Warmtevisie Leeuwarden 'Stap voor stap naar aardgasvrij'
Tekst van het document
Stap voor stap naar
aardgasvrij WARMTEVISIE LEEUWARDEN
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
1
2
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
VOORWOORD
dat betreft met flinke budgetten ‘over de brug’ zal komen. Onder invloed van steeds hogere gasprijzen horen we
Ook in Leeuwarden zetten we stappen om gedurende
met 100 jaar geleden valt er 27% meer regen en
de laatste tijd steeds vaker over de ‘energiearmoede’ die
de komende 30 jaar los te komen van het aardgas.
temperaturen boven de 40 graden Celsius waren tot een
talloze huishoudens treft, ook in Leeuwarden. Onze inzet is
Onze gemeente heeft al vele jaren beleid en
paar jaar terug ondenkbaar voor ons land. Wat dat betreft
erop gericht ervoor zorgen dat iedereen tegen een sociale
uitvoeringsprogramma’s met het doel uiteindelijk ‘fossielvrij’
gaan droogte en wateroverlast gelijk op. De verwachting
prijs mee kan doen met de genoemde overgang naar een
te worden. Wij moeten en willen dat uiterlijk in 2050 laten
is dat de klimaatverandering ook leidt tot een verhoging
aardgasvrije gemeente.
lukken. We weten dat dit een enorme klus is, waarbij de
van de zeespiegel. Daarbij is het goed te beseffen, dat een
betaalbaarheid van de transitie een cruciale rol speelt. Maar
groot deel van Leeuwarden ook onder de zeespiegel ligt.
vanzelfsprekend zien we ook kansen: de transitie levert
Tegelijkertijd hopen we dat u, als inwoner van de gemeente Leeuwarden, niet wacht tot u aan de beurt bent. U kunt
nieuwe werkgelegenheid op én kan in combinatie met
In deze Warmtevisie staat een (voorstel voor een)
vandaag al actie ondernemen. Denk bijvoorbeeld aan
andere ingrepen in de wijk zorgen voor een gezondere
routekaart tot 2030 waarin de kansen beschreven worden
het beter isoleren van uw woning. Hiervoor heeft het Rijk
leefomgeving.
om een aantal buurten, wijken en dorpen van het aardgas
verschillende subsidies of andere vormen van financiering
af te halen. Net als in sommige wijken en dorpen al
in het leven geroepen. Maak daar vooral gebruik van.
De ambitie om uiterlijk in 2050 onafhankelijk te zijn van
gebeurt, maken we op termijn met alle inwoners (en
fossiele brandstoffen is in het voorjaar van 2021 met
andere betrokkenen) in de wijken en dorpen plannen
Het past bij onze ambitie om als hoofdstad van Friesland
het vaststellen van de Leeuwarder Energieagenda nog
voor de uitvoering. Wij hebben elkaar nodig om stappen
ook een vooraanstaande rol te spelen in de energietransitie
eens bevestigd door de gemeenteraad. Dat geldt ook
te zetten en kansen te benutten. Deze klus, deze
die zo belangrijk is in pogingen de klimaatverandering te
voor hetgeen we in 2030 concreet willen bereiken in de
energietransitie, kunnen we alleen gezamenlijk tot een
beperken om zo de aarde (en Leeuwarden) ook voor de
‘gebouwde omgeving’. De wetenschap is eenduidig in de
succes maken. Deze eerste Warmtevisie is bedoeld om
kinderen van onze kinderen leefbaar te houden.
conclusie, dat de opwarming van de aarde en het gebruik
hiervoor enig houvast te geven. De visie laat zien wat
van fossiele brandstoffen (zoals aardgas) met elkaar
mogelijk is en wanneer welke wijk, welk dorp ongeveer aan
samenhangen. Vanzelfsprekend moet ook de gemeente
de beurt is.
Leeuwarden haar verantwoordelijkheid nemen in de overstap naar het gebruik van louter duurzame energie.
Er gelden wel een aantal belangrijke voorwaarden. In de
En de nood is hoog. Zo zien we steeds vaker en dichter
eerste plaats moet de transitie betaalbaar zijn. Voor de
bij huis de effecten van de klimaatverandering. Het wordt
gemeente zelf, maar vooral ook voor de inwoners en
steeds warmer en het wordt steeds natter. In vergelijking
bedrijven. Onze verwachting is dat de rijksoverheid wat
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
Bert Wassink, wethouder ‘Klimaat & Energie’
3
Onze inwoners aan het woord Verduurzamen van onze woning zijn we
Ik ondersteun een duurzame, circulaire en klimaat neutrale maatschappij. Dat vind ik belangrijk.
al mee bezig. Is gewoon nodig. Het is wel lastig in een oud huis om helemaal van het gas af te gaan.
Ik wil daarbij wel de regie in eigen hand houden.
Ik investeer in energiebesparing omdat ik het leuk vind, en een
Ik vind het van groot belang dat we met z'n allen de verantwoordelijkheid nemen om het klimaatprobleem
GAS
AARD
Mijn CV ketel is binnen die tijd aan vervanging toe. Dus die gaat vervangen worden door......
Ik zou niet weten hoe ik investeringen in duurzame energie en energiebesparing normaal moet financieren.
op te lossen. Ik zie echter ook dat het niet voor elke woning even gemakkelijk is om op andere energievormen overgezet te worden.
Easterlittens
Wij overwegen eerst nog niet te investeren in duurzaamheid, te kostbaar en weinig mogelijkheden. Klein dak, weinig tot geen tuin.
4
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden Samen gaan we stap voor stap naar een aardgasvrije toekomst
Visual: Visser en de Graef communicatie
stukje comfort terug krijg hoop ik.
SAMENVATTING
een gezamenlijke aanpak: een collectief warmtenet. Via zo’n warmtenet krijgen gebouwen duurzame warmte,
Samen naar een visie op duurzame warmte
• Ook moeten we ervoor zorgen dat de kosten van
zoals aardwarmte. In een aantal andere buurten zijn een
Deze warmtevisie is een eerste schets van hoe wij heel
de overstap naar aardgasvrij overal zo laag mogelijk
collectief warmtenet en een individuele volledig elektrische
de gemeente Leeuwarden aardgasvrij willen maken.
blijven. Zo houden we deze transitie voor alle inwoners
oplossing beide goede opties. Om een elektrische
Aardgasvrij betekent dat we niet meer verwarmen en koken
betaalbaar.
oplossing toe te kunnen passen, zal netverzwaring
met aardgas. In plaats daarvan gebruiken we duurzame energiebronnen. Hier zijn twee redenen voor. Bij het verbranden van aardgas komt CO2 vrij en die uitstoot draagt
• Het benutten van koppelkansen met andere
waarschijnlijk nodig zijn.
werkzaamheden is hierbij een belangrijk aandachtspunt. • Het technische deel van de opgave betreft het goed
Maatwerk via buurtplannen
bij aan de klimaatverandering. Daarnaast brengt gaswinning
kunnen toepassen van alternatieven voor aardgas, zoals
In deze warmtevisie maken wij onderscheid tussen buurten
problemen met zich mee, zoals we in Groningen duidelijk
warmtenetten, groen gas en elektrische warmtepompen.
die kansrijk zijn om vóór 2030 aardgasvrij te worden (zie
hebben kunnen zien. Het opstellen van de visie hebben wij als gemeente niet alleen gedaan. Inwoners, bedrijven, woningcorporaties en andere belanghebbenden zijn er actief bij betrokken. Hiervoor zijn onder meer een enquête,
• Verder is er een sociale kant: iedereen moet kunnen meedoen en meedenken. • Tot slot heeft de gemeente middelen nodig om regie te voeren en aan betrokkenen ondersteuning te bieden.
figuur 1: warmteopties) en buurten die we pas ná 2030 een alternatief voor aardgas geven. Voor deze laatste groep geldt bijvoorbeeld dat er nu nog geen koppelkansen of plannen voor een warmtenet zijn.
gespreksavonden, interviews en een klankbordgroep Duurzame warmteopties in kaart gebracht
Voor elke buurt stellen we een buurtplan op. Om tot een
Welk alternatief voor aardgas het beste te benutten
doordacht, breed gedragen en realistisch plan te komen,
Stap voor stap deze opgave realiseren
is, hangt af van de betreffende buurt. In buurten met
doen wij dat samen met alle belanghebbende uit de
Ons doel is om in 2030 49% minder CO2 uit te stoten dan
veel nieuwere gebouwen heeft een individuele volledig
betreffende buurt. Het opstellen van de buurtplannen
in 1990. In 2050 willen we zelfs helemaal onafhankelijk
elektrische oplossing de voorkeur. Doordat deze gebouwen
is onderdeel van onze campagne ‘Stap voor stap naar
zijn van fossiele brandstoffen, waaronder aardgas. Dat is
goed geïsoleerd zijn, is relatief weinig energie nodig om
aardgasvrij’. Met deze campagne willen we bovenal
een grote opgave, die wij stap voor stap uitvoeren.
ze te verwarmen. Dit gebeurt met een warmtepomp.
inwoners en andere belanghebbenden goed en op tijd
• Het begint met de vraag naar warmte te laten dalen,
Ook in sommige andere buurten is zo’n oplossing een
informeren over wat nodig is voor de overstap. Dat is waar
bijvoorbeeld door woningen en andere gebouwen beter
geschikte optie, maar dan in combinatie met duurzaam
we als gemeente veel waarde aan hechten.
te isoleren.
gas. Er zijn ook buurten waar de voorkeur uitgaat naar
ingezet.
