Visie Sportvoorzieningen DEF 25012022.pdf

Inleiding In 2020 is door het Mulier Instituut onderzoek gedaan naar de behoefte en de huidige invulling van buitensportaccommodaties in de gemeente Leeuwarden. De resultaten van dit onderzoek zijn verschenen in het rapport: ‘Ruimte voor de sport in Leeuwarden’. In dit rapport van Mulier worden aanbevelingen gedaan met betrekking tot de (her)inrichting- en gebruik van buitensportaccommodaties in de gemeente Leeuwarden. Dit document kan gezien worden als een verdieping op het rapport van het Mulier Instituut, met een daarop volgend advies. Dit document moet richting gaan geven aan het beleid rondom sporten en bewegen in de gemeente Leeuwarden. In dit document wordt verder ingegaan op de huidige trends, ontwikkelingen, kansen en behoeftes rondom sporten en bewegen. Naast het onderzoeken van de landelijke trends worden lokale stakeholders betrokken die zicht hebben op de ontwikkelingen in de sportcontext in de gemeente Leeuwarden. Naast de focus op de diverse sportaccommodaties die de gemeente Leeuwarden rijk is, wordt in het document ook aandacht besteed aan het inrichten van en bewegen in openbare ruimtes zoals speeltuinen, sportveldjes en beweegroutes. Deze plekken worden meegenomen in het document omdat dit onderdeel is van de trends en ontwikkelingen rondom sporten en bewegen.

Niet alleen de kinderen, jongeren en studenten, maar ook de georganiseerde sport maakt steeds meer gebruik van de mogelijkheden die er in de openbare ruime zijn om te sporten en te bewegen. De kansen die hier liggen, bieden ruimte voor de sport in de gemeente Leeuwarden.

2

Leeswijzer Er is gekozen om dit beleidsstuk op te splitsen in twee delen. In het eerste deel staan de trends en ontwikkelingen rondom gezondheid, sporten en bewegen centraal. Zowel op landelijk als lokaal niveau. Daarnaast wordt op lokaal niveau ook gekeken naar de ontwikkelingen van nieuwe wijken, groeiend aantal inwoners in de stad, dorpen die veranderen en andere ontwikkelingen rondom de bevolking van de gemeente Leeuwarden. Dit is meegenomen omdat dit onlosmakelijk is verbonden met de inrichting van zowel de buitenruimte, als ook de binnen- en buitensportaccommodaties. In het tweede deel worden de behoeftes, kansen en ontwikkelingen op landelijk en lokaal niveau vertaald naar de praktijk. Buitensportaccommodaties, binnensportaccommodaties en de openbare ruimte als beweegplek worden nader bekeken. De behoeftes, het huidige gebruik, kansen voor de toekomst en ontwikkelingen worden per sector beschreven. De diverse professionals en stakeholders uit de sportcontext in de gemeente Leeuwarden hebben een rol in het uitvoeren van het beleid en zijn daarom ook meegenomen in dit stuk.

3

Inhoud Inleiding ..................................................................................................................................................................... 2 Leeswijzer ................................................................................................................................................................. 3 Deel 1. ........................................................................................................................................................................... 5 1.

Landelijke trends en ontwikkelingen ...................................................................................... 5

1.1 Veranderende kijk op gezondheid ............................................................................................ 5 1.2 Veranderingen op het gebied van sport en bewegen…………………………………………..8 2. Trends en ontwikkelingen in gemeente Leeuwarden ................................................ 11 2.1 Inwoners ................................................................................................................................................... 11 2.2 ontwikkelingen rondom beleid in Leeuwarden ............................................................ 12 2.3 Lokaal sportakkoord........................................................................................................................ 12 2.4 Stimuleren van een beweegvriendelijke omgeving ..................................................13 2.5 Lokale initiatieven rondom sport en bewegen………………………………………………………14 2.6 Sporten en bewegen in Leeuwarden in 2035……………………………………………………….. 15 Conclusie deel 1……………………………………………………………………………………………………………………………………17 Deel 2. ........................................................................................................................................................................ 18 3. Binnensportaccommodaties in de gemeente Leeuwarden ..................................

18 3.1 Accommodaties .................................................................................................................................. 18 3.2 Gebruik .................................................................................................................................................... 19 3.3 Inrichting van de toekomst ........................................................................................................ 19 4. Buitensportaccommodaties in de gemeente Leeuwarden....................................23 4.1 Behoefte ..................................................................................................................................................23 4.2 Gebruik ....................................................................................................................................................23 4.3 Inrichting van de toekomst ....................................................................................................... 24 5. Inrichting van de openbare ruimte........................................................................................ 27 5.1 Beweegplekken .................................................................................................................................

27 5.2 Beweegroutes .................................................................................................................................... 28 5.3 Sporten en bewegen in de buitenruimte in 2035 ....................................................... 28 Conclusies……………………………………………………………………………………………………………………………………………. 31 Uitgangspunten…………………………………………………………………………………………………………………………………32 Bronvermelding……………………………………………………………………………………………………………………………….. 35

4

Deel 1. In het eerste deel van dit document wordt de context rondom sporten en bewegen verkend en verhelderd. Er wordt verdieping gezocht rondom de onderwerpen gezondheid, sporten en bewegen aan de hand van nationale en lokale trends en ontwikkelingen. Daarnaast wordt de toekomst van sporten en bewegen verkend.

1.Landelijke trends en ontwikkelingen In de coronaperiode hebben we gezien wat de waarde van gezondheid is en waarom we hier meer aandacht aan zouden moeten geven binnen het vormen van beleid. Een gezonde samenleving is in een pandemie een belangrijk speerpunt gebleken. Preventie en amplitie zijn belangrijke kernwoorden voor het beleid geworden. Sporten en bewegen bij verenigingen, op scholen en in de buitenruimte zijn van belang om een gezonde levensstijl te bereiken, het belang van sporten en bewegen wordt door veel gemeenten dan ook erkend. Tóch wordt de waarde van sport en bewegen nog vaak onderschat. Want sporten en bewegen kan ingezet worden om zoveel meer te bereiken dan alleen het verbeteren van de gezondheid.

1.1 Veranderende kijk op gezondheid De wereld is aan het veranderen. We hebben steeds meer oog voor wat gezondheid kost én wat het oplevert. De visie op gezondheid, sporten en bewegen is aan het veranderen. Gezondheid wordt gezien als méér dan alleen het niet hebben van aandoeningen of ziektes. Ook mentaal en sociaal welbevinden hoort bij gezondheid en maakt dat burgers kunnen meedoen in de maatschappij. Sporten en bewegen heeft een grote rol in het bereiken van gezondheid voor iedere burger. Positieve gezondheid Zoals hierboven beschreven is de visie op gezondheid aan het veranderen. Machteld Huber1 heeft dit vertaald naar een nieuwe visie op de manier waarop we gezondheid benaderen, namelijk: Positieve Gezondheid. Ook het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft deze nieuwe visie op gezondheid omarmd. Positieve Gezondheid gaat uit van meerdere factoren die samen invloed hebben op het welzijn en de gezondheid van mensen. De nieuwe kijk op gezondheid is passend in een veranderende wereld waarin (chronische) ziektes niet meer alleen een beperking zijn, maar onderdeel van het leven. Het omgaan met tegenslagen en het vervullen van zingeving zijn in positieve gezondheid óók van belang. Door Positieve Gezondheid in te zetten, ga je uit van de veerkracht en eigen kracht van de inwoners van de gemeente en vervul je de voorwaarden die nodig zijn om dit te bereiken.

