Document · PDF

Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed

Informatieve bijeenkomst - raadzaal 29 januari 2025, gemeente LeeuwardenBij agendapunt: Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed17.062 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Tot 2030 ligt er financieel een piek omdat toegewerkt moet worden naar 60% CO2 reductie. De jaarlijkse kosten tot 2030 bedragen € 2.600.000,-. Deze kosten kunnen opgevangen worden door de besparing op energiekosten. Die financiële voordelen komen toe aan de gebruikers van het pand. De terugverdienperiode van de investeringen zijn een aandachtspunt. Deze zijn niet voor alle huurders financieel interessant. Dit moet per huurder bekeken worden. Op dit moment voorzien de structurele gemeentelijke vastgoedbudgetten niet de extra kosten voor verduurzaming. Daarom ligt het voor de hand voor de huidige coalitieperiode incidentele middelen aan te wenden. In een nieuwe bestuursperiode zal dan worden bekeken of de structurele begroting van vastgoed opgehoogd kan worden om aan de genoemde doelen in dit rapport te voldoen.

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Bijlage 1: Gemeentelijk vastgoed Gemeentelijke Huisvesting (** - onderdeel van de Heijmans-portefeuille) Stadskantoor Oldehoofsterkerkhof 2 Leeuwarden Stadhuis Hofplein 38 Leeuwarden HCL Groeneweg 1 Leeuwarden Stadstoezicht Groeneweg 3 Leeuwarden Gemeentewerken It Noarderfjild 30 Stiens Buitendienst (werkplaats) Oedsmawei 9 Grou

Buurthuizen Dorpshuis Ien en Mien Buurthuis Cambuursterhoek Buurthuis De Frosk Buurthuis De Vluchtheuvel Buurthuis Gerard Dou Buurthuis Hollanderwijk Buurthuis Hűsma Herne Buurthuis Insulinde (Schieringen) Buurthuis Molenpad Buurthuis ‘t Knooppunt Buurthuis ‘t Skiphűs Buurthuis Welgelegen Buurthuis Westerkwartier De Kobbekooi Dorpshuis De Twirre Wijkcentrum Nylan Wijkgebouw Bilgaard

Cultuur De Harmonie De Neushoorn Leger des Heils Voormalig Omroep Leo / Filmhuis Bad bubble Blitsaerd Mercuriusfontein Mistfontein Oldehoofsterkerkhof Wilhelminaplein Cultuur - monumentaal Keramiekmuseum Pier Pander Tempel Pier Pander Museum De Waag

** ** ** **

Buorren 13 Boerhaavestraat 44 Salomonszegel 99 van Loonstraat 130 Gerard Doustraat 23 Nieuwe Hollanderdijk 63 Huizumerlaan 146 (a) Gaspeldoornstraat 2 van der Kooijstraat 2 J.H. Knoopstraat 5 Tjalkstraat 5 Willem Lorestraat 38 Verdistraat 1 Kurkemeerstraat 4 Tjissema 8 Surinamestraat 31 De Hooidollen 17

Goutum Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Wytgaard Leeuwarden Leeuwarden

Ruiterskwartier 4 Ruiterskwartier 41 Tuinen 32 Ruiterskwartier 6

Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden

Grote Kerkstraat 11 Noorderplantage 7 Prinsentuin 1b Nieuwestad 148

Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Brûsplakken Brûsplak CT 48 Atelier 9a Boksumerdyk 10 Haniahof

Cornelis Trooststraat 48 Sint Anthonystraat 6 Boksumerdyk 10 Haniasteeg 7- 45

Leeuwarden Leeuwarden Goutum Leeuwarden

Multi-functionele centra (MFC’s) MFC Mozaiëk MFC Heechterp Schieringen Zorgcentrum Techum (overig)

Droppingsstraat 2-22 Egelantierstraat 1-9 Molkenkelder 2

Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden

Sport Zwembad de Blauwe Golf Sporthal Kalverdijkje (incl zwembad) Sportcomplex It Gryn (incl zwembad) Sporthal de Twine Sporthal Wiarda Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal Gymzaal

Jelsumerstraat 12 Kalverdijkje 77 Ieleane 1 Tjallinga 2 Ublingaplantage 4 Keizerskroon 86a Haydnstraat 2 Galamastins 2 Brandemeer 1 Molkenkelder 4 Pikemar 17 Larixstraat 1 Telemannstraat 13a Kingmastate 1 B.K. van den Bergstr 3 Floris Versterstraat 2 Douwemastrjitte 14 Melkemastate 29 Vredeman de Vriesstraat 21 Idzerdastins 61a Raaigras 28a Om ‘e Terp 15 Ieborchpaed 6a Drachtsterweg 6 Coornhertstraat 8 Brandemeer 9 / Wollegaastdam 2 Meagere Weide 2 Jongema 8 Master Gorterstrjitte 9 Johan de Walestraat 1 Correllistraat 38s / Verdistraat 2 Prinsessenweg 2

Leeuwarden Leeuwarden Stiens Grou Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Goutum Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Wergea Leeuwarden Jirnsum Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Mantgum Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Warten Grou Reduzum Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Clubhuis/opbergloods Hydronauten Was- en kleedruimtes Was- en kleedruimtes Was- en kleedruimtes Was- en kleedruimtes Was- en kleedruimtes Was- en kleedruimtes Sporthal Nijlan (VVE) Was- en kleedruimtes Was- en kleedruimtes Was- en kleedruimtes Was- en kleedruimtes Was- en kleedruimtes Was- en kleedruimtes Lekkum Was-en kleedruimtes Was- en kleedruimtes Kaatsclub Sportvelden Magere Weide Alde Leie Aldlan Easterlittens Goutum Hempens Jirnsum Kalverdijkje-Noord Kalverdijkje-Zuid Koarnjum Lekkum Reduzum Stiens De Boer Stiens Ieleane Warten Wergea Wiarda Wirdum Wytgaard Kerken Johannes de Doperkerk Westerkerk Pastorie Johannes de Doperkerk

Avondsterweg 15 Kalverdijkje 81 Stânfriesstrjitte 8 Kalverdijkje 68 Middelzeelaan 8 Magere Weide 5 en 11 Middelzeelaan 14, 18, 20, 22 Middelzeelaan 18 Loodyk 2 Kalverdijkje 80 Middelzeelaan 2a Kalverdijkje 83a Kalverdijkje 77 Buorren 44 Burstumerdyk 2 Buorren 31

Leeuwarden Leeuwarden Reduzum Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Wirdum Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Lekkum Grou Goutum Leeuwarden Alde Leie Leeuwarden Easterlittens Goutum Hempens Jirnsum Leeuwarden Leeuwarden Koarnjum Lekkum Reduzum Stiens Stiens Warten Wergea Wiarda Wirdum Wytgaard

Agora 4 Bagijnestraat 59 Agora 6-8

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden

Woningen Woonboerderij met praktijkruimte Benedenwoning Boerderij Boerderij Bovenwoning Hoekwoning Hoekwoning Tussenwoning Woning Woning Woning Woning

Groningerstraatweg 401 Grote Kerkstraat 232 Boksumerdyk 5 Werpsterdyk 40 A Grote Kerkstraat 234 Buorren 25 Buorren 29 Buorren 27 Noordvliet 521 Noordvliet 521 Oldegalileen 21 Spanjaardsstraat 1b

Overige Pontschipperskantoortje Yn e Lijte 163 3-B Box Drachtsterweg 1K Boksschool/ Voedselbank Tylkedam 51 Brugwachtershuisjes Dagopvang (Zienn) Zuidergrachtswal 16 De Groene Ster De Groene Ster 6a b c FUMO J.W. de Visserwei 10 Gedenksteen Greate Mar Wergea en Wartensdyk Groene Ster gemeentetoilet Roazendaal 6 Havengebouw Grou Meersweg 9a Joodse Synagoge Sacramentsstraat 19 Kantoorgebouw Elan Pyter Jurjenstrjitte 8 Kiosk Willemskade 60b Muziekkoepel/toiletgebouw Grou Halbertsmaplein 17 Parkeergarage Klanderij Posthoornsteeg 40 Parkeergarage OHK Oldehoofsterkerkhof 3 Parkeergarage Oosterstraat Ritsumastraat 1 Parkeergarage Reviusstraat Reviusstraat 6 Servicegebouw Prinsentuin Prinsentuin 3 Servicegebouw Westerplantage Westerplantage 19 Stadhouderlijk Hof Hofplein 29 Surfclub toiletgebouw Groningerstraaatweg 441 Talant Stiens Ieleane 8 Toiletgebouw Hellinghaven Grou Volmawei Toiletvoorziening Tsjerkepaed Tsjerkepaed Watercampus Oostergoweg 9

