Rapport Leeuwarder Ondermijning

De arrestanten zijn tussen de 25 en 33 jaar oud. Nachtelijke overval op een bedrijfspand20 In de nacht van 15 oktober 2020 vond gewelddadige overval plaats bij een bedrijfspand aan de Vestaweg, op bedrijventerrein de Hemrik. Rond 2.00 uur kwam bij de meldkamer de melding binnen van de overval op een bedrijfspand. De melder - tevens slachtoffer - werd nadat hij het pand had afgesloten, buiten door twee

16

Bron: ‘Drugslab aangetroffen in Leeuwarden; twee verdachten aangehouden’, Nationale Politie, 14 maart 2023, geraadpleegd via: https://www.politie.nl/nieuws/2023/maart/14/drugslab-aangetroffen-in-leeuwardentwee-verdachten-aangehouden.html 17 Bron: Burgemeester Buma sluit twee drugswoningen en een drugsloods in Leeuwarden, Leeuwarder Courant, 28 augustus 2020. 18 Bron: Man uit Triemen (38) drie jaar cel in voor drugslab Leeuwarden, Leeuwarder Courant, 18 augustus 2020. 19 Bron: Automatische wapens gevonden bij drugsonderzoek Leeuwarden, Omrop Fryslân, 1 mei 2017. 20 Bron: Overval bij bedrijfspand op De Hemrik, RondomVandaag.nl, 15 oktober 2020, geraadpleegd via: https://www.rondomvandaag.nl/leeuwarden/politie/20881/overval-bij-bedrijfspand-op-de-hemrik

18

personen bedreigd en mishandeld. Onder bedreiging van een vuurwapen werd door het slachtoffer een klein geldbedrag afgegeven. De daders gingen er vervolgens vandoor.

2.3

De opsporingsspagaat

Experts zien in Friesland georganiseerde drugsproductie (Van der Torre en Tops, 2022, p. 10). Dit heeft ook plaats in Leeuwarden en omgeving, Criminele netwerken uit de Randstad en uit NoordBrabant zetten in Friesland (grote) drugsproductielocaties op. Deels als min of meer zelfstandige activiteit en deels wordt samengewerkt met lokale criminele netwerken. De stedelijke en regionale drugsinfrastructuur haakt zo aan op landelijke netwerken, al staan nationale spelers hoger in de pikorde dan die in Friesland. Wel groeien de organisatiegraad en know how van criminele drugsnetwerken in Friesland (Van der Torre en Tops, 2022). Dit veroorzaakt een opsporingsspagaat. De nationale drugscriminaliteit komt in Friesland in beeld en krijgt prioriteit. Op basis van beschikbare informatie (onder andere via gekraakt crimineel berichtenverkeer) zijn opsporingsindicaties beschikbaar. Echter, er zijn ook vermoedens of verdenkingen omtrent (meer) lokale criminele praktijken die buiten beeld blijven bij analyses op basis van vastgelegde of onderschepte criminele informatie bij politie en justitie. Toch resulteert ook de lokale kennis binnen het basisteam van de politie, en onder gemeenteambtenaren, in opsporingswensen. Er is echter weinig ruimte voor dergelijke lokale opsporing. 2.4

Afsluiting

Dit hoofdstuk heeft de criminele gelegenheidsstructuren in Leeuwarden beschreven. Het gaat om een optelsom van kansen, met een concentratie in een dichtbevolkt en al met al omvangrijk deel van de gemeente: Leeuwarden-Oost. Ongunstige sociale omstandigheden worden door criminelen en opportunisten benut als een crimineel of asociaal verdienmodel. Invloedrijke netwerkjes hebben met andere woorden belang bij het (voort)bestaan van ellendige sociale omstandigheden in Leeuwarden. Respondenten doorzien die dynamiek en vertelden erover. Dat agendeert een zware en belangrijke overheidstaak, met een sleutelrol voor de dun bezette gemeentelijke veiligheidsorganisatie. Dat komt aan bod in hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 gaat over ondermijnende praktijken in Leeuwarden.

19

Hoofdstuk 3 Ondermijnende praktijken Inleiding Dit hoofdstuk beschrijft ondermijnende praktijken in Leeuwarden. Daarbij wordt eerst ingegaan op drugscriminaliteit: productie (paragraaf 3.1) en handel (paragraaf 3.2). De drugswereld (handelaren en gebruikers) is verweven met vermogensmisdrijven en met digitale criminaliteit. Paragraaf 3.3 gaat over schadelijke vastgoedpraktijken. Voorts wordt, in paragraaf 3.4, beschreven waarom respondenten zich zorgen maken over de aard en resultaten van de in Leeuwarden-Oost geconcentreerde zorg. Daarbij komt verwevenheid in beeld tussen huisjesmelkerij en zorgaanbieders, want kwetsbare zorgcliënten worden onder andere gehuisvest in povere particuliere huurwoningen. De sociale veiligheid van kwetsbare personen staat snel op het spel in een dichtbebouwde omgeving met drugscriminaliteit, diefstal, conflicten en geweld. Paragraaf 3.5 gaat over andere misstanden en paragraaf 3.6 zet, tot slot, enkele ondermijnende fenomenen op een rij. 3.1

Drugsproductie: hennep als basis

In de jaren tachtig groeit hennepteelt uit tot een crimineel verdienmodel in Leeuwarden. Dit verloopt deels langs een geijkt Nederlands patroon. Het wordt een vorm van zelfredzaamheid voor volkse (autochtone) criminele kopstukken en netwerkjes. De verdiensten zijn hoog voor organiserende criminelen. In kwetsbare wijken verandert langzaamaan het criminaliteitspatroon. In die zin dat in wijken met hennepplantages het geweld en de overlast afnemen of stabiliseren, omdat de belangen anders komen te liggen. Hennepinkomsten worden beschermd en de politie wordt bij voorkeur op afstand gehouden. Van lieverlee wordt dit verdienmodel overgenomen, waardoor hennepteelt niet langer een exclusieve zaak is van autochtone criminelen. In Groningen en Friesland ligt de kwaliteit van (een deel van de) kwekerijen al ‘vroeg’ op een hoog niveau. Het binnenklimaat wordt al rond de eeuwwisseling geregeld.21 De criminele know how was en is aanwezig in (en rondom) Leeuwarden. Dit is de basis voor lokale drugsproductie, maar ook voor bovenlokale criminele contacten en praktijken. Van 2018 tot en met 2022 worden in het werkgebied van het basisteam Leeuwarden - de grenzen vallen samen met die van de gemeente Leeuwarden - 358 registraties genoteerd inzake ‘vervaardigen softdrugs’ door de politie. In deze periode neemt het aantal registraties af, van 196 in de jaren 2018 en 2019 naar 89 in de 2021 en 2022.

Dit komt volgens respondenten mede door de afgenomen prioriteit voor hennepteelt bij politie en justitie. Op landelijk niveau neemt het aantal hennepvondsten ook af, al blijft de energiediefstal min of meer stabiel.22 Wel nam in Leeuwarden het aantal Meld Misdaad Anoniem-meldingen over hennep af in de afgelopen jaren: van 44 in 2020 en 42 in 2021 naar 28 in 2022. Qua locaties is in Leeuwarden - gebaseerd op politieregistraties - de top vijf (voor de periode van 2018 tot en met 2022) als volgt: 1.) 50 registraties in Camminghaburen e.o.; 2.) 36 registraties in de Vlietzône; 3.) 30 registraties in Leeuwarden Huizum-West en Nijlân; 4.) 29 registraties in Leeuwarden Bilgaard-Havankpark e.o.; en 5.) 27 registraties in Heechterp-Schieringen en omgeving. Het zogenoemde project ‘Zicht op ondermijning’ heeft - mede op basis van daadwerkelijk 21

‘Groningen staat aan de top van de innovatieve hennepteelt’, Nieuwsblad van het Noorden, 25 januari 2001. Het artikel beschrijft onder andere samenwerking tussen Groningse criminelen en een Fries bedrijf. 22 Bron: Nationale Politie, Nationaal Overzicht Drugslocaties 2022, 2023; Platform Veilig Ondernemen BrabantZeeland, Weer meer drugslabs in 2022, 26 april 2023, geraadpleegd via: https://pvo-brabant-zeeland.nl/weermeer-drugslabs-in-2022-vooral-in-brabant/

20

aangetroffen hennepkwekerijen - modelmatig een schatting gemaakt van de mate waarin een (verhoogd) risico bestaat dat woningen (t.o.v. het totale woningen-bestand) worden gebruikt voor hennepteelt. Bij die berekening wordt onder andere rekening gehouden met het woonoppervlakte en met de WOZ-waarde van een woning. Voor Nederland komt (peiljaar 2018) de gemiddelde score uit op 9,3% en voor de gemeente Leeuwarden op 10,5%. Drie Leeuwarder wijken scoren hoger dan negentien procent, namelijk: 1.) Heechterp-Schieringen (48,3%); 2.) Vrijheidswijk (28,7%) en 3.) Huizum West (19,2%). In de periode van 2018 tot en met 2022, dus in vijf jaar tijd, registreert de politie in de gemeente Leeuwarden negen keer ‘vervaardigen harddrugs’. In Leeuwarden komende volgende patronen in beeld wat betreft drugsproductie: a. b. c. d.