Dit betekent voor het sporten en bewegen binnen een gemeente, 5

dat de inwoners op een laagdrempelige manier toegang kunnen krijgen tot mogelijkheden te bewegen. Daarnaast is het meedoen in de maatschappij en zingeving erg belangrijk binnen Positieve Gezondheid. Burgerinitiatieven en burgers laten meedenken over de uitvoering van het (sport)beleid, geven mogelijkheden om binnen de gemeente in te spelen op de behoefte om mee te doen in de maatschappij. +5 -30 Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) 2 heeft een centrale missie geformuleerd voor het beleid van het kabinet, gericht op het verbeteren van de gezondheid en welvaart. Deze centrale missie is: ‘In 2040 leven alle Nederlanders tenminste vijf jaar langer in goede gezondheid, en zijn de gezondheidsverschillen tussen de laagste en de hoogste sociaaleconomische groepen met 30% afgenomen.’ 2 Kort samengevat komt dit neer op +5 -30. Om gezondheidsverschillen te verkleinen en vijf gezonde levensjaren toe te voegen is sporten en bewegen een onmisbaar onderdeel. Sporten en bewegen hebben een positieve invloed op de gezondheid en het welzijn van iedere burger, jong en oud. Het is dan ook van belang om van jongs af aan sporten en bewegen te stimuleren. Wie als kind veel sport en beweegt, zal dit ook op latere leeftijd blijven doen.3 Om gezondheidsverschillen te verkleinen is toegang tot een gezonde en stimulerende omgeving belangrijk.

De inrichting van de openbare ruimte biedt kansen om álle leeftijdsgroepen meer in beweging te krijgen. Burgers uit de laagste sociaaleconomische groepen krijgen (vaak) niet dezelfde kansen. Goede sportaccommodaties in de buurt en openbare plekken die stimuleren om in beweging te komen, zijn nodig om de gezondheidsverschillen te verkleinen en helpen inwoners om in beweging te komen. De waarde van sport en bewegen De economische waarde van sporten en bewegen wordt de laatste tijd steeds meer inzichtelijk gemaakt. Zo weten we nu dat sporten en bewegen op lange termijn meer oplevert dan dat het kost. Dit heeft vooral te maken met de preventieve waarde die sporten en bewegen heeft. Hart- en vaatziektes, obesitas, COPD, kanker en diabetes zijn welvaartsziektes die terug te relateren zijn aan het gebrek aan beweging en een ongezonde levensstijl.4 Dit begint op een steeds jongere leeftijd. De zorgkosten voor deze (chronische) welvaartsziektes stijgen. 5 Sporten en bewegen is volgens wetenschappers dé oplossing om deze chronische ziektes aan te pakken en de zorgkosten te drukken. Op elke leeftijd loont het om te investeren in bewegen, maar hoe eerder wordt aangeleerd om te sporten en bewegen, hoe langer de fysieke waarde in stand gehouden wordt. Sporten en bewegen kan gezien worden als de meest effectieve beleidsstrategie voor preventie van chronische ziektes.

Voor de gemeente is het dan ook van 6

belang om na te denken hoe het beleid rondom sporten en bewegen en de daar bijbehorende accommodaties zodanig kunnen worden ingezet, dat het inwoners stimuleert om in beweging te komen. Naast de waarde die sporten en bewegen heeft voor de fysieke gezondheid heeft het ook een positieve sociale, fysieke, persoonlijke en intellectuele waarde. 6 Sporten en bewegen heeft dus op veel maatschappelijke gebieden een positieve uitwerking. Het Human Capital Model laat 80 effecten van sporten en bewegen zien. 4 Sporten en bewegen levert dus wel degelijk iets op. Het Kenniscentrum sport & bewegen heeft laten uitrekenen wat de ‘Social Return of Investment (SROI)’ is. Voor Nederland is dit 2,51, dit betekent dat de investeringen die gedaan worden voor sporten en bewegen 2,5 keer de investering opleveren. Voor Leeuwarden is dit zelfs 2, 81. 7

Figuur 1. Social Return Of Investment. Geraadpleegd van: www.kennisbanksportenbewegen.nl op 11-11 2021

Bewegingsarmoede onder kinderen en jongeren Kinderen en jongeren bewegen te weinig en te eenzijdig. 39% van de kinderen tot 12 jaar voldeed in 2020 niet aan de beweegrichtlijnen die in 2017 zijn opgesteld door de Gezondheidsraad. 8 Onder jongeren van 12 tot 18 jaar voldeed zelfs 59% niet aan de richtlijnen. Daarnaast zijn de motorische vaardigheden achteruit gegaan. 3 Om dit tegen te gaan is het belangrijk dat kinderen van jongs af aan gestimuleerd worden om te bewegen. Buitenspelen is van belang voor de motorische ontwikkeling van kinderen. Maar de trend laat zien dat het percentage van het aantal kinderen dat dagelijks buiten speelt is gedaald naar slechts 15%. 9 De buitensportaccommodaties en speelplekken in de buurt die stimuleren om in beweging te komen zijn van belang om dit probleem aan te pakken. Accommodaties moeten toegankelijk zijn voor sportende en spelende kinderen, ook buiten de activiteiten van de georganiseerde sport om. Daarnaast leent de openbare ruimte zich uitstekend om op een andere manier te sporten en bewegen en aan te sluiten bij de nieuwe trends op sportgebied. Aansluiten bij 7

deze nieuwe trends is nodig door de grote concurrentie van andere, meer passieve manieren van spelen. Sustainable Development Goals Sinds 2019 is Leeuwarden een Global Goals gemeente, hiermee heeft Leeuwarden zich verbonden aan de Sustainable Development Goals. Dit zijn 17 doelen die door de Verenigde Naties zijn vastgesteld en die er voor moeten zorgen dat de wereld gezonder, rechtvaardiger en duurzamer wordt. Diverse lidstaten van de VN hebben erkend dat sport een belangrijke waarde is voor duurzame ontwikkeling. 25 Van deze 17 doelen springen er een aantal doelen uit als het gaat om gezondheid, sporten, bewegen en duurzame sportaccommodaties. Dit zijn: •

Goal 3. Goede gezondheid en welzijn: Een goede gezondheid draagt bij aan de mate van geluk. Sport heeft een belangrijke functie in het gezond worden én blijven van de inwoners van de gemeente Leeuwarden.

•

Goal 4. Kwaliteits-onderwijs: Voldoende bewegingsonderwijs door gerenommeerde vakleerkrachten draagt bij aan kwalitatief goed onderwijs. Daarnaast zijn sport- en beweegplekken binnen de gemeente belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen, zowel motorisch als sociaal.

•

•

Goal 5. Gender gelijkheid: Sport stimuleert tot gelijke deelname en zet meisjes en dames in hun kracht om meer uit zichzelf te halen. Daarnaast telt binnen sport niet wie je bent, maar wat je kwaliteiten zijn. Daarnaast kunnen alle sporters profiteren van de positieve impact die sport heeft op de gezondheid en psychosociale omstandigheden. Goal 11. Duurzame steden en gemeenschappen: Inclusiviteit en toegankelijkheid zijn de kernwoorden binnen dit doel. Sport kan gebruikt worden als middel om inclusiviteit te bereiken, hiervoor moeten door de gemeente voorwaarden worden ingevuld. Eén van de belangrijkste voorwaarden is het toegankelijk maken van beweegplekken en sportaccommodaties, zodat deze door elke denkbare doelgroep gebruikt kunnen worden. Een vernieuwde kijk op de inrichting van openbare sportplekken en sportaccommodaties is nodig om dit te bereiken.

1.2 Veranderingen op het gebied van sport en bewegen In het vorige deel zijn de maatschappelijke doelen en trends op het gebied van gezondheid besproken. Ook de sportcontext is volop in beweging en continu aan het veranderen. Hieronder wordt een aantal trends en ontwikkelingen besproken op sportgebied aangehaald. Veranderende manier van sporten en bewegen De verwachting is dat de inwoners van Nederland (en dus ook van Leeuwarden) in 2030 ongeveer evenveel sporten als nu. De manier waarop ze dat gaan doen verandert wél sterk. De trend is dat mensen steeds meer sporten wanneer het hun uitkomt. Flexibiliteit is het belangrijkste kenmerk in de sport van de toekomst. De georganiseerde sport zal veranderen. Vrijwilligers zijn lastig te 8

krijgen en vast te houden. Afgelopen jaren is er een sterke toename gesignaleerd van beweegactiviteiten buiten de georganiseerde sport om. Sporten zonder vast te zitten aan een lidmaatschap of abonnement is iets wat past bij de trend om flexibel te zijn. Vooral sporten die in de openbare ruimte gedaan kunnen worden, zowel georganiseerd als ongeorganiseerd, groeien in populariteit. 10 Daarnaast zijn ook de technologische ontwikkelingen onderdeel van de verandering van sporten en bewegen en de beleving hiervan. Door diverse platforms waarop mensen hun sportprestaties met elkaar kunnen delen ontstaat er online een ‘community’ die invloed heeft op het sport- en beweeggedrag van (met name) jongeren en millenials. Sporten in de buitenruimte steeds populairder Sporten wordt steeds meer gedaan in de openbare ruimte. Dit vraagt om een infrastructuur binnen de gemeente die in deze behoefte voorziet. Beweegroutes, open sportparken en nieuwe en uitdagende beweegplekken zijn gewenst om inwoners op deze flexibele manier in beweging te krijgen. Ongeorganiseerde sporten worden populairder en er wordt meer gesport met mensen uit de eigen sociale omgeving. 11 De fysieke leefomgeving speelt dus een steeds grotere rol om mensen meer in beweging te krijgen.

