Ontwikkelkader Spoordok
Tekst van het document
Concept Ontwikkelkader | versie 10-9-2024
spoordokgebied
Voorwoord Door de unieke ligging vlak bij de binnenstad en naast het spoor is Spoordok van toegevoegde waarde voor Leeuwarden én draagt de ontwikkeling regionaal bij aan de landelijke woningbouwopgave. De potentie van het gebied grijpen we met beide handen aan om te laten zien dat we als Friese hoofdstad vooroplopen op de thema’s duurzaamheid en klimaatadaptatie. Wat ik mooi vind aan Spoordok is dat we het gebied positioneren als ‘stadsterp van de toekomst’. In die woorden zijn het heden en verleden van Leeuwarden verweven. Waar de terpen ons vroeger hielpen om te vechten tegen het water is de terp nu onderdeel van een aantrekkelijk, levendig stuk nieuwe stad waar water en natuur een hoofdrol hebben. Spoordok is verbindend, eigen en grensverleggend. Gelegen tussen stad en Fries landschap, architectuur die echt bij deze plek hoort én klimaatadaptief op het hoogste niveau. Zo verlaat geen druppel water Spoordok en bouwen we volledig biobased. Onze Friese boeren telen de gewassen waarmee we hier kunnen bouwen. Nu nog innovatief, maar ik verwacht dat dit straks de norm is.
nog hoger kunnen leggen. Ik geloof echt dat ‘samen’ de sleutel tot succes is. Geen losse projecten, maar een integrale, innovatieve gebiedsontwikkeling waarmee we als stad een voorbeeld zijn voor nationale en internationale gebiedsontwikkelingen. Leeuwarden heeft een flinke ontwikkeling doorgemaakt en heeft de ambitie om dat door te zetten. Met de Gebiedsvisie voor Spoordok is een nieuwe stip op de horizon gezet voor toekomstig Leeuwarden. Dit Ontwikkelkader is weer een grote sprong voorwaarts om dit versteende deel van de stad te transformeren tot een aantrekkelijke, groene, waterrijke en levendige stadswijk. Een nieuw stuk stad waar je niet alleen fantastisch kunt wonen en werken, maar waar ook volop ruimte is om te recreëren, ontmoeten en ontspannen. Hein de Haan Wethouder Ruimtelijke Ordening
Om onze ambities waar te maken werken we alleen maar samen met de besten in hun vak. Partijen met wie we samen de lat
spoordok | stadsterp van de toekomst
4 /5
Inhoud 1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5
Inleiding Opgaven Ambitie Spoordok 2050 Gezonde Stad Proces en participatie Leeuwarden als water- en terpenstad
10 12 22 24 28 34
2 2.1 2.2 2.3
Concept & pijlers Stadsterp van de toekomst Lessen van de terp Vier pijlers
42 44 46 50
3 Ontwerp 56 3.1 Hoofdstructuur 58 3.2 Stadswijk tussen dok, terp en station 60 3.3 Gelaagde opbouw 64 3.4 Robuust landschap 68 3.5 Slimme systemen 72 3.6 Flexibele casco’s 82 3.7 Levendige stad 96 Essentiekaart102 Voorbeelduitwerking104 4 4.1 4.2 4.3 4.4
Deelgebieden Distrikt Arcadiapark Hoven Stationskwartier
108 112 124 132 140
5 Fasering en ontwikkelstrategie 5.1 Ontwikkelstrategie 5.2 Gefaseerde ontwikkeling
spoordok | stadsterp van de toekomst
150 152 156
6 /7
GEBIEDSVISIE
OMGEVINGSVISIE GEMEENTE LEEUWARDEN P ROEFSTAD
LEEUWAR DEN
P ROEFSTAD
LEEUWAR DEN
P ROEFSTAD
LEEUWAR DEN
