Rapport Leeuwarder Ondermijning

Leeuwarder Ondermijning Een bestuurskundig-criminologische analyse

Edward van der Torre Pieter Tops Titia Jongepier

2023

Inhoudsopgave

1. 1.1 1.2 1.3 1.4

Inleiding Onderzoeksvragen Georganiseerde criminaliteit en ondermijning Onderzoeksactiviteiten Leeswijzer

3 3 3 4 5

2. 2.1 2.1.1 2.1.2 2.1.3 2.2 2.2.1 2.2.2 2.3 2.4

Criminele gelegenheidsstructuren Situationeel Leeuwarden: bijzondere stad met regiofunctie en kwetsbaarheden Criminele olievlekwerking: veel (meer dan) drugs Een criminele sub-infrastructuur: stad en omgeving Sociaaleconomisch Een kwetsbare stad Risicobranches en –locaties De opsporingsspagaat Afsluiting

6 6 6 7 9 12 12 14 19 19

3. 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6

Ondermijnende praktijken Drugsproductie: hennep als basis Drugshandel: ‘ouderwetse’ en moderne patronen Vastgoed: schadelijke praktijken Misstanden en zorg(en): de sociale paradox Andere misstanden (en mogelijke mensenhandel) Overige fenomenen

20 20 23 28 31 33 35

4. 4.1 4.2 4.3 4.3.1 4.3.2 4.3.3 4.4 4.4.1 4.4.2 4.5

De gemeentelijke aanpak van ondermijning Leeuwarden: (meer) oog voor veiligheid Veiligheid als gemeentelijke ambitie Veiligheid: ambtelijke organisatie en plannen De ambtelijke veiligheidsorganisatie Veiligheidsagenda’s Leeuwarden-Oost: een programmatische aanpak Veiligheidsbeleid in uitvoering: overvraging en actie Knellende grenzen Actiegerichte coalities Afsluiting

38 38 39 40 40 43 44 45 46 50 54

5. 5.1 5.2 5.3 5.4

Samenvatting en aanbevelingen Criminele gelegenheidsstructuren Ondermijnende praktijken De bestuurlijke aanpak van ondermijning Aanbevelingen

55 55 57 59 62

1

Literatuur (63) Bijlage 1:

Korte toelichting op politieregistraties (65)

Colofon (66)

2

Hoofdstuk 1 Inleiding 1.1

Onderzoeksvragen

Leeuwarden vervult een centrumfunctie in Friesland. Het is een historische stad met aangename voorzieningen. Bijvoorbeeld de horeca en culturele voorzieningen, zoals een prachtige bibliotheek in het complex van de voormalige gevangenis. Dit vitale gezicht van de stad heeft een impuls gekregen door de tijdelijke status als culturele hoofdstad van Europa. Hier staan kwetsbaarheden tegenover die een stevige belasting zijn voor onder andere gemeentelijke veiligheidsambtenaren, politiemensen, professionals op het sociaal domein en ambtenaren die actief zijn bij (het toezicht op) huisvesting van kwetsbare gezinnen en personen. In Friesland is de welvaart meer aanwezig in het buitengebied dan in (de stad) Leeuwarden. Van oudsher huisvest Leeuwarden (relatief) veel mensen die leven rond het sociaal minimum. Dit sociale hart heeft gunstige effecten, al resulteert het ook in criminele kansen in kwetsbare wijken. Drugscriminelen kunnen kwetsbare personen zien, benaderen en mogelijk werven als drugsklant of criminele uitvoerder. Op basis van een interviewronde, werkbezoeken, observaties en (geschreven) bronnen beschrijven we in dit rapport de schadelijke effecten van georganiseerde criminaliteit in Leeuwarden. We richten ons dus op de criminele en sociale achterkant van Leeuwarden. Dit komt tot uitdrukking in de onderzoeksvragen: 1.

Wat zijn belangrijke criminele gelegenheidsstructuren in de gemeente Leeuwarden? 2. Wat zijn belangrijke criminele fenomenen in de gemeente Leeuwarden en wat zijn daarvan de effecten? 3. Hoe geeft de gemeente Leeuwarden, organisatorisch en inhoudelijk, gestalte aan de aanpak van ondermijning? 4. Welke aanbevelingen kunnen worden geformuleerd voor de gemeentelijke aanpak van ondermijning? 1.2

Georganiseerde criminaliteit en ondermijning

Sinds ongeveer 2010 staat het vraagstuk van de georganiseerde criminaliteit stevig op de agenda van het lokaal bestuur. ‘Ondermijning’ is de term die wordt gebruikt. Dit begrip spreekt aan en leidt tot onduidelijkheid. Begripsverheldering is nodig. Ondermijning wordt, in het kort, door ons opgevat als de schadelijke (lokale) effecten van georganiseerde criminaliteit. Omschrijvingen van het begrip georganiseerde criminaliteit bevatten doorgaans de volgende elementen: het gaat om groepen die gericht zijn op illegaal gewin, die stelselmatig delicten plegen met ernstige gevolgen voor de samenleving en die in staat zijn deze delicten af te schermen, onder meer met geweld of corruptie (Fijnaut e.a., 1996). Inmiddels is de communis opinio dat de georganiseerdheid het best kan worden opgevat als een netwerk van groepen en groepjes, die allemaal hun specifieke positie of functie hebben in een soort los-vast netwerk. Ondermijning gaat over de schadelijke effecten van de georganiseerde criminaliteit op de samenleving. Zij tast de beoogde en legale werking van het samenlevingssysteem aan. Ondermijning is georganiseerde criminaliteit die op een nare en schadelijke manier dichtbij komt. Een belangrijk ondermijnend effect is dat georganiseerde criminaliteit te vaak loont en dat met (witgewassen) crimineel geld wordt geïnvesteerd in vastgoed en bedrijven (LIEC, 2019).

Dit resulteert in bewegingen van de ‘onderwereld’ naar de ‘bovenwereld’. De criminele wereld lijkt aantrekkelijk vanwege het idee snel en gemakkelijk (veel) geld te kunnen verdienen. Dat is vaak schijn, want de criminele wereld is hard, met concurrentie, geweld en interne ongelijkheid. Criminele netwerken misbruiken 3

afhankelijkheden van kwetsbare personen. In ruil voor woonruimte, drugs of schuldsanering worden bijvoorbeeld wederdiensten gevraagd, zoals drugshandel, het verrichten van (te) goedkope arbeid, meehelpen aan hennepteelt of illegale prostitutie. Criminelen misbruiken sociale kwetsbaarheden en deinzen er niet voor terug deze te verergeren als dit betekent dat ze er zelf aan verdienen. Juist dit wordt zichtbaar (bij dit onderzoek) in Leeuwarden. Het onderscheid tussen georganiseerde criminaliteit en ondermijning heeft praktische implicaties en draagt bij aan rolverduidelijking bij terugdringing van beide fenomenen. De aanpak van de georganiseerde criminaliteit is primair de taak van opsporingsdiensten zoals de politie, terwijl het reduceren van de ondermijnende gevolgen met name de taak is van het openbaar bestuur. Met een centrale rol voor gemeenten. De burgemeester is echter in essentie geen crime fighter, maar verantwoordelijk voor het waarborgen van de veiligheid en integriteit van de samenleving. En dus voor het voorkomen en terugdringen van een gunstige voedingsbodem voor de georganiseerde criminaliteit. In de aanpak van ondermijning is samenspel tussen onderwijs, sociale professionals, jongerenwerk, reclassering, gemeentelijke handhaving, lokale politie (wijkpolitie en recherche) en justitie van groot belang.

Politie en justitie vervolgen bijvoorbeeld criminelen die hennepteelt organiseren, veel drugs verkopen of misdaadgeld investeren in vastgoed. Dit is justitiële bestrijding van de georganiseerde criminaliteit en dat is belangrijk bij de bescherming van onze samenleving tegen criminele invloeden. Personen die verslaafd raken, die veel te veel huur betalen voor een verwaarloosde kamer, die worden gedwongen tot prostitutie of die als katvanger worden betrapt met hennep in hun (kleine) woning, hebben de gemeente hard nodig. De gemeente kan controleren en handhaven, al zal dat al snel samengaan met preventie en sociale ondersteuning van personen (huurders) die knel zitten. Georganiseerde criminaliteit en ondermijning zijn dus twee zijden van dezelfde medaille. De ene heeft betrekking op de criminele activiteiten zelf, terwijl de ander gaat over de schadelijke maatschappelijke effecten daarvan. Een serieus bestuurlijk optreden tegen ondermijning kan niet bestaan zonder effectieve strafrechtelijke aanpak van criminele samenwerkingsverbanden; en omgekeerd. Ook de politie en het OM moeten dus hun verantwoordelijkheid nemen en mogen daar ook op aangesproken worden door burgemeester, raadsleden of burgers.