Hennep als (lokaal) verdienmodel In geijkte kringen: hennep in eenvoudige pandjes Ruimte zoeken en benutten: grootschaliger hennepteelt Bovenlokale netwerken: professionele productie (ook synthetische drugs)

Ad a.) Hennep als (lokaal) verdienmodel Personen en netwerkjes worden getypeerd als zogenoemde hokkenbouwers, gespecialiseerd in de aanleg van hennepkwekerijen. Door de jaren en decennia heen zijn de kennis en vaardigheden daartoe opgebouwd. Zodra er een geschikte locatie is, wordt een bouwploeg aan het werk gezet. Klussers en leveranciers van hardware en van ‘groene’ middelen (waaronder hennepstekken) staan paraat. Organisatoren verdienen fors en het regelende en installerende middenkader verdient goed, afhankelijk van hun precieze functie. Volgens voorzichtige schattingen van justitie levert een doorsnee-kwekerij met 200 hennepplanten al ongeveer € 23.000,-- op in de tussenhandel (Functioneel Parket Afpakken, 2016). Per oogst, met de optie om vijf of zes keer per jaar te oogsten. De hoge handelsprijs komt door het internationale karakter van de Hollandse hennephandel (Noordanus e.a., 2022). Op buitenlandse markten worden hoge prijzen betaald voor (kwalitatief goede) nederwiet. Vandaag de dag is de hennepteelt onder meer gesitueerd in Leeuwarden-Oost. Hoewel de hennepteelt van oudsher ook hier plaatsvond (onder andere in Heechterp-Schieringen), waren hennepcriminelen in de jaren negentig ook actief in onder meer de Vegelinbuurt en in de Wielenpolle.

In de laatste wijk, met sociale huurwoningen en een woonwagenlocatie, constateerde energiemaatschappij Essent in 2004 een extreem hoog energieverbruik. Dat resulteerde in een politieactie en in ontmanteling van hennepkwekerijen. Professionals constateren dat criminele netwerken zochten en zoeken naar locaties waar een hennepkwekerij kan worden geïnstalleerd. Er lijkt wat dat betreft niet een echte voorkeur voor een klein pand (met een bescheiden kwekerij) of juist voor een grote(re) kwekerij op een afgeschermde locatie met ruimte, zoals een bedrijfspand of agrarisch object. Zie punt verder onder b. en c. Zolang de organisatoren buiten schot (denken te) blijven, lijkt het credo: grijp de kans om een hennepkwekerij op te zetten. Ad b.) In geijkte kringen: hennep in eenvoudige pandjes Er worden hennepkwekerijen opgezet in eenvoudige woningen, zowel sociale huurwoningen als woningen of kamers die worden verhuurd door particuliere huisbazen. In panden van enkele huisjesmelkers worden volgens respondenten geregeld kwekerijen aangetroffen. Voor een deel komt het inrichten van dit soort kwekerijen neer op het ronselen van kwetsbare personen die woonruimte beschikbaar stellen voor teelt. Dit kan een vrije keuze zijn, al lijkt het erop dat het ook of eerder gaat om personen die worden gedwongen: door omstandigheden en/of door criminelen.

Het gaat bijvoorbeeld om schuldenaars of om personen die uit een sociale huurwoningen zijn gezet. Deze 21

laatste categorie heeft woonruimte nodig en zit krap. Hoe het ook precies verloopt: de huurders fungeren als katvanger, want in een dichtbebouwde omgeving is de kans nu eenmaal aanzienlijk dat een kwekerij vroeg of laat wordt ontdekt. Respondenten wijzen op eenvoudige panden met een hennepkwekerij, zonder dat huurders worden aangetroffen. Mogelijk zijn de huurcontracten “nep”. Kwekerijen in eenvoudige panden kunnen hoogwaardig zijn aangelegd. Tabel 3.1: Leeuwarder woningen met een hennepkwekerij Twee professionele kwekerijen in twee woningen 23 In maart 2023 worden door de burgemeester twee woningen voor drie maanden gesloten vanwege een hennepkwekerij die in januari 2023 werd ontdekt. In het huis aan de Ypeijstraat waren twee kamers ingericht voor hennepteelt en werden 227 planten aangetroffen. In een woning aan de Telemannstraat ging het ook om een kwekerij in twee kamers. Daar vond de politie 161 hennepplanten en 3,25 kilogram henneptoppen. De kwekerijen waren professioneel ingericht met koolstoffilters, assimilatielampen, ventilatoren en groeimiddelen. Woningbrand vanwege hennepkwekerij24 In maart 2022 wordt in een woning aan de Bijenhofstraat een hennepkwekerij aangetroffen. Dit gebeurde nadat de kwekerij, met 96 hennepplanten, brand had veroorzaakt. Ondanks de brand wordt de kwekerij getypeerd als professioneel, met ventilatoren en koolstoffilters.

Ad c.) Ruimte zoeken en benutten: grootschaliger hennepteelt Criminelen uit Friesland, inclusief Leeuwarden, leggen zich - met hun know how – onder andere toe op de aanleg en exploitatie van grootschalige en professionele hennepkwekerijen. Hiertoe worden onder meer bedrijfspanden benut. Bijvoorbeeld een (in 2022 ontdekte) loods aan de Troelstraweg. Zie tabel 3.2. Bij grootschalige hennepteelt wordt ook het buitengebied benut: in Friesland en evengoed in Groningen. Rond de eeuwwisseling werd al geconstateerd dat hoogwaardige (volautomatisch draaiende) kwekerijen in Groningen, gerund door lokale ‘kampers’, waren ingericht door een (landelijk actief) Fries bedrijf.25 Bij een (meer) recent ontdekte mega-kwekerij in het Groningse Foxhol (2018), met ongeveer zesduizend hennepplanten en 2.400 hennepstekken, werden drie Friezen aangehouden. Eén man werd aangehouden in zijn woning in Leeuwarden. De kwekerij was gesitueerd in de kelder van een kantoorgebouw dat in het verleden werd gebruik door aardappelzetmeelfabriek Avebe.26 Deze casus onderstreept een patroon waarop respondenten wijzen: Friese netwerken, met in hun midden Leeuwarder criminelen, zetten (ook) in het buitengebied of op bedrijfslocaties professionele hennepkwekerijen op. In de hoop dat goed afgeschermde kwekerijen lang of helemaal buiten het zicht van de overheid blijven.

Zie de onderstaande tabel voor enkele ontdekte kwekerijen. Tabel 3.2: hennepteelt in bedrijfspanden en in het buitengebied Twee kweekruimtes in een loods27 Begin 2022 wordt in een loods aan de mr. P.J. Troelstraweg een hennepkwekerij gevonden. Er waren twee kweekruimtes ingericht met in totaal 477 hennepplanten. Het was een professionele kwekerij met koolstoffilters, assimilatielampen, groeimiddelen en een sproei-installatie. Er werd illegaal stroom afgetapt. 23

‘Hennepkwekerij gevonden in Telemannstraat: burgemeester Buma sluit twee woningen in Leeuwarden vanwege overtreden Opiumwet’, Leeuwarder Courant, 16 maart 2023. 24 Bron: ‘Woning met gevonden hennepkwekerij in Leeuwarden is gesloten’, Friesch Dagblad, 2 juli 2022. 25 'Groningen staat aan de top van de innovatieve hennepteelt', Nieuwsblad van het Noorden, 25 januari 2001. 26 ‘Drie Friezen opgepakt na oprollen enorme hennepkwekerij’, Leeuwarder Courant, 4 juni 2018. 27 ‘Loods in Leeuwarden waarin hennepkwekerij werd gevonden voor drie maanden gesloten’, Leeuwarder Courant, 3 maart 2022.