Daarnaast biedt dit een kans om beweegaanbieders- en professionals zich meer te laten focussen op een beweegaanbod in de buitenruimte, wat inspeelt op de behoefte aan een vrijblijvend en flexibel aanbod. Voorbeelden van initiatieven die in veel gemeentes worden toegepast zijn de aanleg van Cruyff Courts, openbare fitnessplekken en beweegroutes. Om ervoor te zorgen dat de inwoners van de gemeente gestimuleerd worden om te bewegen is de inbreng vanuit diverse sectoren nodig. Inwoners, buurtsportcoaches en maatschappelijke organisaties zijn uiteindelijk de doelgroepen waarvan je wilt dat zij gebruik gaan maken van deze plekken. Om terug te komen op Positieve Gezondheid; gezondheid en beweging bereik je alleen als je samenwerkt met de mensen om wie het uiteindelijk draait: de inwoners van de gemeente. ‘Urban sports’ als nieuwe tak van sport Steeds meer mensen sporten en bewegen in de openbare ruimte, ook onder veel jongeren is het populair. Urban sport is een verzamelnaam voor activiteiten waarbij je de geleerde vaardigheden laat zien in de bebouwde omgeving. Urban sports zijn booming en het stadium van hype al voorbij. 12 De kansen voor gemeenten op het gebied van urban sports liggen vooral op het bereiken en in beweging krijgen van een lastig te bereiken doelgroep. Urban sports worden gedaan op straat, een plek waar veel jongeren samenkomen.

Daarnaast geeft het bijvoorbeeld jongerenwerk en buurtsportcoaches de kans om met jongeren in contact te komen en in te zetten op een positieve ontwikkeling van vaardigheden. Dit kan bereikt worden door sport, maar ook cultuur. De 9

gemeentes kunnen de openbare ruimte zodanig inrichten dat urban sports worden gestimuleerd. Breed Motorische Ontwikkeling als basis voor sporten en bewegen Om bewegingsarmoede tegen te gaan en kinderen motorisch vaardig te krijgen is er steeds meer aandacht voor het stimuleren van een brede motorische ontwikkeling. Dat is hard nodig, want de motorische vaardigheden van kinderen gaan achteruit. Ook de coronaperiode heeft veel invloed gehad op de motorische vaardigheden van kinderen. Resultaten van de MQScan 26, welke afgenomen is op diverse Leeuwarder basisscholen, laten zien dat bijna alle kinderen achteruit zijn gegaan als het gaat om de motorische vaardigheden. Het doel is dan ook om kinderen weer motorisch vaardig te maken, zodat zij vervolgens beweegvaardigen uiteindelijk sportvaardig worden. Motorische vaardigheid is van belang om mee te kunnen doen. In het basisonderwijs zijn de afgelopen jaren steeds meer vakleerkrachten ingezet die het bewegingsonderwijs vormgeven. Zij gebruiken diverse methodes om de motorische ontwikkeling in kaart brengen en deze stimuleren. Ook de openbare ruimte en de buitensportaccommodaties dragen bij aan de ontwikkeling van motorische vaardigheden bij kinderen. De (buiten)sportaccommodaties zijn belangrijk voor de georganiseerde (team-) sporten waarbij kinderen hun motorische en sociale vaardigheden ontwikkelen.

Daarnaast is ook de openbare ruimte onmisbaar in het ontwikkelen van een brede motorische basis. Spelen in de buitenruimte heeft een brede functie in de algehele ontwikkeling van kinderen. Inmiddels zijn er diverse methodes die niet alleen binnen het bewegingsonderwijs en de georganiseerde (buiten)sport toepasbaar zijn, maar ook in de openbare ruimte. Het Athletic Skills Model 13 is hier een goed voorbeeld van. Vanuit de visie op veelzijdig bewegen ontwerpen zij een openbare speelplek die uitdagend is voor elke beweger. In de Skills Garden 14 (in de openbare ruimte) komen alle leeftijden samen om te bewegen in een stimulerende en uitdagende omgeving die uitnodigt om te bewegen. Daarnaast heeft dit model ook de mogelijkheid om de binnenruimte en sportaccommodaties in te richtten volgens dit principe. Praktijkvoorbeelden van deze plekken zijn al in diverse gemeentes, onder andere in Almere en binnenkort ook in De Rengershal in Leeuwarden, te vinden.

10

2. Trends en ontwikkelingen in gemeente Leeuwarden De Gemeente Leeuwarden is volop in ontwikkeling. Het aantal inwoners stijgt, er wordt ingezet op verbetering van de leefomgeving en ook op sportgebied zijn er ontwikkelingen. In dit hoofdstuk worden deze ontwikkelingen en de toekomstvisie van de gemeente Leeuwarden nader toegelicht.

2.1 Inwoners De gemeente Leeuwarden telt op dit moment ruim 124.000 inwoners, waarvan circa 18% jonger is dan 20 jaar. De verwachting is dat de totale bevolking van de gemeente tot ruim 127.000 in 2035 zal toenemen. Het aantal inwoners jonger dan 20 en ouder dan 65 jaar neemt toe, terwijl het aantal inwoners van 20 tot 65 jaar zal afnemen. De groei van de gemeente vindt grotendeels plaats in de wijken Middelsee en De Zuidlanden, door woningbouw. De wijken Dokkumer Ie e.o., Vossepark & Helicon en Binnenstad zullen licht groeien; de overige wijken krijgen met een afname van het aantal inwoners te maken. 17 Samen met de veranderingen en trends in het sporten en bewegen vraagt dit een nieuwe koers van het sportbeleid in de gemeente. Met name op de inrichting van sportaccommodaties en buitenruimte voor sporten en bewegen in de stad Leeuwarden. Zo zullen bijvoorbeeld de studenten steeds meer individueel, of in kleine groepjes, in de buitenruimte sporten. Naast de ontwikkelingen in de stad zijn ook de 35 dorpen in ontwikkeling. Steeds meer inwoners van de gemeente Leeuwarden trekken naar de stad. Een aantal dorpen krijgen of hebben dan ook te maken met vergrijzing en krimp. 18 Dit is van grote invloed in de komende jaren op de sociale cohesie en de leefomgeving. Ook de sportsector heeft hier last van.

Verenigingen in dorpen hebben vaak een belangrijke rol in het in beweging krijgen van de inwoners van het dorp, daarnaast hebben ze ook een sociale functie en zorgen ze voor verbinding. Daarentegen zijn er ook juist dorpen rondom Leeuwarden waar extra woningen worden gebouwd. Hier zullen juist meer inwoners komen. In het inrichten van de openbare ruimte is het van belang om rekening te houden met al deze factoren én met de andere, eerder genoemde, ontwikkelingen rondom sporten en bewegen. Dat vraagt een samenwerking tussen diverse stakeholders, zoals de buurtsportcoach, plaatselijke verenigingen, onderwijs en gemeente.