VER B I N DEN D
LEEUWAR DEN
VER B I N DEN D
LEEUWAR DEN
VER B I N DEN D
LEEUWAR DEN
EIGENTI J DS
LEEUWAR DEN
EIGENTI J DS
LEEUWAR DEN
EIGENTI J DS
LEEUWAR DEN
VERGROENEN VERBINDEN VERWAARDEN GR ENSVER LEGGEN D
LEEUWAR DEN
GR ENSVER LEGGEN D
LEEUWAR DEN
GR ENSVER LEGGEN D
LEEUWAR DEN
1
OMGEVINGSVISIE 2021
GEBIEDSVISIE 2021
Leeswijzer Het proces om tot de transformatie van Spoorzone Leeuwarden te komen is in 2020 gestart met het maken van de Omgevingsvisie voor de gemeente Leeuwarden en de Gebiedsvisie ‘Grensverleggend Spoordok’. De Gebiedsvisie is een specifieke uitwerking van het plangebied Spoordok en volgt de lijn van ambities en kaders uit de Omgevingsvisie. In 2021 werden beide documenten door de gemeenteraad vastgesteld waarmee ze sturend zijn voor dit Ontwikkelkader. Dit Ontwikkelkader, dat als Programma onder de Omgevingswet wordt vastgesteld, geldt als basis voor het hierna op te stellen Stedenbouwkundig Raamwerk. Daarna volgt het juridisch planologisch kader. Het ‘Ontwikkelkader Spoordok - stadsterp van de toekomst’ start met de inleiding waarin de opgaven en ambities voor Leeuwarden als geheel beschreven staan. Hieruit volgen specifieke ambities voor Spoordok. In hoofdstuk 2 introduceren we het concept van de ‘stadsterp van de toekomst’ met hieraan gekoppeld de ontwikkelpijlers. In hoofdstuk 3 worden deze verder uitgewerkt met een toelichting op elke ontwerplaag. In hoofdstuk 4 is per deelgebied gevisualiseerd hoe het plan in elkaar zit. In hoofdstuk 5 geven we een toelichting op de fasering en de ontwikkel strategie, waarna hoofdstuk 6 tot slot uitleg geeft over de zonering en invloedsferen.
ONTWIKKELKADER 2024
STEDENBOUWKUNDIG RAAMWERK 2025
spoordok | stadsterp van de toekomst
8 /9
1 Inleiding Leeuwarden heeft de afgelopen decennia haar vleugels uitgeslagen. De stad is gegroeid in omvang, de aandacht voor onderwijs en innovatie werpt zijn vruchten af en er is fors geïnvesteerd in de infrastructuur en de binnenstad. Leeuwarden Culturele Hoofdstad 2018 en Bosk in 2022 zijn representatief voor de energie (en trots!) die in de stad voelbaar is. Leeuwarden heeft een flinke ontwikkeling doorgemaakt, kijkt naar voren en wil de energie en verbondenheid doorzetten en vasthouden. Met de ontwikkeling van Spoordok richt Leeuwarden haar blik op 2050. De stad blijft groeien en de toekomst staat in het teken van grote opgaven en transities in verschillende domeinen. Deze veranderingen landen in het Spoordok van Leeuwarden. Een kansrijk gebied centraal gelegen langs het spoor, aan het water en naast de binnenstad.
Bosk (van Arcadia) in 2022
spoordok | stadsterp van de toekomst
10 / 11
“Ontmoeting staat centraal. Nu en in de toekomst. Hier proeft u de toekomst van Leeuwarden!”
1.1 Opgaven De gemeente Leeuwarden heeft een aantal belangrijke opgaven die we in dit hoofdstuk behandelen. Er wordt op diverse punten al een doorkijkje gegeven naar de mogelijkheden die Spoordok biedt om invulling te geven aan deze opgaven. In paragraaf 1.2 gaan we dieper in op de ambities voor Spoordok 2050.