Leeuwarden Leeuwarden Goutum Leeuwarden Leeuwarden Goutum Goutum Goutum Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Grou Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Grou Leeuwarden Grou Leeuwarden Stiens Leeuwarden Grou Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Leeuwarden Stiens Grou Leeuwarden Leeuwarden

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Bijlage 2: Opbouw investeringskosten vanuit directe bouwkosten Methode voor een schatting van de kosten voor verduurzaming

Op basis van een aantal gegevens zijn de overige gebouwen van de gemeente vergeleken met gebouwen uit de database van Royal HaskoningDHV. Naar aanleiding van onderzoeksgegevens bepaalden we de kosten voor verduurzaming De vergelijking is gemaakt op basis van het gebouwoppervlak, het bouw- en renovatiejaar, een eventuele monumentale status, de gebruiksfunctie, een (schatting van) het gas- en elektriciteitsgebruik in 2022 of een energielabel. Als de gegevens niet beschikbaar waren, zijn er aannames gedaan12. Voor de te verwachten gebruiks- en levensduur hebben we de aanname gedaan dat een object wordt afgestoten als deze 75 jaar oud is. Dat is de gemiddelde levensduur waar de VNG ook vanuit gaat in haar routekaart. De monumenten vormen hier uiteraard een uitzondering op. Op deze manier is per object een inschatting gemaakt van de kosten voor de overgang naar duurzame energie. Daarbij is ook een inschatting voor energiebesparing gemaakt.. De genoemde kosten gaan uit van de prijzen uit 2024. Er is dus geen rekening gehouden met indexatie. Van de gebouwen die al onderzocht zijn, hebben we de gegevens overgenomen. Dat zijn de ambtenarenhuisvesting in beheer bij Heijmans, de buurtcentra en de zwembaden. Van de gebouwen met het hoogste energieverbruik en waarop dus het meest bespaard kan worden, hebben we de aannames extra getoetst.

Uit dit onderzoek volgen vermindering van energie- en CO2-uitstoot per object met bijbehorende investeringskosten. De investeringskosten zijn op basis van een inschatting van de directe bouwkosten verhoogd met een aantal opslagen. Directe bouwkosten tegen het prijspeil januari 2024: - materiaal- en arbeidskosten - winst & risico aannemer conform NEN2699, exclusief BTW. Verhoogd met de volgende opslagen. Indirecte bouwkosten (25% over directe kosten) conform NEN2699, exclusief BTW, meegenomen, zoals - 6% Nadere planuitwerking (gecombineerd met desbetreffende renovatieproject) - 8% Algemene bouwplaatskosten - 8% Algemene kosten (kosten voor bouwkundige aannemer / coördinatie) - 3% Winst en risico - 0,35% CAR verzekering door opdrachtgever 12 Bij het inschatten van de kosten is gerekend met 20% indirecte bouwkosten, 15% projectkosten en 15% onvoorzien. De BTW is opgenomen voor die gebouwen waarvan die niet teruggevorderd kan worden

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Bijkomende kosten (5% over directe kosten) - Projectbegeleiding door opdrachtgever - Stichtingskosten / honoraria over totaal bouwkosten (“ontwikkelingskosten”) - Leges kosten - Risico verrekening Onvoorzien (10% over directe kosten) - Post onvoorzien (over directe en indirecte bouwkosten, en bijkomende kosten) in verband met nadere ontwikkeling wet- en regelgeving op lokaal en centraal niveau) Faseringskosten 0% - Er zijn geen kosten opgenomen die samenhangen met het renoveren van een gebouw dat tijdens de werkzaamheden in gebruik is. Belastingen (21% over directe kosten plus de andere opslagen) - BTW berekend voor de gebouwen waar geen verrekening van de BTW voor kan worden gedaan. - Geen BTW meegenomen voor de volgende objecten: o Zwembaden Blauwe Golf, Kalverdijkje en ‘t Gryn o Stadhuis o Stadhouderlijk hof o Keramiek museum o Harmonie o Watercampus o HCL o Stadstoezicht o Brûsplak CT48 BTW voor 16% berekend

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Bijlage 3: Geschiktheid objecten voor stimulering biodiversiteit 11 1 Geschiktheid objecten voor verbetering biodiversiteit van de omgeving

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

11 2 Geschiktheid objecten voor verbetering biodiversiteit van de omgeving

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

11 3 Geschiktheid objecten voor verbetering biodiversiteit van de omgeving

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

11 4 Geschiktheid objecten voor verbetering biodiversiteit van de omgeving

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Bijlage 4: Raamwerken & circulair beleid Raamwerk de City Deal

2023 - Nieuwbouw volume conform circulaire principes 50% - Nieuwbouw volume is biobased 25% - Grondstoffen in isolatiematerialen is biobased 25% - Hout volume in NL geproduceerd 5% - Vezels in NL zelf geproduceerd 10% - Aantal industrieel geproduceerde woningen/jr 30.000 - MPG* 0,5

2030 100% 30% 50% 25% 25% 50.000 0,3

2050 50% 100% 50% 50% 50.000 0,2

* Herziening van MPG-streefwaarden wordt verwacht begin 2025. Deze zullen hoger uitvallen vanwege een toename van het milieu effect categorieën (in lijn met Europa) en actualisatie van de schaduwprijzen

Raamwerk het Nieuwe Normaal Milieu-impact MPG Materiaal gebonden CO2-uitstoot Materiaal gebonden CO2-opslag Materiaalgebruik Herkomst materialen Gezonde materialen (toxiciteit) Omgang restmaterialen bouw Waardebehoud Adaptief vermogen Losmaakbaarheid Hergebruik potentie

Woningbouw Woningbouw Utiliteitsbouw grondgebonden gestapeld kantoren ≤0,45 ≤200

≤0,50 ≤240

≤0,70 €MKI / m2 BVO / jaar - kg CO2-eq / m2 BVO

≥25%

≥20%

≥25% % massa hernieuwbaar, hergebruikt, gerecycled - Aantal gecertificeerde producten - -

≥40% Percentage

≥55% -

≥50% -

- ton CO2-eq

≥55% Percentage - % massa recycling, hergebruik

(gezien dit versie 1.0 is moeten bepaalde indicatoren nog voorzien worden van waarden)

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Bijlage 5: Onderzoek verduurzaming zwembaden (januari 2024)

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

ROUTEKAART BV SPORT De Routekaart komt voort uit de wens van de gemeente Leeuwarden en bvSPORT voor een advies inzake een versnelde en energie-slimme verduurzaming van drie zwembaden en aanliggende accommodaties. De Routekaart beschrijft dit advies voor de zwembaden De Blauwe Golf, It Gryn en Kalverdijkje, aan de hand van technisch en financieel haalbare verduurzamingsmaatregelen. Het advies in deze Routekaart sluit aan bij de ambities van de Gemeente Leeuwarden en bvSPORT om CO2-emissies te reduceren, en tegelijkertijd grip te houden op de exploitatiekosten voor de betreffende locaties.

100 PROCENT CO2-REDUCTIE 100% CO2-reductie kan worden bereikt met de huidige panden, wanneer alle maatregelen worden uitgevoerd, maar is afhankelijk van de vergroening van de Nederlandse energievoorziening. Om sneller tot 100% CO2-reductie te komen kan er extra worden geïnvesteerd in Garanties van Oorsprong (GVO). Informatie over de benodigde investeringen voor dit scenario kan worden geraadpleegd in Bijlage 2. Er kan ook worden gekozen voor nieuwbouw om sneller tot een 100% CO2-neutrale situatie te komen.

60 PROCENT CO2-REDUCTIE IN 2030 Het is mogelijk om met de beschikbare maatregelen binnen de routekaart tot een CO2-besparing van 60% te komen. Echter, bepaalde maatregelen zijn als technisch en/of financieel ongunstig beoordeeld. Ook deze maatregelen moeten worden getroffen om 60% CO2-reductien te behalen voor 2030. Informatie over de benodigde investeringen voor dit scenario kan worden geraadpleegd in Bijlage 2.