22

Georganiseerde bovenlokale hennepteelt28 In maart 2022 doet de politie, op acht locaties in Friesland, invallen in verband met een lopend onderzoek. Aan de Pasteurweg en de Barent Fockesstraat in Leeuwarden en de Wommelserweg in Tzum werden hennepkwekerijen gevonden. Zes personen zijn aangehouden. Een van hen is een 31-jarige man uit Leeuwarden die wordt gezien als de hoofdverdachte. In de hennepkwekerij in een bedrijfspand aan de Pasteurweg stonden enkele honderden hennepplanten. Hier werd een 49-jarige man uit Franeker aangehouden. Ook werd een hennepkwekerij aan de Barent Fockesstraat in Leeuwarden gevonden, met honderd planten. Hier werd een 27-jarige man uit Leeuwarden aangehouden. De hennepkwekerij in Tzum bevond zich op een zolder boven een winkel. Daar stonden enkele honderden planten. Een 38-jarige man en een 30-jarige vrouw uit de gemeente Waadhoeke werden aangehouden. Voorts werd een 52-jarige man uit de gemeente Waadhoeke aangehouden in een pand in Deinum waar hennep kon worden geknipt, gedroogd en verpakt. Daar werd verpakte hennep gevonden. Ook werden in Hemelum en Bolsward hennepkwekerijen in aanbouw gevonden die bijna gereed waren. Bij deze locaties zijn nog geen aanhoudingen verricht. Tot slot werd een inval gedaan in een bedrijfspand in Leeuwarden. Daarbij werden spullen gevonden voor het kweken van hennep. Twee voertuigen zijn daar in beslag genomen.

Ad d.) Bovenlokale netwerken: professionele productie (ook synthetische drugs) Criminele netwerken uit Leeuwarden en Friesland zetten, zelf of als coproducent, grote hennepkwekerijen op in Noord-Nederland. Dit is bovenlokale criminaliteit, al wordt hierbij op verschillende manieren aangehaakt bij landelijke of internationale activiteiten. In de eerste plaats zetten landelijk actieve criminele netwerken uit de Randstad of uit NoordBrabant productielocaties op in het Noorden. Ook voor productie van synthetische drugs. Deze landelijke netwerken staan hoger in de pikorde dan die in Friesland, al groeien de organisatiegraad en know how van de Friese netwerken. Een Brabantse kampersfamilie werkte bijvoorbeeld, volgens het Openbaar Ministerie, bij een drugslab samen met lokale criminelen. Daartoe woonde een Brabantse crimineel op een Fries vakantiepark.29 In de tweede plaats worden niet alleen drugs geproduceerd, maar ook geëxporteerd en verhandeld. Bronnen wijzen op een crimineel netwerk met kopstukken en ontmoetingsplaatsen in Leeuwarden en Harlingen. In maart 2020 werd een partij van bijna 100 kilo amfetamine, met Finland als bestemming, onderschept op de A7. Er werden verdachten aangehouden in Franeker, Noardburgum, Leeuwarden, Zurich en Finland. De verdenkingen betroffen handel in harddrugs, witwassen, deelname aan een criminele organisatie en wapenbezit.

Er kwamen drugslijnen in beeld vanuit Friesland naar Finland, Australië en het Verenigd Koninkrijk. Onder arrestanten bevinden zich twee leden van de door justitie verboden motorbende Hells Angels en een lid van motorclub Red Devils in Leeuwarden.30 3.2

Drugshandel: ‘ouderwetse’ en moderne patronen

De drugshandel in Leeuwarden is zichtbaar in het straatbeeld. Dit doet denken aan de zogenoemde ‘open drugsscene’ uit de jaren negentig en ’00. In dergelijke drugsscenes waren (de overlast van) straatdealers, drugsverslaafden en opzichtige dealpanden (panden met aanloop van drugsklanten) beeldbepalend. Van lieverlee veranderden de stedelijke drugsscenes van ‘open’ naar ‘verhuld’ en ‘geprivatiseerd’ (Van der Torre en Hulshof, 2000). In de verhulde drugsscene heeft afgeschermde tussenhandel plaats in panden (woningen en allerhande horeca of detailhandel) en worden in 28

‘Grootschalig onderzoek naar hennepteelt: zes aanhoudingen, twee hennepkwekerijen in Leeuwarden en een in Tzum’, Leeuwarder Courant, 17 maart 2022. 29 Bron: OM: 'Drugslab Leeuwarden verweven met Godfather Brabant', Leeuwarder Courant, 21 februari 2023. 30 Bron: ‘Bendeleden Hells Angels opgepakt na vondst 100 kilo amfetamine: Waarde van 700.000 euro’, Algemeen Dagblad, 2 maart 2020; ‘Inzet criminele burgerinfiltrant onderzoek internationale drugshandel’, Nieuwsbericht Openbaar Ministerie, 27 maart 2020.

23

dergelijke panden drugsdeals gesloten, waarna de overdracht van de drugs elders plaatsheeft. Een doorzoeking levert dan doorgaans weinig of geen drugs op. In de ‘geprivatiseerde’ drugsscene hebben handel en gebruik plaats op afgeschermde (of zelfs beveiligde) locaties, zoals horeca met gereguleerde toegang, sportkantines of bedrijfspanden. Vandaag de dag is handel via social media (snapchat, app-groepen en Telegram) en via afgeschermde websites (darkweb) een moderne variant van geprivatiseerde drugshandel. In Leeuwarden bestaan deze drie drugsscenes naast elkaar. De actuele rol van de ouderwetse ‘open’ drugsscene valt op, ook bij werkbezoeken. Zelfs in de ochtenduren of in de vroege middag (“als het nog druk moet worden”) wijzen professionals probleemloos dealers (te voet of in een auto) aan. Of drugsverslaafden die op zoek zijn naar dealers, staan te wachten of zojuist (waarschijnlijk) drugs hebben gekocht. Daarbij valt vervolgens op dat de zichtbare drugsscene een groot deel van de stad bestrijkt. Het begint bij het station, op het Stationsplein, met vervolgens een looproute naar het klassieke hart van de straathandel (en raamprostitutie), namelijk de Weaze en omgeving, zoals de Nieuweweg (op de hoek), de Blokhuissteeg en de Wirdumerdijk. Zijstraatjes worden gebruikt om deals te sluiten.

Er wordt door dealers en gebruikers gebivakkeerd in dergelijke straatjes en in horeca, inclusief fastfood-zaken. Ook de Peperstraat is een locatie voor dealers en gebruikers, net als de looproutes - via onder meer over de Voorstreek en Nieuwestad - naar het Waagplein en naar coffeeshops. Deze drugsscene is verbonden - als route voor dealers en verslaafden - met de Vlietzone. Het verbindt de drugswereld in het centrum met die in Leeuwarden-Oost. Hier wonen veel drugsverslaafden, drugsgebruikers of potentiële drugsgebruikers: bij zorginstellingen, in sociale huurwoningen, in kamers van huisjesmelkers en in kamers die - in een soort coproductie beschikbaar worden gesteld door huisjesmelker en zorgaanbieder. Leeuwarden-Oost kent drugspanden. Dat zijn panden waar drugsverslaafden wonen en overlast veroorzaken, mogelijk omdat één van hen dealt of een dealer hun pand gebruikt. Andere panden zijn in de eerste plaats een thuishonk voor dealers. Op ontmoetingsplaatsen treffen drugshandelaren elkaar. Een categorie opereert niet alleen lokaal, maar ook buiten de gemeentegrenzen. Respondenten wijzen op deallocaties en op woningen van drugscriminelen, inclusief woningen die ooit zijn beschoten en/of die goed zijn beveiligd. Drugshandel heeft onder meer plaats op beschutte locaties: in het groen en op parkeerplaatsen van sportvoorzieningen of onderwijsinstellingen.

Meer naar ‘boven’ ligt de Vrijheidswijk. Hier zijn drugsdealers actief, waaronder dealers die op gezette tijden een stuk van de straat of wijk als het ware claimen. BOA’s worden in de gaten gehouden en weggekeken. Hier zijn ook dealers van buitenaf actief, afkomstig uit steden in de Randstad, zoals Gouda of Rotterdam. Parkeerplaatsen en zaakjes rondom de Jumbo-supermarkt worden benut voor drugshandel en/of criminele ontmoetingen. Dezelfde patronen tekenen zich af in Bilgaard. In het gehele gebied opereren drugshandelaren. Deels aan de ‘onderkant’ van de drugsscene (verslaafden die drugs verkopen), maar voor een ander deel juist aan de bovenkant: georganiseerde handel die op netwerkniveau wordt gecombineerd met andere criminele activiteiten, zoals drugsproductie. Tot slot bestaat een (deels zichtbare) relatie tussen de drugsscene in de bebouwde kom en bedrijventerrein de Hemrik. Zie bijvoorbeeld tabel 2.3, met een casus waarbij tachtig politiemensen invallen deden in zeven woningen in de Vrijheidswijk en in een bedrijfspand op de Hemrik. Bij die actie neemt de politie een partij drugs in beslag, net als twaalf auto's en dozen vol vuurwerk. Ook worden acht arrestaties gemaakt. Op dagelijkse basis is voor enkele respondenten zichtbaar dat kleine auto’s, die worden gebruikt door dealers, tijdelijk voor de deur van bedrijfspanden op de Hemrik staan.