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
5
Leeuwarden
Hijum
Kansrijke buurten voor 2030
Legenda Individueel: Geheel elektrisch
Stiens
Individueel: (hybride) warmtepomp samen met duurzaam gas Koarnjum Collectief: Warmtenet Collectief warmtenet en individuele oplossingen zijn beide in beeld Vrijheidswijk-West
Hijum Valeriuskwartier
Helicon De Zwette IV Businesspark
Bilgaard
Heechterp
Leeuwarden
Collectief warmtenet en duurzaam
Camminghaburen Noord
gas zijn beide in beeld
Centrum
Kansrijke buurten voor 2030
Alle opties zijn nog in beeld
Harlingervaart Noord
De Zwette III Schenkeschans
Oranjewijk
De Zwette II Zwettehaven De Zwette V Newton
Kansrijke buurt voor 2030
Legenda
Aldlân West
Nijlân
Rapenburg De Zwette I Harlingervaart
Individueel: Geheel elektrisch
Stiens Huns
Individueel: (hybride) warmtepomp Wergea
Leons
samen met duurzaam gas
Koarnjum
Wytgaard
Baard
Collectief: Warmtenet
Easterlittens
Collectief warmtenet en individuele oplossingen zijn beide in beeld
Reduzum
Vrijheidswijk-West Bilgaard
Heechterp Valeriuskwartier Grou Helicon De Zwette IV Businesspark Harlingervaart Noord
Camminghaburen Noord
Centrum
De Zwette III Schenkeschans
Oranjewijk
Jirnsum
De Zwette II Zwettehaven Figuur 1: Warmteopties De Zwette V Newton
Nijlân
Collectief warmtenet en duurzaam gas zijn beide in beeld Alle opties zijn nog in beeld Kansrijke buurt voor 2030
Aldlân West Rapenburg
6
De Zwette I Harlingervaart
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
INHOUDSOPGAVE
1.
Inleiding
8
2.
De opgave en de context van de transitie
11
3.
UItgangspunten voor de transitie
19
4.
Warmteopties en kansrijke buurten tot 2030
21
5.
Van kansrijke buurten naar handelingsperspectieven
29
6.
activiteiten, organisatie en financiën
35
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
7
1. INLEIDING
Duurzame warmteopties per buurt In deze warmtevisie geven we per buurt en dorp aan wat onze huizen binnen. Toch maken wij voor Leeuwarden een
het alternatief voor aardgas kan zijn voor het verwarmen
visie voor de overstap naar een aardgasvrije samenleving
van huizen en hoe snel de overstap te maken is. Daarnaast
(warmtetransitie). Waarom?
gaan we in op wat de randvoorwaarden en belangrijkste principes voor de warmtetransitie in de gemeente
Tegengaan gevolgen klimaatverandering
Leeuwarden zijn. Hoe maken we het voor alle inwoners
De afgelopen zomers hebben we in ons eigen land
mogelijk? Waar zitten blokkades en uitdagingen? Hoe
kunnen zien wat de gevolgen zijn van de opwarming van
komen we hierover in gesprek en kunnen we oplossingen
de aarde. Denk aan de droge, hete zomer van 2020 en de
aandragen?
overstromingen en lange regenbuien in 2021. Een van de oorzaken van deze opwarming is onze CO2-uitstoot. Ook
Warmtevisie geeft eerste schets richting aardgasvrij
bij het verbranden van aardgas komt CO2 vrij. Die uitstoot
Leeuwarden
willen we flink omlaag brengen.
Het is een grote transitie die veel invloed heeft op het dagelijks leven van onze inwoners, daar zijn we ons van
Gaskraan gaat dicht
bewust. De gemeente heeft op dit moment ook nog
Een tweede reden om te werken aan een aardgasvrij
niet alle antwoorden en zeker niet oneindige middelen.
Leeuwarden is de situatie in Groningen. Vanwege alle
Wij gaan aan de slag met de kennis en middelen die
problemen die door de gaswinning zijn ontstaan, is met
we nu hebben. Deze visie is een eerste schets van hoe
de Groningers afgesproken dat de gaskraan daar dichtgaat.
Leeuwarden aardgasvrij te maken is. Een basis voor het
Wij willen dat over een tijdje hetzelfde gebeurt met de
gesprek en een richting die we kunnen volgen. We weten
gaskraan in Fryslân. Daarom zijn we op zoek naar goede
ook dat de overgang naar aardgasvrij afhankelijk is van
Waarom een warmtevisie?
alternatieven voor aardgas. Dat vraagt om een visie op de
nieuwe technologische ontwikkelingen, landelijk beleid en
Het is iets meer dan vijftig jaar geleden dat de laatste
technische mogelijkheden en waar die het beste passen.
kansen die we tegenkomen. Wij willen klaar zijn om goed
gemeente in Nederland overging van kolen en stadsgas op
Ook vraagt het om een visie op de voorwaarden waaronder
in te kunnen spelen op die ontwikkelingen en kansen. En
aardgas. Hierdoor kwam het verwarmen van een woning
we deze overstap maken. Hoe kan het voor iedereen
we willen de warmtevisie kunnen bijstellen wanneer dat
en koken met gas binnen ieders bereik. We zijn er allemaal
werken, welke gevolgen heeft het en wat is een goede
nodig is. We verwachten dat we de visie in ieder geval
aan gewend: het is schoon, comfortabel en komt makkelijk
timing?
iedere vijf jaar actueel maken.
We maken de overstap naar duurzame en comfortabele alternatieven om onze woningen te verwarmen.
8
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
1.1
Hoe is de visie tot stand gekomen?
van de gemeente (Noord, Midden en Zuid) digitale gespreksavonden georganiseerd. Hierbij zijn de kansrijke
Een van de belangrijkste principes voor de transitie is
alternatieve warmtebronnen (technieken) toegelicht.
‘samenwerken’: de overstap raakt ons allemaal en niemand
Daarna konden inwoners met de gemeente en met elkaar
kan dit alleen. We hebben verschillende manieren gebruikt
in gesprek over wat belangrijk is bij de overstap naar
om input te krijgen voor deze visie en om het gesprek
aardgasvrij. Ook konden zij vragen stellen aan experts en de
aan te gaan over de opgave. Corona maakte het er niet
wethouder. Een verslag van deze gesprekken is te vinden
makkelijker op, maar we hebben dankzij nieuwe digitale
in bijlage 3. De gespreksavonden zijn ook terug te zien
technieken toch veel informatie kunnen ophalen en
via de volgende link: (https://energieloketleeuwarden.nl/
bespreken. Al die input is verwerkt in deze visie.
terugkijken-gespreksavonden-aardgasvrij-wonen/)
Inwoners hebben meegedacht
Interviews met belanghebbenden
Om de uitgangspunten voor deze visie helder te krijgen,
Naast inwoners zijn ook andere belanghebbenden
hebben we via een enquête eerst inbreng van inwoners
gevraagd om input te leveren. Deze belanghebbenden zijn
gevraagd. Deze enquête is in mei 2021 online verspreid
geïnterviewd om erachter te komen:
en had 1049 respondenten. Hieruit kwam onder andere
• Wat zij zelf doen op het gebied van duurzaamheid;
naar voren dat inwoners betaalbaarheid belangrijk vinden.
• Wat ze belangrijk vinden bij de transitie naar aardgasvrij;
Daarnaast hebben zij graag een positieve invloed op het
• Met welke concrete projecten ze zich bezighouden.
