd volgens de ‘kleine ­korrel’ en ­functiemenging zoals dat tot aan de ­Tweede Wereldoorlog gebruikelijk was. Hierdoor ontstond een grote diversiteit aan vorm, functies en architectuur, een ­variëteit aan individueel ­vormgegeven ­woningen en fabrieksgebouwen, een wisselend aanbod in de plint en een ‘zachte’ overgang naar de omliggende openbare ruimte ­waarin ­sociale ontmoeting vanzelf­sprekend was. Na de Tweede Wereldoorlog is een groot deel van deze bebouwing aan de Langegracht gesloopt en vervangen door nieuwbouw volgens de ‘grote korrel’ – net als de Energiecentrale: op zichzelf staande ­kantoorgebouwen met anonie­ me gevels en eenzijdige programmering. Daarnaast zijn de afgelopen decennia van­ uit praktische- en veiligheidsoverwegingen delen in en om het park afgesloten voor openbaar gebruik.

De gemeentelijke gebiedsvisie geeft een programma in hoofdlijnen met als programma­onderdelen: wonen, culturele functies, horeca, gemengde en maatschap­ pelijke functies, en functies in het park. Bestaande industriële elementen in het gebied – de Energiecentrale, de schoor­ steen, het Papegaaisbolwerk, Nieuwe Energie en de voormalige Vuilverbranding

25

– zijn belangrijke identiteitsdragers. Zij vor­ men de verbinding met het productieverle­ den van het gebied. Door deze identiteits­ dragers te versterken wordt het Energie­park als gebied beter herkend in Leiden. Het is de wens deze gebouwen een invulling te geven met publieksgerichte functies. Het veronderstelde programma in de gebieds­ visie staat hieronder aangegeven.

ENERGIEPARK

2

Een stuk stad waar historie en erfgoed identiteitsbepalend is

Industrieel erfgoed blijft behouden voor de toekomst, is toegankelijk voor iedereen en vormt een ‘tastbare’ beleving door de gebouwen te restaureren, te openen en te verbinden met de (groene) omgeving.

1

Een nieuw stadspark dat t­ oegevoegd wordt aan het Singelpark

We maken de laatste schakel naar de ­verbinding met het langste stadspark van Nederland. Zolang ­Uniper nog in het ­Energiepark aanwezig is, ­zorgen we voor ­verbindingen langs of over de Energie­centrale, zodat wandelaars de Singelroute kunnen afmaken.

3

Een plek van en voor Leidse cultuur in een l­ evendige mix van wonen, werken, leren en recreëren, in een c ­ ontext met de Energiecentrale als cultureel icoon

Het cultuurprogramma met lokale wortels kent een onderschei­ dende signatuur voor cultuurstad Leiden en het cultuur­k wartier. In samenspel met de overige programmering ontstaat een ­energieke wijk met de juiste balans tussen rust en reuring.

5 Beloften voor de ontwikkeling 26

4

Een diverse en inclusieve stadswijk

De wijk is een basis voor uitwisseling en synergie en trekt bewoners aan die zich willen verbinden aan de stad. De wijk biedt ruimte aan diversiteit, aan uiteen­ lopende mensen en activiteiten. Om te wonen én te werken en leren in de cultuursector of horeca. Bewo­ ners en bezoekers laten aanpassingsvermogen en ­tolerantie zien en spelen met hun activiteiten in op de sfeer en cultuur in de buurt, fysiek en digitaal, altijd in ­dialoog en passend binnen wet- en regelgeving.

27

5

Een gezonde en duurzame wijk

Zo veel als mogelijk gezond en duur­ zaam voor mens en stad – van energie­ opwekking, circulariteit en klimaat tot het ­stimuleren van ontmoeting in een uitno­ digende omgeving die verleidt tot gezond bewegen. Niet alleen voor bewoners en bezoekers van het Energiepark, ook voor omwonenden.

‘De droom is een eigen uitvalsbasis in het Papegaaisbolwerk in het Energiepark met ruimte voor voor kunst, lezingen, masterclasses en workshops’ Iemke van Dijk en Guido Winkler EST Art Foundation

