Ontwikkelkader Spoordok
Tekst van het document
Door na te denken over de restwaarde van de materialen die we gebruiken, kunnen deze veel langer in de keten blijven, wat de toekomstige vraag naar bouwmaterialen verkleint.
de afzonderlijke gebouwen past bij de eigen en karakteristieke eigenschappen van elk afzonderlijk deelgebied, maar is ook gebonden aan de materiaaleigenschappen van een circulair materiaal als CLT (Cross Laminated Timber). Zonder hier direct exacte maten vast te leggen, is het wenselijk om in de uitwerking van de blokken te denken in een gridmaat die past bij de mogelijkheden van biobased bouwstructuren. Hiermee kan in de breedte en in de diepte naar wens worden opgeschaald of verkleind. Door deze gridmaat aan te houden is het zeker dat de overspanningen gehaald kunnen worden en kunnen parallel hieraan ontwerpkeuzes al gemaakt worden op basis van het grid. Door in de stedenbouw dit soort principes al te verankeren wordt het gebruik van een biobased draagstructuur later in de ontwikkelfase een haalbaar doel. Daarnaast helpt het vastleggen van een grid bij het systematisch ontwerpen van de verschillende soorten bouwblokken en woningtypes. Natuurinclusief Zoals past bij een toekomstbestendige stadswijk wordt de bebouwing in Spoordok natuurinclusief. De simpele, strakke blokken worden verzacht door een laag van natuur die zich langs, op en aan de gebouwen kan vormen. Eenvoudige maatregelen hebben al een grote impact op het welzijn van planten en dieren, en daarmee indirect ook op de mens.
Zo worden blinde gevels altijd geschikt gemaakt voor klimplanten, is er volop mogelijkheid voor groene dakterrassen en bieden faunavoorzieningen in de gebouwen een grote kans voor herstel van de vleermuis-, mussen-, spreeuwen- en gierzwaluwenpopulaties in de stad.
Structuur De keuze voor grensverleggend circulair materiaalgebruik biedt heldere aanleidingen voor de gebouwen en de daarbij horende architectonische uitstraling. De schaal van
spoordok | stadsterp van de toekomst
86 / 87
Gridmatig De gebouwen in Spoordok zijn opgebouwd volgens een modulair en adaptief systeem, bestaande uit 2D-elementen. Binnen dit systeem kunnen de elementen worden gerepeteerd en kunnen details worden hergebruikt. De simpele gridmatige structuur die ontstaat is oneindig divers in te delen waardoor verscheidene woningtypes en nietwonen-functies te realiseren zijn. Daarnaast biedt het houvast en zorgt het voor een
eenduidig beeld. Het resultaat van deze aanpak zijn eenvoudige, orthogonale en efficiënte bouwblokken die de achtergrond vormen in het rijke en weelderige landschap van Spoordok. De eenduidige structuur in het gebied maakt ook dat er eenheid komt in de vormen en, bijvoorbeeld, in de oplossingen voor buitenruimtes. De verschillende deelgebieden worden daardoor ook duidelijk een familie.
Tectonisch: opgebouwd uit lijnen. Het uitgangspunt is leegte. Die leegte wordt opgevuld met elementen. Dit leidt tot een open, gridmatige architectuur. Space Popular - Brick Vault House
Stereotomisch: hier is het uitgangspunt juist massa. Uit deze massa worden vervolgens vormen weggesneden, wat leidt tot een zeer sculpturale en stevige architectuur. De lichte loopbrug geeft een mooi contrast. KCAP - GWL
Tussenvorm die zowel stereotomische als tectonische eigenschappen heeft. Shift AU - Oude Dijk Appartementen
Oude Dokken in Gent
De 2D modulaire structuur laat oneindig veel variatie toe in woningtypes en schakelingen.
Uniek en samenhangend Het verschil in sfeer van de deelgebieden is ook in de architectuur zichtbaar. Door de seriematige structuur en de architectuur telkens te koppelen aan het unieke karakter van het deelgebied ontstaat een diverse eenheid. Op grote schaal is het karakter van de bebouwing per deelgebied verschillend door een spel van lichtheid en zwaarte, van massa en lijnen, ofwel van tectoniek en stereotomie (zie afbeeldingen). Hierdoor ontstaat ook in de bebouwing een subtiele metamorfose. Om het onderscheid te vergroten en de mogelijkheden van het orthogonale grid te benutten worden de gebouwen op sommige plekken uitgesneden of voorzien van setbacks. Op die manier ontstaat er in de bebouwing een zekere mate van sculpturaliteit. Als vuistregel hanteren we dat per gebouw 5-10% van het volume moet worden uitgesneden. Op de hoeken van de gebouwen is plek voor een verbijzondering, bijvoorbeeld door afwijkend kleur- of materiaalgebruik, een schuine lijn of een ruimte met een extra hoge plint.
Met 2D houten elementen kunnen eindeloos veel verschillende ruimtes worden geconstrueerd.
Op een kleiner schaalniveau bestaan er verschillen in de manier waarop buitenruimtes worden gerealiseerd. Soms worden de buitenruimtes strikt binnen het bouwvolume gehouden met terugspringende volumes en dakterrassen. Elders worden balkons aan het volume gehangen om op een andere manier een sculpturaal gebouw te maken. Verbijzonderingen binnen deze eenvoudige structuur volgen als losse elementen op of aan het gebouw, hoofdzakelijk als begroeiing, trappen en waterelementen. Deze elementen dragen ook bij aan een zachte overgang tussen publieke ruimte en privé. Spoordok heeft ruimte om te groeien Spoordok wordt mooier door de tijd heen. Planten groeien, materialen verweren en er is ruimte voor bewoners om zelf invulling te geven aan hun leefomgeving met geveltuien, gezamenlijke (binnen)tuinen en (dak) terrassen. De bebouwing is ingetogen maar toch eigen, terwijl de natuur en de mens volop ruimte krijgen om te floreren in het diverse en rijke landschap.
Seriematige houten draagstructuur levert efficiëntie en snelheid op de bouwplaats op. Binnen het stramien zijn zeer diverse woningtypes mogelijk.