De terugdringing van georganiseerde criminaliteit als zodanig is vooral de taak van de justitiële keten (in het bijzonder de politie en het OM), met daartoe bijzondere opsporingsbevoegdheden, bijvoorbeeld stelselmatige observatie. De aanpak van ondermijning is vooral een bestuursrechtelijke en bestuurlijke activiteit. Zij behelst onder meer het gebruik van specifieke bestuurlijke instrumenten (zoals de wet Bibob, artikel 13b Opiumwet en de APV), het inzetten van toezicht, controle en handhaving én de actieve ontwikkeling van preventief beleid, zowel in algemene zin (bijvoorbeeld via sociaal beleid) als meer specifiek (bijvoorbeeld gericht op ontmoediging van drugsgebruik). 1.3

Onderzoeksactiviteiten

Om de geformuleerde onderzoeksvragen te beantwoorden zijn de volgende activiteiten uitgevoerd: ▪ ▪ ▪ ▪

Een groepsinterview (drie personen) met ambtenaren van Economische Zaken en Ruimtelijke Ordening. Een groepsinterview (vier personen) met ambtenaren die zijn belast met Bibob-toetsing en met Juridische Zaken. Een aanvullend gesprek met twee ambtenaren die gestalte geven aan Bibob-beleid en Bibobtoetsing. Een groepsinterview (drie personen) met ambtenaren die zijn belast met het toezicht op Wmo-zorg en jeugdhulp en die actief zijn op het snijvlak van Zorg en Veiligheid. 4

▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

▪

▪

Een groepsinterview (vier personen) met ambtenaren die als jurist of toezichthouder bezig zijn met handhaving en (omgevings-)vergunningen. Een interview met twee medewerkers van het Meldpunt Overlast Leeuwarden. Een interview met twee ambtenaren Openbare Orde en Veiligheid. Een (tweede) interview met twee (handhavings-)juristen van Juridische Zaken. Een interview met een ambtenaar die tijdelijk gestalte gaf aan de projectmatige aanpak in Leeuwarden-Oost. Interview met een medewerker van BZR (actief in heel Friesland). Vier (groeps-)interviews bij de politie met in totaal negen respondenten. Twee werkbezoeken aan twee verschillende wijkagenten. Een werkbezoek aan de BOA-organisatie, met daarvoor en daarna een groepsgesprek met ongeveer zes BOA’s. Een interview met de burgemeester en een bestuursadviseur. Een interview met twee RIEC-medewerkers. Een interview met de gebiedsofficier van justitie. Een interview met een externe deskundige. Op locaties die in de interviews werden genoemd is door minstens één onderzoeker (kort) geobserveerd. Zo kregen we een beeld van de omgeving waarover respondenten spraken. Om dit goed te kunnen doen op relevante locaties hebben we regelmatig in Leeuwarden overnacht. Bij de observaties hebben we gesproken met bewoners. De informatie die we aldus verzamelden is alleen benut als dit ook in andere bronnen aan de orde kwam.

We hadden al een abonnement op het Dagblad van het Noorden en hebben er ook één genomen op de Leeuwarder Courant. Dit leverde bronmateriaal op, al verschafte het ons ook een gevoel bij de gang van zaken in Leeuwarden. Een concepttekst is, ter controle op feitelijke onjuistheden, voorgelegd aan gemeente, RIEC, politie en justitie.

De beschrijvingen van ondermijning in de gemeente Leeuwarden zijn met name gebaseerd op informatie en inschattingen van respondenten, in het bijzonder professionals die werken in het veiligheidsdomein en in het ambtelijk apparaat. De aldus verstrekte informatie is deels gebaseerd op strafrechtelijke of bestuurlijke dossiers en/of op ervaringen, onder meer bij controles of bij sociaalpreventieve inspanningen. We hebben geen dossiers bestudeerd. Daarnaast baseren onze respondenten zich op subjectieve aanwijzingen, vermoedens of verdenkingen. Hoewel het gaat om professionals met veel materie- en locatiekennis, verstrekten ze ook informatie over mogelijke criminele praktijken of overtredingen die niet zijn bewezen. Zo dient de tekst dus steeds te worden gelezen, namelijk als een weergave van professionele ervaringen, inzichten en inschattingen wat betreft georganiseerde criminaliteit en ondermijning. Ook vertelden respondenten over criminele kansen. Respondenten zijn uiteraard ook bevraagd over de beleidsmatige en organisatorische gang van zaken. 1.4

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 beschrijft de criminele gelegenheidsstructuren in Leeuwarden en omgeving. Vervolgens gaat hoofdstuk 3 in op de ondermijnende praktijken in de gemeente. Hoofdstuk 4 presenteert en analyseert de gemeentelijke aanpak van ondermijning. Het slothoofdstuk beantwoordt tot slot de onderzoeksvragen. Dit hoofdstuk kan worden gelezen als samenvatting.

5

Hoofdstuk 2 Criminele gelegenheidsstructuren Inleiding Dit hoofdstuk analyseert de criminele gelegenheidsstructuren in Leeuwarden. Paragraaf 2.1 beschrijft kansen die liggen besloten in situationele kenmerken: geconcentreerde kwetsbaarheden in Leeuwarden-Oost en een fysieke infrastructuur die kan worden misbruikt door criminelen. Paragraaf 2.2 gaat in op sociaaleconomische kwetsbaarheden. Er tekent zich een sluipende normalisatie af van drugsgebruik. In de binnenstad en in Leeuwarden-Oost zijn de drugsdealers nooit ver weg. De gemeente telt risicobranches, waaronder de vastgoedwereld en de zorgsector. Paragraaf 2.3 gaat kort in op de (kwetsbare) strafrechtelijke opsporing van de georganiseerde criminaliteit. 2.1

Situationeel

2.1.1 Leeuwarden: bijzondere stad met regiofunctie en kwetsbaarheden Leeuwarden is in alle opzichten een echte stad, al tellen veel steden met zo’n prominente bovenlokale betekenis (duidelijk) meer inwoners dan Leeuwarden: 127.064 in januari 2023. Qua inwonertal is het de twintigste gemeente in ons land, maar wat reputatie en functie betreft scoort de stad gevoelsmatig hoger. Zoetermeer telt bijvoorbeeld vrijwel evenveel inwoners en zowel Haarlem als Haarlemmermeer duidelijk meer, namelijk ongeveer 165.000. Ook een gemeente als Ede (circa 122.000) loopt qua inwonertal in de pas met Leeuwarden. Respondenten typeren Leeuwarden als “een heel groot dorp met alle stedelijke kenmerken”, inclusief pluspunten (bijvoorbeeld onderwijsinstellingen, culturele voorzieningen, Elfsteden-stad en betaald voetbal) en minpunten (bijvoorbeeld sociaaleconomische achterstanden en criminaliteit). Dit basale gegeven blijft niet zonder consequenties, want de formatie en begroting van de gemeente worden begrensd door het aantal inwoners. Dit werkt door in de slagkracht van de gemeentelijke veiligheidsorganisatie. Zie daarover hoofdstuk 4. Bij elkaar opgeteld resulteren (deels bijzondere) lokale omstandigheden in criminele kansen en praktijken met, als spiegelbeeld daarvan, een zware opdracht voor de lokale overheid. Respondenten wijzen op de volgende optelsom: a.

Leeuwarden-Oost: geconcentreerde kwetsbaarheden b. Ondermijning: criminelen en opportunisten zetten kwetsbare bewoners klem c. Dunbevolkt gebied: criminele kansen Ad a.) Leeuwarden-Oost: geconcentreerde kwetsbaarheden De stad kampt met een optelsom van sociaaleconomische kwetsbaarheden en criminaliteit in Leeuwarden-Oost. Het Rijk stelt - van 2023 tot en met 2026, in het kader van het programma Preventie met Gezag – bijna tien miljoen euro beschikbaar om dit aan te pakken. Een Programmaplan voorziet in de aanpak van met name de jeugdcriminaliteit (gericht op personen tot en met 27 jaar) in vijf wijken: Oud-Oost; Heechterp-Schieringen; Camminghaburen; Bilgaard-Havankpark en de Vrijheidswijk. Hier wonen ruim 36.000 mensen. Het gebied telt veel sociale huurwoningen (42 procent) en particuliere huurwoningen (18 procent). Er wonen veel (jonge) mensen met een laag opleidingsniveau en/of met een zorgbehoefte. Met name in Oud-Oost zijn de woningen of kamers klein, opereren huisjesmelkers en is er erg weinig leefruimte, met ruim 8.000 inwoners per vierkante kilometer (tegenover het gemeentelijke gemiddelde van 521).1 Overigens telt de gemeente 1

Bron: Gemeente Leeuwarden, Leeuwarden Oost. Preventie met gezag. Programmaplan voor een Aanpak met Impact, september 2022.