ENERGIEPARK

Energiepark

Energie centrale

6 Gebieds­ concept 30

Ambachtsplein

6.1 Visie Het Singelpark als langste park van Neder­ land is een lang gekoesterde wens. Het openblijven van de Energiecentrale geeft een andere wending aan het concreet maken van deze wens. Dit vraagt creativi­ teit als het gaat om de factor tijd en tussen­ tijd. Gelukkig kent het gebied veel kwali­ teiten, daarvan gaan we gebruikmaken. Op korte termijn ontstaan er drie ‘kamers’ die samen een kloppend hart vormen. Deze kamers worden ieder op eigen wijze onder­ deel van het Singelpark en verbonden met de stad. Tevens leggen we de basis voor – op het moment dat de Energiecentrale vrijkomt – een plek voor ontwikkeling en

programmering waar de Energiecentrale als monumentaal icoon als vanzelfsprekend in wordt opgenomen. Vanaf dat moment is het Energiepark – als integraal onderdeel van het Singelpark – echt voltooid en kloppen de drie uiteen­ lopende hartkamers samen als één hart. Zo ontstaat een gezonde stadswijk met een hoofdrol in de gebiedsidentiteit voor het industrieel erfgoed en het Singelpark, met een onderscheidende stedelijke pro­ grammamix, dat met een cultuuraccent en in samenspel met alle aanwezige functies zorgt voor een energiek stukje stad met de juiste balans tussen rust en reuring. 31

GEBIEDSCONCEPT

ENERGIEPARK

• Stedelijke mix • Programma en activiteiten • Levendigheid Energiek

gecreëerd en waar van alles gebeurt op diverse momenten. Een plek waar je ­nieuwe mensen, activiteiten en vormgeving kunt ontdekken. Energie park Verbonden

Gezond

Historie • Fysieke verbondenheid • Lokale wortels •

• Duurzaam • Sociale omgeving • Leren en groeien

6.2 Kernwaarden De kernwaarden die het beste vertellen waarom het Energiepark is wat het wil zijn en zal worden, zijn: Energiek, Verbonden en Gezond. Deze kernwaarden geven richting aan de ideeën en plannen voor het Energiepark en daarmee aan de fysieke en programmatische uitwerking.

daarvan, er wordt gewerkt en gemaakt (in broedplaatsen, ateliers en woonwerk­ woningen), gegeten en gedronken (in horeca), gerecreëerd en gesport (in het park), verschillende mensen wonen en leven er door elkaar (in uiteenlopende woningtypes) en sociaal-maatschappelijke stadsfuncties landen in de plinten, in de interactie tussen gebouwen en de openbare ruimte. Kortom, een energieke leefomgeving met een mix van wonen, werken, sporten, eten, cultuur, recreatie en stadsnatuur.

Energiek: stedelijke mix, programma en activiteiten, levendigheid

Energiepark, energiek in programma en spannend in contrastrijke architectuur. Energie en activiteit is van oudsher typerend voor deze plek, waar in het ­verleden fabrieken gehuisvest waren en nu nog de Uniper-centrale staat. In de toekomst komen er nieuwe gebouwen waar activiteiten plaatsvinden. Het Energiepark is straks een energieke en levendige plek in de stad.

Levendigheid en diversiteit Op uiteenlopende momenten zijn er steeds om verschillende redenen u ­ iteenlopende mensen te vinden. Naast bewoners en gebruikers zijn er passanten die een glimp opvangen van het Energiepark, bijvoorbeeld langs de oever van de Singel of fietsend van Leiden-Noord naar de binnenstad en Leiden-Zuid. Dit geheel maakt het Energiepark tot een energieke en ­levendige plek in de stad waar nieuwe dingen ­worden

Stedelijke mix, programma en activiteiten Er gebeurt van alles: er is ruimte voor ontwikkeling van cultuur en het ­tentoonstellen 32

Verbonden: historie, ­ lokale wortels, fysieke verbondenheid, participatie Historie In de negentiende en de eerste helft van de twintigste eeuw was de Langegracht het centrum van industriële nijverheid in ­Leiden. Veel van de fabrieksgebouwen van toen bestaan nog en geven het Energiepark en omgeving een bijzonder karakter. Er ontstaat een sterke verbondenheid met de historie van de plek door fysieke elementen te bewaren, zoals het behouden van industrieel erfgoed. Ook vanuit de programmering is er een connectie met de historie van deze plek – het blijft een plek van activiteit. Fysieke verbondenheid In de ruimtelijke opzet, zowel stedenbouwkundig als landschappelijk, vormt het Energiepark een schakel tussen binnenstad en Leiden-Noord, en als inpassend stuk stad dat de buurten aan de flanken aaneenrijgt. Door goede fysieke connecties, waaronder een nieuwe brug, is het Energiepark goed met de omliggende stad verbonden en kunnen mensen uit die buurten er gemakkelijk komen. Lokale wortels Partnerships met lokale ondernemers vormen de basis van een succesvol en ­energiek programma. In het Energiepark werken we samen met de aanwezige lokale ondernemers: steenhouwerij Bambam, ­bierbrouwer Pronck, startup hub PLNT, ­daklozenopvang De Binnenvest en kinderopvang Small Steps.