Door natuur-inclusief te bouwen wordt de simpele structuur van Spoordok verzacht. Natuur brengt detail en verfijning in de gebouwen en draagt bij aan een gezonde stad. Block Architects - Cité Manifeste
spoordok | stadsterp van de toekomst
90 / 91
Uitgangspunten blokuitwerking De bebouwing in Spoordok is eenvoudig en flexibel, maar is tegelijkertijd de basis voor een prikkelende, diverse en gezonde leefomgeving. Om te garanderen dat deze ambities kunnen worden waargemaakt,
zal een aantal basisprincipes gehanteerd worden voor de verdere uitwerking van Spoordok. Deze generieke basisprincipes zorgen juist voor verschillende specifieke uitwerkingsmogelijkheden.
05
Volgens het STOMP-principe zijn fietsenstallingen goed bereikbaar en bij voorkeur dicht bij de entree gesitueerd. De fietsenstalling is integraal onderdeel van het ontwerp en wordt niet weggestopt in restruimtes.
01
06
02
07
De plinthoogte wordt bepaald op basis van de benodigde voorzieningen en eventuele toekomstige ontwikkelingen. De plinthoogte is 1, 1.5 of 2 maal de standaardverdiepingshoogte.
Delen van de massa worden beperkt uitgesneden. Zo ontstaan sculpturale blokken.
03
De volumes die zijn uitgesneden worden omlijst door kolommen en balken. Zo ontstaat een sculpturaal spel van steretomische en tectonische elementen. Daarnaast zijn de kolommen en balken geschikt voor klimplanten.
04
Eventuele galerijen bevinden zich binnen de contouren van het volume. Zo dragen deze bij aan het sculpturale karakter van het blok.
Bouwen in de terp zorgt voor hoogteverschil. Trappen en luchtbruggen kunnen worden ingezet als verbijzonderingen, die in kleur en materiaal kunnen afwijken van de rest van het blok. Daarnaast zorgt het voor een efficiënte ontsluiting.
Door ruimte te bieden aan natuur zal vegetatie ook dienen als detail en verzachting in de verder eenvoudige blokken met harde lijnen.
08
De architectuur gaat verder de hoek om zodat er binnen de deelgebieden een samenhangend beeld ontstaat.
09
Er is op de hoeken van blokken ruimte voor verbijzondering in functie (dubbele hoogte, entree, winkel) en in vormgeving (uitsnede, afwijkend materiaal- of kleurgebruik, een schuine hoek, afwijkende bouwhoogte).
spoordok | stadsterp van de toekomst
92 / 93
Regels Inpassing blokken op terplandschap De gebouwen voegen zich naar het landschap volgens eenvoudige principes waar bereikbaarheid van de entrees de voornaamste eis is. Soms ontstaan ‘kelders’ onder maaiveld die gebruikt kunnen worden voor functies die weinig daglicht nodig
hebben, zoals bergingen en installatieruimtes. Zo blijven de plinten transparant en levendig. Fietsenstallingen moeten goed bereikbaar en zichtbaar zijn, maar kunnen ook deels in de ‘donkere delen’ van het gebouw worden gepositioneerd.
0 Het gebouw voegt zich naar het landschap volgens onderstaande principes. De entree wordt gepositioneerd op een goed bereikbare plek.
+
0
b
min. 4,5m
Geen keldering. p=0 is niet lager dan laagste punt landschap.
Zone rondom gebouw mag gelijkvloers +worden gemaakt.
0 00
0
00
0
Voorbeeld - De bebouwing kan meebewegen met de terp. Diethelm & Spillman - Sommerhalde Terrace House
0
0
b
00
+
Voorbeeld - Casco’s kunnen zich voegen in het glooiende landschap, zonder dat er binnen het gebouw hoogteverschillen ontstaan. MIX Architects - Mix Paviljoen
++
+
+
0
++
+
0
++ 0
00 + 4,5m min.
+
++ 0
0
+
Bergingen en fietsenstallingen bevinden zich in het donkere deel van het gebouw. De hoofdentree wordt gepositioneerd op een goed bereikbare plek en grenst aan de fietsenstalling.
+
min. 4,5m
Opties
ww
w ww
www w
ww
w
ww
w
w
ww
w
w
min. 4,5m
ww
w ww
ww ww
w www
ww
w ww
w w
w
ww
ww w
w www
wwww
ww
w
w
ww
Meebewegen met talud. De verdiepingshoogte blijft altijd minimaal geschikt voor de specifieke functie (3, 4.5 of 6 m). Voorbeeld - De terp kan plaatselijk afgevlakt worden omwille van de bereikbaarheid. Hermann Rosa - Atelier
w
Zowel op als onder het landschap.
Verhoogd boven maaiveld.
Voorbeeld - De terp kan gebruikt worden voor interessante ontsluitingstypes. Richard Meier - Douglas House ww
ww
w
spoordok | stadsterp van de toekomst
ww
94 / 95
w w
w w
+
+
3.7 Levendige stad Doelgroepen Spoordok biedt ruimte aan een brede doelgroep uit alle lagen van de samenleving. Een grote variatie aan woningtypes in diverse prijscategorieën draagt hieraan bij. In Spoordok staat Mienskip (gemeenschapszin) voorop. Collectiviteit resulteert in gevoel van eigenaarschap en omzien naar elkaar. Activiteit en ontmoeting Het park biedt ruimte aan grote en kleine evenementen, maar ook aan sport en buurtactiviteiten. Hoven zijn besloten en daarmee veilige plekken voor kinderen om te spelen. Zowel op stadsniveau als op buurt- en blokniveau biedt Spoordok ruimte verschillend gebruik en worden ontmoetingen gestimuleerd. Typologieën Spoordok krijgt een heel divers karakter. Het is zowel een woonwijk als een innovatief Distrikt, een bedrijventerrein en nog veel meer. Dit diverse karakter ontstaat door een mix van functies, niet alleen in de gebouwen maar ook in de openbare ruimte. Naast een bijdrage aan de woonopgave versterkt een mix van functies ook de economische structuur en daarmee de brede welvaart van Leeuwarden.