1.2
Leeswijzer
Deze warmtevisie begint met hoofdstuk 2 ‘De opgave en
milieu. Verder vinden ze dat de transitie stap voor stap moet gebeuren; neem de tijd. Een uitgebreid overzicht van de
Tijdens diverse digitale informatie- en gespreksavonden konden inwoners in gesprek over wat belangrijk is bij de overstap naar aardgasvrij.
Een overzicht van belanghebbenden is te vinden in bijlage 1.
de context van de transitie’. Hierin gaat het om de opgave en het kader waarbinnen deze opgave zich afspeelt.
enquête en de resultaten is te vinden in bijlage 2. Klankbordgroep
Hoofdstuk 3 ‘Uitgangspunten voor de transitie’ gaat over
Tijdens een digitale informatieavond (webinar) voor
Tijdens het opstellen van deze warmtevisie hebben
de randvoorwaarden en belangrijkste principes voor de
alle inwoners van de gemeente Leeuwarden, zijn de
belanghebbenden, inwoners en bedrijven meegedacht in de
warmtetransitie in de gemeente. Hoofdstuk 4 schetst
onderwerpen duurzaamheid en aardgasvrij extra toegelicht.
vorm van een klankbordgroep. Bijlage 1 geeft een overzicht
een beeld van de kansrijke buurten en de verschillende
Op deze avond kwamen onder andere initiatiefnemers uit
van welke partijen wanneer en op welke manier betrokken
alternatieven voor aardgas per buurt. Tot slot gaan we in
de mienskip zelf aan het woord om hun ervaringen te delen.
zijn.
hoofdstuk 5 in op de uitvoering. Hoe gaan we straks verder
Op 7, 14 en 22 juni zijn voor de verschillende deelgebieden
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
met deze opgave? Hoe krijgt dat vorm in de eerste buurten?
9
Gemeente Leeuwarden Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden Voor 10 elke buurt (elke wijk en elk dorp) stellen we samen met inwoners, ondernemers en organisaties in de betreffende buurt een buurtplan |op.
2. DE OPGAVE EN DE CONTEXT VAN DE TRANSITIE
2) Op gemeentelijk niveau met deze Warmtevisie. De visie beschrijft hoe wij als gemeente, samen met
We sluiten met de warmtevisie aan bij internationaal
De invoering van de Warmtewet 2.0
belanghebbenden en inwoners, werken aan een
beleid
Volgens planning wordt de Warmtewet 2.0 in 2022
aardgasvrije omgeving.
In december 2015 heeft Nederland ingestemd met een
ingevoerd. Deze vernieuwde wet kan invloed hebben op
nieuw klimaatakkoord van de Verenigde Naties. Het doel
lokale beslissingen. Belangrijke punten in de warmtewet zijn
3) Voor elke buurt (elke wijk en elk dorp) waar we
van dit akkoord is om het opwarmen van de aarde te
onder andere het tarief van warmte en de (ont)koppeling
starten met de transitie stellen we een concreet plan
beperken tot ruim onder de 2 graden Celsius. Dit betekent
met aardgas, de rol van de gemeente bij het aansluiten van
van aanpak op, oftewel een uitvoeringsplan. Deze
dat Nederland, net als alle andere landen, een flinke
buurten en een CO2-norm voor warmtenetten.
plannen maken we samen met inwoners, ondernemers
inspanning moet leveren om deze opwarming tegen te
en organisaties in de betreffende buurt. In deze Regierol in opstellen Warmtevisie
uitvoeringsplannen maken wij een definitieve keuze voor
Gemeenten hebben een belangrijke regierol bij deze
het warmtealternatief en geven we gedetailleerd aan
49% minder CO2 uitstoot
overgang naar een aardgasvrije omgeving. Ze zijn daarom
wat de kosten zijn. De eerste stapjes naar aardgasvrije
Het kabinet heeft in het regeerakkoord van 2017
gevraagd om voor 2022 een visie op te stellen. Deze visie
buurten zijn al gezet. Samen met verschillende
aangegeven dat de uitstoot van broeikasgassen in 2030
richt zich vooral op technische aspecten van de transitie:
initiatieven in de gemeente is ervaring opgedaan met
met 49% verminderd moet zijn ten opzichte van 1990. In
wat zijn de mogelijke alternatieven voor aardgas?
het maken van plannen en het aanvragen van subsidie
gaan.
2020 is dit nog beter verankerd door het vastteleggen in
in het kader van het landelijke ‘Programma aardgasvrije
wetgeving; de Klimaatwet. In deze wet is het doel van 49%
In de gemeente Leeuwarden zijn er plannen op 3 niveaus:
wijken’ (PAW). Deze ervaringen zijn verwerkt in de
minder CO2 vastgelegd. Om invulling te geven aan dit doel,
1) Regionaal met de Regionale Energie Strategie
route naar uitvoeringsplannen die in hoofdstuk 6 staat
is het nationale Klimaatakkoord opgesteld. Hierin staan
(RES). Op 2 juni 2021 is de gemeenteraad akkoord
beschreven. Ook deze initiatieven blijven we begeleiden
afspraken die de overheid, organisaties en bedrijven samen
gegaan met de RES 1.0 voor Fryslân. Onderdeel van de
en ondersteunen naar uitvoeringsplannen.
hebben gemaakt. Een van die afspraken is om ervoor
RES is de Regionale Structuur Warmte (RSW). Hierin
te zorgen dat we in 2050 een ‘aardgasvrije gebouwde
staat geschetst wat de kansen en knelpunten zijn om
omgeving’ hebben. Deze overgang naar een aardgasvrije
de regio Fryslân duurzaam te verwarmen. Deze eerste
omgeving is gigantisch en heeft effect op bijna 8 miljoen
RSW is zo de start van de verkenning op het gebied van
woningen in Nederland.
warmte.
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
11
Totale uitstoot 924 Kton CO2
100%
Gebouwde omgeving
Mobiliteit
Industrie
Landbouw
37%
22%
18%
23%
Aardgas- en warmteverbruik en overige broeikasgassen
Brandstof verbruik
Energiegebruik 80%
Energiegebruik 5%
Woningen 54%
Afvalbeheer (overige broeikasgassen) 12%
Mest (overige broeikasgassen) 17%
Utiliteit 46%
Overige industrie CO2 en overige broekasgassen 8%
Landbewerking (overige broeikasgassen) 27% Fermentatie (veeteelt) (overige broeikasgassen) 51%
Figuur 1: overzicht van de CO2-uitstoot in 2018 per sector in verhouding tot de totale uitstoot van de gemeente Leeuwarden in 2018 (Bron: Energy Transition Model)
2.1
De Leeuwarder ambitie, transitieopgave en kansen
De ambitie is groot. Als we kijken naar de totale CO2-
Woningen en gebouwen stap voor stap aardgasvrij
uitstoot van Leeuwarden in 2018, zien we dat de
Ongeveer 63.000 huishoudens en 14.000
gebouwde omgeving zorgde voor 37% van de totale CO2-
utiliteitsgebouwen (kantoren, scholen, ziekenhuizen,
2.1.1 Ambitie en CO2-opgave
uitstoot (figuur 1). In de afgelopen jaren zijn al stappen
fabrieken enzovoort.) moeten in de komende tientallen
Onze ambitie is om in 2030 49% minder CO2 uit te
gezet om de CO2-uitstoot te verminderen. In totaal is
jaren aardgasvrij worden gemaakt. Dat doen we stap voor
stoten dan in 1990. In 2050 willen we onafhankelijk
4,4% van de woningen in Leeuwarden aardgasvrij . Dit
stap. Dat kan op individueel gebouwniveau: een gebouw
zijn van fossiele brandstoffen, waaronder aardgas. Deze
zijn vooral nieuwbouwwoningen en koplopers die zelf
verbruikt steeds minder aardgas. Dat kan ook op buurt-/
doelstellingen komen uit de door de raad in 2021
stappen hebben gezet om aardgasvrij te wonen. Het
blokniveau: een buurt gaat in één keer van het aardgas af.
vastgestelde Leeuwarder Energie Agenda (LEA). In de
aardgasverbruik is in de afgelopen jaren gedaald, terwijl
Beide strategieën worden ingezet afhankelijk van wat waar
aanloop naar de LEA heeft het college ook een Warmtegids
het aantal gebouwen is toegenomen. Dit komt deels door
haalbaar is.
vastgesteld. Hierin staat geschetst wat de rol is van de
energiebesparing en deels door aardgasvrije nieuwbouw.