6

Leeuwarden meer kwetsbare wijken of buurten dan deze vijf. Bijvoorbeeld Wielenpolle en de Potmargezône. Ad b.) Ondermijning: criminelen en opportunisten zetten kwetsbare bewoners klem In kwetsbare wijken maken criminelen en opportunisten misbruik van de zwakke sociaaleconomische positie van bewoners. Er worden drugs verkocht en er worden mensen gehuisvest in krappe woningen of kamers. De sociale en criminele ellende van vatbare personen wordt door respondenten betiteld als verdienmodel. Dit is ondermijnend, want kwetsbare personen worden klemgezet. Dat vraagt om doortastende preventie en om handhaving, met een sturende rol voor de gemeente. Ondermijning is ook (en vooral) een sociaal probleem, want criminelen en opportunisten benutten of verergeren de toch al stevige sociale problemen. Ad c.) Dunbevolkt gebied: criminele kansen De gemeente Leeuwarden omvat - na herindelingen - niet alleen stedelijk (dichtbevolkt) gebied, maar ook buitengebied. Ongeveer 94.000 van de ruim 127.000 inwoners wonen in de stad. De gemeente telt 36 officiële kernen. De oppervlakte bedraagt alles bij elkaar 256 vierkante kilometer. Dit biedt criminele kansen. Het buitengebied telt afgeschermde panden: agrarisch vastgoed (boerderijen, schuren en stallen) en bedrijfspanden, onder meer op kleine bedrijventerreinen.

Dit buitengebied (binnen de gemeentegrenzen) is geschikt voor criminelen die zoeken naar panden voor drugsopslag, drugsproductie, naar bedrijven om geld wit te wassen of naar locaties voor criminele ontmoetingen, bijvoorbeeld van (voormalige leden van) Outlaw Motorcycle Gangs. Zie tabel 2.1 over een Crystal Meth-lab in Miedum. Op werkbezoek worden bedrijfspanden aangewezen waarin criminelen zouden hebben geïnvesteerd of waar criminelen elkaar ontmoeten. Er staan soms dure auto’s voor de deur, ook auto’s die niet vallen te parkeren op een reguliere parkeerplaats. Zo’n auto wordt frequent pontificaal op de stoep geparkeerd, waarbij parkeerboetes klaarblijkelijk op de koop toe worden genomen. Verschillende panden, op korte afstand van elkaar, worden bezocht door personen uit hetzelfde criminele netwerk. Het Leeuwarder buitengebied kent kernen met criminele praktijken en netwerkjes, maar ook kernen met cohesie en een vitale gemeenschap waar bewoners tijd en/of geld investeren in de lokale samenleving. Tabel 2.1: Een drugslab in Miedum2 Bij een inval in een loods aan de Canterlanswei in Miedum, in januari 2021, treft de politie een compleet ingericht drugslab aan. In dat lab, dat niet in werking was, kon methamfetamine geproduceerd worden. Een 61-jarige man wordt aangehouden.

2.1.2 Criminele olievlekwerking: veel (meer dan) drugs In de interviewronde en bij werkbezoeken wijzen respondenten - zonder die term te gebruiken - op criminele olievlekwerking. Oudgedienden vertellen over de klassieke open drugsscene in de jaren negentig, destijds sterk geconcentreerd in de binnenstad. Namelijk op de Weaze (met raamprostitutie) en omgeving. Het was de logische plek van (zichtbare) drugshandelaren en van (verslaafde) drugsklanten, zoals ‘junkies’ en prostituées. Het ging gepaard met riskant drugsgebruik (onder andere heroïne), met verwervingscriminaliteit (diefstal om drugs te betalen) en het veroorzaakte overlast. Toch bleef het in één opzicht binnen de perken, want het was geografisch (redelijk) afgebakend. Andere delen van de stad hadden er, anders gezegd, nog niet zo veel last van. Zoals in veel (grote) steden werd deze open drugsscene aangepakt met handhaving (destijds vooral

2

Bron: 'Compleet ingericht drugslab gevonden in loods in Miedum’, Leeuwarder Courant, 18 januari 2021.

7

door de politie) en met inspanningen (zorgtrajecten) om verslaafden van straat te halen en een slaapplaats of woonruimte te geven. De raamprostitutie bleef overeind (anders dan in bijvoorbeeld Arnhem), met als basisredenering - kort door de bocht - dat gereguleerde prostitutie al met al ‘veiliger’ is (voor prostituées) dan niet-gereguleerd sekswerk. Sindsdien (in deze eeuw en in de afgelopen tien jaar) trad langs drie lijnen olievlekwerking op: a. Geografische olievlekwerking: spreiding over de stad b. Sociale olievlekwerking: de aanzuigende werking van de drugswereld c. Criminele olievlekwerking: meer dan drugs Ad a.) Geografische olievlekwerking: spreiding over de stad De combinatie van handhaving en zorgtrajecten had gunstige effecten: minder dakloze verslaafden en minder overlast. Hier stonden andere ontwikkelingen tegenover. De drugsproblematiek (verslaving en handel) verspreidde zich over de stad; we spreken over geografische olievlekwerking. Dit kwam mede doordat verslaafden en drugsdealers meer en meer in Leeuwarden-Oost gingen wonen. In sociale huurwoningen, in panden van huisjesmelkers en bij zorgaanbieders. Een categorie huisjesmelkers werkt samen met zorgaanbieders, want kwetsbare zorgcliënten zijn onder andere in hun panden gehuisvest.

Sociale verloedering ligt op de loer of tekent zich af in een steeds groter deel van de stad, met name (rondom) de Vlietzone en in Oud-Oost. Tegelijkertijd vinden personen uit Bilgaard en de Vrijheidswijk - wijken met veel sociale huurwoningen - aansluiting bij de drugswereld: als drugsklant en/of als dader. De drugsscene raakt verankerd in een groot gebied. Kleine drugsdealers en aansturende criminelen rijden - zichtbaar voor de kenners bij politie en gemeente - in (kleine of dure) auto’s door dit gebied. Dit is ook nog eens een gebied waar (relatief veel) ex-gedetineerden wonen en zorg ontvangen. Ad b.) Sociale olievlekwerking: de aanzuigende werking van de drugswereld Er treedt ook sociale olievlekwerking op, want drugscriminaliteit oefent aantrekkingskracht uit (vgl. Noordanus e.a., 2021). Het is simpelweg een manier om geld te verdienen. Het gaat bij loopjongens weliswaar om kleine bedragen, maar voor armetierige verslaafden of voor kansarme (jonge) personen is ook dát meegenomen. Een categorie heeft criminele inkomsten nodig om te overleven, terwijl het voor anderen een manier is of lijkt om snel inkomsten en bezittingen te bemachtigen. Het misdaadgeld lonkt, met criminele rolmodellen als wenkend voorbeeld. De consequentie is dat de drugscriminaliteit om zich heen grijpt. Inmiddels wordt dat onderkend, getuige het Programmaplan voor Leeuwarden-Oost.

Respondenten wijzen wel op jarenlange onderschatting. Ad c.) Criminele olievlekwerking: meer dan drugs Er tekent zich criminele olievlekwerking af. Drugscriminaliteit hangt namelijk samen met (en versterkt) andere vormen van criminaliteit. Met name witwassen is een fenomeen dat als het ware ligt besloten in profijtelijke drugscriminaliteit: contante drugsinkomsten worden witgewassen, als basis voor investeringen in de bovenwereld. Bijvoorbeeld investeringen in (verbouwingen van) vastgoed (LIEC, 2019). Kruisbergen e.a. (2015) laten zien dat daders die actief zijn met onder andere drugscriminaliteit investeren in groot- en detailhandel (bijvoorbeeld bedrijven die goederen importeren en exporteren), autobedrijven, kledingwinkels, coffeeshops, hotels, cafés, restaurants, transportbedrijven, bordelen en financiële dienstverleners. Respondenten wijzen in Leeuwarden op belwinkels. Voorts worden de sociale en fysieke infrastructuur voor met name hennepteelt benut bij de handel in illegaal vuurwerk (zie Van der Torre e.a., 2017).