Programma Het grootste deel van het programma in Spoordok is wonen, dit wordt aangevuld met bijvoorbeeld detailhandel, horeca, kantoren, zorg, educatie en maakindustrie. Het type functie moet passen binnen het thema ‘gezonde stad’ en bijdragen aan de positieve gezondheid door (on)bewuste sociale interactie tussen mensen. Het Arcadiapark en Hoven worden voornamelijk woongebied met ondersteunende functies als een supermarkt, buurthuis, kleinschalige horeca en kantoren. Distrikt en Stationskwartier krijgen een iets stedelijker karakter. In Distrikt worden de functies volledig gemengd met in de plint zowel woningen als horeca, winkels, maakindustrie, onderwijs, etc. In Stationskwartier is het programma meer gescheiden met woontorens op een plint die voornamelijk gevuld zal worden met kantoren, zorg, horeca, detailhandel, etc.
spoordok | stadsterp van de toekomst
96 / 97
detailhandel detailhandel
detailhandel horeca
detailhandel
hub makers
horeca horeca
hub makers
horeca sport
horeca cultuur & detailahandel sport
tailahandel zorg
makers
zorg
educatie makers zorg & zorg
zorg
educatie
buurtkamer
buurtkamer
stedelijke pleinen stedelijke pleinen collectieve hoven arcadiapark festivalplein zoeklocatie sportvelden
Het park biedt plek voor stadfestivals. Foodtruckfestival, Utrecht
collectieve hoven arcadiapark festivalplein zoeklocatie sportvelden programma in de plinten
programma in de plinten
Buurtkamers zijn ankerpunten voor ontmoeting. Ontmoetingskamer TU Delft
Beweging en spel komen samen in speeltuinen van Spoordok. Floriade, Almere
spoordok | stadsterp van de toekomst
98 / 99
“Spoordok als groenstedelijke schakel in het publieke ruimtenetwerk van Leeuwarden”
spoordok | stadsterp van de toekomst
102 / 103
projectgrens uitwerking bouwblok wadi systeem van goten dok kade Marshallboulevard wadi-straten Middenpad plateaus bovenpad
spoordok | stadsterp van de toekomst
104 / 105
“Wij zijn ervan overtuigd dat we hier iets moois kunnen realiseren als we samenwerken met eigenaren én luisteren naar de behoeften van de stad. Het proces is daar vanaf het begin op ingericht. De eigenaren zijn actief betrokken en delen deze overtuiging. Focus en heldere communicatie brengen ons gezamenlijk dichterbij de gewenste stip op de horizon. Samen maken we Spoordok!” Renske Keijzer Projectmanager Spoordok gemeente Leeuwarden
spoordok | stadsterp van de toekomst
106 / 107
4 Distrikt
Arcadiapark
Hier zijn de plinten en laagbouw tot maximaal 18 meter massief en stevig. Daarboven zijn de torens juist slank en open.
De gebouwen grenzend aan de zuidzijde van het park zijn een massa met uitsnedes. Een van de vier zijdes is voorzien van een lichte gridmatige structuur.
Hoven Tot 4 of 5 lagen is de bebouwing sculpturaal en stenig. Daarboven is deze licht en slank. Ook in materiaalgebruik
Deelgebieden Wie straks door Spoordok wandelt, ziet een afwisseling van knusse woonstraten en hoogstedelijke pleinen, collectieve hoven en weids, weelderig groen, een buurtwinkel op de hoek en een grote onderwijsinstelling. Binnen het herkenbare eigen karakter van Spoordok ontwikkelt zich een divers woon- en werkmilieu. Zo groeit Spoordok tot een volwaardig stadsdeel voor alle Leeuwarders.
Stationskwartier De plint is open en licht, daarboven is het gebouw een massa met uitsnedes. De materialisatie is neutraal en licht. De bestaande bebouwing is de verbijzondering.
spoordok | stadsterp van de toekomst
108 / 109
Altijd een plek waar je je thuis voelt Op de traditionele terpen woonden mensen in hechte gemeenschappen, maar onze tijd is anders. Iedereen heeft zo zijn eigen wensen en mensen hechten er veel waarde aan om op hun eigen manier invulling te geven aan hun leven en omgeving. Hier past een leefomgeving bij waar je je mee kunt identificeren, omdat je hebt geholpen deze vorm te geven. Participatie is in meer of mindere mate mogelijk in de deelgebieden. Spoordok wordt opgedeeld in vier deelgebieden. Vier eigentijdse woonmilieus die nieuw zijn en soms ook lijken op het huidige Leeuwarden. Samen bieden
ze een variatie aan woonsferen die een brede doelgroep aanspreekt. Verschillende doelgroepen van zowel binnen als buiten Leeuwarden vinden hier een plek om hun bestaan op te bouwen en te genieten van al het moois dat Leeuwarden te bieden heeft. De vier deelgebieden hebben een eigen karakter dat geënt is op de manier waarop de plek een relatie aangaat met het landschap, door de specifieke functiemix en het woningaanbod. Op de volgende pagina’s staan de kernwaarden van de vier deelgebieden Distrikt, Arcadiapark, Hoven en Stationskwartier beschreven.
Distrikt Gemengd en levendig gebied met ruimte voor innovatie.
Arcadiapark Het groene hart van Spoordok.
STATIONSKWARTIER
Hoven Intiem woongebied waar ruimte is voor collectief leven en volop groen.
DISTRIKT
ARCADIAPARK
HOVEN
Stationskwartier Hoge dichtheid rondom pleinen met een grote mix aan functies.
spoordok | stadsterp van de toekomst
110 / 111
4.1 Distrikt Distrikt bevindt zich op het snijvlak van ambacht, innovatie en cultuur Distrikt wordt een iconische plek voor de blauwe economie in Spoordok. Hier verrijst een kenniscentrum voor innovatie op het gebied van gezondheid, water en circulariteit. Distrikt vormt een schakel tussen de huidige bedrijventerreinen aan de westzijde, de rest van Spoordok en het centrum van Leeuwarden aan de oostzijde. Het schaalverschil wordt opgelost in de korrelgrootte van de bouwblokken. Er is ruimte voor instellingen van verschillende groottes, zoals onderwijs, een meubelmaker of een expositieruimte, passend bij de diversiteit van het gebied.
Hier zijn de plinten en laagbouw tot maximaal 18 meter massief en stevig. Daarboven zijn de torens juist slank en open.
