210042 Bijlage 1 e. bijlagen bij toelichting

afb. 92 De “Nieuwe kaart der stad Leyden 1850 (col. RAL PV432.5) door W. J. van Campen. Het station staat nog op grondgebied van Oegstgeest. Voor het station is een plein met plantsoen aangelegd. Langs de Stationsweg bevindt zich nog een groot aantal blekerijen en aan de Morssingel liggen de tuinen van bloemisterij Flora Lusthof.

afb. 93 Gezicht op de Rijnsburgersingel in de tweede helft van de achttiende eeuw, door P.C. la Fargue. Ter plekke van de huisjes rechts werden in 1878 de nog bestaande woningen van de Leidse Bouwvereniging gebouwd (col. RAL).

afb. 94 Op deze "Schets der Situatie van het Plantsoen van de Rijnsburgsche Poort, tot de Koornmolen genaamd de Valk en verder weg tot Zomerzorg" uit 1867 is de nog spaarzame bebouwing langs de Stationsweg te zien. Bij het station ligt het grote plantsoen in landschapsstijl. Langs de weg bevindt zich nog steeds een wetering. Het tolhek markeert de grens met de gemeente Oegstgeest (RAL PV1454.11).

Cultuurhistorische analyse Stationsgebied Leiden II mei 2011 II blad 29

Eveneens langs de oostkant van de Straatweg bevond zich rond 1850 al het Stationskoffiehuis Zomer Zorg, dat vele tientallen jaren lang één van Leidens meest vermaarde horecagelegenheden was. Zomer Zorg beschikte over een enorme, lommerrijke tuin, die aan de achterzijde grensde aan het Leidse Schutters- of Exercitieveld, dat door de gemeente werd verhuurd aan het Rijk als militair oefenterrein. Het was in 1842 door de gemeente aangekocht als exercitieterrein voor de dienstdoende Schutterij en de corpse infanterie. In de negentiende eeuw was dit terrein door de gebrekkige afwatering niet geschikt voor bouwactiviteiten6. Het al in de zeventiende eeuw aanwezige tuinengebied langs de Morssingel was rond 1850 in gebruik als bloemisterij (Flora Lusthof). Ook langs de singels lagen toen nog smalle weteringen, de singelsloten, met bruggetjes naar de singelbebouwing.

afb. 95 De lommerrijke tuin achter Café-Restaurant Zomerzorg aan het einde van de negentiende eeuw (col. RAL GN006140).

afb. 96 Detail Topografisch Militaire kaart (veldminuut) uit 1850, door H.J. Enderlein (col. Nationaal Archief, via watwaswaar.nl.). De Rijnsburgerweg ten noorden van het spoor is met een dubbele bomenrij beplant. Opmerkelijk is de driehoekige waterpartij direct ten zuiden van het spoor en het station, een voorloper van de latere spoorweghaven?

6 Van Maanen, 1981, 162

Cultuurhistorische analyse Stationsgebied, Leiden II mei 2011 II blad 30

Omstreeks 1875 moet de spoorhaven zijn aangelegd. Via de goederenloods en een aftakking van het hoofdspoor konden hier goederen worden overgeslagen. De spoorhaven bevond zich ter plekke van de huidige zuidwand van het Stationsplein. Tegen het einde van de negentiende eeuw werd er op wat uitgebreidere schaal buiten de singelgracht gebouwd, waarbij het stationsgebied langzaam transformeerde tot een typische stationswijk, zoals die in veel Nederlandse steden tot ontwikkeling kwam: een gebied met een mix aan veelal aan het spoor gerelateerde bedrijvigheid (overslag, vervoer, horeca) en een sjieke, residentiële bebouwing langs de hoofdweg tussen station en binnenstad. Aan de Stationsweg werden, vooral tussen 1880 en 1900 veel voorname herenhuizen en villa’s gebouwd. Hiervan zijn nog fraaie voorbeelden bewaard gebleven, zoals de imposante huizen, die architect E. Ph. Posthumus Meyjes in 1895 ontwierp op de nrs. 23, 25 en 27. Te midden van de herenhuizen bevonden zich ook enkele winkels en horecagelegenheden. Ook aan de Morssingel verrees een rij herenhuizen. Deze zijn ten behoeve van de bouw van de huidige appartementengebouwen in de jaren zeventig gesloopt.