Ze pendelen heen en weer tussen drugsscene en bedrijventerrein. Drugscriminelen worden in de stad gezien in auto’s die zijn gehuurd of geleased bij autobedrijven. Voorts lijkt het erop 24

dat via bedrijven drugs worden doorgevoerd de stad in, al moeten we een slag om de arm houden. Het zou passen in het verkeer (auto’s en personen) tussen bedrijventerrein en drugsscene. Tabel 3.3: Registraties over drugscriminaliteit in Leeuwarden *(1) In de jaren van 2015 tot en met 2019 ligt het aandeel drugsverdachten van drugsdelicten in Nederland op 0,3 procent (58.940 personen). Dit percentage geeft het aandeel weer van de inwoners die in een bepaalde periode werden verdacht van/ veroordeeld voor een drugsdelict. De score voor de gemeente Leeuwarden ligt op hetzelfde niveau als die in de stad Groningen: 0,4 procent. In Leeuwarden betreft het 470 personen. *(2) In de periode van 2018 tot en met 2020 ligt het percentage van drugsverdachten met ‘minimaal één andere drugsverdachte in de familie’ in hele gehele land (‘Nederland’) op 35 procent. Dit ligt in Leeuwarden lager, namelijk op 32 procent. Dit stemt overeen met kwalitatieve informatie van respondenten. Ze wijzen namelijk op tamelijk solitaire zorgcliënten, drugsverslaafden of alleenstaande mannen als ‘typen’ drugsdealers in Leeuwarden. Ook de jonge dealers die vanuit de Randstad naar Leeuwarden worden gestuurd, hebben lang niet altijd familie in het Hoge Noorden.

*(3) Het aandeel jonge verdachten van drugsdelicten (van 18 tot en met 23 jaar) ligt – in de jaren 2015 tot en met 2019 – in Nederland op 0,4 procent (16.800 personen). In de gemeente Leeuwarden komt dit ook uit op 0,4 procent (130 personen). *(4) Op basis van verschillende indicatoren is berekend welk percentage jongeren (van 8 tot 23 jaar) in een bepaald gebied wordt gezien als potentiële jonge aanwas in de drugscriminaliteit. Het aantal hoog-risico jongeren wordt afgezet tegen het totaal aantal jongeren in het gebied. Dit resulteert in percentages voor hoog-risicojongeren (peiljaar 2019). Voor heel Nederland ligt dit op vijf (5,0) procent. In de gemeente Groningen lag dit hoger (5,3 procent) en in de gemeente Leeuwarden ligt het lager, namelijk op 4,7 procent (het betreft 1.180 personen). Die score is wel hoger (ongunstiger) dan in Friesland (4,0 procent) of NoordNederland (4,3 procent). Drie Leeuwarder wijken scoren minimaal 7,7 procent, namelijk: 1.) Nijlân & De Zwette (9,1 procent); 2.) Vrijheidswijk (8,8 procent) en 3.) Bilgaard en Havankpark (7,7 procent). (5) Het politiesysteem (BVH) telt, in de jaren van 2018 tot en met 2022, in de gemeente Leeuwarden weinig registraties voor drugshandel. Namelijk 174 inzake ‘handel e.d. harddrugs’ en 22 inzake ‘handel e.d. softdrugs’. Bij elkaar gaat het dus om 196 registraties. Dat zijn ongeveer vier registraties (4,1) per maand.

Dat is weinig, afgezet tegen de (zichtbare) drugshandel in de stad. In dezelfde periode wordt in totaal 239 keer ‘bezit harddrugs’ geregistreerd en 78 keer ‘bezit softdrugs’. Het aantal registraties voor handel en/of bezit van softdrugs en harddrugs (dus de vier categorieën bij elkaar) is duidelijk afgenomen: van 137 in 2018 naar 88 in 2022. Noot: * Gebaseerd op Zicht op Ondermijning

Er is, alles bij elkaar, veel zichtbare drugshandel in Leeuwarden. In aanvulling daarop komen de volgende patronen in beeld: a. b. c. d. e. f.

Drugshandel als verdienmodel Drugshandel: ondermijning van zorginspanningen Randstad-dealers: pressie, conflicten en zware criminaliteit Verwevenheid (1): drugscriminaliteit en vermogensdelicten Verwevenheid (2): drugscriminaliteit en digitale criminaliteit Groot geworden criminelen: drugshandel als pijler

Ad a.) Drugshandel als verdienmodel De handel in kleine hoeveelheden drugs is om verschillende redenen een interessant verdienmodel: ▪

Er is veel vraag naar drugs, mede door een diverse gebruikersmarkt: ‘yuppen’ (klanten met een hoge opleiding of goede baan); studenten; en verslaafde en marginale drugsgebruikers, zowel jong als oud. 25

▪ ▪

▪

Door het grote aantal zorgcliënten en goedkope woningen telt Leeuwarden-Oost veel (potentiële) drugsklanten. Dat is gunstig voor dealers. Dealers die actief klanten werven (pushen) en binden (marketing en dienstverlening) wakkeren de vraag naar drugs aan. Ze doen dit op straat, in woningen en (horeca)panden, op sociale media en rondom onderwijsinstellingen. De pakkans is laag; zie de registraties tabel 3.3.

Ad b.) Drugshandel: ondermijning van zorginspanningen In Leeuwarden-Oost wonen veel kwetsbare zorgcliënten. Dealers zoeken (met succes) binnen deze populatie naar drugsklanten. Dat ondergraaft (ondermijnt) de resultaten van de zorg. Zie paragraaf 3.4. Ad c.) Randstad-dealers: pressie, conflicten en zware criminaliteit Criminele groepen zijn vanuit de Randstad – Gouda wordt genoemd, net als Rotterdam – naar Leeuwarden getrokken. Vooral richting de Vrijheidswijk en in mindere mate naar onder meer Bilgaard. Het betreft onder andere groepen uit het ‘zware’ segment, actief in de drugshandel. Toch zijn de jongens en jongemannen die in Leeuwarden worden geposteerd deels eenvoudige loopjongens, zo constateren respondenten. Ze trekken, in een eenvoudige woning, bij mensen in of huren een kamertje. Ze worden onder druk gezet om ‘veel’ te verkopen. Ze zijn actief als dader, al lijken ze haast te worden uitgebuit, ook als ze dit vrijwillig doen. Andere Randstad-criminelen staan hoger in de pikorde en sturen dit soort activiteiten aan. Voor een deel werken ze samen met lokale criminelen, al zijn er ook conflicten. Respondenten wijzen op onderling geweld, inclusief een schietpartij.

Ad d.) Verwevenheid (1): drugscriminaliteit en vermogensdelicten Er bestaat verwevenheid tussen drugscriminaliteit en vermogensdelicten, zoals inbraak (in woningen of bedrijven) of diefstal van onder meer auto’s, (elektrische) fietsen of scooters. Dit komt langs drie lijnen tot stand. In de eerste plaats klassieke (ouderwetse) verwervingscriminaliteit. Dat betreft drugsverslaafden die stelen om zo aan contant geld te komen en te voorzien in het primaire levensonderhoud. Drugsgebruik is daar een onderdeel van. In de tweede plaats combineren (eenvoudige) criminelen drugshandel met vermogensdelicten. Alleen handel levert te weinig op, waardoor ook wordt gestolen. Ook worden kansen om te stelen gewoonweg benut: gelegenheidsdiefstal. Respondenten wijzen op seizoenscriminaliteit. In die zin dat criminelen in de zomer (vooral) verdienen aan drugshandel (op straat), terwijl ze in de winter vaker vermogensdelicten plegen. In de derde plaats wordt een bekend crimineel loopbaan-pad doorlopen door een dadercategorie. Het betreft kansarme jongeren en jongvolwassenen die starten met vermogensdelicten en mogelijk ook ripdeals plegen. Dit legt een financiële basis en verschaft criminele contacten en inzichten, waarna de stap wordt gezet naar drugscriminaliteit.