1
gemeente bij de warmtetransitie. 1 www.cbs.nl
12
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
Kansrijke buurten tot 2030 In de LEA staat onze ambitie om tot 2024 voor 10.000 woningen en 5.000 overige gebouwen2 uitvoeringsplannen te maken en in 2030 1100 TJ energie te besparen. De exacte verdeling tussen de woningen en overige gebouwen is afhankelijk van de kansen. Deze visie laat zien dat de kansen om dat doel te halen er zijn. Uit de eerste analyse in deze visie blijkt dat verdeeld over verschillende buurten 13.875 WEQ kansrijk zijn om tot 2030 aardgasvrij te maken. Als het aardgasvrij maken van deze gebouwen slaagt, dan levert dit een besparing op van ca 497 TJ. De overige 603 TJ moet buiten deze buurtaanpak bespaard worden. Denk hierbij aan buurtgerichte isolatie campagnes, de inzet van Energiecoaches, gemeente brede besparing en het stimulerend toezicht energiebesparing bij bedrijven. Bijlage 8 geeft een overzicht van de kansrijke buurten. Het doel is alleen haalbaar onder de voorwaarden die
De uitrol van het warmtenet biedt Leeuwarden de kans om in 2030 tot 40.000 gebouwen, duurzame warmte te leveren. Foto: ondertekening samenwerkingsovereenkomst.
we hebben gesteld (paragraaf 6.3). De grootste kansen liggen bij de aansluiting op een warmtenet. Bij verdere
Uitrol warmtenet extra kans
2.1.2 De energiebesparingsopgave
uitrol van een warmtenet is het tot 2024 mogelijk om,
Om de gewenste CO2-vermindering voor 2030 te halen,
Een belangrijke stap bij de overgang naar aardgasvrij is het
naast de eerste bedrijfsgebouwen, nog 6.000 woningen
is meer nodig. Het doel is haalbaar met een combinatie
verminderen van het gebruik van aardgas. Dit kan door de
aan te sluiten. Voor de overige gebouwen zijn er tot 2024
van een verdere uitrol van het warmtenet en steeds meer
vraag naar warmte per persoon te laten dalen, bijvoorbeeld
naast een warmtenet andere warmteopties. Deze staan
besparen in dezelfde aantallen en hetzelfde tempo als tot
door mensen aan te sporen om vaker een trui aan te
aangegeven in hoofdstuk 4.
2024. In 2030 kan een warmtenet 30.000 tot 40.000
trekken en woningen beter te isoleren. Voorbeelden uit de
gebouwen duurzame warmte leveren. Net als in de LEA
praktijk laten zien dat hiermee vele kubieke meters aan
kiezen we ervoor om ons in deze eerste warmtevisie te
aardgas te besparen zijn én dat zo meer comfort ontstaat,
concentreren op de meest kansrijke buurten. Met het
als de woning goed geventileerd wordt.
2 Het betreft hier ‘woningequivalenten’ (WEQ): waar 1 ‘woningequivalent’ overeenkomt met het energieverbruik van 1 gemiddelde woning (59,66 GJ/ per jaar) Bron: SETTuP. Bedrijfsgebouwen tellen in aantal WEQ-en mee als hun energieverbruik gedeeld door 59GJ. Daarmee komt 5000
actueel maken van deze visie in 2026 kunnen we andere
WEQ overeen met bijvoorbeeld 5 hele grote bedrijfsgebouwen.
buurten als kansrijk benoemen.
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
13
‘No regret’ maatregelen
partijen is een vervolgvraag. Voor deze vraag wordt landelijk
opties. Voorbeelden daarvan zijn warmtenetten, duurzaam
Iedere gebouwbezitter zou dus een aantal
onder de nieuwe Warmtewet 2.0 naar oplossingen gezocht.
gas en elektrische warmtepompen. In paragraaf 4.1 staan
basismaatregelen moeten nemen voor het onderhoud van
Op dit moment zien we dat de transitie nog bijna nergens
deze opties toegelicht. Ze bieden wel een alternatief voor
zijn of haar pand. We noemen dit ‘no regret’-maatregelen.
financieel helemaal uit kan. De transitie kan alleen goed
aardgas, maar zijn niet zonder uitdagingen.
Dit zijn maatregelen waar je geen spijt van kunt hebben en
verlopen als voor zowel inwoners als andere betrokken
die je ongeacht de keuze voor een alternatief voor aardgas
partijen een passende business case te maken is. Om
• Bij ‘groen gas’ is de opgave om het beschikbaar te
kan nemen. In bijlage 9 is een overzicht te vinden van deze
een goede business case te maken, is steun vanuit de
krijgen voor de gebouwde omgeving. Daarnaast zit er
maatregelen.
Rijksoverheid nodig.
een limiet aan de productie van dit duurzaam gas. • Voor een elektrische oplossing geldt dat het
2.1.3 De financiële opgave
Keuze opties
elektriciteitsnet niet overal sterk genoeg is. Hier ligt een
De overstap naar aardgasvrij vraagt om een bijdrage van
Om de transitie maatschappelijk betaalbaar te houden, is
opgave voor Liander. Bovendien is deze oplossing niet
alle betrokken partijen in de gemeente Leeuwarden. We
het belangrijk dat we bij de overstap naar aardgasvrij zoveel
overal even betaalbaar doordat sommige huizen slecht
willen dat die overstap naar aardgasvrij voor iedereen,
mogelijk de route volgen die in deze visie is geschetst. Het
geïsoleerd zijn.
inwoners en andere betrokkenen, betaalbaar is.
is een opgave om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk
• Voor een warmtenet geldt dat dit in verband met de al
Betaalbaarheid bekijken we van twee kanten: de totale
gebouweigenaren kiezen voor de optie met de laagste
aanwezige infrastructuur niet overal ondergronds in te
maatschappelijke kosten en de individuele kosten voor de
maatschappelijke kosten. Want hoe meer eigenaren kiezen
passen is.
gebouweigenaar en/of bewoner/huurder.
voor een andere optie, hoe moeilijker we die laagste kosten voor de rest van de gemeente kunnen garanderen.
Deze technische randvoorwaarden en opgaves zijn zoveel
Laagste maatschappelijke kosten
De individuele financiële opgave voor gebouweigenaren is
mogelijk verwerkt in de analyse. Het is onvermijdelijk dat
Met het Nederlandse Klimaatakkoord is afgesproken dat de
afhankelijk van hoe goed het pand onderhouden is en van
bij het toepassen van alternatieven voor aardgas opgaves
warmtevisie uitgaat van de laagste maatschappelijke kosten
hoeveel investeringen er al zijn gedaan voor het besparen
blijven bestaan.
van de hele warmteketen. Maatschappelijke kosten zijn
van energie. Denk bij dit laatste bijvoorbeeld aan schil-
bijvoorbeeld de kosten van de aanleg van een warmtenet.
isolatie en dubbel glas.
2.1.5 De sociale opgave
Of van de verzwaring van de elektriciteitsnetten om aan de toegenomen vraag te kunnen voldoen. Wij hebben
De transitie wordt vaak vooral gezien als een technische 2.1.4 De technische opgave
opgave. Maar het is ook een sociaal-maatschappelijke
voor deze visie in kaart gebracht welke alternatieven voor
opgave. De overgang naar een alternatief voor aardgas
aardgas tegen de laagst mogelijke maatschappelijke kosten
Alternatieven voor aardgas
raakt mensen tot achter de voordeur en in hun
te benutten zijn. De verdeling van kosten en dekking over
Als alternatief voor aardgas overwegen we verschillende
portemonnee. De prijs van aardgas stijgt en juist mensen
14
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
die weinig te besteden hebben en weinig invloed hebben op waar zij wonen, worden de komende jaren hiermee geconfronteerd. Voorkomen van energiearmoede Daarnaast is er in verschillende buurten sprake van ‘energiearmoede’ dit wordt vaak gemeten als huishoudens met enerzijds een laag inkomen en anderzijds óf hoge energiekosten óf een woning met een relatief lage energetische kwaliteit. We weten door onze jarenlange ervaring met de Energiecoach voor mensen met een laag inkomen hoe groot de energiearmoede kan zijn. We hebben een opgave om juist de minder zelfredzame inwoners goed te begeleiden bij deze transitie en waar mogelijk energiearmoede te voorkomen. De tijd nemen voor maatwerk per buurt Bij de keuze voor een buurtaanpak is de opgave om iedereen in een buurt mee te laten doen met de transitie. Het is aan de gemeente om hierbij te ondersteunen en stimuleren. Dit vraagt in veel gevallen om maatwerk. Iedere buurt, woning en woonsituatie is anders en vraagt om een andere aanpak. ‘Neem de tijd’ zeiden onze inwoners hierover. 2.1.6 De opgave voor de gemeentelijke organisatie In het klimaatakkoord staat dat gemeenten verantwoordelijk Mede door de inzet van Energiecoaches voor mensen met een laag inkomen, willen we energiearmoede voorkomen.