De gedachte achter de terp is in Distrikt sterk voelbaar. Distrikt wordt gekenmerkt door de ruimte die wordt geboden aan de toekomst. Het is bij uitstek een deelgebied dat met verschillende ontwikkelingen kan meebewegen. Flexibiliteit is ingebouwd in de volumes door circulair en toekomst bestendig te ontwikkelen en bouwen. In Distrikt bewegen we mee met de veranderingen in de tijd. Zo is Spoordok ook in 2050 grensverleggend. Er is ruimte voor ontmoeting, wat bijdraagt aan de gezondheid van mensen, maar ook aan de economische structuurversterking door creatie en innovatie. Water- en energiesystemen zijn bewust zichtbaar gemaakt om innovatieve ontwikkelingen aan de buitenwereld te kunnen tonen. Distrikt is een showtuin en magneet voor zakelijk toerisme en nieuwe handel. Door de positionering van de gebouwen ontstaan er verschillende milieus; van levendig plein tot rustige woonstraat.
De architectuur van het distrikt bestaat uit een lijnenspel bovenop een solide plint. Koschuch - Waalkwartier Toren
spoordok | stadsterp van de toekomst
112 / 113
Robuust landschap
Slimme systemen
Flexibele casco’s
Levendige stad
In Distrikt maakt het landschap een forse sprong in hoogte van terp naar dok. Door deze hoogteverschillen zijn trappen en waterstromen kenmerkend voor dit deelgebied. Het groen op maaiveld accentueert de verschillende zichtlijnen tussen de bouwblokken. Je blik wordt geleid naar het hart van Distrikt richting het weidse park. De relatie tussen Distrikt en Arcadiapark is maximaal. Het weelderige groen van de terp maakt een zachte landing op het rationeel vormgegeven Distrikt.
In Distrikt ontstaat er door de hoogte verschillen tussen de terp en het dok een kans om water zichtbaar te maken met bovengrondse afvoer. Water in verschillende vormen is altijd nabij. Van de Harlingervaart tot kunst en fonteinen en bebouwing op palen boven het water. Hemelwater wordt opgevangen op retentiedaken en wordt via bovengrondse afvoer gedoseerd afgegeven richting de Watermakerij, een markant gebouw dat als landmark dient in Spoordok. De bestrating krijgt bijzondere aandacht. Er worden diverse materialen gebruikt en er is ruimte voor experiment met biobased bestrating. Fietsenbergingen bevinden zich in het hart van de gebouwen en ook in de openbare ruimte is fietsparkeren mogelijk.
In Distrikt staan voornamelijk samen gestelde blokken, bestaande uit een laagbouw- en een hoogbouwdeel. De laagbouw is qua uitstraling een sculpturale massa, terwijl de hoogbouw juist een licht lijnenspel is. Binnen de massa wordt flexibiliteit gezocht in ruimtegebruik om in te kunnen spelen op de gevarieerde huidige én toekomstige woningvraag. Balkons bevinden zich binnen het hoofdvolume dat wordt gevormd door het lijnenspel. De plinten van de gebouwen zijn ruim opgezet, zodat ze verschillende functies kunnen huisvesten.
Distrikt is een heel gemengd deel gebied. In de plinten van gebouwen komen vooral onderwijs, maakbedrijven en andere voorzieningen. De meeste woningen bevinden zich in de hoogbouw. Verderaf van de Marshall boulevard bevinden zich ook grond gebonden woningen volgens het principe van ‘low rise-high density’ waarin plek is voor de maakindustrie en woon-werkwoningen. Omdat het stedelijk is, dienen de daken als groene collectieve tuinen worden ingericht, als logische verbinding met het (platte) land met ruimte voor ontspanning en voedselproductie.
spoordok | stadsterp van de toekomst
114 / 115
0m .4 x a m
ma x. 7 0m
Terp Distrikt en dok Distrikt Binnen Distrikt zijn er twee kenmerkende landschapstypes die voortkomen uit de relatie met de terp. Aan de zuidzijde (terp Distrikt) is de terp nog steil waardoor een heuvellandschap ontstaat dat een dominante rol speelt in de beleving. Hier oogt het heel groen. De beplantingstypes passen bij hogere en drogere zandgronden. Er ontspringen
stroompjes die uitkomen in het lager gelegen deel aan de noordzijde (dok Distrikt). Hier is het landschap vlakker en ook steniger, zodat de openbare ruimte meer bruikbaar is als plein. In dit lager gelegen deel stroomt water via goten naar verschillende verzamelpunten, zoals het natuurlijk zwemwater en de Watermakerij.
0m .4 ax m max. 70m
Schematische weergave van de bouwenvelop
In Distrikt wordt gewoond op, aan en met het water. BIG & Barcode - Sluishuis
Water is altijd nabij. In de bouwblokken is volop ruimte voor onderwijs, sport, en andere grootschalige voorzieningen. XDGA - Melopee School
Dok - In het vlakkere gedeelte van het Distrikt, het dok, is er meer mogelijkheid voor publieke functies. KCAP - Europaallee
Terp - De terp kan aanleiding geven voor hoogteverspringing in de bebouwing. I/O Architects - Boyana 49
spoordok | stadsterp van de toekomst
116 / 117
Watermakerij Op de kop van Distrikt bevindt zich de Watermakerij. Dit markante gebouw dient als landmark in Spoordok. Het bevindt zich symbolisch op een laag punt aan de Harlingervaart, een plek waar water zich verzamelt en gebruikt kan worden. De Watermakerij is een fysiek platform waar onderwijsinstellingen, startups, bedrijven en burgers kunnen profiteren van elkaars kennis op het gebied van water en voedsel. Hiermee draagt de Watermakerij bij aan samenhang, participatie en kennisdeling en voorziet in de regionale en landelijke vraag naar kennis, innovatie en werkkracht op dit belangrijke onderwerp.
Door voort te bouwen op de bestaande structuur van water- en duurzaamheidskennis in Leeuwarden ontstaan hier nieuwe samenwerkingen rondom de blauwe economie in bredere zin. Er kan gepionierd worden door jong en oud talent, bedrijven kunnen nieuw opgedane kennis toepassen en in de markt brengen en burgers worden betrokken door middel van tentoonstellingen en workshops. Er wordt zichtbaar gemaakt wat er speelt op het gebied van water en zowel beproefde als nieuwe technieken worden hier toegelicht. Volgens het principe van nabijheid en ontmoeting kan hier de toekomst op het gebied van water letterlijk ontspringen.
waterwoontoren
wateropslag waterinnovatiecentrum
watereducatie zwemwater
waterzuivering
watertappunt De Watermakerij is een centrum voor waterkennis. Hier werken verschillende organisaties samen en worden innovaties tentoongesteld aan de stad.