Voor ‘handige’ criminelen die (al te veel) conflicten weten te vermijden (dat valt niet mee), geldt dat de inkomsten dan hoger zijn en de pakkans lager. Respondenten wijzen op jongvolwassenen die afkomstig zijn uit een arm gezin, maar met aanzienlijke of hoge drugsinkomsten. Met bezittingen (o.a. peperdure auto’s) en diverse bedrijven, soms in het buitenland of in een niet alledaagse branche, zoals managementadvies. De geregistreerde vermogensdelicten liggen in Leeuwarden op een relatief hoog niveau, zo blijkt uit data die zijn verzameld door het project Zicht op Ondermijning. Daaruit blijkt dat in Nederland 1,2 procent van de bewoners – in de periode van 2015 tot en met 2019 – werd verdacht van een vermogensdelict. In de gemeente Leeuwarden ligt dit hoger, namelijk op 1,8 procent. Dat betreft 2.240 personen. In de gemeente Groningen ligt dit percentage op 1,5 procent. Zie de 26

onderstaande tabel voor politieregistraties in Leeuwarden. De vermogenscriminaliteit gaat samen met georganiseerde heling-praktijken, waardoor een buit snel kan worden omgezet in contant geld. Een Leeuwarder kopstuk was decennia geleden actief als heler. Tabel 3.4: Politieregistraties over vermogensdelicten Uit de politieregistraties van de vermogensdelicten blijkt dat het totaal aantal registraties - dus voor alle delictsvormen bij elkaar opgeteld - in twee kalenderjaren boven de drieduizend uitkomen, namelijk in 2018 (3.499 registraties) en in 2022 (3.254 registraties). De klassieke ‘dieven’ (in de fysieke wereld iets buit maken) lijken in Leeuwarden back in business na de corona-jaren. Het aantal geregistreerde woninginbraken ligt in 2022 weliswaar hoger dan in 2021 (313 versus 263), al is dat duidelijk minder dan in 2019 (460 woninginbraken) en 2018 (565 woninginbraken). De diefstal van/uit/vanaf allerhande motorvoertuigen ligt in 2022 juist op een hoger niveau dan in 2018. De diefstal van (brom- en snor-) fietsen is ook het hoogst in 2022, met 975 registraties. Elektrische fietsen zijn een gewilde buit: helers betalen daar grif en contant voor. Voorts piekt ook de geregistreerde winkeldiefstal in 2022, met 664 registraties. Zie de onderstaande tabel.

Diefstal/inbraak woning Diefstal/inbraak box/garage/schuur/tuinhuis Subtotaal Diefstal uit/vanaf motorvoertuigen Diefstal van motorvoertuigen Diefstal van brom-, snor-, fietsen Diefstal af/uit/van overige voertuigen Subtotaal Diefstal/inbraak bedrijven en instellingen Winkeldiefstal Zakkenrollerij Subtotaal Overige vermogensdelicten Totaal

2018 565 125 690 127 32 865 55 1.079 185 521 43 749 981 3.499

2019 460 82 542 153 31 663 75 922 136 531 29 696 806 2.966

2020 378 113 491 137 27 624 64 852 120 417 18 555 528 2.426

2021 263 113 376 88 17 624 57 786 113 365 16 494 562 2.218

2022 313 175 488 104 35 975 102 1.216 167 664 36 867 683 3.254

Totaal 1.979 608 2.587 609 142 3.751 353 4.855 721 2.498 142 3.361 3.560 14.363

De diefstal van (brom- en snor-)fietsen ligt het hoogst in de binnenstad. In vijf jaar tijd wordt deze diefstal hier 972 keer geregistreerd. Voor dit delict is de top-5 in 2022 als volgt: binnenstad (227); Huizum-West en Nijlân (99); Vlietzone (97); Leeuwarden-Zuid (97); en Leeuwarden-Noordwest (57). De geregistreerde winkeldiefstal piekt uiteraard in de binnenstad, met 859 registraties in de periode van 2018 tot en met 2022. In 2022 is de top-4 als volgt: binnenstad (249); Heechterp/Schieringen (105); Leeuwarden-Zuid (69) en Vlietzone (56). Wat woninginbraak betreft zijn de verschillen tussen wijken niet zo groot. Voor het jaar 2022 is de top-5: Bilgaard/Havankpark e.o. (38); Camminghaburen e.o. (33); Vlietzone (26); binnenstad (26) en Noordwest (26).

Ad e.) Verwevenheid (2): drugscriminaliteit en digitale criminaliteit. De zogenoemde digitale criminaliteit is in opkomst en ligt in Noord-Nederland (Friesland, Groningen en Drenthe) op een relatief hoog niveau.31 Het is een misdaadmarkt waarop ook jongeren en jongvolwassenen actief zijn, deels in combinatie met drugscriminaliteit (Van der Torre en Tops, 2022; Van der Torre e.a., 2023). Digitale criminaliteit is ingebed in alternatieve en parallelle culturen, waarin het verdienen van (snel) geld - ook met drugsdelicten - een doel op zich is. Buitgemaakt misdaadgeld, luxegoederen en wapens worden getoond en geven status in de criminele schaduweconomie. 31

Bron: RIEC Noord-Nederland/ RBPO Noord-Nederland Werkgroep cyberveiligheid, Online criminaliteit in Noord-Nederland [geen datum], geraadpleegd via: https://www.linkedin.com/posts/regionaal-informatie-enexpertise-centrum-noord-nederland_online-criminaliteit-in-noord-nederland-activity-7027329267323523073lUKX?utm_source=share&utm_medium=member_desktop

27

Crimineel opportunisme lijkt op gespannen voet te staan met de know how die is vereist om digitaal slachtoffers te maken. Toch gaat dit samen, want op het darkweb kunnen digitale tools worden gekocht. Dat maakt digitale criminaliteit tamelijk eenvoudig. Bovendien is in criminele kringen inmiddels bekend hoe het werkt. Bij zogenoemde spoofing nemen digitale criminelen een identiteit over. Bijvoorbeeld als ogenschijnlijk wordt gebeld via het telefoonnummer van de bank, in een poging slachtoffers zover te krijgen om fraudegevoelige gegevens (inlogcode, wachtwoord of pincode) prijs te geven en een pinpas op te sturen of te overhandigen aan een loopjongen. Ook phishing wordt ingezet: via een e-mail, sms-bericht of website wordt gevraagd naar persoonlijke gegevens. Deze mail is zogenaamd gestuurd door bijvoorbeeld een bank of ander bedrijf. Wie op een link klikt, krijgt een zo geloofwaardig mogelijk geformuleerd - verzoek om persoonlijke gegevens door te geven. Inmiddels wordt hiertegen opgetreden en komt zogenoemde anydesk-fraude opzetten. Daarbij nemen criminelen op afstand (remote) de computer over. Daartoe bellen criminelen op en bieden zij hulp aan bij zogenaamde computer- of internetproblemen. Hoe belangrijk dit patroon is in Leeuwarden, qua omvang of impact, is voor ons niet geheel duidelijk geworden.

Ad f.) Groot geworden criminelen: drugshandel als (een) pijler Ook criminele kopstukken en andere bekende criminelen - groot of middelgroot geworden in Leeuwarden - verhandelen drugs. Zij ontmoeten elkaar in het geijkte drugsgebied in de stad, al staan ze op afstand van de kleinschalige handel. Ze maken deel uit van netwerken waarin drugs worden geproduceerd en (middel)grote partijen drugs worden verhandeld. Drugsgeld wordt witgewassen en geïnvesteerd. Dat laatste is de ticket richting of naar de bovenwereld. 3.3

Vastgoed: schadelijke praktijken

In de gemeente Groningen is op grote schaal door particuliere ondernemers geïnvesteerd in vastgoed. Onder meer door huisjesmelkers: weinig investeren in de panden en de huurinkomsten maximaliseren. Dit resulteerde in een machtsbasis met grote maandelijkse geldstromen en in afhankelijkheden van huurders. Vastgoedbezitters bouwden bezit, aanzien en status op (Van der Torre en Tops, 2022). In Leeuwarden stuiten we op soortgelijke patronen, met name in Leeuwarden-Oost, inclusief huisbazen die (veel) meer dan vijf panden hebben. De opbouw van de portefeuille begon in de vorige eeuw en kreeg soms een impuls doordat panden van particuliere bazen zijn opgekocht voor nieuwbouw (de opbrengst kon worden geherinvesteerd) en/of gedurende de economische crisis rond 2008. Destijds was het vastgoed goedkoop en daardoor een goede investering voor (rechts)personen ‘met geld’. Er bestaan verschillen tussen Groningen en Leeuwarden. In Leeuwarden(-Oost) zijn studenten niet de belangrijkste huurders-categorie, want dat zijn kwetsbare personen, zoals drugsverslaafden en zorgcliënten. Voorts telt Leeuwarden-Oost veel kleine woningen die dicht op elkaar staan, waardoor op een bescheiden oppervlakte veel (kwetsbare) huurders wonen en verblijven.