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
zijn voor de energietransitie in de gebouwde omgeving.
15
Bij elkaar moeten landelijk 7 miljoen gebouwen duurzame
te liggen. Ook voor Leeuwarden geldt dat we de organisatie
Gemeentelijke visie op de schaal van buurten
warmte krijgen. Op het gebied van duurzaamheid is dit
van deze opgave en de financiële ondersteuning van
De warmtevisie is een visie voor heel de gemeente die per
de meest ingewikkelde transitie die er is. Een die alle
gebouweigenaren niet zelf kunnen betalen. Het is belangrijk
buurt laat zien hoe en wanneer die aardgasvrij te maken
Nederlanders raakt. Het is de transitie die het draagvlak
dat we op 1 januari 2022 van start kunnen gaan met de
is. ‘Buurt’ is hier opgevat als breed begrip; het gaat ook om
voor klimaatbeleid maakt of breekt. Wij hebben echt de
uitvoering.
wijken en dorpen. Hierbij is de volgende toelichting van
volle 30 jaar nodig om buurt voor buurt een alternatieve
belang: 2.1.7 De kansen
infrastructuur voor aardgas op te bouwen.
Naast een heleboel uitdagingen en opgaven biedt de
• De transitiekaart geeft een beeld op buurtniveau
Extra organisatie en uitvoeringsbudget nodig
transitie ook kansen. Nationaal wordt verwacht dat de
Afwijkende gebouwtypen binnen de buurten, zoals
Gemeenten hebben vandaag de dag niet de mankracht
energietransitie voor meer werkgelegenheid zorgt in de
een boerderij uit 1925 in een wijk uit 2005, zijn niet
om hierover meteen de regie te voeren en de uitvoering
installatiesector, de grond-, weg- en waterbouw en de
zichtbaar op de kaart. Deze specifieke situaties en
te ondersteunen. Met het Klimaatakkoord is afgesproken
technische advisering. Bij deze groei in werkgelegenheid is
uitzonderingen behandelen we in een latere fase in de
dat gemeenten een vergoeding krijgen voor de kosten die
het wel belangrijk dat er ook genoeg personeel is in deze
uitvoeringsplannen.
ze maken voor deze nieuwe taak. De kosten zijn in beeld
sectoren. Daarnaast kan de transitie voor een economische
gebracht door de Raad van Openbaar Bestuur (ROB). Voor
impuls zorgen, een startmotor zijn voor vernieuwing en een
De warmtevisie geeft een beeld van de aardgasvrije
2022 worden ze landelijk geschat op ruim 400 miljoen
schone duurzame leefomgeving.
infrastructuur per buurt zonder daarbij nu al een harde
• Keuzes voor warmtebron liggen niet vast
euro. Op basis van het onderliggende onderzoek is de
keuze te maken voor de energiebronnen. De visie houdt
verwachting dat de kosten richting 2030 stijgen naar een
rekening met de kansen voor verduurzaming van de
3
klein miljard. Het Rijk heeft het ROB-advies nooit in twijfel
2.2
Afbakening van de scope
bronnen die deze infrastructuren voeden. • Tempo bepaalt buurt zelf
getrokken, maar laat de uitvoering ervan liggen tot het Dit is de eerste warmtevisie die de gemeente Leeuwarden
Het tempo waarin een buurt aardgasvrij kan worden,
maakt. Het doel is richting geven en een leidraad zijn
bepaalt de buurt zelf. In de ene buurt gaat dat collectief
Alle gemeenten, waaronder Leeuwarden, hebben inmiddels
voor het gesprek. Voor deze visie is een eerste onderzoek
en in fases, in de andere buurt individueel en op
hun huiswerk gedaan. Maar nu heeft onze gemeente voor
gedaan naar de mogelijke en beschikbare alternatieven
daarvoor logische momenten.
de opgave extra geld nodig. Zonder uitvoeringsgeld komen
voor aardgas. In deze paragraaf geven we de verschillende
de plannen die tot al die verduurzaamde huizen leiden stil
onderdelen van de visie aan, en wat in een later stadium
De kaarten en afbeeldingen in deze warmtevisie zijn
wordt uitgewerkt of beslist.
ingericht volgens de CBS-buurten. De aanpak is niet
nieuwe kabinet aantreedt.
3 Van AnderssonElffersFelix
16
• ‘Buurt’ is breed begrip
gebonden aan die CBS-grenzen. Een initiatief kan
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
dus ook buiten een CBS-buurt plaatsvinden. De CBSgrenzen zijn bedoeld om richting te geven aan de opgave. • Kaart toont ‘voorkeursalternatief’ De kaart in deze warmtevisie geeft een voorkeursalternatief aan voor een hele buurt. Maar binnen buurten zijn vaak verschillen. Er kunnen oudere en nieuwere gebouwen en verschillende soorten eigenaren zijn. Voor delen van een buurt kunnen andere aardgasvrije oplossingen beter zijn. Voor gebouwen zijn er bijvoorbeeld andere voorkeursoplossingen dan voor woningen. Maatschappelijke kosten en betaalbaarheid voor de eindgebruikers Met het Nederlandse Klimaatakkoord is afgesproken dat de warmtevisie uitgaat van de laagste maatschappelijke kosten van de hele warmteketen. Door de laagste maatschappelijke kosten als uitgangspunt te nemen, brengen we de betaalbaarheid voor inwoners dichterbij.
Het tempo waarin een buurt aardgasvrij kan worden, bepaalt de buurt zelf. Er zijn lokale initiatieven die nu al stappen zetten om aardgasvrij te worden. (bijvoorbeeld de Oranjewijk)
Wat de effecten zijn voor individuen en hoe de kostenverdeling er precies uit gaat zien, is iets wat we nu nog niet kunnen zeggen. De nieuwe Warmtewet 2.0 regelt
bedrijventerrein en een cluster van meerdere dorpen. Dat
Ook willen we lokale initiatieven die passen binnen de
straks waarschijnlijk kwesties als de tariefregulering en
neemt niet weg dat steeds meer eigenaren zelf de stap
uitgangspunten van deze warmtevisie stimuleren. Het kan
subsidies en energieleningen.
naar aardgasvrij zetten en dat het verder beperken van de
dus zijn, dat in buurten die nu nog niet zijn weergegeven
warmtevraag in heel de gemeente belangrijk is.
als kansrijk voor 2030, toch al stappen worden gezet
Goed wacht niet op beter
We moeten rekening houden met flexibiliteit bij de
richting aardgasvrij.
Wij starten met de aanpak in 14 buurten, waaronder een
uitvoering, blijven leren en ruimte houden voor innovatie.
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
17
Bij de uitvoering van werkzaamheden sluiten we aan bij logische momenten. Het gaat om koppelkansen: werk met werk maken. Wij houden daarbij rekening met bijvoorbeeld vervangingsmomenten 18aardgasleidingen en werkzaamheden in de openbare ruimte. Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden van de
3. UITGANGSPUNTEN VOOR DE TRANSITIE De overgang van aardgas naar alternatieven raakt heel de
3) De warmtevoorziening is betrouwbaar en duurzaam
5) Stap voor stap
gemeente Leeuwarden. We moeten daarom aandacht
Het is en blijft belangrijk dat inwoners kunnen
Wij willen de warmtetransitie stap voor stap laten
houden voor wat belangrijk is bij deze grote transitie. In
rekenen op ‘betrouwbare’ warmte, oftewel duurzame
plaatsvinden. Het tempo is een van de grootste zorgen
het voorjaar zijn hierover veel gesprekken gevoerd en is
oplossingen met zekerheid van levering. We kiezen voor
die uit de enquête naar voren kwam. We streven naar
een enquête gehouden. Al deze input heeft geleid tot de
alternatieven voor aardgas waarvan we weten dat ze
een realistische visie op de transitie, die rekening houdt
volgende uitgangspunten.
werken en toekomstbestendig zijn.
met de uitvoerbaarheid, de beschikbare mankracht en de financiële haalbaarheid.