8

2.1.3 Een criminele sub-infrastructuur: stad en omgeving Een typisch Nederlands crimineel kansenpatroon tekent zicht af in Leeuwarden en (ruime) omgeving. Nederlandse drugscriminelen zijn actief op alle belangrijke drugsmarkten. Deze misdaad is internationaal gericht en tegelijkertijd lokaal verankerd (Noordanus e.a., 2020). Daarbij wordt de uitstekende fysieke infrastructuur in ons land benut: over de weg, over het water en over het spoor (Vermeulen e.a., 2018). Het vervoer van verboden goederen (met name drugs) lift mee op het goederen- en personenvervoer. De criminele wereld profiteert van de vitale legale economie. NoordNederland telt steden (Leeuwarden, Groningen, Emmen en Assen) en een omvangrijk buitengebied, met goede verbindingen over weg, water en spoor: richting Nederlandse steden, naar zeehavens (ook in Noord-Nederland) en naar het buitenland, richting met name Duitsland en Scandinavië. Friesland grenst weliswaar niet aan Duitsland, maar (de ruime omgeving van) Leeuwarden is een fysieke subinfrastructuur. Drugscriminelen uit de Randstad of uit Zuid-Nederland weten Leeuwarden of Friesland te vinden, zowel uit de criminele toplaag als criminele loopjongens. Omgekeerd zijn criminelen uit Leeuwarden bovenlokaal actief, onder meer in het buitengebied van Friesland en Groningen. De volgende fysieke omstandigheden resulteren in criminele (drugs)kansen: a. b. c. d.

Over de weg: kansen voor drugscriminelen Over het spoor: treinstation Leeuwarden vlakbij centrale drugsscene De waterwereld: slecht beveiligde zeehavens en blinde vlekken De anonimiteit van het Friese platteland

Ad a.) Over de weg: kansen voor drugscriminelen Leeuwarden is, als centrumgemeente, goed bereikbaar. De A31 verbindt Leeuwarden, via Franeker, met Harlingen en daarmee met de kustlijn. De A32 voert van Leeuwarden, via Heerenveen, naar Meppel en Zwolle, met van daaruit verbindingen naar steden in Gelderland of Overijssel. De A32 takt, over de N354, af richting Sneek. De A32 loopt, richting of vanuit Lemmer, over in de A6. Vervolgens voert de snelweg langs Lelystad, Almere en Amsterdam. De N355 verbindt Leeuwarden met de gemeente Groningen; de N361 takt af naar Lauwersoog. Andere N-wegen verbinden Leeuwarden met (andere kernen of gemeenten) in het Friese buitengebied: de N357 naar Holwerd; de N59 naar Lemmer; en de N383 naar Sint Annaparochie. Deze infrastructuur wordt op de volgende manieren benut: ▪

▪

▪

Mobiele drugshandel: door (het buitengebied van) de gemeente Leeuwarden, in de regio rondom Leeuwarden en zelfs door het land heen. Mobiele drugshandelaren uit Leeuwarden zijn onder meer actief in Heerenveen en Sneek en langs de routes daar naartoe. Drugshandelaren uit Leeuwarden zijn ook - zij het in (veel) mindere mate - bovenregionaal actief, onder meer in de Randstad. Ook worden (drugs)criminelen uit Leeuwarden gespot in peperdure auto’s die op en neer rijden naar Spanje. Het betreft onder meer criminelen met een simpele woning in Leeuwarden-Oost. Criminele drugsnetwerken uit de Randstad (met name uit Gouda en in minder mate uit Rotterdam of Utrecht) waren en zijn actief in Leeuwarden. Ze zetten loopjongens in als drugshandelaar en als vooruitgeschoven post, met name in de Vrijheidswijk en in Bilgaard. Ook groepen drugscriminelen (met name handelaren) die actief zijn in de binnenstad pendelen op en neer tussen de Randstad en plaatsen in Noord-Nederland, waaronder Groningen en Delfzijl. Er worden over de weg, per vrachtwagen of in busjes, drugs uitgevoerd naar het buitenland. Onder meer richting Duitsland en naar Scandinavische landen, met traditioneel veel vraag 9

▪

▪

▪

▪

naar Nederlandse drugs, zoals amfetamine (Van der Torre en Tops, 2022; Van der Torre e.a., 2023). In de toplaag van de criminele drugswereld bestaan contacten tussen netwerken in de Friese en Leeuwarder onderwereld en die in Zuid-Nederland, in het bijzonder Noord-Brabant. Brabantse netwerken pendelen op en neer en zetten in Leeuwarden en elders in de provincie Friesland locaties op voor drugsproductie. Brabantse criminelen nestelen zich daartoe tijdelijk in (de omgeving van) Leeuwarden, bijvoorbeeld op een vakantiepark. De bovenlokale criminele samenwerking van Leeuwarder en Friese criminelen bereikt ook de Randstad. Gekraakt berichtenverkeer resulteerde bijvoorbeeld in arrestaties in Friesland van drie mannen, afkomstig uit Leeuwarden, Harlingen en Amsterdam, onder meer vanwege drugsproductie en drugshandel. Zie tabel 2.2. Er bestaat van oudsher - toen in de twintigste eeuw de hennepteelt groot werd (als crimineel verdienmodel) - samenwerking tussen Friese en Groningse criminelen. Daarbij werd en wordt gebruikgemaakt van know how bij het opbouwen en verstoppen van (grote) hennepkwekerijen (Van der Torre en Tops, 2022). Leeuwarder hennepcriminelen benutten het Friese buitengebied ten behoeve van drugsproductie. Een pull-factor is de anonimiteit in het buitengebied.

Een push-factor waren in het recente verleden (het begin van deze eeuw) invallen van de politie, op zoek naar hennepkwekerijen. Bijvoorbeeld in de wijk Wielenpolle, met huurwoningen en woonwagenstandplaatsen.

Tabel 2.2: Een bovenlokale drugs-casus3 Internationale drugshandel In september 2022 houdt de politie drie mannen aan in een groot onderzoek naar internationale drugshandel vanuit Friesland. Het betreft een 41-jarige man uit Harlingen, een 43-jarige man uit Leeuwarden en een 24-jarige Amsterdammer. De arrestatie van de Harlinger vond eind september plaats in zijn woonplaats. De andere twee werden eveneens rond die tijd in Franeker en Leeuwarden aangehouden, na meerdere invallen in de provincie Friesland. Door het kraken van versleutelde berichten via Encrochat ontdekte de politie dat criminele netwerken in Friesland drugs transporteren naar Duitsland. De verdachten handelden in zowel soft- als harddrugs, waaronder hennep, amfetaminen en cocaïne. Bij een inval in een garagebox in Leeuwarden werd een grote hoeveelheid hennep aangetroffen, net als een partij MDMA en materialen voor de productie ervan. In een boerderij aan Het Zuid in Drachten vond de politie restanten van een productielijn voor drugs, getuige gevonden halffabricaten en grondstoffen. Bij een doorzoeking in Harlingen werden voertuigen, contant geld en sieraden in beslag genomen.

Ad b.) Over het spoor: treinstation Leeuwarden vlakbij de centrale drugslocatie Het centrale treinstation van Leeuwarden ligt op korte (loop)afstand van de drugsscene in het centrum. Sterker, ook de directe omgeving van het station is een locatie waar drugs worden verhandeld. Andere vlakbij gelegen drugslocaties, waar drugs worden verkocht en gebruikt, zijn de Weaze, de Wirdumerdijk, het Waagplein en de Peperstraat. Het gaat niet alleen om straatlocaties, maar ook om horeca. Dit is het geijkte domein van tientallen drugshandelaren. Gebruikers en dealers komen onder andere per trein hier naartoe: vanaf station Camminghaburen (Leeuwarden-Oost; 4 minuten reizen); Grou (10 minuten), Heerenveen (20 minuten) of Sneek (20 minuten).

3

‘Drie mannen aangehouden in groot onderzoek naar internationale drugshandel vanuit Friesland. Politie kwam verdachten op het spoor via Encrochat’, Dagblad van het Noorden, 18 oktober 2022.

