Rapportage_Berenschot_regio_analyse_Leeuwarden - oktober 2022
Tekst van het document
De wijk Zuidlanden doordat er lange uitlopers in het LS-net aanwezig zijn in relatie tot de vele zonnepanelen die op daken liggen/komen Ook in omliggende dorpen is sprake van spanningsproblematiek.
Eind 2022 verdubbeling van trafostations, waardoor de problemen opgelost zijn in de wijk Zuidlanden (spanningsopdrijving). In het algemeen verwacht Liander circa de helft van de LS netten te moeten verzwaren voor 2030 als gevolg van een grotere elektriciteitsvraag door elektrificatie (warmtepompen, thuisladen) en teruglevering door zon-pv op daken. Openbaar 33
Tijdelijke oplossingen zoals congestiemanagement kunnen verlichting bieden, maar de knelpunten niet volledig verhelpen Netvlak
Knelpunt
Hoogspanning (TenneT)
• •
Onderstations capaciteit (Liander)
Te weinig transformatorcapaciteit tussen het 110-kV-net en 220-kV-net in Friesland, waardoor netschaarste optreedt voor teruglevering Te weinig transportcapaciteit op de verbinding van Herbayum (Franeker) naar Louwsmeer (Tytsjerk), als gevolg van grote hoeveelheden duurzame productie
Knelpunten OS Leeuwarden door: • zéér beperkte capaciteit op LDN (levering) • geen beschikbaarheid aansluitvelden • geen ruimte in de boven- en ondergrond Knelpunten OS Schenkenschans • zowel voor levering als teruglevering te beperkte transportcapaciteit • geen aansluitvelden beschikbaar
Waarom?
(Tijdelijke) oplossingsrichtingen
De investeringen zijn op basis van het IP 2022 van 5 juli 2022 in 2027 gereed.
Niet alleen congestiemanagement maar ook het verlaten van redundantie (N-0) moet worden onderzocht.
Door de bouw van het OS Leeuwarden Zuidwest en eventueel Louwsmeer komt er meer transportcapaciteit beschikbaar op OS Schenkenschans en Leeuwarden, doordat bestaande kabels op het nieuwe onderstation aangesloten kunnen worden. OS Schenkenschans en Leeuwarden houden echter dezelfde problematiek in de toekomst.
Het effect van netschaarste kan wellicht iets gedempd worden door oplossingen buiten het elektriciteitsnet te zoeken, bijvoorbeeld door flexibele vraag. Deze oplossingen zullen slechts een dempend effect hebben op netschaarste Netten zijn in principe tien jaar toekomstvast, maar ontwikkelingen kunnen ervoor zorgen dat knelpunten sneller ontstaan *Congestiemanagement, waarbij klanten tegen vergoeding minder terugleveren, wordt onderzocht om tijdelijk meer ruimte beschikbaar te maken
Middenspanning: (Liander)
Tot 2025 in Middelsee voor levering van elektriciteit
Doordat kabels maximaal 400 Amp belast kunnen worden
Tot 2025, daarna worden geen knelpunten verwacht door uitvoering NuLelie
Laagspanning: (kwalitatief/generiek) (Liander)
Alle locaties met veel zon-pv op daken en waarvan het laagspanningsnet bestaat uit ‘lange’ kabels.
Oplopende spanning door teruglevering van zon-pv
Tijdelijk afschakelen zon-pv bij klanten (curtailen)
*Eind 2022 kunnen netbeheerders aan de slag met congestiemanagement nieuwe stijl. Met de introductie van het "capaciteitsbeperkingsproduct" kunnen netbeheerders overeenkomsten aangaan met klanten met het doel om flexibel vermogen beschikbaar te stellen. Voorheen was er een minimum aantal deelnemers nodig voor congestiemanagement, maar door de nieuwe regels kan dit ook met maar één flexibele verbruiker of producent. Ook kunnen kleinere marktpartijen, die eerder niet in aanmerking kwamen, gezamenlijk onder het mom van een groepsbieding nu in aanmerking komen voor congestiemanagement. Mede door nog meer aanpassingen in de netcode zal congestiemanagement vaker toegepast kunnen gaan worden.
Openbaar 34
Versnelling van de energietransitie en een tekort aan arbeidskrachten en materiaal kunnen voor meer knelpunten/netschaarste zorgen Mogelijke redenen waarom er meer knelpunten ontstaan:
Mogelijke redenen waarom oplossingen later gerealiseerd worden dan gepland:
Mogelijke redenen waarom toekomstige knelpunten niet tijdig opgelost kunnen worden:
• Energietransitie versnelt. De investeringen blijken niet tien jaar toekomstvast.
• Leveranciers ondervinden problemen in de toeleveringsketen, waardoor noodzakelijke materialen niet tijdig voorhanden zijn.
• Plannen zijn onvoldoende concreet (in vermogen, locatie en planning) waardoor Liander niet tijdig investeringsbeslissingen kan nemen.