Daarnaast gaan we partnerships aan met lokale ondernemers als EST die, vanuit een sterke binding met Leiden, in het Energie­park aan de slag willen om het Papegaaisbolwerk te transformeren tot ‘­Leiden Art Hub’. Dat moet uitgroeien tot een belangrijke plek in het Leidse culturele kli-

maat, met ruimte voor debat, dans, performance, theater, beeldende kunst, muziek en laagdrempelige horeca. Daarnaast wil het Energiepark plaats bieden aan onderzoek, educatie, productie en presentatie en dit integreren in het culturele aanbod, bijvoorbeeld door gebruik te maken van de historie van de lakenindustrie. Leiden was 800 jaar lang een textielstad. Onder de inwoners zijn mensen die het vak van stoffenmaker weer nieuw leven ­willen inblazen. Oude textieltechnieken leven voort, steden grijpen terug naar hun wortels. In samenwerking met museum De Lakenhal zou een textiellab – over de nieuwste technieken in combinatie met design – kunnen landen in het Makershuis op het Ambachtsplein. Of neem de kistenmaker die, op een plek waar ooit een begraafplaats was, kisten maakt van omgewaaide Leidse bomen. Zichtbaar en tastbaar vertellen de ambachtelijke makers hun verhaal, van zowel een rijke geschiedenis als van vernieuwende, ambachtelijke en duurzame manieren van produceren. De lokale wortels en historie van de stad worden zo geïntegreerd op een plek met een rijk industrieel verleden en verbonden aan de toekomst door innovatie en duurzaamheid. Door dit vervolgens te koppelen aan educatie in de vorm van lespakketten voor vakonderwijs, deel je kennis en ervaringen met de volgende generatie.

Je kunt ook verhalen ophalen van fabrieks­ arbeiders en via borden in het park overbrengen op voorbijgangers of laten vertellen aan basisschoolleerlingen op excursie in het Energiepark, als voorbeeld van geschiedenisoverdracht. Lokale wortels gaat ook over participatie en collectiviteit De verschillende bewoners, omwonenden en gebruikers voelen zich betrokken bij en verbonden met elkaar en hun buurt. Er is een gedeeld gevoel van eigenaarschap en delen is vaak een vanzelfsprekendheid. Georganiseerd via een buurtvereniging of wellicht een buurtcoöperatie en ondersteund door onlineapplicaties als een buurt-app. Wat de 33

GEBIEDSCONCEPT

ENERGIEPARK

een ‘over’ heeft kan een ander misschien gebruiken. Dat kan gaan om spullen die je kan delen of hergebruiken (zoals deelauto’s, deelschuur, tuingereedschap of te huren logeerkamers in een wooncomplex). Het kan gaan om ruimtes waar op verschillende momenten verschillende activiteiten kunnen plaatsvinden, zowel binnen als buiten. Dit ontwikkelplan, maar ook de programmering, is verbonden in overdrachtelijke zin: de plannen kwamen tot stand in nauw overleg en door participatie van buurtbewoners. Ook in de toekomst zal dit zo blijven voor bijvoorbeeld de programmering van het gebied.

Autoparkeren wordt zoveel mogelijk aan de randen en in gebouwen opgelost. De buurt zelf is autoluw.

Gezond Het Energiepark was niet altijd een plek die werd geassocieerd met gezondheid. Wat ooit onderdeel was van de vesting van de stad werd een plek van industrie, van geluidsoverlast en lucht- en bodemvervuiling, van anonimiteit en geslotenheid, en van activiteit en werk. Een plek waar je niet graag kwam, alleen als je er moest zijn en dat is het deels nog. Toch heeft het Energiepark veel potentie om te transformeren tot een gezonde en stedelijke plek, een plek waar je graag naar toe wilt en wilt wonen. Een gezonde plek voor mens en stad.

Sociale omgeving Gezondheid kent ook een mentaal aspect, namelijk goed in je vel zitten. Vanuit ­sociale duurzaamheid werken we aan een omgeving waar uiteenlopende mensen ­prettig met en naast elkaar samenleven. Bewoners zijn betrokken bij de ontwikkeling en bij het beheer. Activiteiten zijn gericht op communityvorming door te delen en onderling contact vanzelfsprekender te maken. Daarnaast mogen de culturele programmering en de daaruit volgende activiteiten geen buitensporige overlast veroorzaken voor ­bewoners en omliggende wijken, om ook hen een gezonde en prettige leefomgeving te bieden. Het Energiepark biedt een basis voor uitwisseling en synergie, maar vraagt van zowel bewoners als bezoekers ook een zeker aanpassingsvermogen en tolerantie. Het is niet altijd gemakkelijk om hier de juiste balans in te vinden: dat doe je met elkaar, altijd passend binnen wet- en regelgeving. Er is straks voor elk wat wils in het Energiepark, in alle schakeringen tussen rust en reuring. Soms voor de een wat meer dan voor de ander, maar in een diverse en inclusieve omgeving wordt dit met elkaar besproken en geregeld.