10

Ad c.) De waterwereld: slecht beveiligde zeehaven, jachthavens en blinde vlekken De precieze betekenis van de zeehavens in Noord-Nederland (waaronder de haven in Harlingen) en van de jachthavens in en rondom de gemeente Leeuwarden voor de drugscriminaliteit, is onduidelijk. De criminele gang van zaken in de Harlinger haven is - ondanks één spraakmakende casus met een Urker kotter met cocaïne, inclusief samenwerking met Marokkaanse topcriminelen - in de kern een blinde vlek. Wel staat vast dat de gebrekkige informatie, het lage niveau van de publiek-private beveiliging en de gesloten wereld van de visserijsector resulteren in criminele kansen. Onderzoekers (Struiksma e.a. 2020) onderzochten de Noordelijke zeehavens. Wat Harlingen betreft - de haven telt naast een vissersvloot pleziervaart en bedrijven - vat de Leeuwarder Courant de criminele kansen helder samen: 1.) De haven heeft, anders dan mainports, een open karakter: “iedereen [kan] dag en nacht zo het haventerrein oprijden”.

Voor schepen is er geen belemmering om weg te varen of binnen te komen; 2.) Bijna niemand tipt over criminele activiteiten; 3.) Weinig zicht op pleziervaart, dat wil zeggen de zogenoemde bruine vloot4 en zeiljachten; 4.) Er is geen plek meer waar alle informatie samenkomt, want het in 2012 opgerichte Waddeninformatieknooppunt is opgeheven; 5.) Er zijn bedrijven waarvan onduidelijk is wat ze doen.5 Het is onzeker in welke mate deze criminele kansen worden benut. Wel wijzen respondenten op criminele samenwerking tussen “zware jongens” in de drugswereld uit Leeuwarden en Harlingen, inclusief betrokkenheid van Outlaw Motorcycle Gangs. In hoeverre de haven door dit criminele netwerk wordt gebruikt bij criminele praktijken is onbekend. De gemeente Leeuwarden telt talrijke jachthavens en jachtwerven. Dit wijst eerst en vooral op een aantrekkelijke en vitale kant van Leeuwarden, en breder van Friesland, namelijk ‘eerlijke’ pleziervaart en dito watertoerisme. Plus ambachtelijke kennis over het bouwen en onderhouden van allerhande boten. Wij zijn (door de vraagstelling van dit onderzoek) geïnteresseerd in de achterkant van deze waterwereld. Er zijn kansen om zwart of crimineel geld te investeren in allerhande (zeil)jachten en bij de handel in jachten kunnen (onrechtmatige) constructies worden gehanteerd om btw te ontduiken.

Bijvoorbeeld fictieve huurconstructies.6 We hebben dit niet uitgezocht, omdat het op afstand lijkt te staan van ondermijnende effecten in het stadsleven in Leeuwarden.7 Toch zijn er connecties. Niet alleen nette burgers kopen namelijk boten of jachten, maar ook personen uit (Leeuwarder) criminele netwerken. Jachthavens worden daarmee, tot op zekere hoogte, criminele ontmoetingsplaatsen. Het zijn ook locaties die in hoogtij-maanden interessant zijn voor drugshandelaren, omdat er (potentiële) drugsklanten (met geld) aanwezig zijn. Ad d.) De anonimiteit van het Friese buitengebied Criminele netwerken uit Leeuwarden benutten de anonimiteit in het Friese buitengebied. Het platteland is dunbevolkt, met name noordoostelijk Friesland dat grenst aan de provincie Groningen. De overheid - zoals politiemensen en gemeentelijke handhavers - is hier vaak afwezig of hooguit korte tijd aanwezig. Criminelen vinden bijna vanzelf wat ze zoeken, namelijk de mogelijkheid om criminele praktijken af te schermen. Dit kan op tal van (risico)locaties en in allerhande gebouwen: goedkope of leegstaande (agrarische) woningen, schuren en loodsen, bedrijventerreinen en vakantieparken. Dit is 4

De bruine vloot is de professionele passagiersvaart (chartervaart) met traditionele zeilschepen in Nederland. Er zijn ook juist pluspunten in de Harlinger haven: De Dienst Infrastructuur van de Landelijke Eenheid (actief op onze hoofdinfrastructuur, inclusief het water) en het basisteam Noordwest-Fryslân zijn gevestigd in een bureau pal naast de haven ligt. Politiemedewerkers van beide onderdelen komen regelmatig in het havengebied. Bron: ‘Onduidelijke bedrijven en iedereen mag er komen: vijf redenen waarom er in de haven van Harlingen weinig zicht op criminele activiteiten is’, Leeuwarder Courant, 6 oktober 2020. 6 Zie: H.W. Smits, ‘Fraude met privéjacht aangepakt’, 10 november 2008, geraadpleegd via: https://www.quotenet.nl/lifestyle/a22315/fraude-met-privejacht-aangepakt-22315/ 7 Mogelijk is het een interessant thema bij bestudering van ondermijning in Friesland, al moeten we wat dat betreft een slag om de arm houden. 5

11

een geschikte omgeving voor drugsproductie en voor opslag van verboden of gestolen goederen. Bijvoorbeeld illegaal vuurwerk, illegale sigaretten, gestolen voertuigen of materiaal voor drugsproductie. Ook is het een geschikte locatie om, bijvoorbeeld op een vakantiepark, criminelen tijdelijk te huisvesten. Bij het zoeken naar geschikte productielocaties spelen gemeentegrenzen geen rol. Zie tabel 2.2 voor een casus over hennepteelt. 2.2

Sociaaleconomisch

2.2.1 Een kwetsbare stad In de gespreksronde en in geschreven bronnen wordt onderstreept dat veel personen en gezinnen in Leeuwarden kampen met armoede. Dit komt niet uit de lucht vallen, omdat armoede van generatie op generatie wordt overgedragen. Leeuwarden telt van oudsher veel mensen die leven rond het sociaal minimum. Leeuwarden was en is voor hen in menig opzicht een aantrekkelijke woonplaats vanwege sociale ondersteuning en de dienstverlenende opstelling van de gemeente. Bijvoorbeeld laagdrempelige inschrijvingen in het BRP als toegang tot sociale en financiële voorzieningen. Wie zich bijvoorbeeld - tegen het geldende bestemmingsplan in - laat inschrijven op een adres op een bedrijventerrein ontvangt (mits aan geldende voorwaarden wordt voldaan) een uitkering. Vervolgens wordt niet snel opgetreden tegen deze illegale bewoning. Dit verschaft mensen woonruimte, al zijn de criminele invloeden dichtbij op een bedrijventerrein. Bovendien zijn de bewoners afhankelijk van een verhuurder die willens en wetens de wet overtreedt. Het is de vraag of dat sociale veiligheid verschaft aan personen die illegale woonruimte huren op een bedrijventerrein. Armoede is in Leeuwarden ook in relatieve zin, afgezet tegen andere steden, een hardnekkig vraagstuk. In 2008 kopt Binnenlands Bestuur: “Armste buurt blijft in Leeuwarden”.8 Het betreft op dat moment de Vrijheidswijk-West.

Het CBS berekende in 2007 dat Den Haag weliswaar de meeste arme buurt telt (namelijk elf), maar dat Leeuwarden op de tweede plaats staat met “liefst tien buurten van lage welvaart.”9 In dat jaar staan vier Leeuwarder buurten in de landelijke top-20 met laagste gemiddelde inkomens, namelijk: Vrijheidswijk-West, Hoek, Heechterp en de Indische buurt. Meer recente CBS-cijfers zijn iets minder ongunstig wat Leeuwarden betreft, al onderstrepen ze eens temeer de stedelijke armoede. In 2020 zet het CBS, in een lijst van Nederlandse gemeenten, Leeuwarden op plek acht: 10,3 procent van de huishoudens heeft een laag inkomen.10 De twee armste gemeenten zijn volgens deze berekening Rotterdam (12,8 procent) en Groningen (12 procent). Op de gemeenten-ranglijst wat betreft het aandeel van huishoudens met een langdurig laag inkomen (d.w.z. tenminste vier jaren) staat Leeuwarden op plek negen, met een score van 5,3 procent. Het meest ongunstig scoren wederom Rotterdam (7,0 procent) en Groningen (6,5 procent). De top-4 van Leeuwarder wijken met de laagste inkomens (per huishouden) is: 1.) Heechterp-Schieringen; 2.) 8