• Energietransitie versnelt sterker in één bepaalde richting. Of het aanbod óf de vraag naar elektriciteit wordt sneller groter dan verwacht. • Omliggende gemeenten zetten naar aanleiding van het provinciale beleid ook sterk in op zon-pv, waardoor de druk op het hoogspanningsnet verder toeneemt en het transport van elektriciteit van de provincie lastig wordt. Voor zon-pv is een groter geïnstalleerd vermogen nodig dan wind om dezelfde energiehoeveelheid op te wekken. Voor zon-pv is daardoor meer netcapaciteit nodig die ook nog eens minder efficiënt benut wordt.
• Personeelstekort zorgt ervoor dat er geprioriteerd moet worden.
• Alternatieven oplossingen blijken te beperkt en/of er zijn te weinig prikkels voor marktpartijen om alternatieven te realiseren om (grote) knelpunten het hoofd te kunnen bieden, waardoor netschaarste zal blijven bestaan. • Aanpassingen aan wetgeving verlopen zeer traag waardoor netbeheerders te weinig bewegingsruimte krijgen om netschaarste op te lossen naast conventionele netverzwaring.
Openbaar 35
Mogelijk zijn extra uitbreidingen nodig, die vragen om investeringen en extra ruimte Netvlak
Knelpunt
Hoogspanning (TenneT)
•
•
Onderstations capaciteit (Liander)
Te weinig transformatorcapaciteit tussen het 110kV-net en het 220-kV-net in Friesland, waardoor netschaarste optreedt voor teruglevering Te weinig transportcapaciteit op de verbinding van Herbayum (Franeker) naar Louwsmeer (Tytsjerk), als gevolg van grote hoeveelheden duurzame productie
Oplossingsrichting
Investering en ruimtebeslag
Uitvoeren van de investeringen zoals vermeld in het IP van 2022.
• • •
Ruimtebeslag is niet relevant omdat de trafo’s op een reeds bestaand station worden geplaatst. Nieuw onderstation Leeuwarden Zuidwest (zie slide 34). Miljoenen euro’s
Knelpunten OS Leeuwarden door: • zéér beperkte capaciteit op LDN (levering) • geen beschikbaarheid aansluitvelden • geen ruimte in de boven- en ondergrond Knelpunten OS Schenkenschans: • zowel voor levering als teruglevering te beperkte transportcapaciteit • geen aansluitvelden beschikbaar
•
Middenspanning: (Liander)
Tot 2025 in Middelsee voor levering van elektriciteit
NuLelie programma
Totale geplande investeringen in middenspanningsruimte Leeuwarden (ook buiten NuLelie) bedragen circa 50 miljoen euro
Laagspanning: (kwalitatief/generiek)
Alle locaties met veel zon-pv op daken en waarvan het laagspanningsnet bestaat uit ‘lange’ kabels.
Verdubbeling distributiestation, aanleg extra MS en LS kabels.
Extra stations á 20m2/station, circa €50.000 per station
•
•
Mogelijk extra capaciteit nodig aan oostkant van de stad, noodzaak en oplossingsrichting moet blijken uit verder onderzoek Het realiseren van onderstation Leeuwarden Zuidwest en het realiseren van een aansluiting op het 110-kV-net bij Louwsmeer. Flex inzet door middel van batterijen en energiemanagementsysteem met behulp van marktpartijen en onderlinge uitwisseling energie tussen bedrijven.
• •
•
Ruimte aanwezig op terrein koppelpunt TenneT Louwsmeer. Investering snel enkele miljoenen per onderstation. Circa 2 Ha, voorkeurs locatie bepaald. Kabel en tracé wordt bepaald in studie. Grondaankoop gestart i.s.m. de gemeente Enkele miljoenen euro’s
Openbaar 36
Uitbreiding van de netten gaat gepaard met forse investeringen en doorlooptijd. Ook moeten schaarse arbeidskrachten worden verdeeld. • Wanneer OS Zuidwest ook onvoldoende ruimte biedt aan ambities van de gemeente moet rekening gehouden worden met vijf tot zeven jaar doorlooptijd voor nóg een extra onderstation. Die moet dan zo spoedig mogelijk gepland gaan worden. Dat vraagt om concretisering van plannen van duurzame opwek, evenals plannen van bedrijven omtrent uitbreiding en verduurzaming van huidige processen, die een grotere energievraag teweegbrengen. • Kengetallen van het figuur rechts omvatten zowel een deel van de investering van Liander als een deel van de investering van TenneT. Het kan zijn dat niet alle delen nodig zijn. Desalniettemin dient rekening gehouden te worden met een aanzienlijke doorlooptijd wanneer besloten wordt om een nieuw onderstation te realiseren. Het is daarom belangrijk om tijdig investeringsbeslissingen te nemen. • De kosten van de benodigde investeringen lopen al snel in de miljoenen euro’s. • Ruimtebeslag is afhankelijk van het type netverzwaringen. Het realiseren van een nieuw station vraagt om het beschikbaar stellen van grond. Het bijplaatsen van een trafo of uitbreiding van een bestaand station hoeft niet noodzakelijk een ruimteclaim te veroorzaken.
Kabels worden veelal ondergronds gelegd, maar ook hier wordt het in stedelijk gebied een steeds grotere uitdaging om dit te realiseren.