De watermakerij is een iconisch gebouw met woon-, werk- en educatiefunctie. Fenix I, Rotterdam
Tijdelijke programmering, testing, expositie, evenementen voor waterbewustzijn en waterkennis. Waterpaviljoen, Wildeburg festival
Impressie De Watermakerij
spoordok | stadsterp van de toekomst
118 / 119
Waar het maaiveld stedelijk is, zijn de daken juist volop groen. Klimplanten vergroenen ook het gebouw. Studer Primas - Zwicky Süd
Het omliggende landschap maakt een harde landing op de stedelijke pleinen van het distrikt. Klimduin, Schoorl
spoordok | stadsterp van de toekomst
120 / 121
“Distrikt, een gebied met stevige stadsblokken, stegen en groene pleinen”
Impressie Distrikt
4.2 Arcadiapark In Arcadiapark bepaalt de natuur het beeld In Arcadiapark is de bebouwing meer bescheiden. Het is een deelgebied waar het landschap de overhand heeft, gekenmerkt door lange zichtlijnen, weelderige natuur en ruimte voor recreatie. In Arcadiapark is ruimte voor evenementen, voor natuurlijk zwemwater en een paviljoen. Door middel van uitlopers in het groen zoekt Arcadiapark de relatie met Distrikt, Hoven en Stations kwartier. In het park is de natuur de
De gebouwen grenzend aan de zuidzijde van het park zijn een massa met uitsnedes. Een van de vier zijdes is voorzien van een lichte gridmatige structuur.
De bebouwing vormt een neutrale begrenzing van het weelderige park. Harquitectes - Social housing 1737
belangrijkste beeldbepaler. Hier zorgt een regenbui voor zichtbare veranderingen in het landschap, stroompjes zetten aan en wadi’s vullen zich met water. De geluiden die je hoort zijn van vogels, wind die door de bomen waait en sporadisch van recreërende mensen. De functie van Arcadiapark is breder dan Spoordok. Door goede verbindingen te leggen met de rest van Leeuwarden wordt het een meerwaarde voor de hele stad, zowel voor mens als dier.
Hoogteverschillen en groen zorgen voor een zachte overgang tussen publiek en privé. Stekke + Fraas - Brutopia
spoordok | stadsterp van de toekomst
124 / 125
Robuust landschap
Slimme systemen
Flexibele casco’s
Levendige stad
Het landschap is glooiend met droge en drassige stukken. Vanaf het hoogste punt van de terp beginnen kleine waterstroompjes die via natuurlijke filters uitmonden in het lager gelegen natuurzwemwater aan de noordzijde. De natuur krijgt de ruimte en de tijd om te groeien en te floreren. Hierdoor ontstaat een divers landschap, met ruimte en geborgenheid, met zonen schaduwplekken en met rust en reuring. Er is een tweedeling in natuur. De natuur aan de noordzijde vraagt wat meer onderhoud en de natuur aan de zuidzijde kan meer op eigen wijze groeien en floreren. Op die manier biedt het park een thuis voor verschillende plant- en diersoorten.
Het park is het groene hart van Spoordok. Bewoners komen hier in contact met de natuur en met elkaar waardoor het een belangrijke bijdrage levert aan de gezonde stad. Arcadiapark is deels een dak voor de parkeerhub. Op deze manier blijven auto’s in Spoordok uit het straatbeeld. Wel zijn er in de heuvel enkele entrees naar de hub uitgesneden.
De gebouwen aan de rand van het park staan fier in het groen. De overgang tussen publiek en privé wordt vormgegeven met begroeiing en water, maar ook door een Delftse stoep die ruimte biedt voor bewoners om hun directe woonomgeving toe te eigenen en vorm te geven. Binnen de gebouwen wordt flexibiliteit gezocht in ruimtegebruik om in te kunnen spelen op de gevarieerde huidige én toekomstige vraag. Op gebouwniveau heeft het grid een dubbelfunctie als hemelwaterafvoer die uitmondt in een wadi of vijver. Dit waterlichaam dient tegelijk als zachte grens tussen openbaar en privé. Zo wordt water een beeldbepalende vormgever van het landschap.
Arcadiapark is bij uitstek een plek waar alles kan gebeuren. Er is onbestemde ruimte waardoor mensen en organisaties het park door het jaar heen op verschillende manieren kunnen gebruiken. In het hart van het park wordt een plateau aangelegd dat gebruikt kan worden voor klein schalige festivals. Het Arcadiapark zal een aantrekkingskracht hebben op de gehele stad en functioneert daarmee als ontmoetingsplek.
spoordok | stadsterp van de toekomst
126 / 127
0m .3 ax m
0m .3 ax m
Schematische weergave van de bouwenvelop
In het park zijn ruimtes om beschut te zitten, maar ook om op een open veld van de zon te genieten. Hierdoor kunnen mensen zelf invulling geven aan de manier waarop ze het park gebruiken.
Groen en water hebben de overhand in het Arcadiapark. Er is ruimte voor de natuur om te floreren, maar ook voor mensen om te recreëren. Natuurzwembad Boekenberg
spoordok | stadsterp van de toekomst
128 / 129
“Arcadiapark met de Watermakerij is dé centrale ontmoetingsplek, daar waar de terp het dok raakt”
Impressie Arcadiapark
4.3 Hoven Hoven is een rustig deelgebied, midden in de reuring Het middenpad voert door Hoven langs een serie van groene collectieve binnentuinen. In de wadistraten is er juist doorzicht richting de Harlingervaart, zodat ook in Hoven het water altijd nabij is. De collectieve binnentuinen vormen een extra overgang tussen publiek en privé. Er is ruimte om collectief leven te laten ontstaan, bijvoorbeeld door gemeen schapsruimtes en een gedeelde tuin of werkplaats. Hoven is naar binnen gekeerd, maar voor bewoners en buurtkenners zijn er verborgen routes door het groen van de
Tot 4 of 5 lagen is de bebouwing sculpturaal en stenig. Daarboven is deze licht en slank. Ook in materiaalgebruik.