Los van deze verschillen is de typologie van vastgoedeigenaren annex huisjesmelkers, die is gemaakt in een rapport over de gemeente Groningen (Van der Torre en Tops, 2022), bruikbaar bij een beschrijving van de situatie in Leeuwarden: 1. Opportunistische vastgoedeigenaren die de georganiseerde criminaliteit op afstand houden, al begaan ze wel overtredingen (b.v. brandonveiligheid). Over Leeuwarden: Respondenten wijzen op tal van overtredingen, zoals bouwen in strijd met de vergunning, onveilige situaties, over-bewoning of illegale bewoning. Bij drugs-gerelateerde problemen (b.v. overlast van drugsverslaafden) wordt relatief snel overgegaan tot actie, zoals een controle, aangestuurd vanuit het drugspanden-overleg. Op meldingen over onveilige (“gevaarlijke”) situaties of over illegale omstandigheden wordt volgens respondenten trager gereageerd. Politiemensen spreken hun verwondering uit over situaties waar de woonomstandigheden voor huurders al 28

lange tijd (“jaren”) onveilig zijn en omwonenden overlast ondervinden. Een categorie huisjesmelkers volhardt in overtredingen. Soms kunnen ze profiteren van overlast. Als omwonenden hun woning namelijk verkopen (mede) vanwege overlast, is dat een kans voor huisjesmelkers om hun bezit uit te breiden. Lang golden omtrent kamerverhuur weinig regels in Leeuwarden. Dit werkt door in de huidige situatie. Veel huurders beschikken over een gering woonoppervlakte en wonen dicht op elkaar. Dat is een bron van overlast en van onderlinge conflicten of spanningen. 2. Ondernemers die de stap lijken te hebben gezet van de onderwereld naar de legale vastgoedmarkt. Over Leeuwarden: Respondenten wijzen op personen c.q. netwerkjes die (witgewassen) misdaadgeld lijken te hebben geïnvesteerd in vastgoed. Enkele respondenten formuleren het stellig. We hebben geen dossier-onderzoek gedaan (en ook verdenkingen zijn geen harde feiten), dus moeten we van onze kant een slag om de arm houden. Voor de gemeente Leeuwarden geldt - zo blijkt uit data in het kader van het project ‘Zicht op Ondermijning’ – in elk geval dat 5,5 procent van de vastgoedeigenaren (natuurlijke personen en rechtspersonen) in tien jaar tijd (peiljaar: 2020) werd veroordeeld. Daarmee staat Leeuwarden in de top-5 van gemeenten in Noord-Nederland; Heerenveen scoort het meest ongunstig, met 6,7 procent.

De top-4 van Leeuwarder wijken is als volgt: 11,2 procent in Aldlân-De Hemrik; 10,8 procent in Oud-Oost; 10,7 procent in de Binnenstad; en 10,1 procent in Heechterp-Schieringen. Tabel 3.5: Drie aanhoudingen vanwege vastgoed-gerelateerde criminaliteit32 In april 2023 worden drie mannen uit Leeuwarden aangehouden op verdenking van “faciliteren” van “professionele hennepteelt”. De politie verdenkt ze van vastgoed-gerelateerde criminaliteit, in die zin dat ze mogelijk betrokken waren bij de verhuur van panden aan personen die hennep teelden. Ook worden ze ervan verdacht dat ze woonruimte hebben verhuurd aan mensen zonder verblijfsvergunning. De verdenking hierbij luidt ‘hulp bij wederrechtelijk verblijf’. Het papierwerk omtrent deze schimmige verhuurconstructies brengt ook verdenkingen van valsheid in geschrifte en oplichting met zich mee. De politie begon halverwege 2022 met het onderzoek, nadat er informatie binnenkwam die de verdachten in verband bracht met het faciliteren van hennepteelt. Ook meldden zich verschillende oplettende burgers bij de politie. De naspeuringen leverden vervolgens ook andere verdenkingen op.

3. Vastgoedeigenaren die deel uitmaken van lokale netwerkjes met daarbinnen criminele praktijken. Over Leeuwarden: In de opstelsom van netwerken van lokaal investerende (rechts)personen vervaagt het onderscheid tussen onder- en bovenwereld. Er worden door vastgoedbezitters onderling panden verkocht en binnen het netwerk worden opdrachten uitgezet, zoals een verbouwing. Ook doen pandbazen en zorgaanbieders zaken met elkaar. Er zijn constructies waarbij wonen/huren wordt gekoppeld aan zorg bij een bepaalde aanbieder. Panden die in particulier bezit zijn bieden voorts mogelijkheden om drugsproductie te faciliteren. Respondenten constateren dat in panden van huisbazen hennepteelt is aangetroffen, ook in panden waar mogelijk nep-huurcontracten zijn afgesloten, omdat huurders onvindbaar bleken. Er bestaan vermoedens dat bij aan- en verkooppraktijken, 32

Bronnen: Drie mannen uit Leeuwarden aangehouden op verdenking van 'faciliteren professionele hennepteelt', Leeuwarder Courant, 3 april 2023; Drie aanhoudingen in onderzoek naar ondermijning in Leeuwarden, politie.nl, 3 april 2023, geraadpleegd via: https://www.politie.nl/nieuws/2023/april/3/01-drieaanhoudingen-in-onderzoek-naar-ondermijning-inleeuwarden.html#:~:text=Leeuwarden%20%2D%20De%20politie%20heeft%20maandag,en%2028%20jaar%20u it%20Leeuwarden.

29

alsmede bij verbouwingen, (contant) geld wordt witgewassen of contant zwart geld wordt geïnvesteerd. Dit valt echter niet of nauwelijks aan te tonen. Het valt daarnaast op dat soms enkele panden worden gekocht door een nieuwkomer op de vastgoedmarkt (in Leeuwarden). Bij beginnende vastgoedinvesteerders is de kans op hypotheekfraude relatief hoog, omdat zij nog niet beschikken over een maandelijkse stroom met huurinkomsten. Zodra zo’n geldstroom bestaat, wordt het aantonen van witwassen een lastige kwestie. 4. Ondernemers die bij forse financieringen geld lenen (of op de één of andere manier verkrijgen) van vermogende (rechts)personen. Over Leeuwarden: Hier zijn we in de interviewronde niet op gestuit. In de wereld van de vastgoedeigenaren zien respondenten, in aanvulling op het bovenstaande, de volgende patronen: ▪

Vastgoedbezit en andere bezittingen (b.v. auto’s) worden getoond, met als impliciete boodschap dat vastgoedbazen een factor van belang zijn. Bijvoorbeeld een pandbaas die sleutels (van verhuurde objecten) in het dashboard van zijn (fout) geparkeerde auto stopt. Of een netwerkje met veel vastgoed dat bij voorbaat - dat wil zeggen als een woning niet te koop staat - laat weten dat ze een pand wensen te kopen. Alsof ze het bordspel monopoly spelen, maar dan in het echt.

▪

Vastgoedbelangen worden verdedigd. Niet alleen met faire middelen, maar ook met bedreiging en intimidatie. Wie klaagt over achterstallig onderhoud, slechte isolatie, kou of wangedrag van andere huurders, vindt bijvoorbeeld geen gehoor. Wie persisteert kan te maken krijgen met intimidatie. Als huurders een open huuropzegging hebben getekend, klagen ze niet of nauwelijks. De boodschap is dan: wie ‘zeurt’, wordt op straat gezet. Opportunistische vastgoedbezitters waren lange tijd - in feite decennia - gewend dat ze min of meer hun zin kregen. Daarbij speelden ze in op het lang regelarme karakter van de vastgoedsector. Ook was de informatie over hun activiteiten versnipperd. Hun praktijken en bezittingen waren een soort publiek geheim. Dit veranderde toen bewoners - vanaf de zomer van 2019 en vanuit de zogenoemde stichting Vlietvaardig - systematisch informatie verzamelden over particulier woningbezit, over de overlast daarvan en omtrent regelovertreding. Daardoor werden vastgoedbazen in de kaarten gekeken en werden ze, meer dan tot dan toe, het onderwerp van mediaberichten en van publiek en politiek debat. De bewoners boekten (juridische) successen. De Leeuwarder Courant somt op: “De illegale verbouwing van een woning aan de Cornelis Frederikstraat werd meerdere keren stil gelegd, hetzelfde geldt voor bouwactiviteiten aan het Molenpad.

En onlangs vernietigde de Raad van State de omgevingsvergunning voor het voormalige pakhuis Weda aan de Oostersingel.”33 Het bewonersverzet tegen vastgoedmisstanden resulteerde in intimidatie. Bijvoorbeeld een “boze man” voor de deur “na een melding van een overtreding”, “klemgereden worden” of “stenen tegen en door de ruit”. De stichting Vlietvaardig is het begin 2023 zat en stopt met actievoeren tegen huisjesmelkers. Een actieve bewoner bevestigt tegenover de Leeuwarder Courant dat ze “helaas” buigen voor intimidatie.