Openbaar 37
Mogelijke oplossingen en maatregelen voor knelpunten buiten netverzwaring kunnen gevonden worden via diverse routes Oplossingen
Netschaarste type
Effect op knelpunten
Kosteneffectiviteit
Nu beschikbaar
Realisatiesnelheid
Ruimtelijke beslag
Toepasbaar in Leeuwarden
Redundatie verlaten (N-0)
Teruglevering
Gemiddeld
Hoog
Ja
Snel
Geen
Nee
Extra curtailment
Teruglevering
Groot
Hoog (gezien vanuit de netbeheerder)
Ja
Snel
Geen
Ja
Grootschalige batterijen
Levering & Teruglevering
Gemiddeld
Laag
Ja
Redelijk snel
Beperkt
Ja, maar alleen effectief ter verhelping van netschaarste als de juiste kaders worden gesteld
Kleinschalige batterijen
Levering & Teruglevering
Beperkt
Laag
Ja
Redelijk snel
Beperkt
Ja, maar alleen effectief ter verhelping van netschaarste als de juiste kaders worden gesteld
Power to gas
Teruglevering
Gemiddeld
Laag
Nee
Gemiddeld indien beschikbaar
Gemiddeld
Ja
Power to heat (incl. warmteopslag)
Teruglevering
Groot
Hoog
Ja
Snel
Beperkt
Ja, zeer goed i.c.m. warmtenetten. Er wordt ook ingezet op WKO.
Vraagsturing
Levering
Gemiddeld
Hoog
Ja
Gemiddeld
Geen
Ja, maar lastig te realiseren op grote schaal
Hybridisering
Levering
Groot
Gemiddeld
Ja
Gemiddeld
Geen
Ja, maar niet volledig duurzaam i.v.m. gebruik aardgas
Vraag en aanbod geografisch bij elkaar brengen
Levering & Teruglevering
Groot indien gelijktijdig
Hoog
Ja
Langzaam
Geen
Ja
Warmtekrachtkoppeling
Levering
Groot
Gemiddeld
Ja
Redelijk snel
Beperkt
Ja, maar niet duurzaam i.v.m. gebruik aardgas
Combineren van zon-pv en wind (cablepooling)
Teruglevering
Groot
Hoog
Ja
Snel
Geen
Ja, behalve dat het realiseren van windenergie niet mogelijk is door provinciaal beleid
Dynamische nettarieven/ netcapaciteit
Levering & Teruglevering
Gemiddeld bij levering, beperkt bij teruglevering
Hoog
Nee
Langzaam
Geen
Nee, omdat dit nog niet is toegestaan. Netbeheerder moet eerst de mogelijkheid hebben om non-firm aansluit overeenkomsten af te sluiten
Microgrids
Levering & Teruglevering
Groot
Laag
Ja
Langzaam
Beperkt
Ja
Openbaar 38
Een aantal maatregelen dat genomen kan worden ter minimalisering van netschaarste Oplossingen
Netschaarste type
Effect op huidige knelpunten
Effect op toekomstige knelpunten
Welke acties kunnen hierop nu gezet worden?
Extra curtailment
Teruglevering
Geen, omdat bestaande zonneparken niet gedwongen kunnen worden extra te gaan curtailen (aftoppen). Wellicht wel als de gemeente financiële compensatie aanbiedt
Groot, omdat de piekbelasting door zon-pv in toekomstige projecten sterk gereduceerd kan worden
•
Groot, dit alternatief kan toegepast worden bij huidige knelpunten. Een voorwaarde is wel dat de warmte nabij ingezet moeten kunnen worden
Groot, omzetting in warmte is relatief goedkoop. Overigens is zonthermie in plaats van zon-pv voordeliger als het gaat om warmteproductie
•
Gemiddeld, omdat de potentie beperkt is. Veel processen zijn volcontinu ingericht
Groot, door flexibiliteit nu te verplichten kunnen toekomstige knelpunten voorkomen worden
•
Groot, hybrideprocessen kunnen schakelen tussen energiedragers, waardoor afgeschakeld kan worden bij piekbelasting
Gemiddeld, hybridisering zal uiteindelijk ook duurzaam moeten zijn. De vraag is of infrastructuur voor beide energiedragers voorhanden is
•
Power to heat (incl. warmteopslag)
Vraagsturing
Hybridisering/alterna tieve energiedragers
Teruglevering
Levering
Levering
•
•
•
•
Bepalen/onderzoeken of de gemeente (of andere partijen) bereid is (zijn) om bestaande zonneparkexploitanten te compenseren voor extra curtailment. Ervoor zorgen dat in alle vergunningen voor zon-pv minimaal 50% curtailment wordt geëist of partijen voorrang geven bij het vergunningsverlening wanneer zij bereid zijn extra curtailment toe te passen, zodat de netimpact beperkt blijft Onderzoek of grootschalige warmteopslag gerealiseerd kan worden, zodat warmtenetten hiermee ‘s winters warmte kunnen leveren Onderzoek of industrieën de geproduceerde warmte willen afnemen voor hun lagetemperatuurprocessen Continueer en versnel de huidige initiatieven om de hoeveelheid flexibiliteit te vergroten Verplicht het aanbrengen van een bepaalde mate van flexibiliteit bij het uitgeven van vergunningen (voor onder andere bedrijven). Onderzoek of bedrijven bereid zijn om processen hybridegeoriënteerd in te richten en stimuleer dit. Onderzoek de beschikbaarheid van alternatieve energiedragers en de bereidheid van bedrijven om hiervan gebruik te maken
Vraag en aanbod geografisch bij elkaar brengen
Levering en teruglevering
Groot, indien gelijktijdigheid kan worden gerealiseerd (eventueel met batterijen). Deze oplossing verlaagt de transportbehoefte en voorkomt daarvoor netschaarste
Groot., bjj nieuw te realiseren locaties kan vraag en aanbod op dezelfde locatie gerealiseerd worden.