Bron: ‘Armste buurt blijft in Leeuwarden’, Binnenlands Bestuur, 26 mei 2008. Bron: ‘Minst welvarende buurten in noorden en oosten’, CBS, 16 april 2007, geraadpleegd via: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2007/16/minst-welvarende-buurten-in-noorden-enoosten#:~:text=Zeker%2C%20Den%20Haag%20voert%20de,tien%20buurten%20van%20lage%20welvaart. 10 Bron: Armoede en sociale uitsluiting 2021, CBS, geraadpleegd via: https://longreads.cbs.nl/armoede-ensociale-uitsluiting-2021/. Volgens de armoededefinitie van het CBS leeft een huishouden in armoede wanneer het besteedbaar inkomen van het huishouden onder de lage-inkomensgrens ligt. Het huishouden beschikt dan over onvoldoende middelen om een bepaald minimaal consumptieniveau te bereiken. (…) De lageinkomensgrens heeft in 2020 een waarde van 13.247 euro. Daarnaast definieert het CBS een doelpopulatie: het totaal aantal (personen in) huishoudens exclusief (personen in) studentenhuishoudens, huishoudens met een onvolledig of niet waargenomen inkomen en personen die voor langere tijd in een instelling (bijvoorbeeld gezinsvervangend tehuis, verpleeghuis, gevangenis) verblijven. (…) De armoededefinitie van het CBS heeft alleen betrekking op het inkomen van het huishouden. Armoede als gevolg van (hoge) vaste lasten – bijvoorbeeld aan energie of wonen – wordt niet meegenomen. 9

12

Vrijheidswijk; 3.) Bilgaard-Havankpark e.o.; en 4.) Oud-Oost.11 In CBS-cijfers wordt armoede als gevolg van (hoge) vaste lasten - vandaag de dag met name energiekosten - niet meegenomen. In 2020 kampten 8,6 procent van de huishoudens in Leeuwarden met energiearmoede. Voor 2022 wordt dit op 9,7 procent geschat.12 In Oud-Oost - met veel slecht onderhouden (particuliere) huurwoningen - is de energiearmoede het hoogst. Namelijk 15,6 procent van de huishoudens in 2020 en naar schatting 17,1 procent in 2022. Ook Bilgaard-Havankpark e.o. (12,8 procent in 2020 en 15,2 procent in 2022); de Binnenstad (12,8 procent in 2020 en 14,2 procent in 2022) en Heechterp-Schieringen (12,5 procent in 2020 en 15,2 procent in 2022) kampen met energiearmoede. De stedelijke armoede staat niet op zich, omdat het vaak gepaard gaat met schulden of financiële problemen, met (overlast van) criminaliteit en met een slechte gezondheid. De (geografische) concentratie daarvan komt in Leeuwarden tot uitdrukking in de volgende patronen: a. b. c. d.

Sluipende normalisatie van drugsgebruik Drugshandelaren zijn (immer) dichtbij Veel (kwetsbare) personen met antecedenten Dicht op elkaar: ‘kluitjesvoetbal’ van kwetsbare personen

Ad a.) Sluipende normalisatie van drugsgebruik Onder bewoners van Leeuwarden is het drugsgebruik volgens respondenten toegenomen en min of meer genormaliseerd. Er wordt uitgekeken naar de resultaten van een onderzoek van het rioolwater, op zoek naar harde gegevens over drugsgebruik. Respondenten nemen een schot voor de boeg wat betreft Leeuwarden-Oost: daar wordt volgens hen veel gebruikt, met name door (kwetsbare) jongeren en (jong)volwassenen. Er worden ook drugs gebruikt die sterk verslavend zijn, zoals GHB en crack, al wordt voor ons niet duidelijk hoe omvangrijk dit is. Het drugsgebruik is mede kostprijsgedreven, want (legale) alcohol en sigaretten zijn duurder dan drugs. In de meest kwetsbare wijken en buurten, met armoede en slechte kamers of woningen, is of lijkt drugsgebruik mede een reactie op mistroostigheid of uitzichtloosheid. Fysiek verval van oude panden of een soms ronduit lelijke uitstraling van (meer moderne) sociale huurwoningen, lijkt hieraan bij te dragen. Toen “een aantal” jongeren uit Leeuwarden-Oost werd gevraagd of ze trots waren op hun buurt en of ze dat tot uitdrukking wilden brengen in een rapportcijfer, gaven ze allemaal een zeer lage score (0 of 1). “Waarom zou ik trots zijn? Dit is een getto”, aldus één zo’n jeugdige.13 Op straat kregen we dezelfde boodschap en werd bijvoorbeeld gewezen op huurwoningen met veelkleurige en doorzichtige balkons.

“Vind jij het dan mooi?”, was de retorische vraag van een jongeman. Ad b.) Drugshandelaren zijn (immer) dichtbij In Leeuwarden zijn drugshandelaren permanent dichtbij, op zoek naar drugsklanten: bijna letterlijk 24/7. Dit is het geval in het centrum en aan de oostkant van de stad. In panden met kamerverhuur wonen bijvoorbeeld dealers, die ook (trachten te) verkopen aan medebewoners of aan huurders van belendende of nabijgelegen panden. In de nacht (ook doordeweeks) wordt niet alleen geslapen, maar ook geleefd: in en rondom kleine huurwoningen of kamers, ook in of vlakbij panden met zorgcliënten. Dealers komen niet alleen aan de deur of over de vloer, maar pushen de drugshandel ook met berichten via social media, onder meer via App-groepen en via Telegram. Kwetsbare personen worden frequent benaderd door dealers. De stap van klantenwerving naar rekrutering is klein:

11

Bron: https://allecijfers.nl/ranglijst/hoogste-en-laagste-inkomen-per-gemeente-in-nederland/ Zie TNO Energiearmoede Kaart, te raadplegen via: https://energiearmoede.tno.nl/ 13 Gemeente Leeuwarden, Leeuwarden Oost. Preventie met gezag. Programmaplan voor een Aanpak met Impact, september 2022. 12

13

verslaafden met schulden kunnen als criminele loopjongen of als prostituée voor het karretje worden gespannen. Ad c.) Veel (kwetsbare) personen met antecedenten Wat Leeuwarden-Oost betreft wordt, in het opgestelde Programmaplan, geconstateerd dat in dit gebied relatief veel personen wonen met strafrechtelijke antecedenten. Dit komt onder meer, zo blijkt uit de gespreksronde, doordat hier ex-gedetineerden zijn gehuisvest. Het Programmaplan zet de volgende feiten en omstandigheden op een rij: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

▪

4,2 op de duizend inwoners van Leeuwarden ontvangt reclasseringsadviezen tegenover een landelijke score van 2,7. Het aantal unieke reclasserings-cliënten ligt in Leeuwarden op 2,7 per duizend inwoners; landelijk is dat 1,6. 3,4 op de duizend inwoners van Leeuwarden heeft een werkstraf gekregen tegenover 1,8 op landelijk niveau. Een “criminele carrière” van “justitiabelen onder toezicht” start in Leeuwarden voor 26,3 procent in de leeftijd van 13 tot en met 15 jaar; landelijk gaat het om 21 procent. In de categorie “justitiabelen onder toezicht” kampt in Leeuwarden 49,6 procent met problematisch middelengebruik; de landelijke score is 40,3 procent. In deze doelgroep heeft in Leeuwarden 47,6 procent grote financiële problemen en landelijk 35,5 procent. Binnen de genoemde doelgroep ondervindt 53,7 procent in Leeuwarden psychiatrische problematiek en/of staat te boek als Licht Verstandelijk Beperkt; landelijk betreft het 44 procent. Van de categorie “justitiabelen onder toezicht” is 67,5 procent tenminste vier keer veroordeeld; dit percentage ligt landelijk op 56,7 procent.

Ad d.) Dicht op elkaar: ‘kluitjesvoetbal’ van kwetsbare personen Het drugsgebruik, de drugshandel en allerhande (justitiële, sociale en psychische) kwetsbaarheden zijn sterk geconcentreerd. In een gebied - met name de Vlietzone/Oud-Oost - waar veel mensen dicht op elkaar wonen, vaak met weinig woonruimte. De krappe behuizing en de geringe (openbare) leefruimte zijn een risicofactor op zich. Het is een soort ‘kluitjesvoetbal’ van kwetsbare personen. Dat is een ingewikkelde maatschappelijke omgeving om succesvol (met resultaat) zorg te leveren aan mensen-met-problemen of om sancties op te leggen met het gewenste effect. Tóch is dit (wat betreft jongeren en jongvolwassenen) het doel van het sociaal-repressieve programma in Leeuwarden-Oost. Dat maakt het een belangrijke én zware opgave. 2.2.2 Risicobranches en -locaties Bedrijven en bedrijfslocaties kunnen worden benut bij criminele of frauduleuze praktijken. Er zijn branches met een verhoogd risico daarop. Dergelijke risicobranches hebben enkele hoofdkenmerken (Fijnaut e.a., 1996). Ten eerste branches waarmee criminele netwerken en kopstukken van origine vertrouwd zijn. Criminelen weten hoe het werkt en hebben persoonlijke relaties met eigenaren en werknemers in deze branche. Voorbeelden zijn de bouwsector, autosector, horeca en transportsector. Ten tweede branches met lage drempels om een onderneming te starten.