1) Betaalbaar
4) We maken gebruik van logische momenten
De energierekening moet voor alle inwoners betaalbaar
Bij de uitvoering en het bepalen van de volgorde
blijven. De energiearmoede moet niet toenemen, hier
van buurten is het van belang om zoveel mogelijk
We zijn zorgvuldig en transparant. Dat betekent we op
werken wij aan met o.a. de Energiecoaches en isolatie
aan te sluiten bij logische momenten. Het gaat
tijd informatie verschaffen. Zo kunnen alle betrokkenen
acties. Wij zetten in op oplossingen met de laagste
om koppelkansen: werk met werk maken.
de juiste afwegingen maken.
maatschappelijke kosten.
Wij houden daarbij rekening met bijvoorbeeld
6) Zorgvuldig en transparant
vervangingsmomenten van de aardgasleidingen,
Samen geven deze 6 uitgangspunten een beeld van waar
onderhoudsplannen van gebouwen en
het bij de warmtetransitie om draait. Wij zijn ons ervan
De overstap naar een aardgasvrije omgeving maken we
werkzaamheden in de openbare ruimte. Zo willen we
bewust dat bepaalde punten niet altijd samengaan. Denk
samen met inwoners, ondernemers, woningcorporaties,
zinloze investeringen voorkomen en kansen pakken
bijvoorbeeld aan betaalbaarheid en duurzame oplossingen.
energie coöperaties en andere belanghebbende.
om kosten te besparen. We rekenen erop dat ook
We hebben gezocht naar een goede balans tussen alle
Iedereen moet kunnen meedenken en meedoen.
gebouweigenaren dit uitgangspunt toepassen bij het
uitgangspunten. In deze warmtevisie staat beschreven
Bij zowel het maken van buurtplannen als de
onderhoud van hun gebouwen.
welke afwegingen we daarbij hebben gemaakt.
2) Samenwerken
uitvoering daarvan is daarom afstemming nodig. Dit vraagt om genoeg kennis en betrokkenheid van alle belanghebbenden.
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
19
20 geothermieboring Warmte voor Leeuwarden Bezoek
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
4. WARMTEOPTIES EN KANSRIJKE BUURTEN TOT 2030 In dit hoofdstuk geven wij per buurt aan wat het aardgasvrije alternatief kan zijn voor het verwarmen en koken met aardgas. Deze alternatieven noemen we warmteopties. Ook laten we zien welke buurten kansrijk zijn om tot 2030 mee aan de slag te gaan. Welke warmteoptie waar het beste toe te passen is, is geanalyseerd met het SETuP model. Dit is een model dat alle data van o.a. gebouwen en energieverbruik en beschikbaarheid van alternatieve brandstoffen per buurt een waarde geeft. De achterliggende criteria staan in paragraaf 4.2. Het resultaat is een kaart met per gebied het meest kansrijke alternatief voor aardgas.
4.1
Warmteopties
We gaan in deze paragraaf uit van de nu bekende warmteopties, uiteraard volgen we de ontwikkelingen en innovaties in de markt. Deze zullen wellicht in een volgende versie van de visie worden opgenomen.
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
21
Individueel: Geheel elektrisch Individueel – Geheel elektrisch
Isolatie schillabel B
Zonnepanelen
Voor tapwater wordt een buffervat geplaatst
Elektrisch koken Mogelijk vindt er een netverzwaring plaats
Warmtepomp
Lagetemperatuurradiatoren Deze optie heeft de voorkeur bij nieuwere woningen. Door de goede isolatie van deze woningen is relatief weinig energie nodig om ze te verwarmen. De woning krijgt een (combi)warmtepomp. Deze pomp werkt op stroom en haalt warmte uit de buitenlucht of het grondwater. Hiermee verwarmt ze de woning en het (tap)water (een combiwarmtepomp kan de woning ook koelen). Voor warm tapwater komt er ook een buffervat. De standaardradiatoren maken plaats voor laagtemperatuurradiatoren. Koken gaat elektrisch of met inductie. Voor een deel kunnen zonnepanelen de extra benodigde elektriciteit (duurzaam) leveren. De gasaansluiting is niet meer nodig en wordt verwijderd. 22
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
Individueel: (Hybride) warmtepomp samen Individueel –met (Hybride) duurzaam warmtepomp samen met gas duurzaam gas Isolatie schillabel B
Zonnepanelen Hybride warmtepomp
Groen gas
Mogelijk vindt er een netverzwaring plaats
Elektrisch koken
De woning krijgt een (hybride) warmtepomp. Deze gebruikt (een kleine hoeveelheid) elektriciteit om warmte uit de lucht of de grond te halen. Hiermee verwarmt ze de woning en het (tap) water. Het is niet nodig om de radiatoren hiervoor aan te passen. Koken gaat met duurzaam gas. De gasleiding blijft dus in de woning. Er stroomt alleen geen aardgas meer doorheen, maar duurzaam (groen) gas.
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
23
Collectief warmtenet Collectief – Warmtenet Isolatie schillabel B
Zonnepanelen
Mogelijk vindt er een netverzwaring plaats
Elektrisch koken
Warmtenet gevoed door warmtebronnen Bij een collectief warmtenet wordt de woning verwarmd met duurzame warmte. Denk bijvoorbeeld aan aardwarmte (geothermie),restwarmte van industrie (warmte die fabrieken produceren), aquathermie of een collectieve warmtepomp. Koken gaat elektrisch of met inductie. Warmteleidingen komen de woning binnen in de meterkast. Eén leiding voor de aanvoer van heet water en één voor de afvoer van afgekoeld water. Hiervoor plaatst de warmteleverancier een ‘afleverset’. Deze set komt meestal op de plek van de oude gasaansluiting (die dan niet meer nodig is). Omdat warmte via het warmtenet warm genoeg is voor het verwarmen van de woning en het (tap)water, is het niet nodig om de radiatoren in huis aan te passen. 24
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
4.2
Geen houtstook In de afgelopen jaren is in studies het stoken op hout of
Criteria voor de warmteopties en de kansrijke buurten tot 2030
zetten op onder andere energie besparen, bewustwording en duurzaam gedrag.
houtachtige materialen vaak opgevoerd als alternatief voor aardgas. Vanwege de uitstoot van fijnstof en andere overlast
De gemeente Leeuwarden heeft als doel om in 2050
Zoals eerder benoemd in deze visie, is met een enquête,
is deze optie niet meegenomen in deze visie. Er is geen
onafhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen, dus ook
interviews, een klankbordgroep en gespreksavonden aan
wetgeving die deze optie kan verbieden, maar meerdere
van aardgas. Wij maken onderscheid tussen buurten
inwoners en professionals gevraagd wat zij belangrijk
groepen hebben de gemeente laten weten deze optie af te
die kansrijk zijn om vóór 2030 aardgasvrij te worden en
vinden bij de transitie. Op basis daarvan is een aantal
keuren.
buurten waarbij dat het beste vanáf 2030 kan gebeuren.
criteria opgesteld om per buurt een keuze te maken tussen
Met de eerstgenoemde buurten kunnen we beginnen
de verschillende warmteopties. En om te bepalen welke
na vaststelling van deze visie. In sommige daarvan zijn al
buurten kansrijk zijn om voor 2030 aardgasvrij te worden.
stappen gezet naar aardgasvrij. De tweede groep buurten
Deze criteria staan in bijlage 4 toegelicht. Tabel 1 bevat een
maken we stap voor stap klaar voor de transitie door in te
samenvatting van diezelfde criteria.
Criteria voor kansrijke buurten voor 2030
Korte toelichting
Laagste maatschappelijke kosten
De laagste maatschappelijke kosten zijn de totale kosten die nodig zijn voor de overstap naar aardgasvrij. Denk hierbij aan kosten voor aanpassingen in een woning (zoals het aanbrengen van isolatie), de aanschaf van de techniek (zoals een warmtepomp) en eventuele aanpassingen in de infrastructuur (zoals het verzwaren van elektriciteitsnetten).
Beschikbaarheid van of zicht op een duurzame bron
Is de oplossing met de laagste maatschappelijke kosten al beschikbaar in de betreffende buurt? Of is het waarschijnlijk dat die daar op korte termijn beschikbaar komt? Hernieuwbare energiebronnen zijn schaars in Nederland. De beschikbaarheid van warmteopties bepaalt ook de volgorde waarin buurten aan de beurt zijn.
Bestaande infrastructuur en afstand daartoe
De aanwezigheid van een al bestaande infrastructuur voor warmte speelt een belangrijke rol bij de keuze voor een warmteoptie. Hetzelfde geldt voor plannen voor een nieuwe infrastructuur. Daarnaast is de afstand van belang: hoe dicht ligt een buurt bij zo’n bestaande of geplande infrastructuur?