• •
Verplicht zon-pv op daken (zeker grootschalig) eerder dan 2026, vooral bij bedrijven met een grote elektriciteitsvraag Stimuleer de inzet van batterijen op locaties met veel vraag en aanbod van elektriciteit door mee te financieren (afdekken risico’s/onrendabele top), zoals provincie Drenthe momenteel doet
Warmtekrachtkoppeling
Levering
Groot, dit alternatief kan toegepast worden bij huidige knelpunten
Gemiddeld, in de toekomst moet dit met duurzame brandstoffen
•
Inventariseer of er partijen zijn die hierop zouden willen inspelen
Combineren van zon-pv en wind op één aansluiting (cablepooling)
Teruglevering
Geen, er is vrijwel geen wind aanwezig in Leeuwarden. Hierdoor is efficiëntere benutting van dezelfde aansluiting niet mogelijk
Groot, door combinatie van wind en zon kan meer hernieuwbare energie opgewekt worden op dezelfde aansluiting dan uitsluitend met zon.
• •
Lobby bij de provincie om windenergie toe te staan Wijs zoeklocaties aan/geef vergunningen af voor alleen zon-pv en windenergie
Microgrids
Levering en teruglevering
Groot, door onderling energie uit te wisselen wordt de impact op het net sterk gereduceerd
Groot, door microgrids is er minder netcapaciteit benodigd.
•
Continueren/versnellen huidige aanpak door bedrijven/partijen die kampen met netschaarste bij elkaar te brengen, synergiën te vormen en gezamenlijk het probleem proberen op te lossen.
Besparen
Levering
Groot, minder vraag is minder transport
Groot, minder vraag is minder transport
•
Voornamelijk prijsprikkels zijn effectief. Zie effect huidige energieprijzen
Openbaar 39
Wie moeten acties ondernemen om oplossingen voor knelpunten te realiseren? Oplossingen
Welke acties kunnen hierop nu gezet worden?
Extra curtailment
• •
Power to heat (inclusief warmteopslag)
• •
Wie moeten acties ondernemen?
Bepalen/onderzoeken of de gemeente (of andere partijen) bereid is (zijn) om bestaande zonneparkexploitanten te compenseren voor extra curtailment Zorgen dat in alle vergunningen voor zon-pv minimaal 50% curtailment wordt geëist of partijen voorrang geven bij het vergunningsverlening wanneer zij bereid zijn extra curtailment toe te passen, zodat de netimpact beperkt blijft
De gemeente heeft een prominent rol in het verlenen van vergunningen voor opwek van hernieuwbare energie. Scherp de eisen van deze vergunningen door meer curtailment te eisen. Daarnaast moet de gemeente in afstemming met Liander duidelijker locaties aanwijzen waar hernieuwbare opwek gerealiseerd mag worden, zowel vanuit de omgevingsvisie als vanuit de elektriciteitsnetten moeten deze locaties logisch zijn
Onderzoek of grootschalige warmteopslag gerealiseerd kan worden, zodat warmtenetten hiermee ‘s winters warmte kunnen leveren Onderzoek of industrieën de geproduceerd warmte willen afnemen voor hun lage temperatuur processen
Maak als gemeente een ronde langs de bedrijven om te inventariseren of er behoefte is aan warmte voor lage temperatuur processen. Laat als gemeente een onderzoek uitvoeren gericht op uitkoppeling van warmte naar huidige en toekomstige warmtenetten i.c.m. warmteopslag
Vraagsturing
• •
Continueer en versnel de huidige initiatieven om de hoeveelheid flexibiliteit te vergroten. Verplicht het aanbrengen van een bepaalde mate van flexibiliteit bij het uitgeven van vergunningen (voor onder andere bedrijven).
Verplicht als gemeente een zekere mate van flexibiliteit bij het verlenen van vergunningen voor nieuwe of uitbreiding van bestaande bedrijven Stimuleer als Liander initiatieven rondom flexibiliteit bij bedrijven evenals in de inzet van alternatieve energiedragers door kennis te delen
Hybridisering
•
Onderzoek of industrieën de geproduceerd warmte willen afnemen voor hun lage temperatuur processen
Stimuleer als Liander initiatieven rondom flexibiliteit bij bedrijven evenals in de inzet van alternatieve energiedragers door kennis te delen.