Duurzaam Naast klimaatadapatie en biodiversiteit, energiezuinig en circulariteit worden ook nieuwe mobiliteitsvormen de norm. Het groen is een grote kwaliteit. Het bestaande groen wordt gekoesterd, nieuw groen wordt toegevoegd. Er komen groene gevels en groene daken. Overgangen tussen publieken privégroen zijn mooi mee-ontworpen. Naast groen is ook blauw een belangrijke kwaliteit van het Energiepark, namelijk de Maresingel. Samen met het groen ontstaat zo een klimaatadaptieve buurt met als doel hittestress te verminderen. Het Energiepark is zo ingericht dat lopen en fietsen de norm is en autogebruik en -bezit wordt ontmoedigd. Er zijn veel fiets­ parkeerplaatsen, die bovendien logisch gesitueerd en goed zichtbaar zijn, zowel in de openbare ruimte als in gebouwen.

Leren en groeien Het Energiepark biedt plaats aan jong en oud om te leren, van elkaar, van lokale ondernemers, over de geschiedenis van het Energiepark en over nieuwe ontwikkelingen in de stad. Scholen in de omgeving kunnen samen met ouderen de steenhouwerij Bambam of het Makershuis bezoeken om verhalen uit te wisselen. Een bezoek aan een infopunt in het park over energietransities door de tijd, wordt in samenwerking met Uniper ontwikkeld en kan ­worden gecombineerd met een bezoekje aan de warmte­rotonde voor een inkijkje in de nieuwste technieken op het gebied van energietransport. In een van de horecagelegenheden kun je worden bediend door mensen met een beperking, je kunt een muziekvoorstelling bijwonen. Bij Platform Leiden kunnen we van en met elkaar leren en groeien.

Gezond: duurzaam, sociale omgeving, leren en groeien

34

6.3 Doelgroepen en programma

Bewoners, zowel die straks in het Energiepark komen wonen als zij die nu al omheen hun huis hebben staan, zijn sterk gehecht aan het leven in de stad en alles wat de stad te bieden heeft. Deze bewoners zijn niet alleen consumenten, ze streven naar gemeenschapszin. Zij hebben een gemeenschappelijke overtuiging, namelijk de verbinding aangaan met de stad Leiden en de bereidheid bij te dragen aan de levendigheid en daarmee een bruisender Energie­ park. Deze doelgroepen zijn niet onderscheidend in leeftijd, portemonnee of gezinssamenstelling, zij: • waarderen de nabijheid van voorzieningen zoals cultuur, horeca en winkels op steenworp afstand in het centrum;

• passen bij het (culturele) profiel van het Energiepark; • hebben de wens tot ontmoeten en ­gezamenlijk (be)leven en organiseren; • zijn gericht op collectief en delen; • zijn divers en uiteenlopend; • hebben een duurzame mobiliteits­ behoefte en -profiel; • werken in Leiden of in omliggende ­steden, gemakkelijk te bereiken met het openbaar vervoer. Aan deze doelgroepen biedt het Energiepark een unieke mix van wonen, cultuur, horeca, werk en recreëren in een bijzonder stukje binnenstad van Leiden.

35

GEBIEDSCONCEPT

ENERGIEPARK

Woningen, ~600m2

Verdeling hoofdfunties

Woningen, ~5.215m2 Woningen, ~7.770m2

19%

18%

Woningen, ~1.800m2 Makerspace, ~935m2

63% Ambachtshuis, ~1.500m2

Niet wonen Wonen Park programmering

Verhouding woonprogramma

26%

Kinderdagverblijf, ~230m2 FASE 1 Woningen, ~2.697m2 Cultuur, ~427m2 Binnenvest, ~2.200m2

Werken, ~2.340m2

Overig, ~900m

2

36%

38%

FASE 2 Woningen, ~6.489m2 Cultuur, ~405m2

Totaal sociaal Totaal midden Totaal vrije sector

De studie resulteerde in onderstaand programma en de verschillende partners ~460m2, waarvan 150m2 horeca

Horeca ~5.890m2, werken inclusief PLNT

36

37

GEBIEDSCONCEPT

ENERGIEPARK

6.4 Cultuur Kennis, kunde en kunst als cultuurdragers

De ambitie is om het Energiepark onderdeel te laten worden van het culturele hart van de stad, het Cultuurkwartier, en dit zodoende uit te breiden. Cultureel Leiden komt samen in het Cultuurkwartier, een unieke samenwerking tussen ondernemers, cultuurinstellingen en Leiden Marketing. Dit gebied in het centrum is in ontwikkeling met als doel de samenwerking tussen culturele instellingen te verstevigen en de cohesie in het kwartier te versterken door verbeterde zichtbaarheid en routing. Door de ligging sluit het Energiepark al aan op het Cultuurkwartier. De intentie en ambitie is om ook op inhoud de aansluiting te maken en daarmee het culturele hart van Leiden te vergroten.