Aansluiting bij plannen en werkzaamheden, benutten van logische momenten
Ook andere plannen en werkzaamheden in de gemeente hebben direct of indirect invloed op de keuze voor een warmteoptie. En op hoe kansrijk een buurt is. Want hoe meer het inzetten van een alternatief voor aardgas daarbij kan aansluiten en er dus logische momenten (koppelkansen) te benutten zijn, hoe beter.
Gebundelde vraag
Hoe beter de vraag naar warmte in een buurt te bundelen en organiseren is, hoe kansrijker die buurt. Gebundelde vraag kan bijvoorbeeld ontstaan door veel bezit van één eigenaar of via een vereniging van eigenaren.
Actieve betrokken inwoners
Zijn buurtinwoners al met duurzaamheid en/of de energietransitie bezig? Dan maakt dat die buurt kansrijker.
Duidelijke voorkeursoplossing
Hoe duidelijker de voorkeursoplossing in een buurt is, hoe kansrijker die buurt.
Tabel 1: Samenvatting criteria kansrijke buurten Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
25
Nijlân
financiering uit een nieuwe proeftuinaanvraag versneld
Nijlân ligt vlakbij de bron van aardwarmte. In deze buurt
stappen zetten. Het aardgasnet is economisch bijna
maken vele woningen op 1 km , de zogenaamde dichtheid
afgeschreven. Een deel daarvan is nog gietijzer dat mogelijk
van de bebouwing, een warmtenet interessant. De
nog een aantal jaar meekan.
2
woningen zijn over het algemeen niet zo goed geïsoleerd. Het leveren van warmte met een hogere temperatuur kan
Heechterp
ervoor zorgen dat extra investeringen op het gebied van
Het bundelen van de warmtevraag van particulieren en
isolatie niet nodig zijn. Daarnaast zijn er wijkinwoners die
woningcorporaties is in deze buurt mogelijk. Het bestaande
georganiseerd aan energiebesparing werken.
warmtenet ligt dichtbij en is in aankomende fases mogelijk uit te breiden. Hierdoor kan snel duurzame warmtelevering
De aanleg van het warmtenet is kansrijk om te combineren
plaatsvinden. Het gasnet is economisch bijna afgeschreven.
met onderhoud aan de riolering. Gebundelde vraag is
Er is een sloop- en nieuwbouwplan dat een koppelkans
mogelijk doordat een groot deel van de gebouwen in bezit
biedt voor de overstap. Via het volkshuisvestingsfonds
is van de woningcorporaties. Het gasnet is voor een groot
is in deze buurt voor particuliere eigenaren subsidie
deel economisch deel afgeschreven.
aangevraagd en toegekend.
Harlingervaart Noord
De Zwette I Harlingervaart, De Zwette II Zwettehaven, De
Ennatuurlijk heeft plannen voor de uitrol van het warmtenet
Zwette III Schenkenschans, De Zwette IV Businesspark en
in deze buurt. Vanaf 2023 moeten alle bedrijfsgebouwen
De Zwette V Newton
groter dan 100 m2 voorzien zijn van minimaal energielabel
De bedrijvenvereniging doet samen met de gemeente
C. Het leveren van duurzame warmte via een warmtenet
onderzoek naar verduurzaming van de Zwetteparken.
Uit de eerste analyse blijkt dat de buurten die hieronder
kan hieraan bijdragen. Het aardgasnet is economisch bijna
Hierbij is serieuze belangstelling voor een warmtenet. In de
genoemd staan kansrijk zijn voor de overstap naar
afgeschreven.
buurt ligt daarvoor een bron en er zijn plannen voor een
Bilgaard
4.3
Kansrijke buurten voor 2030
aardgasvrij voor 2030. Samen met buurtinwoners willen
infrastructuur voor warmte.
wij de planning tot 2024 opstellen. Hieronder staat per
Oranjewijk
buurt welke kenmerken haar kansrijk maken. ‘Buurt’ is
De aanwezigheid van een actief inwonerscollectief en
Aldlân West
hier opgevat als breed begrip; het gaat ook om wijken en
plannen voor een duurzaam eigen warmtesysteem maken
De aanwezigheid van een enthousiast inwonerscollectief en
dorpen.
deze buurt kansrijk. De energiecoöperatie wil graag met
plannen voor een infrastructuur voor warmte die de buurt
26
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
bijna doorkruist, maken deze buurt kansrijk. Het aardgasnet
Camminghaburen Noord
Baard, Easterlittens, Húns, Leons en het buitengebied bij
is economisch bijna afgeschreven en er is een sloop- en
Er zijn plannen voor een infrastructuur voor warmte.
deze dorpen
nieuwbouwplan dat een koppelkans biedt. Meerdere
Groot onderhoud van wegen biedt een koppelkans. Het
De energiecoöperatie Grieneko is bezig met het
inwoners van de buurt hebben aangegeven achter de
aardgasnet is bijna afgeschreven. Buurtinwoners hebben
verduurzamen van de dorpen. Onderhoud aan de riolering
keuze voor een warmtenet te staan.
een duidelijke voorkeur voor een alternatief en dat is ook
en wegen biedt een koppelkans. Een dichtbijgelegen
beschikbaar.
boerderij produceert veel groen gas. Hierdoor is dit
Helicon
al een paar jaar een pilotgebied voor de overstap van
Hier zijn plannen voor een infrastructuur voor warmte.
Rapenburg
Ontwikkelingen in het gebied, zoals de bouw van het
Er is hier een actief inwonerscollectief. Daarnaast
nieuwe Cambuurstadion, bieden daarnaast interessante
zijn er plannen voor een infrastructuur voor warmte.
koppelkansen.
Buurtinwoners hebben een duidelijke voorkeur voor een
plattelandsdorpen naar aardgasvrij.
alternatief en de beschikbaarheid daarvan is kansrijk. Bilgaard
Onderhoud van de riolering biedt een koppelkans. Het
Er zijn plannen voor het aanleggen van een warmtenet.
aardgasnet is bijna afgeschreven.
De route van het warmtenet van het zuidwesten van de stad naar het noordoosten loopt langs deze
Stiens
buurt. Groot onderhoud aan de riolering en wegen
Er is hier een actief inwonerscollectief. Onderhoud aan
biedt een koppelkans. Daarnaast is er de opgave van
de riolering en wegen biedt een koppelkans, net als
energiearmoede in deze buurt. Ook in deze buurt wordt
maatregelen voor het omgaan met de klimaatverandering.
het Volkhuisvestingsfonds ingezet.
Het aardgasnet is economisch bijna afgeschreven.
Vrijheidswijk West
Valeriuskwartier
Het geplande warmtenet loopt langs deze buurt. Daarnaast
In deze buurt staan grote renovaties gepland. Hierbij
is er de opgave van energie armoede in deze buurt. Ook is
is de buurt waarschijnlijk direct op het langskomend
er in deze buurt een aanzienlijke hoeveelheid corporatief
warmtenet aan te sluiten. Daarnaast zijn er meerdere
bezit, wat gebundelde vraag mogelijk zou kunnen maken.
woningcorporaties in de wijk die, als zij interesse hebben
Daarnaast biedt onderhoud aan de wegen in deze buurt
en aangesloten willen worden, een groot deel van de
een potentiële koppelkans.
aanwezige woningen kunnen verduurzamen.
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
Stiens
27
De duurzaamste energie is energie die je niet gebruikt. Besparen is een belangrijke bouwsteen voor de warmtetransitie. We willen inwoners hulp en ondersteuning bieden en werken aan een 28 Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden programma voor het isoleren van gebouwen. Hierin staan het geven van informatie en acties per type buurt centraal.
5. VAN KANSRIJKE BUURTEN NAAR
gebouwen. Hierin staan het geven van informatie en acties per doelgroep en type buurt centraal.