DE ROUTEKAART BESCHRIJFT DE TECHNISCH & FINANCIEEL HAALBARE MAATREGELEN CO2-reductie en investeringskosten zijn hierbij de voornaamste uitgangspunten van de Routekaart. Enkele maatregelen vallen af omdat deze technisch niet haalbaar bleken, of omdat investeringen te hoog zijn om de lage CO2 reductie te verantwoorden. Op basis van een zorgvuldig proces (bijlage 1) met technisch en financieel experts is een voorstel gedaan om de technisch en financieel haalbare maatregelen in de routekaart te verwerken en de maatregelen met hoge investeringskosten en lage CO2reductie niet op te nemen in de routekaart.

DE ROUTEKAART IS EEN TOTAALPAKKET Zoals ze in deze routekaart zijn opgenomen zorgen alle maatregelen samen voor onderstaande resultaten. De routekaart is een totaalpakket, maar kan ook modulair worden benaderd. Wees hierbij wel bewust van het feit dat de geadviseerde maatregelen veelal samenhangend zijn. Bij elke maatregel hoort een investeringsbedrag, terugverdientijd en CO2-reductie in percentages*.

TOTALE CO2-REDUCTIE ROUTEKAART PER ZWEMBAD: Blauwe Golf: 36% Kalverdijkje: 39% It Gryn: 48%

TOTALE INVESTERINGSKOSTEN ROUTEKAART PER ZWEMBAD*: Blauwe Golf: €4.2 miljoen | €819.000 vanuit MJOP | €3.4 miljoen restinvestering Kalverdijkje: €2.1 miljoen | €684.000 vanuit MJOP | €1.4 miljoen restinvestering It Gryn: €4.3 miljoen | €332.000 vanuit MJOP | €4.0 miljoen restinvestering *Investeringsbedragen zijn inclusief bijkomend advies, aanbesteding, engineering en +/- 20% marktwerking. Bedragen zijn exclusief BTW.

ISOLATIEMAATREGELEN VERGEN GROTE INVESTERING Verschillende isolatiemaatregelen vergen relatief grote investeringen en kennen in sommige gevallen ook een lange terugverdientijd. Isoleren volgt echter het principe van de trias energetica, en maakt het mogelijk om op een duurzame wijze te verwarmen. Deze maateregelen zijn daarom wel opgenomen in de routekaart, en staan aangegeven met een oranje kleur.

MEER INFORMATIE & SUBSIDIEMOGELIJKHEDEN Bijlage 2 (alternatieve scenario’s richting 2050) en bijlage 3 (definitieve tussenrapportages per zwembad) geven meer inzicht in hoe bvSPORT en de gemeente Leeuwardenhaar co2-reductie doelstellingen kan behalen richting 2050. Er kunnen subsidieregelingen worden geraadpleegd om de investeri ngen voor de benodigde maatregelen te dempen. Bijlage 4 bevat de subsidiemogelijkheden per locatie. *Disclaimer terugverdientijden Waar mogelijk wordt per maatregel aangegeven wat de terugverdientijd is. Deze terugverdientijden vertegenwoordigen een momentopname. Gezien de volatiliteit van onder ander de energiemarkten en materiaalprijzen kunnen daadwerkelijke terugverdientijden afwijken. Niet alle maatregelen resulteren in een besparing, waardoor een terugverdientijd niet van toepassing (en dus niet gegeven) is.

DOELSTELLINGEN BV SPORT & GEMEENTE LEEUWARDEN: 60% REDUCTIE VAN CO2-EMISSIES T.O.V. 2019 IN 2030 100% REDUCTIE VAN C02-EMISSIES T.O.V. 2019 IN 2050 GRIP OP EXPLOITATIEKOSTEN Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Hier logo plaatsen met transparante achtergrond + deze tekst verwijderen

BLAUWE GOLF AMBITIE: 60% CO2-REDUCTIE IN 2030 JANUARI 2024

VAN

NAAR

HUIDIG ENERGIEVERBRUIK IN 2019

UITGANG SITUATIE

TOEKOMST

Subtropisch zwembad De Blauwe Golf wordt primair verwarmd met ingekochte warmte afkomstig uit de naastgelegen biomassaketel, aanvullend wordt aardgas ingezet voor de verwarming. Elektriciteit is nodig voor verlichting, ventilatie en de diverse pompen en overige techniek voor het zwembadwater. Dit zwembad voorziet ook recreatieve doeleinden.

Voorgesteld wordt om het contract voor de inkoop van warmte wordt niet verlengd. De warmtevraag wordt ingevuld met een warmtepomp waar mogelijk en waar nodig met de aanwezige gasketels. Direct uit te voeren maatregelen worden in 2024 uitgevoerd. Maatregelen aan het dak en de luchtbehandelingskasten worden uitgevoerd binnen het meerjarig onderhoudsplan. De warmtepompen worden gerealiseerd wanneer de aansluiting op het Elektriciteitsnet gerealiseerd kan worden rekening houdend met netcongestie. Uiteindelijk doel 2050 - 100% CO2-reductie Nieuwbouw op een zo gunstig mogelijke locatie, wachten op groene energie of GVO's opkopen.

Biomassa heeft op papier een neutrale CO2uitstoot, echter is dit discutabel. Daarom is de situatie weergegeven met gebruik van aardgas voor het aandeel warmte uit biomassa.

WARMTE 3. 178. 000 kWh / j a ar 0 ton CO2 me t b io m ass a*

AARDGAS 549.000 k Wh / ja a r 117 to n C O2

ELEKTRICITEIT 997.000 k Wh / j aa r 448 to n C O2 *War mte vr aag s taat g elijk aan 6 12 ton CO2 b ij g ebr ui k van aar dg as

Warmtepomp, voorheen aardgas 15%

ENERGIEBRONNEN 2019

Ve r w a r m in g

Aardgas 12%

Elektriciteit 21%

Warmte 67%

Warmtepomp, voorheen warmtelevering 85%

El ek t ri ci t e i t

2 03 0

ENERGIEBRONNEN 2030 Toekomstperspectief

Eigen opwek 12%

Elektriciteit: 1.681.000 kWh (netto inkoop) Aardgas: 0 kWh warmte: 0 kWh Elektriciteitsopwek eigen zonnepanelen 12%

Elektriciteitsinkoop 88%

2 03 0

CO2 UITSTOOT

CO2 (ton)

Inkoop (netto) 88%

VOLGENDE STAP

Elektriciteit

Aardgas

Warmte omgerekend naar aardgas

Door te stoppen met warmte afname uit biomassa, stijgt de elektriciteitsbehoefte om deze warmte met warmtepompen te produceren. Met de emissiewaarde van 2019, waarbij warmte omgerekend is naar uitstoot bij gebruik aardgas, neemt de CO2-uitstoot 36% af in de geëlektrificeerde situatie. De ambitie van 60% reductie wordt niet behaald. Bij het verder verduurzamen van de elektriciteitsproductie in Nederland neemt de CO2-uitstoot van De Blauwe Golf verder af richting 2050.

1.250 1.000 750 500 250 0

2019

2030

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Hier logo plaatsen met transparante achtergrond + deze tekst verwijderen

MAATREGELEN BLAUWE GOLF 36% CO2-REDUCTIE IN 2030 JANUARI 2024

TOTALE INVESTERING €4,2 MILJOEN INCLUSIEF BIJKOMEND ADVIES, ENGINEERING EN +/- 20% MARKTWERKING. BEDRAG IS EXCLUSIEF BTW.

AANBESTEDING,

De maatregelen zijn overgenomen uit de tussentijdse rapportage versie 2 3-5-2023

DIRECT UIT TE VOEREN MAATREGELEN

Kantherm unit

Openingen sluiten

Glijbanen afsluiten

Aansturing klep optimaliseren

Dichtmaken van overbodige dakdoorvoeren in technische ruimte

Glijbaanafsluiters toepassen buiten openingstijden

Lantaarnpalen

Frequentieregeling

Warmteterugwinning uit spoelwater

Lantaarnpalen parkeerplaatsen LED toepassen

Frequentieregelaars toepassen op motoren die niet 100% hoeven te draaien

Spoelwater in tank opvangen en gebruiken voor het voorverwarmen van vers water

TOTALE INVESTERING €190.000 | TVT 29 JAAR | 7,9 T CO2

MAATREGELEN IN COMBINATIE MET HET MEER JAREN ONDERHOUDSPLAN (MJOP)*

Bouwkundige maatregelen

Luchtbehandelingskasten vervangen

Zonnepanelen

Extra dakisolatie toepassen bij platte daken wanneer dakbedekking vervangen wordt. Kierdichting voor luchtdichtheid.