Vraag en aanbod geografisch bij elkaar brengen
•
Verplicht zon-pv op daken (zeker grootschalig) eerder dan 2026, vooral bij bedrijven met een grote elektriciteitsvraag Stimuleer de inzet van batterijen op locaties met veel vraag en aanbod van elektriciteit door mee te financieren (afdekken risico’s/onrendabele top)
Indien mogelijk, leg deze verplichting eerder dan 2026 als gemeente.. Als economische redenen een breekpunt zijn bij het realiseren van flexibiliteit, investeer mee als gemeente of probeer financiering vanuit de provincie/het Rijk te krijgen
Warmtekrachtkoppeling
•
Inventariseer of er partijen zijn die hierop zouden willen inspelen.
Voer als gemeente een inventarisatieronde uit in samenwerking met Liander
Combineren van zon-pv en wind op één aansluiting (cablepooling)
• •
Lobby bij de provincie om windenergie toe te staan. Wijs zoeklocaties aan/geef vergunningen uit voor alleen zon-pv en windenergie.
De gemeente moet zich hard maken voor windenergie bij de provincie. Zoek ondersteuning bij de Liander, VNG en/of het Rijk. De ambitie realiseren met uitsluitend zon-pv is bijna onbegonnen werk
Microgrids
•
Continueren/versnellen huidige aanpak door bedrijven/partijen die kampen met netschaarste bij elkaar te brengen, synergiën te vormen en gezamenlijk het probleem proberen op te lossen.
Breng als gemeente partijen bijeen en schakel Liander in als kennispartner. Ondersteuning van derde partijen op projectbasis is hierbij wenselijk
Besparingen
• •
Kennisdelen/informeren hoe er energie bespaard kan worden Landelijke prijsprikkels geven
Deel als Liander kennis met partijen over energiebesparingen. Help als gemeente huishoudens, bedrijven met een grote kennisachterstand. Landelijke prijsprikkels moeten vanuit het Rijk komen. Openbaar 40
•
Appendix A Appendices
• Overzicht van het doorlopen proces
Openbaar 41
Intensieve(re) samenwerking is nodig, maar ook is er meer duidelijkheid nodig over rollen, bevoegdheden, en middelen. Conclusies
Aanbevelingen
• Het investeringsplan van Liander lijkt onvoldoende voor de ontwikkelingsambities van de gemeente voor hernieuwbare opwek, nieuwe bedrijven, verduurzaming van bedrijven en utiliteiten, en woning- en utiliteitsbouw in zijn totaliteit. Het voeren van het gesprek over de ambitie en verwachte ontwikkelingen is hierin essentieel, waarna gezamenlijke acties nodig zijn.
• Probeer als gemeente zoveel mogelijk zekerheid te verschaffen aan Liander om investeringen te kunnen doen. Dit door ze te voorzien van actuele informatie rondom ontwikkelingen, en projectmatig met elkaar concretiseringsslagen te maken op dossiers, zoals: transitievisie warmte, duurzame opwek en industrie.
• Concreet maken van de ambities is nodig om te weten waar investeringen gedaan moeten worden.
• Geef als gemeente en Liander een duidelijk signaal af richting de provincie, het Rijk en de ACM wanneer bevoegdheden en middelen ontoereikend zijn.
• Voor elke sector (industrie, mobiliteit, gebouwde omgeving, bedrijven) is actie, overleg en het betrekken van de stakeholders nodig om een beter beeld te krijgen van de ontwikkelingen.
• Maak per sector expliciet wie van Liander of gemeente actie onderneemt voor het verder gezamenlijke beeld krijgen van de ontwikkelingen op het gebied van energievraag en –aanbod.
- Creëer een beter beeld van elektrificatie binnen de industrie en een gevoel van urgentie voor het concretiseren van plannen.
• Formuleer samen de acties en actiehouder om tijdelijke oplossingen of alternatieven te vinden.
- Krijg locatie en hoeveelheid duurzame opwek zo spoedig mogelijk in beeld voor, indien nodig, het tijdig realiseren van een extra onderstation (doorlooptijd vijf tot zeven jaar).
• Betrek TenneT ook in het proces om de onderbouwing voor benodigde investeringen zo snel mogelijk op orde te krijgen.
- Concretiseer transitievisie warmte. - Krijg zicht op laadinfrastructuur voor mobiliteit. Overleg met provincie ten aanzien van het ov. • Een vaste structuur/datatemplate helpt om sneller gezamenlijk duidelijkheid te krijgen, enerzijds vanwege inzicht in de ontwikkelingen zelf en anderzijds voor overeenstemming van elkaars beeld daarover.