11

2.2 Ontwikkelingen rondom beleid in Leeuwarden Hieronder worden een aantal beleidsontwikkelingen aangehaald die invloed hebben op sporten en bewegen van de inwoners van de gemeente Leeuwarden en op de sportaccommodaties. Kansen voor kinderen Om de sociale verschillen in Leeuwarden te verkleinen en goed onderwijs voor ieder kind te faciliteren is de notitie en het plan ‘Kansen voor Kinderen’ geschreven. 30 Het doel is om álle kinderen in Leeuwarden gelijke kansen te bieden, op school, op de opvang en bij voorschoolse en buitenschoolse activiteiten. Om gezamenlijk te bouwen aan een dekkend ondersteuningsaanbod voor kinderen in kwetsbare situaties. In de periode 2016-2020 is er in de gemeente al stevig ingezet op ‘Kansen voor Kinderen’. Op dit moment is de tijd aangebroken om de koers van de Integrale Kindcentra in Leeuwarden te intensiveren en door te ontwikkelen. Er wordt binnen dit plan focus gelegd op de kinderen en kwetsbare gezinnen in de aandachtsgebieden in Leeuwarden. Sporten en bewegen sluit aan bij deze notitie, alle kinderen moeten toegang krijgen tot sporten en bewegen. Sportaccommodaties moeten toegankelijk zijn, met name in de aandachtsgebieden. Dit betekent dat er voor elk kind in de buurt een vereniging of sportplek moet zijn waar ze kunnen sporten en bewegen.

2.3 Lokaal Sportakkoord Om de sport in Nederland toegankelijker te maken is het Nationaal Sportakkoord opgesteld. Dit is een akkoord welke is opgesteld door het NOC*NSF, Vereniging Sport en Gemeenten en de Rijksoverheid. 15 Vanuit zes thema’s worden doelen gesteld op het gebied van sporten en bewegen. Deze thema’s zijn door de gemeenten verder uitgewerkt in een Lokaal Sportakkoord. In het sportakkoord van Leeuwarden zijn vier thema’s waarin de ambities op het gebied van sporten en bewegen zijn verwoord. Rondom het sporten en bewegen in de (openbare) buitenruimte zijn een aantal ambities uitgewerkt. Deze ambities richten zich vooral op het toegankelijk maken van accommodaties en het creëren van een beweegvriendelijke omgeving voor alle inwoners van de gemeente. Een (multi)functionele en duurzame sport- en beweeginfrastructuur kan een belangrijke bijdrage leveren aan het in beweging brengen van inwoners van de gemeente Leeuwarden. Eén van de doelstellingen is om sportaccommodaties en -parken open, betaalbaar en toegankelijk te maken voor alle inwoners zodat deze multifunctioneel te gebruiken zijn. Een tweede doelstelling is om de openbare ruimte zo in te richten dat meer mensen worden gestimuleerd om in beweging te komen. Dit sluit aan bij de trend dat steeds meer mensen gebruik maken van de openbare ruimte als plek om te sporten en te bewegen. Samenwerken met 12

initiatieven en organisaties staat in het lokaal sportakkoord centraal om de doelstellingen te bereiken. 16 Om bij te blijven met de ontwikkelingen die op nationaal en lokaal niveau spelen is het van belang om de doelen regelmatig te meten en te herzien. Daarnaast kan het sportakkoord gebruikt worden om de visie op sporten en bewegen helder te formuleren en uit te voeren binnen de gemeente, in samenwerking met andere (maatschappelijke) partijen. De mate van het betrekken van inwoners van de gemeente is van belang voor het wél of niet behalen van de doelen van het Lokaal Sportakkoord. Hoe meer de inwoners en andere (maatschappelijke) partijen betrokken worden, hoe groter de kans dat de ambities en doelen gerealiseerd kunnen worden.

2.4 Stimuleren van een beweegvriendelijke leefomgeving In toekomstvisies, coalitieakkoorden en andere beleidsstukken wordt benoemd dat sporten en bewegen een belangrijk onderdeel is naar een vitale, gezonde en gelukkige inwoner van de gemeente Leeuwarden. 29 Sporten en bewegen vormen dan ook de bouwstenen voor een gezonde leefstijl. Daarnaast zet sporten en bewegen aan tot sociale interactie, niet alleen bij sportverenigingen, maar ook in de openbare ruimte. Een stimulerende omgeving heeft zowel sociale als fysieke voordelen voor de inwoners van de gemeente Leeuwarden. Omgevingsvisie Met de komst van de nieuwe omgevingswet zijn gemeenten bezig met het vormen van een visie die deze nieuwe wet ondersteund. Hierin is natuurlijk ook ruimte voor sporten en bewegen. Eén van de doelen die worden uitgelicht is het stimuleren van Positieve Gezondheid en het creëren van een gezonde, vitale en veilige leefomgeving. Het gezonder willen krijgen van inwoners zal een uitwerking moeten krijgen in de ruimtelijke ontwikkeling van de stad en de dorpen in de Gemeente Leeuwarden. Alleen in een stimulerende en veilige omgeving zullen inwoners ook écht in beweging komen en is er een gezondheidswinst mogelijk. Het indelen van de openbare ruimte en het toegankelijk maken van sportaccommodaties, zowel in de binnen- als buitenruimte, is van belang om dit voor elkaar te krijgen.

Door de plekken die in Leeuwarden gecreëerd zijn om te bewegen op een andere, toekomstbestendige, manier in te vullen wordt de aansluiting gezocht bij de ontwikkelingen en zijn we klaar voor de toekomst. De gemeente Leeuwarden wil zich vanuit drie kernwoorden verder ontwikkelen; Vergroenen, Verbinden, Verwaarden. In de omgevingsvisie van de gemeente Leeuwarden staat een aantal doelstellingen die betrekking hebben tot een beweegvriendelijke omgeving. Deze doelstellingen komen in het volgende stuk duidelijk naar voren: 29 ‘We vinden het belangrijk dat Leeuwarden een samenleving is waarin 13

iedereen, gezond is, erbij hoort en iedereen daadwerkelijk deel kan uitmaken van de samenleving. Dat levert fysieke opgaven op: verkleinen ruimtelijke verschillen in de stad, toegankelijk maken van de dorpen voor doelgroepen, elke wijk plek laten bieden voor een brede doelgroep met voldoende beweegruimte en ook de allerlaagste inkomens keuzevrijheid bieden. En het levert een sociale opgave op: dat inwoners, overheden, maatschappelijke organisaties en zorgaanbieders samenwerken en zich inzetten om alle mensen mee te laten doen aan de samenleving, zowel in de stad als in de dorpen. Daar waar het kan moeten we samen met bewoners werken aan ‘ontmoeten en verbinden’. Daar waar het niet kan (om wat voor reden dan ook) moet er een alternatief zijn. We faciliteren en investeren daarbij ook in een goede digitale infrastructuur.’ Fiets Op 1 Fiets Op 1 is één van de pijlers van de gemeente als het gaat om duurzame mobiliteit. De groei van mobiliteit wordt vooral opgevangen door het faciliteren van openbaar vervoer, fietsen en lopen. Goede mobiliteit is van levensbelang voor de stad, fietsen is een makkelijke, snelle én gezonde manier om je voort te bewegen. Daarnaast zorgen minder auto’s in de stad voor meer ruimte. Om van de buitenruimte weer een verblijfsruimte te maken, zal de auto, zeker in de stad, ‘een stapje terug’ moeten doen.

Fietsen is gezond, fietsen is schoon en stil, fietsen is voordelig en fietsen heeft een positief effect op leefbaarheid en positieve sociale effecten. In de gemeente Leeuwarden worden de voordelen van fietsen erkend. Het doel is dan ook om van Leeuwarden een aantrekkelijke fietsstad te maken. 28 Met het visiedocument ‘Fiets Op 1’ geeft de gemeente Leeuwarden aan dat het een aantrekkelijke fietsgemeente wil worden.

2.5 Lokale initiatieven rondom sport en bewegen

Naast diverse visiedocumenten zoals ‘FietsOp1’, zijn er ook tal van lokale initiatieven die zich richten op het in beweging krijgen van de inwoners van de gemeente. Een voorbeeld hiervan is de oude sporthal Nylân. De sporthal, die naast het prachtige skatepark ligt, staat vanuit de afdeling vastgoed op de lijst om af te stoten. De afgelopen jaren is er, wachtend op verkoop sprake geweest van een leegstandsbeheer en wordt er beperkt onderhoud uitgevoerd. Dit achterstallig onderhoud is zichtbaar aan gebouw en de directe omgeving. Een initiatief om deze hal om te vormen naar een plek waar jongeren diverse vormen van urban sports kunnen beoefenen, wordt dan ook ondersteund. Hierdoor wordt het in de toekomst wellicht mogelijk om deze vorm van sport ook binnen uit te kunnen voeren. Daarnaast wordt ook op diverse plekken in de stad gewerkt aan het creëren van beweegroutes. Één van de plekken waar door lokale ondernemers en de gemeente wordt gewerkt aan zo’n route is rondom de campus van NHL Stenden Hogeschool.