Het hart van het hof is volop groen. Hier is ruimte voor een collectieve (moes)tuin. Beheer van de tuin draagt ook bij aan het gemeenschapsgevoel. Korth Thielens - Spaarndammerhart
binnentuinen. Op de daken is plek voor energieopwekking gemengd met groen en plekken om te zitten. Natuur en stad zijn hier in balans; beide krijgen plek om zich te manifesteren. Het woonprogramma in Hoven is dominant, ook op maaiveld, waardoor er ruimte is voor intimiteit en laagdrempelig contact. Dit wordt aangevuld met diverse buurtfuncties die vrij in te vullen zijn per woonblok. Denk aan een kinderdagverblijf, zorgfunctie, basisschool, (mini)supermarkt, buurthuiskamer of andere collectieve voorzieningen.
Trappen en luchtbruggen verbinden de hoger gelegen woningen met het binnenhof. Édouard Francois - Eden Bio
spoordok | stadsterp van de toekomst
132 / 133
Robuust landschap
Slimme systemen
Flexibele casco’s
Levendige stad
Hoven is gevuld met beheerde en wilde natuur. De structuur wordt aangebracht door heggen. Hiertussen is ruimte voor een eigen invulling van bewoners. Dit maakt de natuur in Hoven zeer divers, omdat de verschillende tuinen vol zullen staan met allerlei plantensoorten en bomen die in de volle grond kunnen wortelen. Gebouwgebonden groen is er vooral in de vorm van klimplanten op blinde gevels. De straten zijn grotendeels onverhard waardoor ook hier ruimte is voor bomen en weelderig groen. Gemeenschappelijke pluktuinen en groentetuinen dragen bij aan de gezonde stad.
Wateropvang bevindt zich aan de binnenzijde van Hoven, ingericht met wadi’s en vijvers. Sporadisch stroomt het water met behulp van het hoogteverschil gedoseerd en zichtbaar richting de straten. De gebouwgebonden hemelwaterafvoeren krijgen speciale aandacht in het ontwerp en vormen een verbijzondering in de eenvoudige architectuur. Fietsenbergingen bevinden zich in de delen van de gebouwen die onder het talud van de terp liggen. Altijd zijn deze fietsenbergingen zonder hoogteverschillen toegankelijk vanaf maaiveld.
Hoven wordt gekenmerkt door hoogteverschillen. In combinatie met luchtbruggen en trappen worden hoger gelegen woningen ontsloten. Binnen de gebouwen wordt flexibiliteit gezocht in ruimtegebruik om in te kunnen spelen op de gevarieerde huidige én toekomstige vraag. De bebouwing vormt zich dusdanig dat er een maximaal aantal grondgebonden woningen met privétuin ontstaan. De blokken in Hoven zijn eenvoudig en sculpturaal van aard. Ieder hof heeft eenduidige materialisering en ritmiek. De overgang van publiek naar privé is geleidelijk: van Marshallboulevard naar rustige groene straat, naar collectief hof, naar tuin, naar voordeur. Door de hoogteverschillen kunnen blokken entrees op diverse hoogtes hebben. Trappetjes aan straten zorgen voor verbinding van gebouw met buitenruimte en dienen als zitje.
In Hoven wordt hoofdzakelijk gewoond. Er zijn grondgebonden woningen met tuin, vooral voor gezinnen, en er zijn maisonnettes en appartementen. De bewoners kijken allemaal uit op de collectieve groene binnenhoven waar ze samen kunnen komen. Langs het middenpad is potentie voor gedeelde voorzieningen zoals een werkplaats of een buurtkamer. In de plinten is hier en daar ruimte voor andere functies die de woonfunctie ondersteunen.
spoordok | stadsterp van de toekomst
134 / 135
ac macent x. 7 0m
ma x. 2 4m
Schematische weergave van de bouwenvelop
Tuinen zijn voorzien van heggen die de overgang tussen openbaar en privé verzachten. KCAP - GWL-Terrein
In het hof is ruimte voor collectief leven. Er kunnen kleine evenementen worden gehouden, of bewoners kunnen simpelweg samen eten. In de hoven kennen de buren elkaar. Esch & Sintzel - Maiengasse
spoordok | stadsterp van de toekomst
136 / 137
“Hoven met stedelijke woonblokken in de terp, stegen en groene binnentuinen”
Impressie Hoven
4.4 Stationskwartier Stationskwartier is levendig en hoogstedelijk Stationskwartier ligt aan de oostzijde en vormt daarmee de natuurlijke verbinding tussen Spoordok en het stadscentrum. Hierdoor kan Stationskwartier ruimte bieden voor een versterking van het MKB- ecosysteem. Er is ruimte voor de maakindustrie en voor (kantoor)werkplekken, maar ook om te wonen. In de gebouwen zit een hoge mate van flexibiliteit om cultuur verandering te faciliteren. In dit levendige, hoogstedelijke deelgebied is het programma
De plint is open en licht, daarboven is het gebouw een massa met uitsnedes. De materialisatie is neutraal en licht. De bestaande bebouwing is de verbijzondering.
Bomen in het hart van het plein voor schaduw en verkoeling. Onder de boomspiegel is ruimte voor wateropvang. Novartis Campus, Basel
gemixt en wordt flink verdicht als aanvulling op de binnenstad. Stationskwartier bestaat uit een serie van pleinen die flexibel in gebruik zijn. De pleinen worden begrensd door bebouwing met een levendige plint. Op de hogere verdiepingen wordt gewoond en gewerkt. Een deel van de bestaande bebouwing blijft gehandhaafd en staat als blikvanger op het plein. Binnen dit stedelijke beeld voegt de natuur zich volgens de rationele principes van de architectuur.