Luchtbehandelingskasten vervangen en besturing uitbreiden met meer meet en regeltechniek

245 zonnepanelen plaatsen. Dakconstructie controleren en combineren met dakbedekking en isolatie. Teruglevering beperken.

INVESTERING €813.900 | TVT 22 JAAR | 32,3 T CO2

INVESTERING €500.000 | TVT 9 JAAR | 273 T CO2

INVESTERING €150.000 | TVT 6 JAAR | 44,7 T CO2

*In het huidige MJOP staat €819.000 gereserveerd voor deze maatregelen

MAATREGELEN OP BASIS VAN NETCONGESTIE

Warmtepomp suppletiewater

Warmtepomp badwaterverwarming

Warmtepomp toepassen voor het verwarmen van vers water om peil constant te houden vanwege suppletiewater

Grote warmtepomp toepassen voor de verwarming van het badwater op lage temperatuur

Warmtepomp toepassen voor het verwarmen van warm tapwater op hoge temperatuur

INVESTERING €77.000 | TVT 14 JAAR | 12,8 T CO2

INVESTERING €750.000 | TVT 269 JAAR | 37,2 T CO2

INVESTERING €150.000 | TVT 6 JAAR | 13,1 T CO2

EMS + accu's

TSA en pompen

Zonnepanelen carports

750 zonnepanelen op carports toepassen bij Energie management systeem voor optimale inzet van elektriciteit en warmte in combinatie de parkeerplaatsen met accu packing INVESTERING €490.000 | TVT 10 JAAR | 54,3 T CO2

INVESTERING €300.000 | 0 T CO2

Warmtepomp warm tapwater

Aanpassen van de tegenstroomapparaten (warmtewisselaars) zodat deze geschikt zijn voor lagere temperaturen INVESTERING €80.000 | 0 T CO2

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Hier logo plaatsen met transparante achtergrond + deze tekst verwijderen

KALVERDIJKJE AMBITIE: 60% CO2-REDUCTIE IN 2030 JANUARI 2024

VAN

NAAR

HUIDIG ENERGIEVERBRUIK IN 2019

UITGANG SITUATIE

TOEKOMST

Sportlocatie Kalverdijkje met zwembad en sportzalen wordt verwarmd met ingekochte warmte afkomstig uit het warmtenet van Ennatuurlijk. Elektriciteit is nodig voor verlichting, ventilatie en de diverse pompen en overige techniek voor het zwembadwater.

Het voorstel is om het contract voor de inkoop van warmte uit te zitten door aan de minimale afname te voldoen. De overige warmtevraag wordt ingevuld met een warmtepomp. Direct uit te voeren maatregelen worden in 2024 uitgevoerd. Maatregelen aan het dak en de luchtbehandelingskasten worden uitgevoerd binnen het meerjarig onderhoudsplan. De warmtepompen worden gerealiseerd wanneer de aansluiting op het Elektriciteitsnet gerealiseerd kan worden rekening houdend met netcongestie. Uiteindelijk doel 2050 Warmte produceren met (zelf opgewekte) groene stroom.

Het warmtenet van Ennatuurlijk wordt 100% gestookt met aardgas.

WARMTE 1. 611. 000 kWh / j a ar 411 to n C O2

AARDGAS 1. 000 k Wh / ja a r 0,23 to n CO2

ELEKTRICITEIT 625.000 k Wh / j aa r 281 to n C O2

ENERGIEBRONNEN 2019 Elektriciteit 26.5%

Ve r w a r m in g

Warmtenet 52%

Warmtepomp 48%

Warmte 73.4%

ENERGIEBRONNEN 2030 2 03 0

El ek t ri ci t e i t

Inkoop (netto) 48%

Toekomstperspectief Elektriciteit: 352.000 kWh (netto inkoop) Aardgas: 0 kWh warmte: 1.025.000 kWh Elektriciteitsopwek eigen zonnepanelen 23%

Warmteinkoop 57%

Eigen opwek 52%

Elektriciteitsinkoop 20%

CO2 UITSTOOT

2 03 0

Elektriciteit

Aardgas

CO2 (ton)

Warmtenet

VOLGENDE STAP

700 600

Door de warmte afname van het aardgasgestookte warmtenet te beperken tot het contractueel minimum, stijgt de elektriciteitsbehoefte om deze warmte met warmtepompen te produceren. Met de emissiewaarde van het warmtenet in 2022 neemt de CO2-uitstoot 40% af in de geëlektrificeerde situatie. De ambitie van 60% reductie wordt niet behaald. Bij het verder verduurzamen van de elektriciteitsproductie in Nederland neemt de CO2-uitstoot van Kalverdijkje verder af richting 2050.

500 400 300 200 100 0

2019

2030

Warmte uit warmtenet gerekend met emissie van warmte-etiket Ennatuurlijk Camminghaburen 2022 100% aardgasgestookt

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Hier logo plaatsen met transparante achtergrond + deze tekst verwijderen

MAATREGELEN KALVERDIJKJE 40% CO2-REDUCTIE IN 2030 JANUARI 2024

TOTALE INVESTERING €2,0 MILJOEN INCLUSIEF BIJKOMEND ADVIES, AANBESTEDING, ENGINEERING EN +/- 20% MARKTWERKING. BEDRAG IS EXCLUSIEF BTW.

De maatregelen zijn overgenomen uit de tussentijdse rapportage versie 7-5-2023

DIRECT UIT TE VOEREN MAATREGELEN

Elektrische apparaten

Inbouwen WTW twin coil

Regeling op basis van CO2

Kleine apparaten op aardgas vervangen door elektrische apparaten

Inbouwen warmte terugwinning twin coil in bestaande luchtbehandelingskasten

Luchtbehandelingskasten terug regelen op basis van CO2 in overige ruimten waar dit nog niet gebeurd. VIP reeds toegepast. Zwembad wordt gestuurd op vochtpercentage

INVESTERING €5.000 | TVT 1,2 JAAR | -2,2 T CO2

INVESTERING €21.000 | TVT 4 JAAR | 6,7 T CO2

INVESTERING €106.000 | TVT 2,9 JAAR | 47,5 T CO2

Tussen warmtemeters Plaatsen van tussen warmtemeters voor monitoring warmtegebruik per sector INVESTERING €9.500 | 0 T CO2

MAATREGELEN IN COMBINATIE MET HET MEER JAREN ONDERHOUDSPLAN (MJOP)*

Zonnepanelen

Warmtepomp

TSA en pompen

845 zonnepanelen plaatsen. Dakconstructie controleren en eventueel combineren met dakbedekking en/of isolatie. Teruglevering beperken.

Warmtepomp toepassen voor het verwarmen van zwembadwater en ruimteverwarming

Aanpassen van de tegenstroomapparaten (warmtewisselaars) zodat deze geschikt zijn voor lagere temperaturen

INVESTERING €300.000 | TVT 5,2 JAAR | 49 T CO2

INVESTERING €250.000 | TVT 12,5 JAAR | 39,9 T CO2

INVESTERING €80.000 | 0 T CO2

*In het huidige MJOP staat €684.000 gereserveerd voor deze maatregelen

MAATREGELEN OP BASIS VAN NETCONGESTIE

Warmtepomp

Zonnepanelen carports

EMS + accu's

Warmtepomp toepassen voor het verwarmen 750 zonnepanelen op carports toepassen bij Energie management systeem voor optimale van zwembadwater en ruimteverwarming de parkeerplaatsen inzet van elektriciteit en warmte in combinatie met accu packing INVESTERING €150.000 | -15 T CO2

INVESTERING €490.000 | TVT 4,3 JAAR | 131 T CO2

INVESTERING €320.000 | 0 T CO2

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Hier logo plaatsen met transparante achtergrond + deze tekst verwijderen

IT GRYN AMBITIE 60% CO2-REDUCTIE IN 2030 JANUARI 2024

VAN

NAAR

HUIDIG ENERGIEVERBRUIK IN 2019

UITGANG SITUATIE

TOEKOMST

Sportlocatie It Gryn in Stiens bevat een zwembad en sportzalen welke verwarmd worden met warmte uit een wkk. Deze wordt tot eind 2023 gestookt met biogas. Bij storing en piekvraag wordt aardgas gebruikt.