Het is betaalbaar en er zijn weinig diploma’s nodig. Hierdoor kunnen gemakkelijk katvangers worden ingezet. Bijvoorbeeld de beautysector, lunchrooms of afhaalzaken. Ten derde branches met weinig regels of juist gecompliceerde of tegenstrijdige regels. Bijvoorbeeld de wereld van zorgaanbieders. Het is makkelijk om als zorgaanbieder te beginnen (ook voor directeuren of bestuurders zonder enige ervaring of aantoonbare affiniteit met zorg en zorgcliënten), al is het zorgsysteem juist complex (zie: 14

Van der Torre, 2022). Ten vierde branches met veel concurrentie of met economische problemen, waardoor ondernemingen in (financiële) moeilijkheden geraken. Daardoor kunnen zij overgaan tot het accepteren van criminele aanbiedingen. Bijvoorbeeld de agrarische sector, de visserij of horeca. In aanvulling op deze kenmerken zijn er ten vijfde sectoren die zich lenen voor witwassen, omdat deels contant betaald kan worden of omdat omzet gefingeerd kan worden. Bijvoorbeeld de vastgoed- en bouwwereld, (management)advisering, autohandel of paardenhandel. Respondenten en bronnen wijzen wat Leeuwarden betreft op de volgende (belangrijke) risicobranches of -locaties: a. b. c. d.

De vastgoedsector De zorgsector ‘Zicht op Ondermijning’: andere risicobranches Bedrijventerreinen

Ad a.) De vastgoedsector Leeuwarden telt particuliere vastgoedbezitters (geen corporaties) met een stevige, aanzienlijke of bescheiden vastgoedportefeuille. In het hele land is (in 2020) 6,8 procent van de verblijfsobjecten in handen van een natuurlijke persoon met meer dan vijf objecten. In de provincie Friesland ligt dit percentage op 5,7 procent en in de drie Noordelijke provincies op 7. In de gemeente Leeuwarden ligt dit beduidend hoger, namelijk op 10,6 procent. Dit is, na de gemeente Groningen, de hoogste score op het vaste land van Noord-Nederland.14 Er zijn wijken in Leeuwarden die veel hoger scoren. Het betreft de binnenstad (48,5 procent) en enkele kwetsbare wijken, namelijk: Oud-Oost (23,5 procent), Nijlân/De Zwette (26 procent) en Heechterp-Schieringen (19,6 procent). Er is in Leeuwarden door particuliere eigenaren geïnvesteerd in (verbouwingen van) goedkoop vastgoed. Dit biedt kansen om geld wit te wassen. Bijvoorbeeld door bij aan- en verkoop een deel contant te betalen. Opgebouwde vastgoedportefeuilles bieden vervolgens de mogelijkheid om het vermogen verder uit te bouwen: in de bovenwereld, met inkomsten (uit huur en verkoop) die kunnen worden verantwoord. Het onderscheid tussen ‘witte’ en ‘foute’ geldstromen vervaagt of valt niet te maken. Respondenten kampen dan ook met dat probleem.

Wel constateren ze dat woonruimte schaars is en daarmee een pressiemiddel kan zijn richting huurders in een afhankelijke positie. Daarbij wordt gewezen op vier grove (deels mogelijk overlappende) categorieën van huurders, namelijk: 1.) personen uit de drugsscene (gebruikers/verslaafden); 2.) zorgcliënten; 3.) exgedetineerden; en 4.) arbeidsmigranten. Studenten kunnen hier nog aan worden toegevoegd. Het is niet zeker in welke mate in de vastgoedwereld ‘daders’ actief zijn. Wel staat vast dat huurders als het ware klem gezet (kunnen) worden gezet door verhuurpraktijken en door de schaarste aan woonruimte. Leeuwarden(-Oost) telt veel huurders die worden geconfronteerd met een slechte prijskwaliteitsverhouding. Het is een kansenstructuur voor huisjesmelkers. Achterstallig vastgoedonderhoud draagt bij aan fysieke verloedering. Ad b.) De zorgsector Georganiseerde fraude met zorgbudgetten is in Nederland een hedendaags verdienmodel (Van der Torre en Heijkoop, 2020; Algemene Rekenkamer, 2022). Zorgfraude wordt gekopieerd, omdat het ‘werkt’ om op die manier (veel) geld te verdienen. Het lijkt daarmee een moderne risicobranche die opportunisten aantrekt. Een deel van die zorgopportunisten blijkt afkomstig te (kunnen) zijn uit criminele netwerken, zo blijkt uit onderzoek van het Informatie Knooppunt Zorgfraude (verder: IKZ).

In de regio Oost-Nederland (met Enschede als centrumgemeente) toont een analyse aan dat vijftien 14

Op Schiermonnikoog betreft het 17,9 procent, op Vlieland 13,5 procent en op Terschelling 11,2 procent.

15

van 22 bestudeerde zorgaanbieders in verband kunnen worden gebracht met hennepteelt (IKZ, 2020). Bij tien van deze aanbieders werken personen (onder andere bestuurders, eigenaren en aandeelhouders) die antecedenten hebben, met name inzake de Opiumwet en ook voor onder meer fraude, vrijheidsberoving, valsheid in geschrifte, geweld, wapenverkoop en -bezit en diefstal. Dit is schokkend, omdat zorgaanbieders belangrijke, kwetsbare en kostbare diensten leveren. De kansenstructuur voor zorgfraude is in het hele land riant, los van lokale verschillen, want: het is eenvoudig om actief te worden als zorgaanbieder; er is weinig formatie beschikbaar binnen gemeenten voor rechtmatigheidstoezicht op fraude met Wmo-zorg of jeugdhulp; de kans op een strafrechtelijk onderzoek is klein; en met eenvoudige tactieken (b.v. bezuinigen op personele inzet of cliënten werven c.q. ronselen die zorgtekorten accepteren) kunnen forse bedragen worden verdiend met ontoereikende zorg (Van der Torre en Heijkoop, 2020). De Algemene Rekenkamer (2022) spreekt over “een zorgelijk gebrek aan daadkracht” bij het bestrijden van zorgfraude. Zorgfraude wordt mondjesmaat bewezen en zelfs als fraude wordt aangetoond, leidt dit er meestal niet toe dat de fraudeur stopt of wordt gehinderd.

Door afschermings- en vertragingstactieken én door personele tekorten bij toezichthouders blijven signalen over mogelijke zorgfraude liggen. Wat resteert zijn vermoedens over ontoereikende zorg die in de lucht blijven hangen. Dat laatste treffen we aan in Leeuwarden. Naast de Wmo-zorg en jeugdhulp zijn er in Leeuwarden(-Oost) talrijke zorgtrajecten die worden gefinancierd vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz) of zogenoemde forensische zorg. Forensische zorg is specialistische zorg voor bijvoorbeeld personen met een strafblad en extra begeleiding. De zorg wordt opgelegd door een rechter of het Openbaar Ministerie. Dit blijkt kwetsbare zorg te zijn. RTL Nieuws lichtte in 2022 ruim 160 aanbieders van forensische zorg door die in 2022 onder contract stonden bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. Bij ruim een kwart daarvan (46 in totaal) komen afwijkingen in beeld. Daarbij gaat het niet alleen om drugsproblematiek, geweld of bedreigingen onder cliënten. Het betreft ook torenhoge winsten, met uitschieters tot dertig procent van de omzet. Er zijn bestuurders die zichzelf hoge bonussen (soms enkele tonnen per jaar) uitkeren. Ook is er volgens toezichtrapporten sprake van slechte zorg, gebrekkige hygiëne, ongekwalificeerd personeel en ernstige incidenten.

Overigens is bijna driekwart van de bedrijven in de afgelopen drie jaar niet bezocht door de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ); de instantie die verantwoordelijk is voor het (kwaliteits-)toezicht.15 Het is voor respondenten in veel opzichten onduidelijk wat de precieze gang van zaken is wat betreft de kwaliteit en rechtmatigheid van de zorg in Leeuwarden. Zie hoofdstuk 3. Ad c.) ‘Zicht op Ondermijning’: andere risicobranches Het project ‘Zicht op Ondermijning’ verzamelt data over risicobranches. Voor Leeuwarden levert dit de onderstaande inzichten op. Wat concentraties van bedrijven betreft (peilmoment: het eerste kwartaal van 2021): ▪

Leeuwarden telt, met name in de binnenstad, relatief veel telefoonwinkels: 4,4 per 10.000 inwoners). Het gemiddelde in Friesland en Nederland ligt op 3,9. Respondenten typeren bepaalde telefoonwinkels als een plek voor criminele ontmoetingen of als een locatie voor heling; gestolen goederen worden (refurbished) te koop aangeboden. Er zijn winkellocaties met te weinig klandizie voor de huur. De locatie lijkt daardoor belangrijker bij het besluit een pand te huren dan de omzet.