Aan de randen van de pleinen is ruimte voor activiteiten. Plinten met winkels, horeca, maakbedrijven en kantoren zijn goed zichtbaar. Op de hogere verdiepingen bevinden zich woningen en kantoren. Mehr als Wohnen, Zürich
spoordok | stadsterp van de toekomst
140 / 141
Robuust landschap
Slimme systemen
Flexibele casco’s
Levendige stad
In Stationskwartier zijn pleinen met aangewezen plekken voor natuurlijk landschap het uitgangspunt. De laatste uitlopers van de terp lopen tot Stationskwartier. Vanuit de voetgangersbrug komt het landschap via een flauwe helling naar beneden om uit te komen op een van de pleinen. Het groen in Stationskwartier is stedelijk van aard. Op het hart van de pleinen staan bomen rationeel in een grid opgesteld voor de nodige schaduw en verkoeling. Hierdoor blijven de randen van het plein vrij, zodat eventuele maakindustrie goed zichtbaar is. Vanwege het stedelijke karakter op maaiveld is er juist op de daken extra ruimte voor groen. De lager gelegen daken dienen als daktuin en als collectieve buitenruimte.
Water wordt opgevangen op retentie daken en via bovengrondse afvoer gedoseerd afgegeven richting het hart van het plein. Onder de bomen liggen infiltratiekratten die ook in geval van een hevige regenbui voldoende capaciteit bieden. Water is ook entertainment in de vorm van waterspuiters, een kunstwerk of fontein. De hoger gelegen daken worden gebruikt voor energieopwekking. Fietsenstallingen bevinden zich nabij de hoofdentree, verspreid over de plint, zodat er voldoende ruimte overblijft voor zichtfuncties.
De bestaande bebouwing heeft een prominente positie in de pleinenwereld van Stationskwartier. De nieuwbouw bestaat uit interessant getrapte volumes, maar met een ingetogen architectuur van lichte materialen en veel transparantie. De volumes worden naar boven toe ranker waardoor er volop licht op de pleinen valt. Binnen de gebouwen wordt flexibiliteit gezocht in ruimtegebruik om in te kunnen spelen op de gevarieerde huidige én toekomstige vraag. Buitenruimtes bevinden zich grotendeels binnen de contouren van het gebouw, aangevuld door balkons.
Stationskwartier is een sterk gemengd gebied. In de extra hoge plint (2x4,5m) is ruimte voor zichtfuncties zoals winkels, horeca, kantoren en maakindustrie. Hierboven is volop ruimte voor woningen en eventueel kantoren of een hotel. Binnen Stations kwartier ontstaan verschillende woonsferen, gericht op de levendige pleinen of juist op de rust en weidsheid van het water van de Harlingervaart.
spoordok | stadsterp van de toekomst
142 / 143
ac macent x. 4 6m ac macent x. 4 0m
ma x. 2 5m
max. 2 5m
Schematische weergave van de bouwenvelop
In het hoogstedelijke Stationskwartier worden door middel van terugliggende volumes de buitenruimtes gerealiseerd op dakterrassen. Studio Ninedots - De Jakoba
In het Stationskwartier komen oud en nieuw samen. De architectuur van de nieuwbouw is ingetogen en ondergeschikt aan de bestaande bebouwing. Mecanoo - Kampus
spoordok | stadsterp van de toekomst
144 / 145
“Stationskwartier met bedrijvigheid en groene levendige pleinen”
Impressie Stationskwartier
“De potentie van het gebied grijpen we met beide handen aan om te laten zien dat we als Friese hoofdstad vooroplopen op de thema’s duurzaamheid en klimaatadaptatie. Daarbij kunnen we met de realisatie van zo’n 2.000 woningen een bijdrage leveren aan de landelijke woningbouwopgave.” Hein de Haan Wethouder wonen en gebiedsontwikkeling gemeente Leeuwarden
spoordok | stadsterp van de toekomst
148 / 149
5
Fasering en ontwikkelstrategie Spoordok wordt een gemengd nieuw stadsdeel met een stapeling van diverse functies en voorzieningen en veel ruimte voor landschap. De omvang van het programma is groot en samen met de versnipperde eigendomssituatie in het gebied maakt dat de realisatie van Spoordok complex. In dit hoofdstuk lichten we toe met welke ontwikkelstrategie de bouw van Spoordok tot stand komt. Faseringskaarten geven duidelijkheid over de volgorde van realisatie en opeenvolging van tijdelijke initiatieven.
spoordok | stadsterp van de toekomst
150 / 151
5.1 Ontwikkelstrategie De ontwikkelstrategie beschrijft hoe we het plan vertalen naar realisatie. Het antwoord is even complex als simpel. Samen! In het ontwikkelgebied zijn verschillende grondeigenaren. De gemeente is eigenaar van het openbare gebied. De andere gronden en gebouwen zijn in handen van diverse partijen. Deze partijen kunnen we categoriseren in 3 typen eigenaren. 1. P rofessionele vastgoedpartijen, zoals ontwikkelaars en beleggers. Deze partijen hebben als bedrijfsdoelstelling om de huidige eigendommen te herontwikkelen en daarmee waarde te creëren. In de meeste gevallen gaat dit over herontwikkeling van het bestaande vastgoed en/of braakliggende terrein naar woningbouw. Deze partijen hebben ervaring met gebiedsontwikkeling. 2. S emipublieke partijen die gebonden zijn aan het openbaar vervoer. Zij zijn eigenaar van de gronden of gebouwen die er zijn voor hun bedrijfsdoelstelling: het verzorgen van openbaar vervoer. 3. L okale eigenaren en beleggers van bestaand vastgoed. Vaak zijn dit eigenaren die vastgoed bezitten met als enige doelstelling: huren of verhuren. Voor deze partijen is continuïteit van het bedrijfsproces het belangrijkste.