Sinds 1 januari 2024 is de exploitatie van de wkk op biogas van familie De Boer gestopt en is It Gryn teruggevallen op warmtelevering uit de back-up aardgas voorziening. Om de warmtevraag opnieuw te verduurzamen moet zo snel mogelijk basislast geleverd worden door warmtepompen. Bij het plaatsen van zonnepanelen op het dak wordt de combinatie gezocht met het meerjarig onderhoudsplan. De warmtepompen worden gerealiseerd in cascadeopstelling en uitgebreid in vermogen wanneer de aansluiting op het Elektriciteitsnet gerealiseerd is rekening houdend met netcongestie. Uiteindelijk doel 2050 Warmte produceren met (zelf opgewekte) groene stroom.

Elektriciteit wordt voornamelijk door de wkk geleverd, It Gryn is afhankelijk van deze elektrische aansluiting op de wkk en op het net. Elektriciteit is nodig voor verlichting, ventilatie en de diverse pompen en overige techniek voor het zwembadwater.

WARMTE 1. 639. 000 kWh / j a ar 350 to n C O2

AARDGAS 1. 002. 000 kW h / j aar 214 to n C O2

ELEKTRICITEIT 852.000 k Wh / j aa r 376 to n C O2

ENERGIEBRONNEN 2019 Aardgas 23% Warmte 37%

Ve r w a r m in g Elektriciteit 40%

ENERGIEBRONNEN 2030 Eindsituatie is een elektrische warmtepomp. Tot die tijd worden de back-up aardgasketels gebruikt

El ek t ri c i te it

Warmtepomp 100%

Toekomstperspectief

2 03 0

Elektriciteit: 1.095.000 kWh (netto inkoop) Aardgas: 0 kWh warmte: 0 kWh Elektriciteitsopwek dak 22%

Eigen opwek 30%

Elektriciteitsinkoop 69%

Inkoop (netto) 70%

CO2 UITSTOOT

2 03 0

Elektriciteit

Aardgas

CO2 (ton)

Restwarmte van WKK

VOLGENDE STAP

1,000 800

Door het wegvallen van de levering van restwarmte van de WKK op biogas worden eerst de back-up gasketels ingeschakeld. Vervolgens wordt de warmte geproduceerd met warmtepompen die in cascade opstelling aangesloten worden zodat uitbreiding mogelijk is wanneer de netaansluiting uitbreiding mogelijk maakt. Met de emissiewaarde van de wkk bij gebruik van aardgas neemt de CO2-uitstoot 48% af in de geëlektrificeerde situatie. De ambitie van 60% reductie wordt niet behaald. Bij het verder verduurzamen van de elektriciteitsproductie in Nederland neemt de CO2-uitstoot van Kalverdijkje verder af richting 2050.

600 400 200 0

2019

2030

Warmte uit wkk omgerekend naar gebruik bij aardgas

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Hier logo plaatsen met transparante achtergrond + deze tekst verwijderen

MAATREGELEN IT GRYN 48% CO2-REDUCTIE IN 2030

JANUARI 2024 TOTALE INVESTERING €4,3 MILJOEN INCLUSIEF BIJKOMEND ADVIES, AANBESTEDING, ENGINEERING EN +/- 20% MARKTWERKING. BEDRAG IS EXCLUSIEF BTW.

De maatregelen zijn overgenomen uit de tussentijdse rapportage versie 1 10-5-2023

DIRECT UIT TE VOEREN MAATREGELEN

Ledverlichting

Schuifdeur glijbaantoren

Frequentieregeling

Ledverlichting toepassen waar dit nog niet van toepassing is

Geïsoleerde schuifdeur bij glijbaantoren plaatsen voor scheiden van ruimten bij beperkt gebruik.

Frequentieregelaars toepassen op motoren die niet 100% hoeven te draaien

INVESTERING €13.000 | TVT 1,7 JAAR | 11,7 T CO2

INVESTERING €4.000 | TVT 7,8 JAAR | 1,1 T CO2

INVESTERING N.V.T. | 0 T CO2

MAATREGELEN IN COMBINATIE MET HET MEER JAREN ONDERHOUDSPLAN (MJOP)*

Dakisolatie verbeteren

Metalen gevels isoleren

Zonnepanelen

Extra dakisolatie toepassen bij platte daken wanneer dakbedekking vervangen wordt

Verbeteren van de isolatie in de metalen gevels

1.400 zonnepanelen plaatsen. Dakconstructie controleren en combineren met dakbedekking en isolatie. Teruglevering beperken.

INVESTERING €860.000 | TVT 94,1 JAAR | 16,8 T CO2

INVESTERING €150.000 | TVT 104,2 JAAR | 3,7 T CO2

INVESTERING €530.000 | TVT 3,8 JAAR | 162 T CO2

Verduurzaming Iehal

Verduurzaming Bordinehal

LT LBK zwembad

Luchtbehandelingskast vervangen met warmteterugwinning. Verwarmen en koelen met met warmtepompen, ook tapwater.

Lage temperatuur batterij toepassen in luchtbehandelingskast zwembad. Hierbij eventueel ook kanalenwerk buiten vervangen.

INVESTERING €218.000 | -23,2 T CO2

INVESTERING €204.000 | 7,9 T CO2

INVESTERING €30.000 | TVT 13,3 JAAR | 0,2 T CO2

*In het huidige MJOP staat €332.000 gereserveerd voor deze maatregelen

MAATREGELEN OP BASIS VAN NETCONGESTIE

Warmtepomp

Zonnepanelen carports

EMS + accu's

Warmtepomp toepassen voor het verwarmen van zwembadwater en ruimteverwarming

Zonnepanelen op carports toepassen bij de parkeerplaatsen

Energie management systeem voor optimale inzet van elektriciteit en warmte in combinatie met accu packing

INVESTERING €700.000 | TVT 4,1 JAAR | 208,3 T CO2

INVESTERING €330.000 | TVT 5,6 JAAR | 67,5 T CO2

INVESTERING €480.000 | 0 T CO2

TSA en pompen Aanpassen van de tegenstroomapparaten (warmtewisselaars) zodat deze geschikt zijn voor lagere temperaturen INVESTERING €120.000 | 0 T CO2

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

ROUTEKAART MAATREGELEN AMBITIE: EEN ROUTE NAAR ENERGIENEUTRALE SPORTACOMMODATIES JANUARI 2024

Stap 1

Tussenstand in 2030

2024 - Direct uit te voeren maatregelen Transportcapaciteit aanvragen bij Liander Kantherm unit Openingen sluiten Glijbanen afsluiten Lantaarnpalen Frequentieregeling Warmteterugwinning uit spoelwater Elektrische apparaten Inbouwen WTW twin coil Regeling op basis van CO2 Tussen warmtemeters Zonneboilers Ledverlichting Schuifdeur glijbaantoren

Cruciaal voor het behalen van de reductie is de afname in het gebruik van aardgas voor (back-up) warmteketels. Om over te stappen is de grote van de aansluiting op het elektriciteitsnet allesbepalend voor het tempo van de verduurzaming.

Bereikt doel

Stap 2 2024-2030 maatregelen i.c.m. MJOP

Stap 3

Met het uitvoeren van de energiebesparende en verduurzamingsmaatregelen neemt de CO2-uitstoot van de sportaccommodaties af: Blauwe Golf kan een reductie behalen van 36% Kalverdijkje kan een reductie behalen van 39% It Gryn kan een reductie behalen van 48%

Dakisolatie verbeteren Luchtbehandelingskasten vervangen Zonnepanelen plaatsen Metalen gevels isoleren Verduurzaming Iehal Verduurzaming Bordinehal Warmtepompen plaatsen TSA en pompen aanpassen voor lage temperatuur

Resultaat in 2050 Het volledig elektrificeren van het energiegebruik zal leiden tot een route richting 100% CO2-reductie. In het klimaatakkoord is afgesproken om te streven naar 70% hernieuwbare elektriciteitsproductie in 2030. Het aandeel hernieuwbare energie zal richting 2050 steeds dichter bij 100% komen, waardoor de CO2-uitstoot van de sportaccommodaties ook af zal nemen.