De stad Leiden heeft als zesde cultuurstad van Nederland van oudsher een ­rijke voedingsbodem voor talent door de vele onderwijsinstituten die de stad en regio rijk zijn. Voor de toekomst van de stad is het van belang dit talent blijvend aan de stad te binden. Leiden mist plekken waar je kan leren door te doen en door je handen uit de mouwen te steken, een toegankelijke plek waar ervaren, ontdekken, maken en leren samenkomen. Het Energiepark heeft de potentie om de gekoesterde historische structuur, het afgewogen ­voorzieningenaanbod met ruimte voor evenementen en het ­cultuurweefsel te versterken.

Kunde

Kunst

Cultuuricoon

Energiecentrale

Mix

Makers in de stad

Stadmakers: Pronck/BamBam/ EST/Makershuis...

Kennis

Er is geen sprake van een tweede cultuurkwartier met grootschalige publiekstrekkers op cultuurgebied. Er wordt nadrukkelijk aansluiting gezocht bij het bestaande, en die elementen die het Leidse cultuuraanbod verrijken. Hierbij zal het nieuwe aanbod en de programmaring onderdeel vormen van de wijze waarop het Cultuurkwartier en het Singelpark zich ontwikkelen. Het cultuurprogramma dat wij ontwikkelen is gefundeerd op de (Leidse) cultuurdragers: kennis en kunst, specifiek voor het Energiepark aangevuld met kunde. Om het programma binnen deze cultuurdragers door te ontwikkelen en te laden houden wij ons aan onderstaande principes: • oog voor de historie van het Energiepark; • industrieel erfgoed meets creatieveen maakindustrie; • cultuur vindt plaats in gebouwen en de openbare ruimte; • samenwerken met (lokale) spelers uit het culturele veld; • plek voor iedereen (dichten van de cultuurkloof); • plek waar nieuwe dingen gebeuren, uniek voor Leiden, rafelrandjes, verwondering; • aangesloten op het DNA van Leiden; • evenementen binnen de ziel van het cultuur- en gebiedsconcept.

38

De inclusieve stad

Binnenvest/kinderopvang/ stadshuiskamers/woon-werkateliers/ maatschappelijke voorzieningen

Cultuurdragers verweven op drie niveaus

De Leidse cultuurdragers kunst, kennis en kunde krijgen op drie niveaus een plek in het Energiepark, zowel in de gebouwen als de openbare ruimte, namelijk: 1. Cultuuricoon: de Energiecentrale als icoon en belofte voor de toekomst. 2. Makers in de stad: bestaande en ­nieuwe (Leidse) ondernemers geven invulling aan dit onderdeel van de stad. 3. De inclusieve stad: sociaalmaatschappelijke functies die stadsleven en ‘stads­ cultuur’ bepalen. Het begrip ­inclusief – dus voor eenieder – staat daarbij ­centraal. Dit is en mag een brede mix zijn van functies. Door kunst, kennis en kunde op deze drie niveaus te programmeren ontstaat de “vonk” van het cultuurprogramma in het Energiepark en de partijen die het samen maken. Dit vraagt ook de inzet van een gedreven adviseur gebiedsmanagement die het cultuurprogramma uitwerkt en uitvoert. Deze persoon inspireert, ­enthousiasmeert, verbindt en staat midden in het Leidse cultuurnetwerk, creëert draagvlak, adviseert over het gefaseerd toevoegen van functies en activiteiten, sluit aan op het culturele jaarprogramma van de stad, betrekt buurt, stakeholders en 39

Cultuurdragers verweven op drie niveaus

GEBIEDSCONCEPT

ENERGIEPARK

sleutel­figuren in het Leidse culturele veld zoals de ‘makers van de stad’. Ten aanzien van het niet-­woonprogramma is niet zozeer het exact benoemen van toekomstige programma’s de essentie, wel het creëren van een stedelijke structuur die het ‘onverwachte’ en het ‘creatieve en innovatieve’ mogelijk maakt. Wat in 2021 logisch lijkt, hoeft dat in 2022, laat staan in 2035, niet meer te zijn. Inzet is dan ook niet het segmenteren van functies, maar juist het verweven van activiteiten met ondernemers, gebruikers en bewoners in het gebied, zodat crossovers ontstaan die het gebied maken tot een werkelijk ­levendige binnenstadswijk. Doel is dat een onder­ nemer, bewoner, bezoeker, passant in het Energiepark ervaart dat cultuur, het delen van kennis, kunde en kunst in de meeste brede zin, de humuslaag van het Energiepark is. Een plek waar atelierruimtes, expositieruimtes, theaterpodia en hieraan gerelateerde creatieve concepten en horeca passen bij de cultuurdragers. Inzet voor het Energiepark is om het begrip cultuur een brede betekenis te geven: kennis, kunde en kunst en juist vervlechting zoeken tussen maatschappelijk, commercie en cultuur. Horeca is atelier; maker is kunstenaar; kun-

stenaar is commerçant. Dit is in een uitdagende en inspirerende dialoog met stadspartners op het gebied van cultuur verder uitgediept. Met het Energiepark willen we de samenleving vieren, kennis delen, ­creativiteit stimuleren, wederzijdse bewondering activeren, de vrijheid van expressie stimuleren en een gevoel van welkom uitstralen voor iedereen.