15

De onderzoeks-redactie van RTL sprak met bewoners en omwonenden, (ex-)personeelsleden en andere betrokkenen. Velen van hen willen anoniem blijven uit angst voor bedreigingen. Zie: ‘Misstanden bij zorgverlening ex-gevangenen: drugshandel, bedreiging en valse declaraties’, RTL Nieuws, 13 juni 2022, geraadpleegd via: https://www.rtlnieuws.nl/onderzoek/artikel/5311963/forensische-zorg-drugshandelbedreiging-veel-mis-bij-zorgverlening-ex

16

▪

▪

▪

De branche fitness/sportscholen telt in Leeuwarden 4,2 vestigingen per 10.000 inwoners; duidelijk meer dan het gemiddelde in Friesland (3) en Nederland (3,4). Respondenten wijzen op een casus waarbij klanten van een sportschool lijken te zijn gerekruteerd door een netwerk met criminele praktijken. In de binnenstad (en omgeving) telt Leeuwarden veel cafetaria’s, lunchrooms, snackbars e.d. De gemeente telt 12,4 vestigingen per 10.000 inwoners. Tegenover gemiddeld 9,4 in Friesland en 10,6 in Nederland. Voor een deel vervullen dergelijke zaken een sociale functie, in die zin dat er veel bewoners komen en het een soort trefpunt is. De branche kan echter ook (of tegelijkertijd) een stoorzender zijn. Respondenten wijzen op zaken die een criminele ontmoetingsplaats waren of zijn en op zaakjes die fungeren als dekmantel voor criminele praktijken, zoals drugshandel of heling. Ook kunnen snackbars gezondheidsproblemen en financiële problemen aanjagen. Bijvoorbeeld als er bijna geen aardappels worden gekookt, maar wel frequent patat en ander fastfood wordt gehaald. Ook komt windhappen voor. Daarbij is of lijkt de bedrijfslocatie belangrijker dan de omzet. Dat roept de vraag op wat het verdienmodel is. Exploitatie van eenvoudige horecazaken kan samengaan met lokale investeringen en verdiensten, bijvoorbeeld kamerverhuur.

Ook telt Leeuwarden meer cafés (7,7 per 10.000 inwoners) dan gemiddeld in Friesland of Nederland. Er wordt geprofiteerd van de opleving van het toerisme, al gaat dit aan een categorie cafés voorbij. Bepaalde cafés zijn een criminele ontmoetingsplaats, soms ook voor opzichtige criminelen, zoals drugshandelaren.

Wat (afwijkingen in) de omzet betreft wordt in verschillende branches bovengemiddeld gescoord: ▪ ▪

De Leeuwarder omzet is ‘iets hoger’ in de branches handel in en reparatie van auto’s; hotels; koeriers; en schoonheidsverzorging. ‘Hoger’ is de lokale omzet in de branche managementadvisering en in de categorie ‘overig onderwijs’. Kwalitatieve informatie wijst op criminelen of criminele netwerkjes die (op papier) advieswerkzaamheden verrichten, zonder dat ze beschikken over de daartoe gevraagde kennis en ervaring.

Ad d.) Bedrijventerreinen De gemeente Leeuwarden telt twee grote bedrijventerreinen met elk ongeveer vierhonderd bedrijven, namelijk de Zwette en de Hemrik. Er zijn daarnaast kleinere terreinen of locaties, zoals Frisia aan de westkant van (watersportdorp) Grou. Op de twee grote bedrijventerreinen is er oog voor veiligheid en veiligheidsbeleid, getuige onder meer het zogenoemde Keurmerk Veilig Ondernemen. Dat werpt vruchten af, want het draagt bij aan de openbare orde en reduceert de (kans op) diefstal. Ook resulteert het in overleg en contacten tussen gemeente, politie en bedrijfsleven. Dit veiligheidsbeleid had en heeft echter vooral oog voor geregistreerde criminaliteit en overlast. Het gaat, anders gezegd, om schoon, heel en veilig. Daarmee staat ondermijning nog niet op het netvlies. Als door een ‘ondermijningsbril’ naar bedrijventerreinen wordt gekeken, valt op dat criminele of illegale praktijken kunnen gedijen. Bedrijfspanden fungeren als criminele ontmoetingsplaats en (tevens) als locatie voor illegaal poker. Er zijn stukken van bedrijventerrein de Hemrik (met tal van boxen) waar gemeentelijke handhavers niet (kunnen) komen: “alleen per boot.” Handhavingsachterstanden blijven niet zonder gevolgen. Bedrijventerreinen worden bijvoorbeeld, zo lijkt dat althans, benut om drugs op te slaan en deze vervolgens Leeuwarden binnen te brengen.

Waarna de drugs over de stad (en omgeving) worden verspreid en gedistribueerd, onder meer in auto’s die op het bedrijventerrein worden gehuurd en/of die daar regelmatig worden geparkeerd. Op bepaalde delen van het terrein zijn er - naast keurige bedrijven (zoals dealers) - autobedrijven met afwijkende bedrijfsactiviteiten: weinig klandizie, weinig mutatie in de bedrijfsvoorraad, geen intake 17

van reparatie-auto’s in de ochtend en ongebruikelijke klanten (b.v. dure auto’s bij eenvoudige bedrijfjes). Panden op de Hemrik worden benut voor illegale bewoning, met name op de Ceresweg, Hidalgoweg, Orionweg, Aldebaranweg en Apolloweg. Volgens een (niet-gedateerde) inventarisatie in het BRP-systeem worden ongeveer dertig bedrijfspanden onrechtmatig bewoond. Dit wordt getypeerd als “een omvangrijk handhavingsvraagstuk”. Er zijn ook onrechtmatige bewoners die niet staan ingeschreven bij de gemeente. De onoverzichtelijkheid van bedrijventerreinen, afgeschermde panden en de mogelijkheid om bedrijfsactiviteiten te gebruiken als dekmantel bieden kansen voor drugsproductie. Uit de onderstaande tabel blijkt dat het niet alleen gaat om hennepteelt, maar ook om productie van synthetische drugs. Tabel 2.3: Drugscasus en een nachtelijke overval op de Hemrik Een (vermoedelijk) drugslab16 In maart 2023 treft de politie restanten van een vermoedelijk een synthetisch drugslab aan in een bedrijfspand aan de Aldebaranweg in Leeuwarden. De Landelijke Faciliteit Ontmantelen (LFO) doet onderzoek naar het afval en er zijn twee verdachten aangehouden. Drugs en munitie17 In juni 2020 werd een controle uitgevoerd door politie en gemeente op bedrijventerrein de Hemrik. In een loods aan de Apolloweg werden harddrugs en softdrugs aangetroffen, namelijk 65,21 gram MDMA en 392 gram hennep.

Bovendien werden 300 stuks munitie aangetroffen in deze loods. Diverse loodsen benut bij productie van synthetische drugs18 In augustus 2020 krijgt een 38-jartige man uit Triemen drie jaar cel in voor drugslab op de Hemrik. Hij werkte samen met een vijftiger uit Zwolle. Die Zwollenaar nam de dagelijkse productie in het lab voor zijn rekening en dumpte drugsafval in Zwolle. Hij kreeg twee jaar detentie, waarvan een half jaar voorwaardelijk. In een loods van de Triemster was de hardware verzameld voor de productie, zoals een ketel, een distilleerder en jerrycans vol chemicaliën. Een straat verderop, aan de Aldebaranweg, stond ook nog een voorraad. Op de Hemrik en (vooral) in de Vrijheidswijk: zware wapens, drugscriminaliteit en illegaal vuurwerk19 In mei 2017 vindt de politie automatische vuurwapens bij een groot drugsonderzoek in Leeuwarden. Tachtig politiemensen deden invallen in zeven woningen in de Vrijheidswijk en in een bedrijfspand op de Hemrik. Acht mensen zijn aangehouden. Agenten worden geholpen door defensiemedewerkers, die gespecialiseerd zijn in het zoeken naar verborgen ruimtes. De politie heeft een partij drugs in beslag genomen, twaalf auto's, en dozen vol vuurwerk. Een man (30) en een vrouw (27) zouden de leiding hebben gehad over de drugscriminelen. In totaal komen er ongeveer 200 mensen in beeld: vooral drugsklanten aldus de politie.