2024-2030 Congestie maatregelen Warmtepompen plaatsen TSA en pompen aanpassen voor lage temperatuur Zonnepanelen carports Netaansluiting uitbreiden Energie management systeem optimaliseren Batterijen toevoegen (Contracten warmte afbouwen/beëindigen)

MJOP-maatregelen kunnen gecombineerd uitgevoerd worden volgens het MJOP voor 2030. Netcongestie vormt een beperking voor het uitvoeren van maatregelen met een grote elektrische aansluiting. De maatregelen dienen zoveel als mogelijk direct uitgevoerd te worden. Het volledig uitvoeren van de genoemde maatregelen is pas mogelijk wanneer Liander de aansluiting en het transport kan uitbreiden.

SAMEN WORDEN WE BLIJ VAN SPORT

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Hier logo plaatsen met transparante achtergrond + deze tekst verwijderen

AFGEVALLEN MAATREGELEN

Badtemperatuur verlagen Verlagen van de badwatertemperatuur met 0,5°C waardoor minder warmte verloren gaat naar de omgeving

Maatregel is afgevallen omdat dit onwenselijk is. De temperatuur is reeds verlaagd en verder verlagen levert klachten op van de gebruikers. Deze maatregel stond enkel beschreven bij de Blauwe Golf maar valt ook af voor Kalverdijkje en It Gryn.

INVESTERING €250 | 4,9 T CO2

Naïsoleren van wanden bassins Isoleren van de wanden van de bassins welke bereikbaar zijn via kruipruimte/kelder/ loopruimte bij techniek INVESTERING €10.000 | 4,3 T CO2

Ongeïsoleerde leidingen isoleren Isoleren van ongeïsoleerde leidingen in de technische ruimte INVESTERING €15.000 | 19,9 T CO2

Zonneboilers Zonneboilers met buffervat toepassen voor productie warm tapwater. Mits dakbelasting dit aan kan. INVESTERING €154.000 | 5 T CO2

Isolatie en verduurzaming Bouwkundig isoleren en verduurzamen technische installaties voor ventilatie en verwarming BOUWKUNDIG INVESTERING €1.800.000| 52,8 T CO2 VERDUURZAMING INVESTERING €422.000 | -15,3 T CO2

Maatregel is afgevallen omdat de effectiviteit niet reëel wordt geacht. In twijfel wordt getrokken of de ruimtetemperatuur zal afnemen door het isoleren van de wanden van de zwembaden. De verwachting is dat het warme oppervlakte zo groot is in verhouding tot de buitenmuren en vloeren welke daadwerkelijk het warmteverlies bepalen, dat zelfs wanneer de wanden van het bassin geïsoleerd worden, de ruimtetemperatuur niet afneemt waardoor er geen significante besparing op treedt. Deze maatregel stond enkel beschreven bij de Blauwe Golf maar valt ook af voor Kalverdijkje en It Gryn. Maatregel is afgevallen omdat de effectiviteit niet reëel wordt geacht. In twijfel wordt getrokken of de ruimtetemperatuur zal afnemen door het isoleren van de vele leidingen. De verwachting is dat er zoveel leidingen zijn, dat zelfs wanneer ze geïsoleerd worden, de ruimtetemperatuur niet afneemt waardoor er geen significante besparing optreedt. Deze maatregel stond enkel beschreven bij de Blauwe Golf maar valt ook af voor Kalverdijkje en It Gryn.

Zonneboilers hebben een goede impact op de CO2 besparing maar leveren niet altijd warmte en kent een lange terugverdientijd (>30 jaar). Deze techniek concurreert met de warmtepomp die altijd warmte kan leveren met stroom uit het net. Daarnaast bevalt de huidige installatie bij Kalverdijkje slecht. Ook gaat dit ten kosten van ruimte voor PVpanelen. Het heeft de voorkeur om in te zetten op elektriciteit wat beter gemanaged kan worden. Deze maatregel stond enkel beschreven bij Kalverdijkje maar valt ook af voor de Blauwe Golf en It Gryn. Verschillende maatregelen hebben betrekking op isolatie om de warmtevraag te reduceren en de benodigde afgiftetemperatuur voor verwarming te verlagen. Een lagere afgiftetemperatuur en warmtevraag maakt het mogelijk om met warmtepompen te verwarmen. Het isoleren kost relatief veel geld en kent in sommige specifieke maatregelen ook een lange terugverdientijd waardoor er wat van te zeggen is om dit niet te doen. Echter wordt het dan ook niet mogelijk om op een duurzame wijze te verwarmen met warmtepompen met een lagere afgiftetemperatuur. Maatregelen voor dakisolatie zijn te combineren met het vervangen of verbeteren van de dakbedekking. Wanneer PV-panelen worden geplaatst is het verstandig om eerst de dakbedekking geschikt te maken voor de levensduur van de PV-installaties.

De samenhang van deze maatregelen resulteert in de hoge mate van wenselijkheid om eerst de isolerende maatregelen te treffen voordat de verduurzamende maatregelen effectief kunnen zijn. Dit is in lijn met de Trias Energetica.

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Naïsoleren van wanden VOORUITKIJKEN bassins

Hier logo plaatsen met transparante achtergrond + deze tekst verwijderen

De Routekaart gaat uit van de exploitatiesituatie op dit moment. Dat betekent voldoen aan de huidige energievraag. Deze maatregelen bieden op zichzelf een sterk toekomstperspectief voor Isoleren van de wanden van de bassins welke alle locaties. Dat neemt niet weg dat er ook andere keuzes op strategisch vlak te maken zijn. bereikbaar zijn via kruipruimte/kelder/ Hieronder doen wij een voorzet van mogelijke keuzes die de toekomst van zwemmen in loopruimte bij techniek Leeuwarden verzekeren.

Recreatie open houden

De recreatiebaden vergen veel warmte, en dus veel CO2-uitstoot in de huidige situatie. In principe is het zo dat de meerkosten voor recreatie kostendekkend gemaakt kunnen worden en zo blijft het rendabel om recreatief zwemmen te blijven aanbieden. Recreatief zwemmen zorgt wel voor een breder publiek, en nodigt ook uit tot bewegen, wat bij een groter aantal inwoners positieve gezondheidseffecten teweeg brengt. Strategisch uitgangspunt: de gemeente Leeuwarden houdt als doel dat ze recreatief zwemmen willen blijven aanbieden aan haar inwoners.

Ongeïsoleerde leidingen Bakkenstrategie isoleren Isoleren van ongeïsoleerde leidingen in de technische ruimte

Recreatie sluiten en alleen de focus leggen op het mogelijk maken van baantjes trekken en zwemles zorgt voor een aanzienlijk lagere warmtevraag en hogere CO2-reductie dan de huidige situatie. Verder kunnen de kosten voor het verwarmen van het badwater grotendeels worden vermeden. Het inbinden van het aanbod kan echter resulteren in minder publiek, en daardoor minder opbrengsten. Strategisch uitgangspunt: de gemeente Leeuwarden is alleen verantwoordelijk voor het aanbieden van zwemles en baanzwemmen aan haar inwoners.

Nieuwbouw

De afschrijftermijnen van de locaties zijn soms langer dan de terugverdientijd van sommige maatregelen. De isolatiemaatregelen vergen vooral een grote investering. De samenhang van deze maatregelen resulteert in de hoge mate van wenselijkheid om eerst de isolerende maatregelen te treffen voordat de verduurzamende maatregelen effectief kunnen zijn. Dit is in lijn met de Trias Energetica. Strategisch uitgangspunt: nieuwbouw is het uitgangspunt als de benodigde CO2reductie veel investeringen vergt met een langere terugverdientijd dan de afschrijftermijn van het zwembad. Alleen met nieuwbouw kan de gemeente de toekomst van zwemmen in Leeuwarden verzekeren.

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

Hier logo plaatsen met transparante achtergrond + deze tekst verwijderen

Tot slot geeft de Routekaart inzicht in trends en ontwikkelingen die mogelijk relevant zijn voor de implementatie van de betreffende verduurzamingsmaatregelen.