Cultuuricoon: Energiecentrale

De Energiecentrale verliest op termijn zijn huidige functie. De aard en omvang van dit industriële complex heeft alles in zich om uit te groeien naar nieuwe ­publiekstrekker voor de binnenstad van Leiden, met een uitstraling die de stadsgrenzen overstijgt. Deze verre toekomst laat zich moeilijk voorspellen, dus de toekomstige programmering van de Energiecentrale is een prachtige puzzel die samen met de stad, de makers van de stad, het Cultuurkwartier en de Gebiedsraad gelegd moet worden. In het denken van nu kunnen we wel een ­aantal leidende principes benoemen met aansprekende referenties: • Een invulling van het gebouw met daadwerkelijke publieksfuncties op het gebied 40

van kennis, kunde en kunst, met een brede reikwijde, waarmee een zeven-­dagenin-de-week, zestien-uur-per-dag-­gebruik wordt bewerkstelligd. Voorbeelden zijn de LocHal in Tilburg en het Forum in ­Groningen. • Respectvolle transformatie van een industrieel complex tot icoon van de stad zowel exterieur als interieur. Hét voorbeeld: Tate Modern Londen. • Toevoegen van woningen binnen het complex. Van geheel andere schaal maar toch inspirerend: Battersea Power­station Londen. • Menging van bestaande en nieuwe, ­verrijkende architectuur: Fenix loods ­Rotterdam.

Tussentijd

In de tussentijd kunnen we door precisieingrepen van het gebouw en het programmeren van de directe omgeving binnen de gebiedsidentiteit, een gezonde voedingsbodem creëren voor deze droom van en voor de stad Leiden. De Energiecentrale is één van de beeld­ bepalende elementen in dit deel van de binnenstad. Dromen over de toekomst van dit complex is aantrekkelijk, maar de ter-

mijn van vertrek of buitendienststelling van de Energiecentrale is nog hoogst ­onzeker. Desalniettemin zien we goede mogelijkheden om dit industrieel erfgoed ook de komende jaren nadrukkelijk een nieuwe en verbeterde toekomst te geven. Hierbij ­zetten we in op twee elementen: 1. Het beschouwen van de Energie­centrale als kunstwerk: samen met Leidse en (inter)nationale kunstenaars met aandacht utilitaire objecten als gasontvangststation, C2000-mast en gevels de Energiecentrale onderdeel maken van de gebiedsidentiteit, met aan de stadszijde het accent op levendigheid en verwondering en aan de parkzijdes het accent op rust, ontspanning en aandacht voor natuur en biodiversiteit. 2. Het creëren van ‘olifantpaadjes’ langs het complex. In ieder geval wordt ingezet op de ontwikkeling van een verbinding langs de Singel die delen van het ­Singelpark met elkaar verbindt. Langs de Langegracht willen we een optische verbinding creëren met een lichtkunstinstallatie.

41

GEBIEDSCONCEPT

ENERGIEPARK

Makers van de stad

De herontwikkeling van Energiepark ­Leiden gebeurt op basis van vertrouwen en samenwerking tussen alle betrokken Leidse partijen: gemeente, ondernemers, gebruikers en buurtvertegenwoordigers. In het niet-wonen-programma zoeken we aansluiting bij het DNA van de stad en dit deel van de binnenstad. In het Energiepark zijn ondernemers die er al langere tijd ondernemen en nieuwe ondernemers die hier graag willen landen en de ambitie hebben hier voor langere tijd vorm te geven en bij te dragen aan het Energiepark. In gesprekken met deze ondernemers blijkt het enthousiasme voor de herontwikkeling van het Energiepark. Met deze ondernemers trekken wij samen op om op basis van gezamenlijke ambities de pijlers voor het Energie­park te ontwikkelen. Zo sluiten we aan bij ontwikkelingen die in gang zijn gezet met de makers van de stad en bouwen we met hen voort. De volgende krachten worden erkend en versterkt:

Bestaand

Toekomst

Ontwikkeling van het Singelpark als langste stadspark van Nederland, met een kralensnoer van elkaar onderscheidende elementen