14

2.6 Sporten en bewegen in Leeuwarden in 2035 Sporten en bewegen in 2035 ziet er anders uit. Er wordt meer gebruik gemaakt van de openbare ruimte, maar ook de manier waarop het sporten en bewegen wordt ingericht is anders. Daarnaast is inclusief sporten een (steeds) belangrijk(er) onderdeel geworden. Ondanks chronische ziektes en beperkingen zijn mensen in staat om, en worden zij gestimuleerd tot, bewegen. De openbare ruimte en de inrichting van de sportaccommodaties leent zich hier in 2035 uitstekend voor. Athletic Skills Model Door binnen de hele gemeente Leeuwarden meer in te zetten op het stimuleren van een brede motorische ontwikkeling voor kinderen en jongeren, wordt de bewegingsarmoede in de gemeente Leeuwarden verminderd. Het Athletic Skills Model is een model welke toepasbaar is binnen zowel de hardware als de software. Dit model richt zich op het stimuleren en aanleren van 10 basisvaardigheden die tijdens sporten en bewegen aan bod komen. Uit onderzoek blijkt dat door deze vaardigheden aan te bieden kinderen beter, vaker en met meer plezier gaan bewegen.

Dit betekent dat zowel hardware (in de vorm van inrichting van accommodaties en buitenruimte), als software (in de vorm van opleidingen van trainers en buurtsportcoaches) volgens dit principe kan worden neergezet. In 2035 is er in Leeuwarden in élke wijk de mogelijkheid om op een brede motorische manier te bewegen. Dit betekent dat bij de inrichting van de sport- en beweegplekken in de buitenruimte in de te realiseren wijken, zoals Middelsee, hier aandacht voor moet zijn. Ook voor de inrichting van binnensportaccommodaties is het mogelijk om deze visie toe te passen in het ontwerp en in het gebruik van diverse materialen. Daarnaast geeft het inrichten van een sportruimte tot ASM-ruimte nieuwe kansen voor de manier waarop sporten en bewegen door sportverenigingen wordt vormgegeven. Ook andere partijen zoals het onderwijs en de zorg kunnen gebruik maken van deze ruimtes.

Ontwikkeling van lokale sport Ook de lokale, Friese sporten zijn in ontwikkeling en ook hier ziet de toekomst er wellicht anders uit. Toch blijven deze sporten onderdeel van de Friese cultuur; kaatsen, skûtsjesilen, schaatsen en fierljeppen zijn voorbeelden van sporten die horen bij het Friese culturele erfgoed. In de toekomst moet worden nagedacht over hoe de inrichting van sportaccommodaties én de buitenruimte bij kunnen dragen aan het behoud en de toegankelijkheid van de Friese sporten. Voorbeelden zijn de Elfstedenhal, met de komst van deze hal is geïnvesteerd in het behoudt van de Friese schaatscultuur. Ook de komst van diverse kaatsmuren in de gemeente, zoals de kaatsmuur bij LKC Sonnenborgh in Leeuwarden zijn voorbeelden. Deze muur is openbaar toegankelijk, maar wordt tevens door de vereniging gebruikt voor trainingen en toernooien. Daarnaast hebben lokale 15

sporten ook grote invloed op de sociale cohesie in zowel de dorpen als de stad. Duurzaamheid en hybride gebruik van sportaccommodaties Ook in 2035 staat duurzaamheid hoog in het vaandel in de gemeente Leeuwarden. Ook bij de ontwikkeling en het gebruik van sportaccommodaties is duurzaamheid een belangrijk thema. Zowel eigenaren als sportverenigingen profiteren van duurzame sportaccommodaties. Zo blijft er meer geld over voor de sport, komt er minder CO2 in de lucht en stijgt de waarde van de accommodaties. Het is van belang om samen te kijken naar de investeringen op het gebied van duurzaamheid van sportaccommodaties. Bv SPORT is al volop bezig met het verduurzamen van de accommodaties met onder andere zonnepanelen, LEDverlichting en een houtsnipperkachel. In de toekomst is het belangrijk om nieuwe innovaties en ontwikkelingen te blijven toepassen en de accommodaties zo duurzaam mogelijk te maken. Daarnaast sluit de gemeente Leeuwarden zich per 2022 aan bij het sportinnovatieplatform van de VSG, Kenniscentrum sport en bewegen en Sportinnovator. Binnen dit platform wordt gekeken hoe er samen met bv SPORT, Cambuur en de gemeente, innovatiemogelijkheden zijn binnen de sport en duurzaamheid.

16

Conclusie deel 1 •

•

•

• • •

• •

•

•

Veranderende kijk op gezondheid. Gezond zijn en gezond blijven wordt in deze maatschappij steeds belangrijker. Positieve gezondheid is hierbij het uitgangspunt. Doelen van het VWS zijn onder andere; vijf jaar langer leven in goede gezondheid en 30% minder gezondheidsverschillen. De economische waarde van sport en bewegen wordt steeds meer inzichtelijk gemaakt. De Social Return Of Investment (SROI) in sport is 2,5 keer de investering. Naast chronische ziektes is ook beweegarmoede onder jongeren een groot probleem. Inzetten op Breed Motorische Ontwikkeling in diverse beleidsdomeinen kan een oplossing zijn. Sporten in de buitenruimte wordt steeds populairder, ook Urban Sports zijn in ontwikkeling en worden steeds meer gedaan. Met name door jongeren. Sporten gebeurt steeds meer individueel en flexibel. Er zijn steeds minder mensen die zich aansluiten bij een vereniging en/of georganiseerde sport. In de gemeente Leeuwarden vindt de groei vooral aan de zuidkant van de stad plaats. Hier zullen ook meer sportvoorzieningen moeten komen om inwoners te voorzien in hun behoeftes. Het Lokaal Sportakkoord geeft vanuit vier thema’s richting aan doelstellingen rondom sport en bewegen in de gemeente Leeuwarden. Het creëren van een aantrekkelijke leefomgeving moet bewoners in beweging krijgen. FietsOp1 is één van de pijlers om de inwoners van de gemeente aan het fietsen te krijgen.

De ontwikkelingen in de lokale sport zijn belangrijk voor zowel de stad als de dorpen in de gemeente. Sporten als; kaatsen, fierljeppen, schaatsen en skûtsjesilen zijn onderdeel van de Friese cultuur en van groot belang voor de sociale cohesie en de Mienskip in de gemeente Leeuwarden. Duurzaamheid en hybride inrichting van sportaccommodaties zijn van belang om het sporten en bewegen zo goed mogelijk te faciliteren. Hier moet dan ook in geïnvesteerd worden door de gemeente.

17

Deel 2 In het vorige deel is een overzicht gegeven van de ontwikkelingen rondom sporten en bewegen, zowel op nationaal als lokaal niveau. In de komende hoofdstukken wordt verdieping aangebracht op de visie en het beleid rondom sporten en bewegen in de gemeente Leeuwarden. Er is voor gekozen om dit op te splitsen in drie onderdelen; binnensportaccommodaties, buitensportaccommodaties en sporten en bewegen in de openbare ruimte.