Energieprijzen

Naïsoleren van wanden bassins Isoleren van de wanden van de bassins welke bereikbaar zijn via kruipruimte/kelder/ loopruimte bij techniek

Ongeïsoleerde leidingen Netcongestie isoleren Isoleren van ongeïsoleerde leidingen in de technische ruimte

Nederland streeft naar een volledig CO2-neutrale en betrouwbare energievoorziening in 2050. Om dit te behalen moet het aardgasverbruik sterk gereduceerd worden, en waar nodig moet CO2 afgevangen worden. Een aanzienlijk deel van het te reduceren aardgasverbruik zal worden ingevuld door middel van elektrificatie. Deze elektriciteit zal echter ook uit duurzame bronnen moeten worden opgewekt om bij te dragen aan een CO2-neutrale energievoorziening. Naast elektriciteit uit zon en wind, krijgen ook andere energie(dragers), zoals waterstof, een grotere rol om aan de toekomstige elektriciteitsvraag te voldoen. Verwachting: Door de doelstelling CO2-neutraal zal er meer beleid komen om uitstoot te beprijzen door diverse belastingen. (Aard)gas zal daarmee verhoudingsgewijs duurder worden dan duurzame elektriciteit. Variabele elektriciteits-opwek zal een grotere rol gaan spelen in de toekomstige energievoorziening, waardoor fluctuaties zullen toenemen in het aanbod, en zo ook de prijs, van elektriciteit.

Nederland kampt momenteel op veel plekken met netcongestie. Ook voor bv SPORT is er momenteel te weinig ruimte op het net om alle gewenste verduurzamingsmaatregelen te treffen. De netbeheerders investeren grote bedragen om het elektriciteitsnet te verzwaren, en daardoor de huidige congestieproblematiek te verhelpen. De landelijke verduurzaming wordt echter grotendeels gedreven door elektrificatie, en er zal nog veel meer transportcapaciteit nodig zijn op het elektriciteitsnet om aan de benodigde elektriciteitsvraag te kunnen voldoen richting 2050. Verwachting: Nadat de netbeheerders huidige netverzwaring hebben afgerond, zal de congestieproblematiek op korte termijn opnieuw optreden. De huidige plannen voor netverzwaring wegen niet op tegen de voortgang van de elektrificatieslag in Nederland. Het is daarom voor bv SPORT wenselijk om zo snel mogelijk een aanvraag te doen bij de netbeheerder voor een netaansluiting en bijhorend vermogen die passend is bij de beoogde verduurzamingsmaatregelen. Daarnaast dient er actief geanticipeerd te worden op de doorlooptijd die gepaard gaat met deze netverzwaringen. Een verzwaring zal waarschijnlijk langer duren dan de beoogde en gewenste termijnen van verduurzaming door bv SPORT. Gedacht kan worden aan tijdelijke of transitiemaatregelen welke helpen bij de CO2 emissiedoelstellingen.

Biomassa & Groen gas

Bij de Blauwe Golf wordt biomassa toegepast door houtsnippers te verbranden. Hierdoor wordt aardgasverbruik voorkomen, maar bij de verbranding van houtsnippers komt nog steeds CO2 vrij uit de korte koolstofkringloop. De mate van duurzaamheid van verbranding van biomassa zoals houtsnippers is dan ook het onderwerp van een maatschappelijke discussie. Vooruitlopend op deze discussie kan de inzet van biomassa worden uitgefaseerd en vervangen door een alternatieve energiebron. Welke energiebron de voorkeur krijgt is een politieke discussie. Netcongestie bemoeilijkt de overstap naar een alternatieve (elektrische) energiebron. De huidige energiebron, biomassa, is feitelijk duurzaam en financieel concurrerend. Een overstap naar een alternatieve energiebron moet daarom goed overwogen worden.

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

BIJLAGE 1: PROCES AMBITIE: EEN ROUTE NAAR ENERGIENEUTRALE SPORTACCOMMODATIES ONDERSTEUNING EN BEGELEIDING BIJ ENERGIENEUTRALE SPORTACCOMODATIES

Stap 1 okt ‘22

HET

OPSTELLEN

Kick-off

VAN

ROUTE

Stap 5 okt ‘23

Start opdracht Verzamelen beschikbare informatie

Stap 2 31 jan ‘23

Resultaat: Beschikbare informatie

Brainstormsessie

Resultaat: Longlist maatregelen

Inventarisaties

Stap 6 nov ‘23

Stap 7 dec ‘23

Maatwerk adviesrapportages per locatie Huidig energiegebruik CO2-emissie Maatregelen energiebesparing Maatregelen verduurzaming

Financiële sessie

Resultaat: Inzicht in financiering maatregelen

Strategische sessie Terugkoppeling technisch en financieel Wat is de functie van het zwembad? Wanneer wordt een zwembad gesloten? Past de verduurzamingsroute bij wat we samen willen bereiken?

Resultaat: Input voor tussenrapportage

Tussenrapportages

Resultaat: Overzicht uitvoerbare maatregelen

Bepalen investeringsbudget Wat mag CO2-compensatie kosten? Wat is financieel het omslagpunt voor het bouwen van een nieuw zwembad?

Blauwe Golf (INNAX) Kalverdijkje (INNAX) It Gryn (Energie Inspectie)

Stap 4 apr ‘23

Technische sessie Toelichting op beoordeling van de stukken door Ronald Houtsma gemeente Leeuwarden Bespreken actualiteiten Bespreken uitvoerbaarheid maatregelen

Duurzaamheidsagenda gemeente Leeuwarden Voortgang inventarisaties Brainstorm maatregelen Elevator Pitch per groep

Stap 3 jan-mrt ‘23

NAAR

Resultaat: Lange termijn strategie

Stap 8 jan ‘24

Oplevering

ROUTEKAART

Resultaat: Tussenrapportages Input maatregelen voor routekaart

DOELSTELLINGEN BV SPORT EN GEMEENTE LEEUWARDEN: 60% REDUCTIE VAN CO2-EMISSIES T.O.V. 2019 IN 2030 100% REDUCTIE VAN C02-EMISSIES T.O.V. 2019 IN 2050 GRIP OP EXPLOITATIEKOSTEN 58

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

BIJLAGE 2: ALTERNATIEVE SCENARIO'S RICHTING 2050 Aandachtspunt

Naïsoleren van wanden bassins

Hier logo plaatsen met transparante achtergrond + deze tekst verwijderen

Verduurzaming van de zwembaden leunt primair op beperken energievraag en invullen van de resterende energievraag met elektriciteit. De energiemix, waaruit bv SPORT een deel van haar elektriciteit uit onttrekt, is niet per definitie duurzaam. In 2022 kwam slechts 15% van het totale energieverbruik uit duurzame bronnen. Richting 2050 zal de Nederlandse energiemix steeds ‘groener’ worden, in verband met de landelijke klimaatafspraken. De geadviseerde maatregelen voor bv SPORT bieden daarom een sterk toekomstperspectief. Als er op korte termijn geïnvesteerd wordt in de geadviseerde maatregelen, hoeft men slechts te wachten op het verduurzamen van de energiemix om hogere CO2-reductie te bereiken.

Isoleren van de wanden van de bassins welke bereikbaar zijn via kruipruimte/kelder/ loopruimte bij techniek

Ongeïsoleerde leidingen 60% CO2-reductie isoleren Isoleren van Voor ongeïsoleerde leidingen in de alle locaties technische ruimte

100% CO2-reductie Garanties van Oorsprong (GVO)

Het behalen van 60% CO2-reductie voor 2030 is mogelijk bij alle locaties, maar is alleen haalbaar als alle maatregelen worden doorgevoerd. Dit spoor vraagt daarmee ook om forse investeringen voor maatregelen die marginale opbrengsten met zich meebrengen, om zo tot een totale reductie van 60% te komen. CO2-reductie: 60% Investeringskosten: Blauwe Golf: €4.524.180,Kalverdijkje: €2.077.800,It Gryn: €4.366.800,-

Ten slotte kan ervoor gekozen worden om zo snel mogelijk 100% CO2-reductie te behalen. Om dit te kunnen bereiken moet bv SPORT investeren in alle mogelijke maatregelen, ook waar de maatregelen lastig uitvoerbaar zijn. Om vervolgens het ‘probleem’ van de grijze energiemix te omzeilen, kan ervoor worden gekozen om Garanties van Oorsprong te kopen. Garanties van Oorsprong (GVO) zijn certificaten die aantonen dat de hoeveelheid MWh aan energie die wordt ingekocht is opgewekt uit een hernieuwbare bron. De prijzen van GVO’s fluctueren, maar om te laten zien wat voor investering dit spoor met zicht meebrengt, nemen we het fictieve bedrag van €10/MWh. CO2-reductie: 100% Extra kosten GVO’s: Blauwe Golf: €18.000/jaar Kalverdijkje: €9.664/jaar It Gryn: €10.930/jaar

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

BIJLAGE 3: DEFINITIEVE TUSSENRAPPORTAGES PER LOCATIE

Hier logo plaatsen met transparante achtergrond + deze tekst verwijderen

DE DEFINITIEVE TUSSENRAPPORTAGES ZIJN SEPERAAT BIJGEVOEGD Op basis van een zorgvuldig proces met technisch en financieel experts is een voorstel gedaan om de technisch en financieel haalbare maatregelen in de routekaart te verwerken en de maatregelen met hoge investeringskosten en lage CO2-reductie niet op te nemen in de routekaart. In de definitieve tussenrapportages van INNAX staan per locatie zowel de maatregelen die zijn opgenomen in de routekaart, als ook de maatregelen die afvielen tijdens dit proces. De tussenrapportages met daarin alle maatregelen per locatie zijn separaat bijgevoegd.