Programmering van het park in samenwerking met makers, Vrienden van het Singelpark en Gebiedsraad; functies grenzend aan het park, activiteiten passend bij de identiteit

Industrieel erfgoed in het Energiepark: Papegaaisbolwerk

Krijgt een nieuwe invulling met EST/ Art Hub: kleinschalige theaterzaal, kunst, atelier- en tentoonstellingsruimte

Nieuwe Energie als platform voor communicatie, innovatie en design

Versterking door samenvoegen met PLNT dat zich in toenemende mate wil profileren als triple-helixkennisplatform binnen Leiden (Platform Leiden)

Makers: steenhouwers Bambam en bierbrouwer Pronck gevestigd in ­industrieel erfgoed (voormalige vuil­ verbranding)

Krijgen ruimte voor uitbreiding en vernieuwing waarbij deze makers worden ingebed in het nieuwe makersmilieu aan het Ambachtsplein: met nieuwbouw in de vorm van een Makershuis en de trans­ formatie van het Tweelinghuis tot een ‘blurring’ woon-, werk-, en horecaconcept 42

EST/Leiden Art Hub Het Leidse kunstenaarsechtpaar ­Guido Winkler en Iemke van Dijk ontwikkelde een ambitieus plan om de gemeentelijke monumenten Papegaaisbolwerk 18 en 20 te transformeren tot ‘Leiden Art Hub’ als belangrijke plek in het Leidse culturele klimaat. Een plek voor debat, dans, performance, theater, beeldende kunst, muziek en laagdrempelige horeca. Leiden Art Hub moet zich ontwikkelen tot een plek voor onderzoek en educatie, productie en presentatie. Daarnaast willen zij op deze plek gaan wonen en er artist in residencekamers inrichten. Met deze ambities willen zij een belangrijke invulling geven aan de pijler Kunst. Spelers in het culturele veld hebben dit plan enthousiast ontvangen. In de vervolgfase zal de fasering een belangrijk onderwerp zijn vanwege de planning van het pompstation van de warmterotonde en de realisatie hiervan. PLNT PLNT Leiden groeide de afgelopen jaren uit tot een broedplaats waar innovatie en ondernemerschap van Leidenaren wordt aangejaagd. Vanuit het gebouw Langegracht 70/70a bouwden ze een indrukwekkende community met koppelingen naar gemeente, universiteit en bedrijfsleven. Vanuit de pijler Kennis zijn zij een belangrijke waarde voor het Energiepark en de stad.

Omdat het gebied waar PLNT nu is gevestigd, is het voorstel de organisatie te verplaatsen naar Nieuwe Energie op de vrijkomende locatie van de daklozenopvang. Buiten dat PLNT inhoudelijk goed past bij de functie van Nieuwe Energie, zal PLNT ook zorgen voor extra dynamiek langs de gevel van het gebouw. Voorts zou deze gevel meer geopend kunnen worden en het zicht meer naar het park kunnen richten. Zowel PLNT als Portaal staan in beginsel positief tegenover deze verhuizing en staan ervoor open om deze mogelijkheid in de vervolgfase verder te verkennen. Bambam en Pronck Bambam en Pronck zijn twee ­goedlopende ondernemingen die al jaren zijn ­gehuisvest in de voormalige Vuilverbranding en die willen investeren in dit gebouw. Naast uitbreiding van de bedrijfsvoering willen zij publieksfuncties toevoegen, zoals een ­restaurant met terras om het Ambachtsplein ­verder vorm te geven. Een greep uit de ideeën die zij hebben voor deze plek: het opleiden van vakmensen, het uitwisselen van kennis en ervaring en het ontwikkelen van nieuwe projecten en producten. Maar ook het organiseren van lezingen, films en presentaties, het ­verhuren van mobiele werkunits aan (kunst)­studenten en tot slot het faciliteren van bedrijfsuitjes, team­dagen en workshops. 43

GEBIEDSCONCEPT

ENERGIEPARK

De ­afgelopen jaren ­hebben zij zich al ingezet voor ­uiteenlopende projecten om een brede doelgroep te laten ­kennismaken met hun ambacht. Vanuit de ­pijler ­Kunde vormen zij een belangrijke basis waarmee het Ambachtsplein verder kan worden uitgebreid. We onderschrijven hun ­ambities en willen samen met de gemeente de concrete plannen in de vervolgfase nader ­uit­werken. Platform Leiden Het podium Platform Leiden moet een concentratiepunt zijn van originaliteit, ontwikkeling, ­vernieuwing en experiment. Het platform kan de drie pijlers Kunst, Kunde en Kennis ondersteunen in de vorm van debatten en lezingen, workshops, tijdelijke exposities, pechakucha’s, een muziekschool en muziekvoorstellingen door en voor alle culturen en bijvoorbeeld een leesclub. De plek moet een community-functie vervullen waarin deze elementen samen­ komen, met als belangrijk uitgangspunt dat ze zichtbaar zijn voor de buiten­wereld. Bij Platform ­Leiden staat de deur voor iedereen open, het programma is voor een breed publiek. De intentie is om dit platform in samenwerking met PLNT vorm te geven en te laden, geïntegreerd in hun ­nieuwe huisvesting in Nieuwe Energie.