▪

De (bij elkaar opgeteld) omvangrijke particuliere vastgoedportefeuilles (inclusief huisjesmelkerij) hebben geresulteerd in een machtsbasis. Het levert elke maand een flinke

33

Intimidatie, klemgereden worden of stenen door de ruit. Waarom Vlietvaardig stopt met acties tegen huisjesmelkers in Leeuwarden, Leeuwarder Courant, 13 maart 2023.

30

som geld op. Een categorie woningzoekenden is afhankelijk van dit segment van de woningmarkt. Sterker, ook het sociaal domein is soms opgelucht als hier een kamer wordt gevonden voor een (zorg)cliënt. 3.4

Misstanden en zorg(en): de sociale paradox

Er wordt in Leeuwarden-Oost zorg geleverd aan talrijke cliënten. Er zijn gerenommeerde (landelijke) zorginstellingen gevestigd. Er wordt door zorgaanbieders allerhande zorg aangeboden: gecontracteerde zorg en door middel van persoonsgebonden budgetten; en op basis van de Jeugdwet, de Wet maatschappelijke ontwikkeling (Wmo), de Wet langdurige zorg (Wlz) en forensische zorg. Het gaat ook om zware zorgindicaties, met hoge budgetten per cliënt, bijvoorbeeld voor huisvesting in combinatie met kennis- en/of arbeidsintensieve zorg. Deze geconcentreerde zorg is gesitueerd op en rond de Vlietzone. Daarmee ligt de “zorgzone” in de drugsscene, met talrijke dealers op straat, in auto’s, in zaakjes en in woningen. Het is ook een gebied met talrijke panden van huisjesmelkers. In dergelijke panden worden ook zorgcliënten geplaatst. We hebben respondenten gevraagd naar zorgfraude. Er bestaan (soms stellig geformuleerde) vermoedens omtrent zorgfraude, maar er bestaat uiteindelijk toch vooral onzekerheid of dit voorkomt in Leeuwarden. En zo ja, dan is het de vraag of het incidenten betreft of een patroon. Puntsgewijs treffen we in de interviewronde het volgende aan: ▪

▪

▪

▪

▪ ▪

Er bestaan fraudekansen in Leeuwarden-Oost. Niet alleen omdat dit eenvoudigweg voor heel Nederland geldt, maar ook vanwege de concentratie van kwetsbare zorgcliënten en van zorgaanbieders in Leeuwarden-Oost. Dát er daadwerkelijk - systematisch en georganiseerd - met zorg wordt gefraudeerd in Leeuwarden staat niet vast. Er bestaat een gat tussen aan de ene kant verhalen, casus en noodkreten van respondenten over (bewuste) ontoereikende zorg, en aan de andere het ontbrekende concrete bewijs voor zorgfraude als patroon. Van 2019 tot en met mei 2023 zijn in Leeuwarden 135 rechtmatigheidsonderzoeken uitgevoerd door de gemeente. Die onderzoeken hadden betrekking op thuisondersteuning, dagbesteding, beschermd wonen, hulp bij het huishouden en jeugdhulp. Er is twaalf keer zorgfraude vastgesteld. De getroffen maatregelen lopen uiteen, van terugvordering of het beëindigen van de overeenkomst met de aanbieder, tot aan het intrekken van een pgb of het omzetten van pgb-zorg naar gecontracteerde zorg. De uitgevoerde onderzoeken worden door de gemeente niet openbaar gemaakt.34 Ten behoeve van het rechtmatigheidstoezicht op de Wmo en Jeugdwet beschikt de gemeente Leeuwarden over 3 fte (toezichthouders), plus 0,5 fte administratieve ondersteuning. De toezichthouders zijn geen sociaal rechercheur, waardoor de gemeente geen strafrechtelijke onderzoeken uit kan voeren.

Bij enkele zorgaanbieders met vermoedens omtrent zorgfraude, is dit niet aangetoond. Voor zover kwaliteitsproblemen werden aangetroffen, zijn verbeteringen doorgevoerd. Zorgaanbieder Strong ID heeft een uitgevoerd gemeentelijk rechtmatigheidsonderzoek (d.d. 7 maart 2022) op de website geplaatst. Strong ID heeft cliënten met onder meer een detentieverleden en/of met een verhoogd detentie-risico. Een reeks (overlast)incidenten rondom cliënten en/of medewerkers van deze zorgaanbieder heeft geresulteerd in een gemeentelijk rechtmatigheidsonderzoek naar geleverde Wmo-zorg. Respondenten zijn kritisch over de leefsituatie en het gedrag van deze cliënten, al trekt het uitgevoerde

34

In 2018 werden 66 rechtmatigheidsonderzoeken uitgevoerd; het is (bij ons) niet bekend hoe vaak zorgfraude werd aangetoond.

31

▪

▪

▪

▪

onderzoek een andere en heldere conclusie: er “(…) zijn geen bevindingen gedaan die vermoedens van onrechtmatigheid bevestigen en die leiden tot een vervolgonderzoek”.35 Er wordt samengewerkt tussen zorgaanbieders en particuliere huisbazen. Volgens respondenten plaatst dit zorgcliënten in een afhankelijkheidspositie: als het zorgbudget vervalt, dan ook de woonruimte. Vanwege de afhankelijkheidspositie van zorgcliënten denken verschillende respondenten dat een (gemeentelijk) onderzoek naar de rechtmatigheid of kwaliteit van geleverde zorg dreigt te verzanden. Zorgcliënten die zich afhankelijk voelen van lopende zorgtrajecten (mogelijk met daaraan gekoppelde huisvesting) kunnen terughoudend zijn om informatie te verstrekken over ontoereikende zorg of eventuele andere misstanden. Cliënten kunnen bijvoorbeeld vrezen dat ze op straat belanden of in een andere situatie waar ze al met al slechter af zijn. Respondenten vinden voormalige cliënten, die “vrij” kunnen spreken, geschikte (aanvullende) bronnen voor een rechtmatigheids- of kwaliteitsonderzoek. Operationele professionals komen vanwege overlastmeldingen zo nu en dan onaangekondigd en ongepland bij zorgcliënten over de vloer. Of ze spreken hen, bijvoorbeeld op straat en mogelijk bij een arrestatie.

Dit levert volgens respondenten op casusniveau (dat wil zeggen over de situatie van één of enkele zorgcliënten) informatie op met geloofwaardige indicaties over ontoereikende zorg. Cliënten leven bijvoorbeeld onder onhygiënische omstandigheden en ontvangen weinig zorg. Dat laatste is soms af te zien aan de chaos in een woning. Er zijn situaties dat politiemensen er dan maar inspringen, als een soort geüniformeerde hulpverlener. Ze gaan bijvoorbeeld met vuilniszakken naar een woning om schoon te maken. Respondenten vertellen over een situatie waarin handhavers bij de uitoefening van hun functie - bij een overlastmelding - dwars werden gezeten door zorgmedewerkers. Het leek erop dat deze medewerkers wilden voorkomen dat handhavers zouden zien dat het een puinhoop was in de woning. Respondenten formuleren een tweede tip voor rechtmatigheids- en kwaliteitsonderzoek naar geleverde zorg: leg onaangekondigde bezoeken af aan (de woonruimte van) zorgcliënten, omdat dit een realistisch beeld geeft van de zorg- en leefomstandigheden.

Veldwerk agendeert een interessante vraag. Wat zou, van drie opties, al met al het ergste zijn? Ten eerste de situatie waarin vaker zorgfraude wordt geconstateerd. Of, ten tweede, als wordt geconstateerd dat de zorg rechtmatig is, terwijl zorgcliënten problemen blijven ondervinden en blijven veroorzaken. Ze krijgen dan weliswaar zorg, maar die is resultaatarm. Of ten derde, een situatie waarin (nieuwe) signalen over zorgfraude blijven steken in vermoedens, waardoor een slepende discussie ontstaat over wat wel en niet waar is en over wat je nu wel of niet kunt zeggen of schrijven. Met dit probleem kampen wij ook. Ontoereikende zorg zou de ambities van het Programmaplan voor Leeuwarden-Oost in de wielen kunnen rijden vanwege terugval-risico’s van kwetsbare mensen. Er bestaan grote zorgen onder respondenten over de opstelsom van zorg, (drugs)criminaliteit, geweld en huisjesmelkerij in Leeuwarden-Oost. Die zorgen hebben in de kern betrekking op de sociale veiligheid van zorgcliënten. Een respondent verwoordt het als volgt: “De cliënten zouden beter moeten worden van de zorg, maar dat gebeurt niet, te weinig of zelfs integendeel”. In lijn met deze redenering spreken we van een sociale paradox. In een dichtbebouwde en sociaal chaotische omgeving, met geconcentreerde criminaliteit, is het uitermate moeilijk om noodzakelijke resultaten

35

Bron: Gemeente Leeuwarden, Rechtmatigheidsonderzoek Stichting Strong ID Mental Coaching, 7 maart 2022, p. 3.