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Hier logo plaatsen met transparante achtergrond + deze tekst verwijderen

BIJLAGE 4: SUBSIDIEMOGELIJKHEDEN OPDRACHT VOOR DRIE LOCATIES VAN BV SPORT In deze bijlage worden de subsidiemogelijkheden in kaart gebracht voor de maatregelen uit de Routekaart. Hierbij wordt aangegeven welke subsidieregelingen van toepassing zijn, hoe deze regelingen gecombineerd kunnen worden, en hoeveel subsidie er naar inschatting aangevraagd kan worden.

Mogelijke subsidieregelingen

Het eigenaarschap over de gebouwen bepaalt voor welke subsidies men in aanmerking komt. In dit geval is de gemeente Leeuwarden de eigenaar van de betreffende locaties. Hiermee kan aanspraak worden gemaakt op de subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA). De DUMAVA is een regeling bedoeld voor eigenaren van maatschappelijk vastgoed om hun vastgoed te verduurzamen. Eigenaren van vastgoed vallen binnen de regeling mits het vastgoed zich in Nederland bevindt en eigendom is van een maatschappelijke instelling binnen bepaalde sectoren. De zwembaden van bvSPORT zijn in Nederland gevestigd en hebben een publieksfunctie, waarmee ze aan de eisen van DUMAVA voldoen. De DUMAVA regeling gaat opnieuw open 1 april 2024 en ten opzichte van de vorige openstelling in 2023 zijn er een aantal zaken gewijzigd. Met name de subsidiepercentages zijn veranderd. De regeling was opgedeeld in twee delen, het 1e deel voor 1, 2 of 3 maatregelen met 30 % subsidiepercentage en het 2e deel integraal, (meer maatregelen dan 3) ook 30% subsidiepercentage. In de nieuwe openstelling is het 1e deel verlaagd naar 20% en het 2e deel verhoogd naar 40%. Dit om eigenaren meer te stimuleren grotere stappen te zetten in de verduurzaming van hun vastgoed. In de situatie van bvSport is dit een gunstige ontwikkeling, gezien dat er per locatie minimaal 3 of meer maatregelen worden geadviseerd.

Het subsidiepercentage is wel afhankelijk van de labelsprongen die gemaakt worden. Mocht men besluiten tot het aanvragen van de DUMAVA zal hier nog goed naar gekeken moeten worden om het maximale subsidiepercentage van 40% te behalen. Daarnaast wordt het subsidieplafond per aanvrager verlaagd naar 1.5 miljoen maximaal. Er zijn nog enkele aanvullende wijzigingen opgenomen. Naast de DUMAVA is er vanuit de provincie Friesland nog de mogelijkheid om subsidie aan te vragen vanuit de subsidieregeling IMF ferduorsumjen mienskipsgebouwen. Deze subsidieregeling is recent gesloten en het is nog onbekend of deze opnieuw wordt opengesteld en wat dan de voorwaarden zijn om in aanmerking te komen. Wegens het maximale subsidieplafond van €35.000 en gezien de totale investeringskosten per locatie lijkt deze subsidieregeling minder interessant voor bvSPORT. Zoals aangegeven bij vraag 1 komt men in aanmerking voor de subsidieregeling DUMAVA en mogelijk voor de subsidieregeling IMF. De BOSA subsidieregeling valt af omdat deze bedoeld is voor sportorganisaties en uitgezonderd wordt bij de DUMAVA subsidieregeling. Er zijn voor zover bekend geen andere subsidieregelingen van toepassing in de situatie van BV Sport.

Te ontvangen subsidie Om een inschatting te geven van de te ontvangen subsidie per maatregel wordt er gebruik gemaakt van geschatte investeringskosten per maatregel volgens de tussenrapportages. Op basis van deze gegevens wordt er hieronder (en op de volgende pagina) per locatie aangegeven welke maatregelen in aanmerking komen voor subsidie binnen de DUMAVA regeling.

De Blauwe Golf Het maximum subsidieplafond van de DUMAVA regeling wordt in 2024 ingesteld op €1,5 miljoen, en kan bvSPORT mogelijk 40% subsidie aanvragen over het gehele maatregelenpakket. De totale (geschatte) investeringskosten zijn €3.500.900*, waardoor de totale subsidiebijdrage uitkomt op €1.400.360.

*Exclusief bijkomend advies, aanbesteding engineering, BTW en =/- 20% marktwerking

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

Hier logo plaatsen met transparante achtergrond + deze tekst verwijderen

BIJLAGE 4: SUBSIDIEMOGELIJKHEDEN Kalverdijkje Voor Kalverdijkje is het investeringsbedrag van het maatregelenpakket €1.731.500*. De totale subsidiebijdrage komt hiermee uit op €692.600.

It Gryn Voor It Gryn is het investeringsbedrag van het maatregelenpakket €3.639.000*. De totale subsidiebijdrage komt hiermee uit op €1.455.600*.

*Exclusief bijkomend advies, aanbesteding engineering, BTW en =/- 20% marktwerking

Conclusie & aanbevelingen Voor deze subsidiescan is gebruik gemaakt van de bekende ingeschatte investeringskosten. Verder is er op dit moment nog weinig informatie beschikbaar over de specificaties per maatregel. Maatregelen waarover veel twijfel was of ze in aanmerking kwamen voor de DUMAVA regeling zijn daarom weggelaten in bovenstaande tabellen. De maatregelen die zijn opgenomen zijn voor zover bekend subsidiabel. Het wordt aanbevolen om richting de uitvoering meer informatie te verkrijgen over de specifieke maatregelen en de daadwerkelijke investeringskosten. Hierna kan er definitief berekend worden wat de mogelijke subsidiebijdrage vanuit de DUMAVA-regeling kan zijn. Verder is het aan te bevelen tijdig de keuze te maken om een aanvraag in te dienen, en om bij voorkeur de aanvragen voor de drie locaties tegelijk in te dienen. De indiening van een aanvraag kan naar ervaring al snel twee maanden duren aan voorbereiding, waardoor een tijdig besluit om in te dienen gewenst is. Verder gaat de DUMAVA regeling een keer per jaar open, en bestaat er binnen deze regeling de kans dat aanvragen worden uitgeloot. Het indienen van aanvragen voor alle drie locaties wordt het risico van uitloting meer gespreid. Het is altijd mogelijk om een wijzigingsverzoek in te dienen voor andere maatregelen.

Als er onzekerheid bestaat over het toepassen van enkele maatregelen kan er wel alvast subsidie worden aangevraagd voor de overige maatregelen. Later kan mogelijk een wijzigingsverzoek ingediend worden, om maatregelen die mogelijk later in de tijd worden genomen te kunnen meenemen binnen de regeling. Ten slotte wordt het aanbevolen om altijd een oriënterend gesprek te voeren met RVO over de gewenste subsidieaanvraag. Enige onduidelijkheden over een aanvraag kunnen vaak worden opgelost door contact op te nemen hierover.

Gemeente Leeuwarden | Routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed | september 2024

← Vorig deel

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Leeuwarden&id=87fb00f1-16f7-4424-a3cd-2be3f96dbbce