3. Binnensportaccommodaties in de gemeente Leeuwarden. 3.1 Accommodaties Uit het onderzoek van het Mulier Instituut 17 is gebleken dat binnen de gemeente Leeuwarden een tekort is aan het aantal zaaleenheden per inwoner. In de gemeente zijn er 69 zaaleenheden 17 , dit totaal is opgebouwd uit sporthallen en gymzalen, waarbij een gymzaal één zaaleenheid is. Kijkend naar de (georganiseerde) binnensport, die voornamelijk gebruik maken van sporthallen, lijkt er hier in Leeuwarden een tekort te ontstaan aan zaaleenheden in de vorm van sporthallen. Door de verwachtte groei van de bevolking in de gemeente Leeuwarden is de verwachting dat de druk op de beschikbaarheid van de sporthallen voor de georganiseerde binnensport toeneemt. Dit betekent dat, in de toekomst, de gemeente zal moeten investeren in nieuwe sporthallen. Dit wordt al meegenomen in de gebiedsontwikkeling van de zuidkant van Leeuwarden, met name in Middelsee. Kijkend naar de verdeling van de sportaccommodaties, zijn er twee gebieden waar dit tekort op dit moment het grootste is. In de huidige situatie is dat vooral in de gebieden Centrum Oost en Oud Oost, doordat hier geen sporthallen en -zalen zijn, en aan de zuidkant van de stad. In de toekomst krijgt vooral het gebied ZuidOost (wijken Aldlân & de Hemrik, Figuur 2.

Overzicht voorzieningen Leeuwarden Goutum, Hempens/Teerns & Zuiderburen, De Zuidlanden en Middelsee) in de periode tot 2035 te maken met 18

extra behoefte aan binnensportruimte, waardoor hier een tekort aan zaaldelen zal gaan ontstaan. 17 Dit geldt echter alleen wanneer er in nieuwe gebiedsontwikkeling geen rekening gehouden wordt met de realisatie van nieuwe sportaccommodaties.

3.2 Gebruik Het gebruik wordt in de rapportage van het Mulier Instituut 17 aangegeven in een percentage van de hoeveelheid bezette uren per jaar. Kijkend naar de sporthallen, ligt de bezetting tussen de 24% en de 52%. Waarbij opvalt dat vooral de hallen in sportcentrum Kalverdijkje een hoge bezettingsgraad heeft. Kijkend naar het grote gebied dat Kalverdijkje faciliteert is dit te verwachten. Als we kijken naar de 30 gymzalen, die eigendom zijn van de gemeente, is de bezetting in de dorpen aan de zuidkant van de stad laag. Enerzijds is er aan deze kant, volgens de cijfers van het Mulier Instituut17 , een tekort, anderzijds is het gebruik laag. In de dorpen zijn slechts enkele verenigingen die gebruik maken van de gymzalen. De zalen worden voornamelijk gebruikt door de scholen. Daarnaast is in de winter de bezettingsgraad van binnensportaccommodaties hoger dan in de zomer. Kijkend naar de toekomst is het vooral van belang om na de denken over de inrichting en het gebruik van de toekomst, maar ook over de functie die deze zalen hebben op de plek waar ze staan. Zoals in het eerste deel beschreven is het wel van belang dat inwoners van de gemeente toegang hebben tot sportaccommodaties en verenigingen in de buurt. De gymzalen worden door diverse verenigingen en sporten gebruikt, bijvoorbeeld; turnen, volleybal, gymnastiek en vechtsport.

Maar zijn door de grootte en belijning niet voor elke sport passend en toegankelijk. Sporthallen daarentegen kunnen door hun hybride belijning en functie door meerdere sporten (tegelijkertijd) worden gebruikt en zijn hiermee efficiënter in te delen en te verhuren. Daarnaast is er in de Rengershal vanaf 2022 een nieuwe ruimte te huur die is ingericht volgens het Athletic Skills Model. Deze ruimte kan onder andere gehuurd worden door de breedtesport, topsport en het onderwijs.

3.3 Inrichting van de toekomst Van sportaccommodatie naar sportomgeving Als we het hebben over de inrichting van de toekomst, is de verwachting dat we in 2035 niet meer spreken van sportaccommodaties, maar van sportomgevingen. Zo heeft de Young Professionals Group van Vereniging Sport en Gemeente 23 nagedacht over de sportomgeving van de toekomst. Zij zijn tot overeenstemming gekomen dat de sport van de toekomst in een stimulerende omgeving plaatsvindt. Waar zowel de openbare ruimte, velden en binnensportaccommodaties bij elkaar in de buurt liggen. In Leeuwarden zijn een aantal omgevingen die uitnodigen tot sporten en bewegen. Zo is er bij de Rengershal sprake van een omgeving waar sport, recreatie en natuur bij elkaar komen. Een omgeving die uitnodigt om in beweging te komen. Een aanvulling 19

vanuit het gedachtegoed van de YPG van de VSG 23 zou een sportplek in de openbare ruimte zijn, waar zowel jong als oud samenkomen om te bewegen. Het doel is in 2035 in Leeuwarden per wijk een ‘sportomgevingen’, waar zowel natuur, openbare sport- en beweegruimte en georganiseerde sport samenkomen, te creëren. Zodat sporten en bewegen toegankelijk is voor iedere inwoner van de gemeente Leeuwarden. Dit vraagt om hybride accommodaties die aansluiten op wat de buitenruimte al dan niet te bieden heeft en andersom. Daarnaast moeten de sportaccommodaties openbaar toegankelijk zijn. Ook de omgeving rondom de sportaccommodatie leent zich uitstekend voor een vernieuwende inrichting van de openbare ruimte, die uitnodigt tot sporten en bewegen. In de gemeente Leeuwarden zijn al een aantal plekken die zich, met kleine aanpassingen en aanvullingen, hier uitstekend voor lenen. Denk bijvoorbeeld aan het Sportpark Nylân, waar diverse verenigingen gebruik maken van velden, Beach velden, kaatsvelden, openbare ruimte, atletiekbaan en de gymzaal. Hier liggen mogelijkheden om meer te doen met bijvoorbeeld de openbare ruimte en de inrichting van de gymzaal. Topsport en breedtesport komt hier samen om te trainen en te bewegen. Breed Motorisch Ontwikkelen In 2022 wordt in de Rengershal in Leeuwarden de eerste PLAYCE 14 van Friesland gerealiseerd.

Een uitdagende ruimte waar vanuit de visie van het Athletic Skills Model 13 op een veelzijdige en uitdagende manier kan worden bewogen. Voor zowel het onderwijs, topsport, breedtesport en de zorg. Dit maakt dat dit een ruimte is die voor veel verschillende vormen van bewegen toepasbaar is en hiermee ook interessant is voor de verhuur en de invulling in de daluren. Daarnaast sluit het aan bij de toekomst van sporten en bewegen, waarin meer aandacht is voor de motorische ontwikkeling, het aanpakken van bewegingsarmoede en bewegend leren. Deze inrichting biedt wellicht mogelijkheden voor meerdere accommodaties in de gemeente Leeuwarden. Bijvoorbeeld in gymzalen die veel door het onderwijs worden gebruikt, of aan een school verbonden zijn. De visies Breed Motorisch Ontwikkelen en bewegend leren worden steeds meer door het onderwijs omarmd. Ook zij zien het belang van beweegvaardige jeugd in voor een leven lang ontwikkelen en gezondheid. Doelgroepen Naast de reguliere sporten en sportverenigingen, die in de toekomst gebruik blijven maken van de binnensportaccommodaties, zijn er kansen om aan te sluiten bij ontwikkelingen in de sport en binnen de bevolking. Physical Literacy is een opkomende term binnen het sport en beweeglandschap, het betekent: een leven lang vaardig in beweging blijven.

3 Van jong tot oud zullen mensen gestimuleerd moeten worden om in beweging te komen én te blijven. Dit vraagt iets van de inrichting van accommodaties en het samenwerken met diverse stakeholders om deze doelgroepen ook daadwerkelijk in de accommodaties te 20

krijgen. Hierbij kun je denken aan het samenwerken met welzijnsorganisaties en zorginstellingen. Een sportaccommodatie kan bijvoorbeeld het ‘beweegsteunpunt’ zijn om ouderen in beweging te krijgen. Hiervoor is wel van belang dat de accommodatie geschikt gemaakt wordt voor ouderen, door bijvoorbeeld de toegankelijkheid van accommodaties te verbeteren. Maar ook door faciliteiten en organisaties die deze doelgroep bedienen in de nabije omgeving te huisvesten. Fysiotherapeuten kunnen bijvoorbeeld tijdens hun revalidatie gebruik maken van ruimtes die op een andere manier zijn ingericht. Op die manier is de invulling van sportaccommodaties niet meer alleen sportgericht, maar ook gericht op zorg en sociale ondersteuning. Het Athletic Skills Model wordt bijvoorbeeld ook gebruikt in de revalidatie en fysiotherapie. Dit sluit aan bij de ontwikkelingen en trends die er zijn rondom sporten en bewegen. Daarnaast geeft het mogelijkheden om op een andere manier te kijken naar het gebruik en de verhuur. Daarnaast is het ‘bewegend leren’ een steeds belangrijker onderdeel binnen het basisonderwijs. Bewegend leren zorgt ervoor dat kinderen letterlijk in beweging zijn wanneer zij bijvoorbeeld hun rekensommen oplossen. Uit onderzoek is gebleken dat de hersenen meer actieve verbindingen aanmaken wanneer een kind in beweging is.