Bewonerssamenstelling verandert De samenstelling van de bevolking van Leeuwarden verandert de komende 25 jaar sterk. De bevolking vergrijst, het aantal 1- en 2-persoonshuishoudens neemt toe en de diversiteit aan culturele achtergronden groeit. Dit zijn de trends die voor veel middelgrote steden gelden en daarmee ook voor Leeuwarden. De arbeidseconomie verandert De groei van de circulaire economie en versterking van het midden- en kleinbedrijf worden belangrijker. De op ‘water’ gerichte kennisinstituten zijn stevig verankerd in de stad. Het verder versterken hiervan is een belangrijke pijler voor de toekomst van Leeuwarden. Leeuwarden gezond en leefbaar houden Leeuwarden wil een gezonde stad zijn en klimaatadaptatie is daar een belangrijk onderdeel van. Het veranderende klimaat met extreem lange droogte of juist te veel water vraagt om passende maatregelen, van een gezond bodem- en watersysteem tot het
maken van aantrekkelijke routes. Op diverse aspecten worden er stappen gemaakt. Ook de transities in energie en mobiliteit vergroten de leefkwaliteit van Leeuwarden. Het schoner en stiller worden van auto’s en de toename van deelmobiliteit dragen hier in hoge mate aan bij. Goede verbindingen tussen de stad en het omliggende platteland en de vergroening van woonwijken maken het steeds aantrekkelijker om in de stad te wonen. De (inter)nationale doelstellingen tot reductie van CO2-uitstoot, de circulaire economie, de noodzaak om in te spelen op de klimaatverandering, een gezond bodem- en watersysteem, de bouw van woningen met biobased materialen en de versterking van biodiversiteit moeten Leeuwarden, ook op de lange termijn, gezond en leefbaar houden.
spoordok | stadsterp van de toekomst
12 / 13
“Stad en land verbinden met Spoordok als groene stapsteen”
OLDEHOVE
HOEK NIJHOVE
SPOORDOK
In Spoordok komt er veel samen In Spoordok gaan we actief aan de slag met de veranderende werkelijkheid en zoeken we naar duurzame middelen om samen een leefbaar en gezond nieuw stuk stad te maken. Door de gunstige ligging in de stad zijn de loop- en fietsafstanden kort. Goede verbindingen met de omliggende wijken zijn belangrijk om voorzieningen en mobiliteit te kunnen delen. Met een goed bereikbare mobiliteitshub draagt Spoordok bij aan het
terugdringen van het autogebruik in de stad. De nabijheid van station Leeuwarden - en daarmee een goede verbinding met andere regio’s - bevordert het vestigingsklimaat voor kleinschalige bedrijven en doelgroepen die graag binnenstedelijk willen wonen en/ of werken. Daarbij heeft Spoordok een enorme potentie om ecologische waarde toe te voegen door bestaande structuren uit te breiden en te versterken. Spoordok wordt een inclusief stadsdeel voor alle Leeuwarders.
spoordok | stadsterp van de toekomst
14 / 15
Vijf grote opgaven
2. Herdefinieer verbindingen
Met de ontwikkeling van Spoordok richt de gemeente Leeuwarden haar blik op 2050. Door vooruit te kijken zijn de ambities van nu verankerd in de dagelijkse praktijk. De stad is op zoek naar een toekomst die past bij haar groeiende omvang en ambities. Binnen deze zoektocht is er een vijftal grote opgaven.
1. Versterken centraliteit Leeuwarden is de afgelopen decennia flink gegroeid. In 1960 telde de gemeente zo’n 65.000 inwoners, inmiddels zijn dit er ongeveer 125.000 en is Leeuwarden de 22ste stad van Nederland. Opvallend is dat de bevolking in de laatste 60 jaar bijna verdubbeld is en dat de stad in hetzelfde tijdsbestek 3 á 4 keer qua oppervlak is toegenomen. Deze groei is te verklaren door gemeentelijke herindeling en de groei van de stad zelf. Veel van deze groei zit aan de randen van de stad. De stad is groter geworden, maar is zich niet anders gaan gedragen. Woningtypen, mobiliteit, werkgelegenheid en verblijfsconcepten zijn nagenoeg hetzelfde gebleven. De stedelijke dichtheid, dynamiek en mate van (functie) menging zijn niet structureel veranderd. Met de ontwikkeling van Spoordok zet Leeuwarden in op nieuwe stedelijkheid.