32

te boeken bij zorgverlening, ook als de zorgaanbieder doet wat redelijkerwijs gevraagd mag worden. De volgende omstandigheden zijn in Leeuwarden-Oost blokkades om zorgresultaten te boeken: ▪ ▪

▪

▪

▪

▪ ▪

▪

In het gebied zijn continu - bijna letterlijk 24/7 - dealers actief die drugs trachten te verkopen. Vatbare zorgcliënten zijn interessante klanten voor agressieve (pushende) dealers. Het bovenstaande betekent dat dealers dagelijks contact hebben met zorgcliënten. Voor cliënten die wensen te stoppen met drugsgebruik, of die dit wensen te minderen of te reguleren, is dat onder zulke omstandigheden moeilijk vol te houden. De verleiding van drugs is dichtbij. Er worden schadelijke drugs verkocht, zoals heroïne. GHB, crack en methamfetamine worden genoemd, maar het is voor ons onduidelijk of dit patroonmatig wordt gebruikt. Het lijkt vooral te gaan om handel in populaire drugs, zoals cocaïne, softdrugs, speed, xtc of designer drugs (b.v. 3-mmc). Ook dat heeft nadelige gezondheidseffecten. Temeer als dit samengaat met een ongezond eetpatroon of met alcoholgebruik. Er is in Leeuwarden-Oost - onder zorgcliënten, drugsverslaafden en eenvoudige criminelen (deze categorieën kunnen overlappen) - onderling geweld, inclusief bedreigingen. Dit levert een onveilige situatie op voor zorgcliënten. Drugsgebruik werkt schulden of financiële problemen in de hand. Dit kan kwetsbare zorgcliënten ertoe bewegen om met strafbare feiten (vermogensdelicten of drugscriminaliteit) geld te verdienen.

De verleiding is dichtbij, want er zijn criminelen die criminele loopjongens of katvangers – vanuit hun perverse perspectief – ‘goed’ kunnen gebruiken. Voor vrouwelijke zorgcliënten met financiële problemen bestaat het risico dat ze (in een afhankelijke positie) actief worden in de illegale prostitutie. In Leeuwarden-Oost leeft iedereen - ook de zorgcliënten - dicht op elkaar, dus met weinig leef- en woonruimte. Dit is op zich een oorzaak van sociale wanorde, overlast, conflicten en criminaliteit. In het drukke Leeuwarden-Oost raakt het leef-ritme (van zorgcliënten) al snel verstoord, met ook op de late avond en tijdens nachtelijke uren activiteiten, geluiden en verleidingen. Een verstoord leef-ritme plaatst kwetsbare zorgcliënten (verder) op afstand van werk en onderwijs. Dat vermindert hun (vaak toch al ongunstige) legale kansen. Hier komt bij dat er in de directe leefomgeving criminelen zijn die dit kunnen misbruiken.

Eén ding staat vast: er is alle reden voor zorgen over de kansen, leefomstandigheden en sociale veiligheid van zorgcliënten in Leeuwarden-Oost. De sociale veiligheid van zorgcliënten ligt op een laag niveau. Het gaat daarbij om (veel) meer dan de vraag naar zorgfraude. Het is ook de vraag wat nodig is om goedwillende zorgaanbieders in een positie te brengen dat ze op cliëntniveau veiligheid, perspectief en vooruitgang kunnen bieden. 3.5

Andere misstanden (en mogelijke mensenhandel)

De rode draad in het strafrechtelijke begrip mensenhandel is dat dwang wordt uitgeoefend op personen, waardoor ze een criminele wereld in worden gezogen. Het betreft slachtofferschap in de seksindustrie, al is sinds 2005 ook mensenhandel buiten de seksindustrie strafbaar. Het betreft gedwongen arbeids- of dienstverlening zonder seksuele component: arbeidsuitbuiting (uitbuiting op het domein van werk en inkomen), criminele uitbuiting (personen onder dwang strafbare feiten laten plegen) en gedwongen dienstverlening (diensten onder dwang laten verricht, zoals misbruik van een bankrekening). De afhankelijkheidsrelatie van slachtoffers resulteert in een strafrechtelijk dilemma. Juist bij effectieve dwang is het uitermate lastig om mensenhandel vast te stellen, want slachtoffers 33

leggen bepaald niet snel een verklaring af (LIEC, 2019). Strafrechtelijke bewijsvorming en vervolging zijn daardoor ingewikkeld. Naast het strafrecht bestaat een leken-perspectief op uitbuiting: personen staan onder druk en verkeren vanwege misstanden in een penibele situatie. Bronnen wijzen op de volgende misstanden: ▪

▪

▪

▪

▪ ▪

▪

Er is een (grote) toename van illegale sekswerkers, voornamelijk uit Zuid-Amerika of Thailand, die door het land (en de EU) bewegen, ook met een verlopen visum. Van het geld dat ze ontvangen, betalen ze onkosten (onder andere voor woon- en werkruimte en voor advertenties), waarna geld overblijft - voor het land van herkomst nog altijd hoge bedragen om naar verwanten (b.v. kinderen) over te maken. Er circuleren lijsten van woningen waar deze illegale sekswerkers terecht kunnen. Er zijn aanwijzingen dat een aantal Oost-Europeanen zich bezighoudt met vrouwenhandel, hetgeen - niet alleen in Leeuwarden – waarschijnlijk uitmondt in seksuele uitbuiting. Organisatoren rijden rond in grote en peperdure auto’s. Daarmee vervoeren ze jonge dames die te werk worden gesteld als prostituée. Die dames worden ook afgezet in of nabij het prostitutiegebied (de Weaze) in de binnenstad. Na een ‘werkdag’ worden de dames weer opgehaald. Respondenten stuiten - niet voor het eerst - op aanwijzingen dat raam-prostituées op de Weaze “onder de prijs” werken. Dit is een indicatie voor mogelijke uitbuiting, want een lage prijs betekent minder inkomsten of de opdracht om meer klanten af te werken om de omzet op peil te houden. Er wordt gewezen op thuisprostitutie in woonwijken. Het is onduidelijk of dit gepaard gaat met dwang.

Voorts wijzen respondenten op (verslaafde) prostituées die allerhande diensten zouden betalen met seks. Dit gebeurt in een afhankelijke situatie. Het lijkt het gevolg van de leefomstandigheden en niet (zozeer) van dwang. Er zijn massagesalons waar seksuele diensten (een “happy end”) zouden worden verleend. Er bestaan zorgen over de leef- en werkomstandigheden van de vrouwen die daar werken. In Leeuwarden worden - net als onder meer in de stad Groningen en in Delfzijl – kwetsbare personen klemgezet die afkomstig zijn uit Curaçao (zie Van der Torre e.a., 2023). Er zijn personen of bureaus die op Curaçao (jonge) mensen benaderen om naar Nederland te gaan. Met Leeuwarden als één van de bestemmingen. Het betreft migranten in een zwakke sociaaleconomische positie, mogelijk met antecedenten. De kosten voor de reis en voor huisvesting dienen - vaak zonder (zicht op een) reguliere baan - te worden verdiend en (terug)betaald. Dit gebeurt onder meer door drugs naar Nederland te smokkelen (als bolletjesslikker), via een uitkering, illegale prostitutie en/of (andere) criminele activiteiten in Nederland. Dit is een zware belasting voor gemeenten, zoals Leeuwarden. Er wordt criminele druk uitgeoefend op jongeren en jongvolwassenen. Dit verloopt langs verschillende paden. Criminelen zoeken naar geschikte loopjongens.

Er wordt ingespeeld op armoede in gezinnen of onder alleenstaanden, want dan is (contant) geld welkom. Door de opkomst van de digitale criminaliteit is de rekrutering deels verplaatst van fysieke ontmoetingsplaatsen naar de digitale wereld. Als verslavende producten (zoals illegaal gokken en drugs) worden verkocht aan jongeren, kan dit resulteren in schulden. Afbetaling kan onder meer met criminele activiteiten. Bijvoorbeeld drugshandel, drugstransport, werk in een hennepkwekerij of geldezel-activiteiten.