31 Er zijn al vele materialen op de markt die aansluiten bij het bewegend leren op de basisschool en tegelijkertijd in de gymzaal tot het basismateriaal behoren. Zoals bijvoorbeeld de grote valmatten van Nijha, met daarop patronen en spelelementen die uitdagen tot bewegend leren. Kijkend naar de toekomst kan het onderwijs veel meer gebruikmaken van de gymzalen om kinderen, ook buiten het bewegingsonderwijs, in beweging te krijgen. Duurzaamheid Sporten en competitie blijft. Hiermee blijft ook de vraag naar voor het gebruik van de sporthallen en buitensportaccommodaties. Gezien de bevolkingsgroei van de gemeente zal deze vraag waarschijnlijk licht stijgen. Het blijft dan ook van belang om de sportaccommodaties multifunctioneel en hybride in te richten. Om de CO2 uitstoot te verminderen en bij te dragen aan een duurzame gemeente is het van belang dat de verouderde accommodaties worden aangepakt. Deze verouderde accommodaties zorgen voor veel onderhouds- en schoonmaakkosten en een hogere energieuitstoot dan nodig. Met name It Gryn, De Twine en Kalverdijkje 1 zijn verouderd. Voor het gebruik van de toekomst en de duurzaamheid van de accommodaties is het van belang om deze up-to-date te houden en waar nodig te vernieuwen.

Daarnaast is het bij de aanleg van nieuwe sportaccommodaties in de gemeente belangrijk om meteen te investeren in accommodaties die vooroplopen qua innovaties op het gebied van duurzaamheid. Functie in de dorpen Kijkend naar de gymzalen en sporthallen in de dorpen rondom Leeuwarden kan geconcludeerd worden dat vooral de sporthallen in Stiens en Grou opvallend veel worden gebruikt. Dit kan komen door het relatief grote verzorgingsgebied van de 21

sporthallen. De gymzalen daarentegen worden veel minder gebruikt. Echter zijn deze zalen wel van groot belang voor de leefbaarheid van de dorpen. Onder andere het bewegingsonderwijs voor de basisscholen, maar ook sociale bijeenkomsten en divers gebruik door (sport)verenigingen worden door de aanwezigheid van deze zalen gefaciliteerd. Hiermee is een andere functie toebedeeld aan de gymzalen- en hallen in de dorpen in vergelijking tot de steden. Het (blijven) faciliteren van sportvoorzieningen in de dorpen is van belang voor de leefbaarheid en sluit ook aan bij de visie die de gemeente heeft op de leefbaarheid en de ontwikkeling van de dorpen rondom de stad. In deze dorpen worden de komende jaren zo’n 500 woningen bijgebouwd. Ook deze inwoners willen graag toegang tot een aantrekkelijke en beweegvriendelijke omgeving. Het creëren van een sportomgeving in de dorpen kan zowel de buitenruimte, als de buitenruimte en het georganiseerde sport- en verenigingsleven versterken. Een plek waar alles samenkomt en inwoners gestimuleerd worden om te bewegen.

22

4. Buitensportaccommodaties in de gemeente Leeuwarden 4.1 Behoefte In het rapport van Mulier Instituut 17 wordt gesproken over sportparken. In dit document spreken we in die plaats ook over buitensportaccommodaties. In de gemeente Leeuwarden liggen 24 sportparken waar één of meerdere sportverenigingen actief zijn. Ondanks dat de sportparken over het algemeen goed verspreid over de gemeente liggen, zijn er een aantal gebieden die opvallen. Kijkend op gebiedsniveau betekent dit dat het gebied Oud-Oost, niet (meer) over een sportpark beschikt. In de aanleg van het nieuwe stadiongebied als woongebied, is het dan ook van belang om na te denken over het aanleggen van plekken waar op een veilige manier gesport en bewogen kan worden. De ervaring is dat de huidige beweegplekken in de wijk niet alle inwoners aanspreken. De plekken die er in deze wijk zijn om te bewegen liggen vaak niet direct in het zicht van woningen en worden vaak door jongeren gebruikt. Dit zorgt ervoor dat onder andere ouders en jonge kinderen zich hier niet altijd prettig voelen. Verder is er in deze wijk weinig tot geen ruimte voor de georganiseerde sport, waardoor deze inwoners vaak verder moeten reizen naar een vereniging. Er zijn in de gemeente Leeuwarden 24 buitensportaccommodaties die door diverse sportverenigingen gebruikt worden.

Wat opvalt uit het rapport van het Mulier Instituut 17 is dat de zuidkant van de stad (Wiarda) een aandachtspunt is. In de huidige situatie is hier al een tekort aan wedstrijdvelden en de druk zal alleen maar groter worden met de verwachte bevolkingsgroei, voornamelijk aan de zuidkant van de stad. De verhuizing van FVC naar Middelsee zorgt er wel voor dat er enige verlichting van de druk op de velden is, echter is dit nog niet voldoende. In het rapport van het Mulier Instituut komt dan ook naar voren dat, idealiter, een aantal natuurgrasvelden vervangen dienen te worden door kunstgrasvelden om zo de druk meer op te kunnen vangen. Dit is zowel het geval voor Wiarda, als voor Jirnsum en Wergea. Buiten de voetbalvelden om is de conclusie dat er voor de buitensport in Leeuwarden voldoende ruimte is. Wel is het van belang om aandacht te houden voor de snelgroeiende sporten en de ruimte die zij nodig hebben. Vooral voor de rugbyvereniging kan er op termijn sprake zijn van een tekort, als de huidige groei van de sport doorzet.

4.2 Gebruik Gebruik in de stad In de stad Leeuwarden worden de buitensportaccommodaties meestal door één hoofdgebruiker gehuurd. Zo hebben de meeste verenigingen een eigen uitvalsbasis. Dit zorgt ervoor dat de verenigingen het gevoel kunnen hebben dat de velden eigendom zijn van de club. Dit bemoeilijkt de samenwerking met 23

andere verenigingen. Buitensportaccommodatie over voldoende en kwalitatief goede velden, echter door geen, of moeilijke, samenwerking tussen de verenigingen, wordt een tekort aan velden ervaren. Kijkend naar de andere verenigingen die gebruik maken van de buitensportaccommodaties is er sprake van voldoende- en kwalitatief goede veldcapaciteit. Gebruik in de dorpen In de gemeente Leeuwarden zijn kaatsverenigingen, voetbalverenigingen en korfbalverenigingen de hoofdgebruikers van de velden in de dorpen. Het gebruik van buitensportaccommodaties in de dorpen is anders dan in de stad. Uit onderzoek van het Mulier Instituut 21 is gebleken dat (sport)verenigingen in dorpen een grote sociale functie hebben. Sportverenigingen zijn van belang voor de sociale structuur en de sociale cohesie. De ervaring is dan ook dat er in de dorpen sprake is van meer samenwerking tussen diverse verenigingen. De sportverenigingen in de dorpen dragen sterk bij aan gemeenschapsvorming en gelden als ontmoetingsplek voor jong en oud, sporter en toeschouwer. Er is vaak minder sprake van competitie tussen de verenigingen, omdat er per tak van sport maar één vereniging is. Deelname aan het verenigingsleven levert daarmee een belangrijke bijdrage aan het eigen welzijn. 21 Voor de leefbaarheid van de dorpen is het behoud en onderhoud van de buitensportaccommodaties van belang.