• Laat richting bedrijven de noodzaak van concrete plannen uit het bedrijfsleven nog beter naar voren komen door goede communicatie , onder andere door duidelijkheid te geven over de duur van trajecten en de reden van vertraging in de realisatie (bijvoorbeeld beschikbaarheid arbeidskrachten of materialen als belemmerende factor). Openbaar 42
Aanbevelingen voor herhaling van het proces • Stel een projecttrekker aan die het gehele project overziet en coördineert. Stel een projectverantwoordelijke vast bij Liander en de gemeente indien de projecttrekker niet afkomstig is van een van beide organisaties. • Stel vast of de betrokken personen nog steeds dezelfde functie bekleden. Indien dit niet het geval is, zorg voor de start of aan het begin van het project voor een overzicht van de gewenste specialismen en welke personen die specialismen kunnen inbrengen. • Leg overlegmomenten ruim van tevoren vast omdat het project de inzet van vele personen vereist (voornamelijk bij de gemeente) met een drukke agenda. • Visualiseer wat er uit het validatieproces voortkomt, trek hier gezamenlijk conclusies uit en bespreek wat de vervolgacties zijn, indien er hiaten zijn in de data. • Geef begrijpbare toelichting op de resultaten van de doorrekening. Indien de doorrekening laat zien dat de belasting op het elektriciteitsnet toeneemt: duidt wat dit betekent voor het elektriciteitsnet. Neemt het aantal knelpunten toe? Wat is hiervan de oorzaak? En welke oplossingen kunnen gehanteerd worden op welk moment in de tijd?
Openbaar 43
Proces regioanalyse Leeuwarden in vijf stappen Proces regioanalyse Leeuwarden
Waarom een iteratief proces?
Voor de regioanalyse Leeuwarden is een iteratief proces ingezet door Berenschot in samenwerking met Liander en gemeente Leeuwarden. Het doel van de regioanalyse is om ervoor te zorgen dat Liander over de meest actuele informatie beschikt om zijn investeringsplannen op te baseren. Ook geeft dit proces de mogelijkheid aan de gemeente om een kijkje in de keuken’ te nemen van Liander. Zodoende wordt de samenwerking bevorderd en kan zo goed mogelijk geanticipeerd worden op de snelle ontwikkelingen binnen de energietransitie.
De energietransitie vraagt om enorme aanpassingen in ons energiesysteem binnen relatief korte tijd. Plannen wijzigen snel, evenals ambities die door aanscherpingen van Nederlandse en Europese doelstellingen steeds hoger worden. Daarnaast volgen ontwikkelingen elkaar snel op, waardoor inzichten snel achterhaald zijn. Het is hierdoor niet mogelijk om een blauwdruk (een enkel plan) te maken van hoe het energiesysteem er over een aantal jaren uit zou moeten zien. Planvorming vindt daarom op een dynamische manier plaats. Dit wil zeggen dat plannen worden aangepast door voortschrijdend inzicht of in sommige gevallen compleet worden herzien. Aangezien Liander, de gemeente en diverse partijen, waarmee Liander en de gemeente contact hebben, aan plannen werken en ambities stellen die in de loop der jaren aangepast worden, is het essentieel om de inhoud hiervan met elkaar te delen. Hierdoor ontstaat een gemeenschappelijke kennisbasis, waaruit samengewerkt wordt aan het energiesysteem. Desondanks zullen aannames noodzakelijk blijven om een compleet overzicht te creëren. Door een iteratief proces wordt een gemeenschappelijke kennisbasis gewaarborgd en komen Liander en de gemeente nader tot elkaar. Dit bevordert de openheid en voorkomt onduidelijkheid over de situatie ten aanzien van de energie-infrastructuur in Leeuwarden.
Vanuit deze samenwerking wordt getracht de problematiek rondom netschaarste te minimaliseren en bij voorkeur zo spoedig mogelijk te verhelpen. Openbaar 44
Proces regioanalyse Leeuwarden op hoofdlijnen in vijf stappen Het proces voor de regioanalyse Leeuwarden bestaat uit vijf stappen. Dit zijn: 1.
Inzicht in (huidige) scenario’s door Liander. In deze stap laat Liander door middel van een presentatie zien welke data per segment in zijn (huidige) scenariomodellering is meegenomen.
2.
Valideren data gebruikt voor scenario’s door gemeente Leeuwarden. In deze stap toetst de gemeente de data van Liander op basis van gemeentelijke plannen en ambities.
3.
Data verrijken/aanpassen. In deze stap worden de data van Liander uit stap 2 indien nodig door de gemeente geactualiseerd, verrijkt of aangepast, zodat Liander een compleet beeld heeft van wat er op gemeentelijk niveau aan ontwikkelingen te verwachten is.
4.
Bespreken van de aangevulde data. De gemeente geeft toelichting op stap 3, zodat duidelijk is waarom actualisatie, verrijking of aanpassing heeft plaatsgevonden.
5.
Opnieuw doorrekening van scenario’s door Liander. Liander bepaalt of een nieuwe doorrekening wenselijk is of dat een kwalitatieve duiding van de aangevulde data uit stap 4 volstaat. Indien een nieuwe doorrekening wordt uitgevoerd, zal Liander nieuwe scenario’s presenteren en duiden, welke vervolgens met de gemeente worden besproken.