Ieder voor zich is onmogelijk en onwenselijk Om tot ontwikkeling van het gebied Spoordok te komen moet goed worden samengewerkt tussen de verschillende eigenaren en partijen. Het is onmogelijk en onwenselijk om tot een succesvolle ontwikkeling te komen als iedere partij alleen op haar eigendom ontwikkelt. Onmogelijk omdat het financieel en qua procedure onwenselijk dan wel niet haalbaar is. Immers, aparte procedures hebben effect op de omgeving en de andere eigenaren. Onwenselijk omdat het niet leidt tot het beste integrale plan op gebiedsniveau. Collectief in plaats van fragmentarisch Samen kunnen we collectieve zaken als parkeren, groen en water krachtiger op gebiedsniveau oplossen dan dat ieder element fragmentarisch binnen de individuele en strikte kadastrale kaders ingevuld wordt. Een voorbeeld van gezamenlijk meer bereiken laat de afbeelding zien waar gekozen wordt voor een gezamenlijke parkeeroplossing in plaats van parkeren onder de appartementen. Door parkeren samen op te lossen maken
“Samen is de sleutel tot succes” spoordok | stadsterp van de toekomst
152 / 153
de eigenaren minder kosten. Hierdoor worden de woningen financieel beter bereikbaar voor de huurders en kopers. Deze oplossing leidt ook tot een ander woonmilieu. Doordat je loopt van je auto naar je woning ontstaat er meer beweging in het gebied. Dat draagt bij aan levendigheid en een veiliger gevoel. Samen Spoordok maken Het idee om gezamenlijk onderdelen van het plan op te pakken komt voort uit het idee ‘Samen Spoordok maken’ en noemen we het ‘Leeuwarder Samenwerkingsmodel’. Dat model gaat uit van ‘samen uit, samen thuis’. De lasten en lusten van de gebieds ontwikkeling worden samen gedragen. Dit betekent dat de eigenaar van een perceel dat in de toekomst minder waard is (bijvoorbeeld het park), financieel wordt gecompenseerd door een bijdrage van de eigenaar met een perceel waar een grote waarde wordt toegevoegd (bijvoorbeeld woontoren). Dit is alleen haalbaar als er sprake is van samenwerking. Om de onderhandelingen met de huidige eigenaren te borgen en speculatie tegen te gaan heeft de gemeente de Wet voorkeursrecht gemeenten toegepast. Dit biedt eigenaren en de gemeente de mogelijkheid om op een goede manier met elkaar in gesprek te blijven.
Samenwerken vormgeven De gemeente gaat de komende tijd de samenwerkingsvorm met de eigenaren verder invullen. Daarbij stuurt ze op de volgende drie uitgangspunten: 1. Integrale realisatie van Spoordok. Afhankelijk van de marktomstandigheden neemt dit tot 2040 in beslag. De eerste fase telt 530 woningen waarvan 2/3 in de categorie ‘betaalbaar’. De bouw staat gepland voor eind 2027. De bouw van de laatste woningen moet in 2030 gestart zijn. 2. Gerelateerd aan voorgaand punt zal een omgevingsplan gereed moeten zijn en moet er een overeenkomst zijn met de grondeigenaren voor de 1e fase. Dit zal in 2026 gereed zijn. 3. Starten met een eerste samenhangende ontwikkelfase. Deze fase sluit qua voorwaarden aan bij de versnellingsgelden van het Rijk. De versnellingsgelden betreffen een subsidie bedoeld om grote maatregelen te bekostigen die noodzakelijk zijn om de ontwikkeling van woningbouw op gang te brengen. De subsidie helpt in de financiering van het eerste deel van de mobiliteitshub.
In het ontwikkelproces lopen de eigenaren en de gemeente samen op via de Businessclub. De businessclub heeft uitgesproken dat het voorliggende plan op alle niveaus realistisch is. Natuurlijk moet er nog veel uitgewerkt worden voordat we aan daadwerkelijke realisatie toekomen. Duidelijk is dat de belangen tussen de drie categorieën eigenaren verschillend zijn. Niet alleen qua drijfveer maar ook in de tijd. Sommige eigenaren kunnen en willen direct starten met herontwikkeling, anderen pas op termijn.
spoordok | stadsterp van de toekomst
154 / 155
5.2 Gefaseerde
ontwikkeling Spoordok is niet in een dag gebouwd. Over de komende jaren zal stap voor stap het hele gebied transformeren van bedrijventerrein naar nieuwe stadswijk. Spoordok is in de huidige situatie versnipperd in veel verschillende eigendommen. Elk op hun eigen tijd zullen de eigendommen klaar zijn voor transformatie. De precieze fasering van Spoordok kan daardoor verschillende vormen aannemen. We zien in ieder geval drie hoofdfasen waarin Spoordok wordt ontwikkeld. 2024 tot afronding Op diverse locaties in Spoordok is al gestart met de ontwikkeling. De oude Jumbo is gesloopt en op het voormalige Brada-terrein, dat straks deelgebied Distrikt is, zijn tijdelijke
woningen geplaatst en wordt een flinke vergroening doorgevoerd. Daarnaast is er tijdens de gebiedsontwikkeling/bouw ruimte voor tijdelijke inrichting en evenementen.
spoordok | stadsterp van de toekomst
156 / 157
2.
FASE 1.
Fase 1
2027 tot 2031 In deze fase worden minimaal 530 woningen en een deel van de mobiliteitshub gebouwd. Deze fase heeft als onderdeel van de landelijke ‘versnellingsopgave woningbouw’ subsidie ontvangen om de bouw van FASE 2. de mobiliteitshub mogelijk FASEte1.maken.
Fase 2 2031 en verder In fase 2 volgt de rest van Spoordok, naar gelang de eigendommen klaar zijn voor transformatie.
FASE 3.
FASE 2.
COLOFON
FASE 1.
Fase 3
Ontwikkelkader | Spoordok, Stadsterp van de toekomst in opdracht van Gemeente Leeuwarden
Fase 3 is de doorkijkfase waarbij het deel van de Zwette, dat ten westen van Spoordok ligt mogelijk aan haar transformatie zal beginnen.
ZUS [Zones Urbaines Sensibles] Elma van Boxel en Kristian Koreman met Pim Heikoop, Kinga Bachem, Juul Heuvelmans, Dellaram Rajabpour Vakwerk Architecten Francesco Veenstra, Thomas van den Berghe, Gawein Verbiest, Gwendolyn Huisman, Mia Barnard, Francesco Ferraro, Roman Weber, Patrycja Ziemienowicz
Fasering in drie delen
REBEL Rob van Kalmthout, Mark Vrijhoeven, Steven Hamming
FASE 1. FASE 2.
Bij het opstellen van het Ontwikkelkader is ernaar gestreefd de bronvermelding van rechthebbenden met betrekking tot de beelden zorgvuldig op te nemen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog bij de gemeente Leeuwarden melden.
FASE 3.
Schiekade189, unit 303 3013 BR Rotterdam +31 102339409 office@zus.cc | www.zus.cc © ZUS 2024
spoordok | stadsterp van de toekomst
158 / 159