Zo worden diverse kaatsvelden in dorpen gebruikt voor het kaatsen, maar ook voor bijeenkomsten, evenementen en dorpsfeesten. Het is belangrijk om ook in de toekomst te (blijven) kijken naar de sociale en maatschappelijke waarde van de sportvelden in de dorpen. Zoals in het eerste deel van dit document is aangegeven is de Social Return of Investment (SROI) van de sport 2,5 keer de investering. In de dorpen zal deze ‘teruggave’ zich waarschijnlijk meer op het sociale vlak bevinden dan in de stad. 7

4.3 Inrichting van de toekomst Tekort in Zuid Op sportpark Wiarda is er sprake van onvoldoende veldcapaciteit voor nu en in de toekomst. De inschatting voor 2035 is dat er een tekort is aan 5 wedstrijdvelden. De trainingscapaciteit is voor nu voldoende. In 2035 ontstaat naar verwachting een tekort van 1 trainingsveld. De eventuele verhuizing van FVC naar het nieuwe sportcomplex in de wijk Middelsee lost het gebrek aan toekomstige veldcapaciteit op Wiarda niet op. Daarmee blijft op termijn een tekort van twee wedstrijdvelden bestaan. Dit betekent dat er elders veldcapaciteit moet worden gevonden, óf dat de oplossingen liggen in het betrekken van de openbare ruimte bij de buitensportaccommodaties. Wat betreft extra veldcapaciteit kan bij de aanleg van Middelsee extra veldcapaciteit worden ingeruimd. Ook in de openbare ruimte zijn mogelijkheden, het anders invullen van de trainingen kan een deel van de oplossing zijn. Denk aan kracht- en behendigheidstraining in de, daarvoor ingerichte, openbare ruimte naast de accommodatie. Daarnaast is het horizontaal inplannen van de wedstrijden, om zo optimaal gebruik te maken van de veldcapaciteit, op wedstrijddagen belangrijk. Samenwerking tussen verenigingen onderling is essentieel.

24

Sociale functie in de stad Leeuwarden De sociale functie van sportaccommodaties blijft zowel in de stad als in de dorpen van belang. Waar de stad Leeuwarden beschikt over meerdere plekken, organisaties en verenigingen die van belang zijn voor de sociale cohesie, is dit in de dorpen een geringer aantal. Toch is de sociale functie van verenigingen ook in de stad niet te onderschatten. Goede sportvoorzieningen dragen bij aan de kracht hiervan. Wel is het in de stad belangrijk om te kijken of verenigingen meer kunnen samenwerken. Dit is nodig voor de toekomst van de vereniging, maar ook voor de eerlijke verdeling van het gebruik van buitensportaccommodaties per vereniging. Daarnaast is het van belang om de buitensportaccommodaties toegankelijk te maken en meer verbinding te maken met de invulling van de openbare ruimte rondom de sportaccommodaties. Op die manier zullen de buitensportaccommodaties intensiever worden gebruikt. Sociale functie in de dorpen Zoals aangegeven hebben de buitensportaccommodaties in de dorpen (deels) een andere functie dan in de stad. Door de krimp en vergrijzing in een aantal kleinere dorpskernen in de gemeente, worden verenigingen (nog) belangrijker voor de gemeenschapsvorming en de sociale cohesie.

ook voor de dorpen waar extra woningen worden gebouwd is het van belang om de sportaccommodaties te behouden, deze dragen bij aan de unieke sociale cohesie en de ‘Mienskip’ die zo herkenbaar is voor de dorpen in de gemeente. In de toekomst blijft het van belang om in deze behoefte te voorzien. De kosten voor het onderhoud van deze velden vallen in het niet tegenover het belang van de buitensportaccommodaties voor de leefbaarheid en de gemeenschap. Gebruik Kijkend naar de toekomst en de behoefte voor buitensportaccommodaties in de gemeente Leeuwarden zijn er een aantal dingen van belang: Ten eerste het tekort aan velden aan de zuidkant van de stad. Dit zal deels worden opgevangen door de komst van een nieuw sportpark in de wijk Middelsee. Echter blijft het aan die kant van de stad krap qua sportvelden. Door te kijken naar andere manieren van het invullen van de trainingen, door teams bijvoorbeeld in de openbare ruimte te laten trainen, kan dit tekort worden verholpen. Daarnaast blijft het van belang om zo efficiënt mogelijk de wedstrijden in te plannen. Ook spelen op elkaars accommodaties behoort tot de mogelijkheden. Alle verenigingen spelen namelijk op accommodaties die eigendom zijn van de gemeente. Spelen op zowel zaterdag als zondag én de aanleg van kunstgras kunnen helpend zijn om de druk op de velden te verlagen.

De periode rondom de lockdown heeft laten zien dat diverse sportgroepjes en teams ook in de openbare ruimte (deels) uit de voeten kunnen. Bijvoorbeeld door in de buurt van de buitensportaccommodatie een SkillsGarden neer te leggen. Voorbeelden hiervan zijn onder andere te vinden bij Ajax op de Toekomst, in Veendam en in Almere 14. Ook het upgraden en aanpassen van huidige speeltuinen en speelplekken behoort tot de mogelijkheden. Door in te zetten op omgeving waar een brede motorische ontwikkeling wordt gestimuleerd, kunnen inwoners van de gemeente zich beter 25

ontwikkelen. Dit sluit weer aan bij de behoeftes, trends en ontwikkelingen die zijn genoemd in het eerste deel van dit document. Duurzaamheid Kijkend naar de duurzaamheid van de buitensportaccommodaties worden er in de gemeente al veel stappen gemaakt. Zo wordt alle buitenverlichting bij de sportaccommodaties vervangen door LED-verlichting en wordt er veel gekeken naar innovaties de bijdragen aan de duurzaamheid van de accommodaties. Denk bijvoorbeeld aan waterbesparende kranen, maar ook binnenverlichting en apparaten in de kantines. Een andere discussie die vaak op tafel komt als het gaat over de duurzaamheid van buitensportaccommodaties, is het aanleggen van kunstgrasvelden. Tegenover de hogere aanlegkosten van kunstgrasvelden staan de voordelen zoals de meer veelzijdige en multifunctionelere gebruiksmogelijkheden, de hogere gebruiksintensiteit en lagere weersafhankelijkheid. Toepassing van kunstgras biedt de mogelijkheid tot een optimaal gebruik van de aanwezige schaarse ruimte. Echter is de aanleg van kunstgrasvelden gebonden aan een grote financiële investering en is het vervangen en verwijderen van kunstgras erg milieubelastend. Daarnaast lukt het afvoeren van grondwater vaak minder goed op kunstgras, en houdt het de warmte langer vast.

Door de continue doorontwikkeling van de grondstoffen en producten die voor kunstgras worden gebruikt, zal de milieudruk in 2035 een stuk minder zijn dan nu het geval is. Echter is het van belang om te kijken of kunstgras écht de enige mogelijkheid is, uitbreiden met natuurgras is, als dit qua ruimte mogelijk is, milieutechnisch gezien een betere oplossing. De druk op het milieu maakt dat kunstgras alleen een duurzame oplossing is als het optimaal wordt gebruikt. Doordat kunstgras een hogere gebruiksintensiteit heeft, is het goed mogelijk om deze velden ook voor andere sport- en beweegactiviteiten te gaan gebruiken. Door samenwerking tussen verenigingen en Figuur 3 Sportpark Maastricht, Hybride belijning buitensport. Geraadpleegd van (maatschappelijke) organisaties te Kragten.nl stimuleren, kunnen de kunstgrasvelden optimaal worden gebruikt. Het is ook mogelijk om meerdere belijningen aan te brengen op een veld zodat er, net zoals in een sporthal, meerdere sporters hun wedstrijden op kunnen spelen. Een voorbeeld hiervan is te zien in de onderstaande afbeelding, van Sportpark West Maastricht. Op die manier wordt de investering van de aanleg van kunstgrasvelden eerder terugverdient. De aanleg van kunstgrasvelden wordt namelijk pas interessant als er intensief gebruik van wordt gemaakt. Dit sluit tevens aan bij de visie om meer 26