1. Inzicht in (huidige) scenario’s door Liander
2. Valideren data door gemeente Leeuwaarden
5. Opnieuw doorrekenen scenario’s door Liander
3. Data verrijken/aanpassen en delen met Liander
4. Bespreken van de aangevulde data Openbaar 45
Stap 1. Inzicht in de (huidige) scenario’s van Liander Proces In stap 1 laat Liander door middel van een of meerdere presentaties/werksessies zien welke data per segment in zijn (huidige) scenariomodellering is meegenomen. De procestrekker initieert dit. Het aantal presentaties/werksessies is afhankelijk van het detailniveau van de data en het aantal segmenten dat besproken wordt. De segmenten zijn:
Scenario’s op basis van drie systemen 1
• Gebouwde omgeving: ontwikkelingen nieuwbouwwoningen, warmteoplossingen bestaande bouw.
Wie? Liander monitoring Wat? Huidige belasting
Klantgegevens
*minder/niet relevant voor deze studie omdat deze data zich richten op de korte termijn. Bovendien zijn deze data vertrouwelijk en kunnen daarom niet gedeeld worden.
• Mobiliteit: laadpalen, elektrische personenauto’s, elektrische bestelauto’s. • Industrie: bedrijventerreinen, verduurzaming industrie, verduurzaming utiliteiten. • Opwek: zon-pv op land, zon-pv op daken grootschalig, zon-pv op daken kleinschalig. In de modellering van Liander worden meer segmenten meegenomen dan hierboven benoemd zijn. Niet alle segmenten zijn onderzocht in het doorlopen van het proces, omdat deze segmenten op dit moment weinig relevant zijn voor Leeuwarden. Wind op land is hiervan een voorbeeld. Liander gebruikt een combinatie van drie systemen waarop investeringsplannen worden gebaseerd. Data uit deze systemen worden gecombineerd en ontdubbeld per segment en vervolgens gedeeld met de gemeente. De procestrekker coördineert dit. Hierbij wordt alleen gebruikt gemaakt van de data uit inzicht in omgeving en de scenario’s.
Wie? Liander samen met stakeholders Wat? Bekende aanvragen, plannen en ambities
2 Inzicht in omgeving
Wie? Liander samen met stakeholders Wat? Scenario's toekomstige aanvraag op basis
3
van data
Scenario’s
Openbaar 46
Stap 2. Valideren data gebruikt voor scenario’s door gemeente Leeuwarden Proces In stap 2 toetst de gemeente de data van Liander op basis van gemeentelijke plannen en ambities. Data uit de systemen van Liander worden klaargezet door de betrokken personen van Liander en vervolgens gedeeld met de procestrekker. De procestrekker stuurt de data toe aan de relevante personen van de gemeente Leeuwarden per segment. De data moeten op een aantal componenten getoetst worden. Dit zijn: • Aantal/hoeveelheid/volume. Komt het aantal/de hoeveelheid/het volume dat genoemd wordt in de data van Liander overeen met de gemeentelijke plannen/ambities en/of plannen die bij de gemeente bekend zijn? Bijvoorbeeld het aantal woningen of hoeveelheid warmtepompen. • Geografische component. Klopt de genoemde buurtcode/PC4/PC6/et cetera? Bijvoorbeeld het aantal woningen of hoeveelheid warmtepompen in buurt X. • Tijdsfasering. Komt het genoemde jaartal van realisatie overeen met de gemeentelijke plannen/ambities en/of plannen die bij de gemeente bekend zijn? Bijvoorbeeld het aantal nieuwbouwwoningen in jaar Y.
Openbaar
47
Stap 3. Data verrijken/aanpassen Proces
Gebruikte data voor verrijken/aanpassen
In stap 3 worden de data van Liander uit stap 2 indien nodig door de gemeente geactualiseerd, verrijkt of aangepast zodat Liander een compleet beeld heeft van wat er op gemeentelijk niveau aan ontwikkelingen te verwachten is. De keuze hiervoor is afhankelijk van de uitkomst van stap 2.
• Gebouwde omgeving:
Het verrijken van de data is een samenwerking tussen de gemeente en Liander waarbij de procestrekker een coördinerende rol heeft. Vanuit de validatie van stap 2 zijn data beschikbaar die via de procestrekker bij Liander terechtkomen. De data zullen niet altijd direct in de systemen van Liander verwerkt kunnen worden vanwege afwijkende data-extensies, eenheden, verkeerde interpretatie, et cetera. De procestrekker moet ervoor zorgen dat de data zodanig aan Liander wordt aangeleverd dat Liander de data goed interpreteert en het mogelijk is om de data in te voeren in zijn systemen. Liander moet gedurende stap 3 duidelijk aangeven of de aangeleverde data compleet zijn en of de kwaliteit voldoende is. Benodigde datatemplates zijn: • Industrie_logistiek_glastuinbouw data gemeente (template).xlsx • Overig data gemeente (template).xlsx • Utiliteiten data gemeente (template).xlsx • Woningbouw data gemeente (template).xlsx
- ontwikkelingen nieuwbouwwoningen -> planaanbod gemeente Leeuwarden 2020-2030 - warmteoplossingen bestaande bouw -> concretere uitwerking van de transitievisie warmte gemeente Leeuwarden. • Mobiliteit: - laadpalen -> data ElaadNL en EV_maps - elektrische personenauto’s -> data ElaadNL en EV_maps - elektrische bestelauto’s -> data ElaadNL en EV_maps • Industrie: - bedrijventerreinen - verduurzaming industrie -> niet verrijkt/aangepast - verduurzaming utiliteiten • Opwek: - zon-pv op land -> overzicht zon + expertise gemeente - zon-pv op daken grootschalig -> overzicht zon + expertise gemeente - zon-pv op daken kleinschalig -> overzicht zon + expertise gemeente
• Shapefile voor zon-pv Openbaar 48
Stap 4. Bespreken van de aangevulde data Proces In stap 4 geeft de gemeente toelichting op stap 3, zodat duidelijk is waarom actualisatie, verrijking of aanpassing heeft plaatsgevonden. Er vindt een werksessie plaats nadat de gemeente de data verrijkt/aangepast heeft. Tijdens de werksessie wordt besproken hoe de data aangepast zijn. De drie componenten uit stap 2 (aantal/hoeveelheid/volume, geografische component en tijdsfasering) dienen als leidraad tijdens de werksessie. Hiervoor worden de data op meerdere manieren uiteengezet. Dit zijn:
Leidraad werksessie 1 Totalen op gemeenteniveau
1.