HANDELINGSPERSPECTIEVEN
Om de kosten van isoleren zo laag mogelijk te houden, is
5.1
Handelingsperspectief voor iedereen
5.2
Energie besparen
het van belang om zoveel mogelijk logische momenten te benutten (koppelkansen). Denk bijvoorbeeld aan
De duurzaamste energie is energie die je niet gebruikt.
onderhoud, verbouwingen en verhuizingen. De gemeente
Bij de warmtetransitie moet er voor iedereen steeds
Besparen is een belangrijke bouwsteen voor de
wil gezamenlijke inkoopacties organiseren (met een grotere
handelingsperspectief zijn. Met ‘handelingsperspectief’
warmtetransitie. Dit vraagt om een goede samenwerking
groep inwoners en/of gebouweigenaren). Ook verstrekt
bedoelen wij dat iedereen handvatten moet hebben om
tussen betrokken partijen. De gemeente wil daarin het
ze ‘energieleningen’, voor onder andere het isoleren van
het doel, aardgasvrij wonen, te kunnen bereiken. Dit geldt
voortouw nemen door hulp en ondersteuning te bieden.
woningen. Daarnaast zijn hiervoor verschillende andere
dus voor zowel een buurt waarin nog niet is nagedacht
Wij werken aan een programma voor het isoleren van
subsidies en financieringsmogelijkheden.
over de overgang naar aardgasvrij als een buurt met concrete plannen daarvoor. Dit hoofdstuk schetst het handelingsperspectief per warmteoptie. Het is belangrijk om gebouweigenaren zo goed mogelijk te informeren over de stappen die nodig zijn voor de transitie. In algemene zin én specifiek voor hun buurt. Het gesprek aangaan met de bewoners uit de wijken, buurten en dorpen is daarom een van de eerste en belangrijkste stappen in het proces van het buurtplan. Het gemeentelijk Energieloket speelt daar een grote rol bij. Hier kunnen eigenaren informatie krijgen over welke technische maatregelen zij kunnen nemen, bijvoorbeeld op het gebied van isolatie en installatie. Ook kan het Energieloket inzicht geven in welke subsidies en financieringsmogelijkheden daarvoor bestaan.
Via het Energieloket kijgen inwoners informatie over maatregelen die zij kunnen nemen om energie te besparen. En welke subsidies er beschikbaar zijn.
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
29
Het beter laten isoleren van een woning verdient zich
Warmte in Leeuwarden
vaak in de loop van de jaren terug door besparing op de energierekening. Bovendien zorgt het voor meer comfort in de woning. Door het nemen van zulke maatregelen zorgen we er met z’n allen voor dat gebouwen klaar zijn voor de transitie. Wel is de ervaring tot nu toe dat het isoleren van CAMMINGHABUREN
de gebouwde omgeving een opgave is die tijd nodig heeft. In het kader van het Klimaatakkoord ontwikkelt de
Leeuwarden
Rijksoverheid een landelijke standaard voor isolatie. Daarnaast is bepaald dat kantoren in 2030 energielabel A moeten hebben. De Wet milieubeheer maakt het mogelijk om energiemaatregelen te eisen die zich in 5 jaar terugverdienen. Naast dit alles is er ook nog veel energie te besparen met ander, duurzaam gedrag.
5.3
Handelingsperspectieven per buurt
Wat het gekozen alternatief voor aardgas ook is, de
2
gemeente speelt altijd een rol bij de overstap. Hoeveel regie de gemeente heeft, kan wel verschillen. Zo kan MIDDELSEE
DE ZUIDLANDEN
bij een collectief warmtenet iemand uit de buurt het initiatief nemen. Bij het maken van een buurtplan pakt de
6
Er zijn wijken waar aansluiting op een collectief warmtenet kansrijk is. Het tempo van de overstap naar deze duurzame warmtebron wordt voor een groot deel bepaald door de uitrol van het betreffende warmtenet.
30
1 2
gemeente juist de regie. Het is belangrijk dat het duidelijk is
4
voor woningeigenaren en huurders wat de warmtetransitie
5
voor hen betekent en wat zij zelf kunnen doen. Informatie
6
gericht op gedragsverandering speelt daarbij een rol.
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
5.3.1 Buurten voor 2030 Collectieve warmteopties voor 2030 Er zijn een aantal buurten die kansrijk zijn om aardgasvrij te worden voor 2030 én waarbij uit de eerste analyse blijkt dat een collectief warmtenet een goed alternatief is. Daarnaast zijn er een aantal buurten waar naast een collectief warmtenet ook een individuele volledig elektrische oplossing een goede optie lijkt. Het tempo waarin deze twee groepen buurten aardgasvrij te maken zijn, hangt af van de gekozen warmteoptie. Voor de gebouwen die aangesloten worden op een warmtenet, wordt het tempo daarnaast voor een groot deel bepaald
Om de warmteoptie met duurzaam gas mogelijk te maken, moet eerst voldoende warmte bespaard worden door isolatie en er moet wel voldoende duurzaam gas zijn om in te zetten voor het verwarmen van woningen. (bron foto Youtube)
door de uitrol van dit betreffende warmtenet. Na de aanleg van het warmtenet vindt die aansluiting stap voor stap
definitieve keuze voor het tempo van de overstap. Voor
warmtepomp met aardgas is een tussenoplossing; het
plaats. De ervaring leert dat per buurt een doorlooptijd van
de tweede groep buurten geldt dat we hiermee ook een
einddoel is hybride met duurzaam gas.
acht tot tien jaar nodig is om alle stappen van planvorming
keuze maken voor een van de twee alternatieven voor
tot uitvoering te doorlopen. Voor de gebouwen met een
aardgas.
volledig elektrische oplossing geldt dat deze op natuurlijke
Om deze warmteoptie mogelijk te maken, is een elektriciteitsnet nodig dat aan de vraag kan voldoen.
vervangingsmomenten overgaan op een elektrisch
Individuele warmteopties voor 2030
Daarnaast moet er genoeg duurzaam gas zijn voor de
oplossing.
In aantal buurten die kansrijk zijn om voor 2030 aardgasvrij
gebouwde omgeving. In theorie is er genoeg duurzaam gas
te worden, is een gasnet met duurzaam gas in combinatie
om in ieder geval met een deel daarvan warmte te leveren.
Deze buurten vallen in het tijdvak tot en met 2030, omdat
met een hybride warmtepomp een goed alternatief.
De komende jaren moet blijken of dit ook beschikbaar
hier een stapeling van kansen ligt. Het start in elke buurt
In deze buurten is het belangrijk om eerst te besparen
kan komen voor de rest van de gebouwde omgeving. We
met het opstellen van buurtvisie, vervolgens een buurtplan
op het gasverbruik. Dat kan door woningen en andere
houden daarvoor relevante ontwikkelingen en innovaties in
in een periode van twee tot drie jaar, samen met inwoners
gebouwen beter te isoleren, elektrisch te koken en hybride
de gaten.
en andere belanghebbenden. Met dat plan maken wij een
warmtepompen met aardgas te gebruiken. Een hybride
Gemeente Leeuwarden | Stap voor stap naar aardgasvrij, Warmtevisie Leeuwarden
31
Het tempo waarin gas wordt bespaard en deze buurten
Vanaf 2026 is de warmtetransitie die plaatsvindt na
aardgasvrij te maken zijn, hangt verder af van hoe snel
2030 concreter te plannen. Op dit moment kan dat nog
gebouweigenaren de nodige maatregelen kunnen nemen.
niet, omdat veel werkzaamheden (van de gemeente of gebouweigenaren) die dan koppelkansen kunnen bieden
5.3.2 Buurten na 2030
nu nog niet gepland zijn. Dat deze buurten pas na 2030 kansrijk zijn om aardgasvrij
Vooraf
te maken, betekent niet dat er tot die tijd niets hoeft
Zoals in paragraaf 2.1.1 staat, richten wij ons met deze
te gebeuren. Om de transitie mogelijk te maken, is het
eerste warmtevisie op de meest kansrijke buurten. Hiervoor
belangrijk dat alle gebouwen een ‘minimum isolatieniveau’
maken we tot eind 2024 plannen, onder de voorwaarden
bereiken. Daarnaast helpt het om in deze buurten inwoners
voor financiering die het Rijk heeft gesteld (zie onder
aan te sporen tot duurzaam gedrag en bijvoorbeeld een
andere paragraaf 5.5). Onder de juiste voorwaarden zijn wij
energiecoöperatie op te zetten.
in staat om in 2026, bij het actueel maken van deze visie, een aantal buurten als kansrijk te benoemen om aardgasvrij
Individuele warmteopties na 2030
te maken na 2030. Vanwege onduidelijkheid over de
Ook de buurten waar na 2030 duurzaam gas in combinatie
financiering lopen we hier niet op vooruit.
met een hybride warmtepomp of een individuele volledig
De netbeheerder houdt de belasting van het elektriciteitsnet in de gaten.
elektrische oplossing een goed alternatief is, zijn te vinden Collectieve warmteopties na 2030
in bijlage 6. Net als in de buurten vóór 2030, is het hier
capaciteit, dan verzwaart de beheerder het net. Hierbij