Inclusieve stad

Het Energiepark zal zich ontwikkelen als logisch onderdeel van de binnenstad van Leiden. Dit betekent dat we aan de Lange­ gracht, richting het Singelpark en in de diverse ­nieuwe bouwblokken ook ­ruimte creëren voor stadsfuncties. Deze stadsruimten (plinten in Stadsbouwhuis en De Sleutels) bieden ruimte aan bijvoorbeeld maatschappelijke voorzieningen, kinderopvang, woon-werk-ateliers en gezondheidsen zorginstellingen. 44

45

GEBIEDSCONCEPT

ENERGIEPARK

EST

PLNT en Platform Leiden

G ason tvan station gst­

Energie

c e nt r a

le

BAM B A en Pro M n ck Maker shuis

Zelfstandige horeca

Kunst Lokaal & internationaal via EST/Leiden Art Hub. Samen­ ­ akenhal, werkingen met de L Vrijplaats, ROEM, Theater Ins Blau, PS|Theater, podium­ kunsten, beeldende kunst via wisselende programmering, kunst met kinderen, kunst in de buitenruimte.

Kunst

Kunde Etalage voor ambachten via Makershuis, Ambachtsplein, Bambam, Pronck. I­ nnovatief ondernemerschap leren via PLNT, projectmatig techniek­ onderwijs, Technolab Leiden, wisselende buiten­ programmering.

Mix

Kunde

46

Kennis

47

Kennis Platform Leiden kennisuit­ wisseling en kennisoverdracht, PLNT leren met de stad, Studio Moio, Energiepark als verbinder waar geesteswetenschappen en bioscience samenkomen, historie Energiepark uitdragen met stads­ verhalen en -gedichten, kunsten energie-installaties in de buitenruimte.

GEBIEDSCONCEPT

ENERGIEPARK

Horeca

Nieuwe Energie. Daarnaast zullen er ook plekken zijn voor ondergeschikte ­horeca om de beoogde functies op die plekken te ondersteunen. De horeca valt binnen ­horeca-categorie 3. Binnen deze cate­gorie zijn restaurants, grand-cafés en ­dergelijke mogelijk. Dat betekent dat er geen horecagelegenheden komen waar hoofd­zakelijk drank wordt verkocht, zoals cafés, kroegen en uitgaansgelegenheden. In het Energiepark landen de verschillende horecafuncties op de genoemde locaties. In de vervolgfase wordt in samenspraak met de gemeente en de buurt nader onderzocht welke categorie horeca en metrage passend zijn voor de plek.

Horeca in het Energiepark past binnen het gebiedsconcept door op bijzondere wijze aan te sluiten bij de beleving van het Energiepark op strategische plekken in het gebied. Dit vraagt horecaconcepten die in de geest van het cultuurprogramma passen en het met Leidse ondernemers worden ingevuld, zoals Bambam en Pronck en in de toekomst EST en PLNT in combinatie met Platform Leiden. Binnen het gebied zijn drie plekken aangewezen waar op korte termijn zelfstandige horeca mogelijk is, namelijk: op het Ambachtsplein in de voormalige Vuilverbranding, in het Papegaaisbolwerk en in

Waar komt horeca? Locatie

Beoogde functie

Type horeca programma

Papegaaisbolwerk 18

Art Hub

Zelfstandige horeca

Papegaaisbolwerk 20

Art Hub, cultuur, kookstudio, gastenverblijf, wonen

Ondergeschikte horeca

PLNT/Sleutelslocatie

Platform Leiden

Ondergeschikte horeca

Nieuwe Energie

PLNT

Zelfstandige horeca

Voormalige Vuilverbranding

Bierbrouwerij/Pronck

Zelfstandige horeca

Makershuis

Verzamelgebouw makers

Ondergeschikte horeca

Evenementen

nabij het Papegaaisbolwerk. In het Energie­ park mogen kleinschalige evenementen worden georganiseerd, zoals markten, buurtbarbecues, podia met sing-a-songwriters en andere kleine muziekevenementen. Het Ambachtsplein biedt ruimte aan kleinschalige activiteiten met ondersteunende muziek. In het Huigpark kunnen evenementen als El Cid, het kennismakingsfestival voor studenten, watersport­ activiteiten, de Dag van het Singelpark en stadspicknicks plaatsvinden. Daarnaast is het Energiepark onderdeel van de start en finish van de jaarlijkse Singelloop.