Totalen op gemeenteniveau.
2.
Geografische component door middel van GIS-kaarten.
3.
Tijdsfasering (aanwezig in totalen op gemeenteniveau en/of GISkaarten en de complete dataset).
3
4.
Eventueel kunnen ook de complete datasets per segment worden besproken. De complete datasets per segment zijn echter vaak zo omvangrijk dat enige aggregatie gewenst is om een discussie te kunnen voeren tijdens de werksessie.
Tijdsfasering
Aan deze werksessie nemen alle betrokken personen van de gemeente en Liander deel. In deze werksessie wordt besproken welke data niet actueel of valide zijn en waarom deze aangepast moeten worden. De procestrekker leidt de werksessie.
BuurtCode Gemeente BU00801001 Leeuwarden BU00801002 Leeuwarden BU00801003 Leeuwarden BU00801004 Leeuwarden BU00801005 Leeuwarden
2
4
Geografische component
Complete dataset
Buurt Jaar De Waag Nieuwestad Oldehove Grote Kerkbuurt Hoek
2030 2030 2030 2030 2030
Aantal Eenheid 29,38423 Aantal autos (stuks) 12,13111 Aantal autos (stuks) 7,278663 Aantal autos (stuks) 13,20943 Aantal autos (stuks) 9,974464 Aantal autos (stuks)
Openbaar 49
Stap 5. Opnieuw doorrekening van scenario’s door Liander Proces
Voorbeeld doorrekening Liander
In stap 5 bepaalt Liander of een nieuwe doorrekening wenselijk is of dat een kwalitatieve duiding van de aangevulde data uit stap 4 volstaat. Indien een nieuwe doorrekening wordt uitgevoerd, zal Liander nieuwe scenario’s presenteren en duiden, welke vervolgens met de gemeente worden besproken. Een doorrekening met nieuwe data wordt uitgevoerd in Andes door data in de landelijke dataset te wijzingen (indien mogelijk) of in Andes Light. Indien gebruik wordt gemaakt van Andes wordt dit meegenomen bij het bepalen van de belastingprognoses van assets (bijvoorbeeld een onderstation). Wanneer gebruik wordt gemaakt van Andes Light (altijd mogelijk, maar minder accuraat) wordt een subanalyse gedaan, waarmee de impact van bepaalde ontwikkelingen onderzocht wordt. Deze data worden niet meegenomen bij het bepalen van de belastingprognoses van assets (bijvoorbeeld een onderstation). De impact van een Andes Lightdoorrekening moet daarom kwalitatief geduid worden. De resultaten van de nieuwe doorrekening bieden nieuwe inzichten die geduid moeten worden en waarop vervolgens een discussie gevoerd kan worden over onder andere: • de snelheid van de energietransitie, ontwikkeling per sector en impact daarvan op de energie-infrastructuren. • Het verhelpen van bestaande knelpunten, het optreden van nieuwe knelpunten en mogelijke oplossingen hiervoor.
Nieuwe data
Toevoegen aan ‘landelijke’ dataset
Aparte dataset
Doorrekening Andes
Doorrekening Andes Light
Resultaten
Duiden resultaten\discussie Openbaar 50
Communicatie in geval van een knelpunt is belangrijk en kan twee doelen dienen
Duidelijkheid verschaffen situatie
Urgentie creëren voor concretiseren plannen
• Reden van knelpunt • Duur van het knelpunt • Manier waarop het wordt opgelost • Reden van termijn waarop het wordt opgelost • Bottleneck inzichtelijk maken en kijken of daar versnelling mogelijk is • Inventariseren/uitvoeren tijdelijke oplossingen of alternatieven
• Doorlooptijd aanleg infrastructuur kan lang zijn. • Bedrijven maken investeringsbeslissing vaak over kortere termijn dan doorlooptijd onderstation. • Realisatie ambitie gemeente loopt gevaar wanneer infrastructuur niet tijdig op de juiste locatie aanwezig kan zijn. • Vooruit plannen (> 4 jaar) in deze versnellende fase van de energietransitie is noodzakelijk.
Openbaar 51
www.berenschot.com /berenschot
Openbaar 52