Tegen het einde van de negentiende eeuw ontwikkelde zich ook langs de Rijnsburgersingel een vrijwel aaneengesloten lintbebouwing, hier echter in een mix van geschakelde en individuele arbeiders- en kleine middenstandswoningen en enkele kleine herenhuizen. Een groot deel van deze laat negentiende-eeuwse bebouwing is nog aanwezig. Bijzonder was dat bij de bouw van de herenhuizen aan de Morssingel en de westzijde van de Stationsweg aanvankelijk de smalle weteringen en singelsloten gehandhaafd bleven. De huizen waren bereikbaar via kleine bruggen. De wetering langs de Morssingel is voor 1884 gedempt. In de jaren tachtig van de negentiende eeuw werd een begin gemaakt met de bebouwing van de Rijnsburgerweg ten noorden van het spoor. Bij het station kwam hier een plantsoen met herenhuizen (verdwenen). De nog bestaande villa op nr. 4 behoort tot de eerste huizen aan dit deel van de weg.

afb. 98 Detail Topografische Militaire Kaart 1876 (bonneblad), kaart 422 (bron: watwaswaar.nl). De spoorhaven is inmiddels aangelegd en op het terrein westelijke van de Morssingel bevindt zich het complex van het Militair Hospitaal (Infirmerie). Binnen de veste is het Academisch Ziekenhuis verrezen. Het terrein tussen Morssingel en spoorweghaven is nog vrijwel onbebouwd.

Rechts: afb. 97 Idem, Kaart 1894 (bron watwaswaar.nl). De bebouwing in het stationsgebied is sterk toegenomen. Tussen Morssingel en spoorweghaven heeft de Leidse Bouwvereniging een groot complex woningen gerealiseerd. Ten oosten van de Stationsweg bevindt zich het Schuttersveld. Aan het begin van de Rijnsburgerweg ten noorden van het spoor zijn de eerste bouwactiviteiten te bespeuren: herenhuizen aan een plantsoen. Ook de nog bestaande villa Rijnsburgerweg 4 is te zien. De achtertuin daarvan grenst aan een veel oudere sloot.

Cultuurhistorische analyse Stationsgebied Leiden II mei 2011 II blad 31

afb. 99, 100, 101, 102 en 103 De Leidse stations sinds 1843. Links boven het eerste station uit 1843, architect F.W. Conrad (bron: Stationsweb.nl). Links midden en onder het tweede stationsgebouw (1879-1951), naar ontwerp van D.A.N. Margadant (circa 1900, coll,. RAL en ansichtkaart part.col.). Rechts boven het derde station (1953-1955) door architect H.G.J. Schelling (ansichtkaart ca.1960 part.col.). Hierboven het nieuwe station van architect H.C.H. Reijnders uit 1996 (foto MAB).

Cultuurhistorische analyse Stationsgebied, Leiden II mei 2011 II blad 32

afb. 104 De Stationsweg in zuidelijke richting, gezien vanaf de spoorwegovergang aan het einde van de negentiende eeuw (RAL GN003046).

afb. 106 De Stationsweg naar het zuiden, circa 1900-1910. De herenhuizen links bestaan niet meer (ansichtkaart part.col.).

afb. 105 De Stationsweg is rond 1900 volledig bebouwd. Herenhuizen, winkels en cafés bepalen het straatbeeld op deze prentbriefkaart die in 1902 is verstuur (col. RAL PBK0940). Hier de weg in noordelijke richting, vanaf hoek Mors- en Rijnsburgersingel.

afb. 107 Deze herenhuizen stonden aan de oostzijde van het Stationsplein. Ter hoogte van de Schipholweg/autodek (situatie rond 1910-1920, col. RAL GN005883).

Cultuurhistorische analyse Stationsgebied Leiden II mei 2011 II blad 33