Ingrediënten voor centraliteit Om centraliteit te vervorderen zetten we in op schaalgroei en verdichting. Op die manier zorgen gebruikers in hetzelfde (bestaande) stedelijk weefsel samen voor meer dynamiek. Van kopjes koffie drinken tot nieuwe vriendschappen, briljante ideeën en meer interactie. Een ander belangrijk ingrediënt is het ontwikkelen van ontmoetingsplekken en mixed-use gebieden. Zo ontstaan dynamiek, zichtbaarheid en uitwisseling op natuurlijke wijze op plekken waar een grote verscheidenheid aan functies bij elkaar komt. Tot slot werken we aan toegankelijkheid. Via nieuwe verbindingen kan Spoordok voor meer gebruikers, bedrijven en bezoekers laag drempelig en toegankelijk worden. Zo maken we het mogelijk dat meer mensen, ideeën en bedrijven onderdeel worden van de dynamiek van Spoordok.
De verbondenheid van Leeuwarden met de agrarische sector is van oudsher sterk. In Spoordok en rondom de Harlingervaart was de verbinding van stad en ommeland duidelijk aanwezig door de vaarroutes en de (Sneker)trekweg. Er was een sterke verbinding met de Friese landbouw, vooral met de veeteeltsector met onder andere De Veemarkt, Frico, CAF en Brada. Deze clustering is langzamerhand verdwenen uit Spoordok vanwege schaalvergroting en modernisering van de aanwezige bedrijven en fabrieken. De economische betekenis van de agrarische sector voor de stad en de provincie is nog steeds groot. De laatste jaren heeft Leeuwarden zich ontwikkeld op het gebied van water technologie, energie, duurzaamheid en
circulariteit. Leeuwarden heeft door onder zoek en innovatie veel kennis in huis op de relatie tussen stad en landschap. Dit is een enorm pluspunt vanuit vele actuele vraagstukken. Met de ontwikkeling van Spoordok verbindt Leeuwarden stedelijkevernieuwing, duurzame landbouw- en landschapsontwikkeling. Door programmatisch, ruimtelijk en organi satorisch verbindingen te creëren met de bestaande instellingen en bedrijven boeken we zowel economisch als maatschappelijk winst. Dit is een uitgelezen kans en de basis voor Spoordok. We richten ons op een aantrekkelijk vestigingsklimaat om te wonen, werken en leven. Daarbij versterken we de economische structuur die toekomst bestendig, wendbaar en innovatief is.
WATER EN GROEN
1900
1900 30.000inwoners inwoners 30.000
1960 1960 82.500 82.500inwoners inwoners
2020 2020 124.000 inwoners 124.000 inwoners
spoordok | stadsterp van de toekomst
16 / 17
3. Combineer kennis en kunde In lijn met de gewenste verstedelijking en de herdefinitie van de stad-landverbinding maakt Leeuwarden haar kennis en kunde meer zichtbaar met de ontwikkeling van Spoordok. Het bestaande economische en intellectuele profiel van Leeuwarden kan verder worden versterkt. Door de ontwikkeling van Spoordok aan te vliegen als plek waar kennis en kunde elkaar ontmoeten, kan Leeuwarden haar investeringen in innovatiemilieus verder gaan verzilveren. Door vanaf het begin van de gebiedsontwikkeling regionale kennis en kunde te combineren én toe te passen ontstaan schaalvoordelen en samenwerkingen waar alle betrokken partijen beter van
worden. Voor en door de regio wordt hier gewerkt aan zaken als watertechnologie, circulaire stadsontwikkeling, energietransitie en samenwerkingen binnen stad en land. Het gaat hier nadrukkelijk niet over het verplaatsen van bedrijven of instellingen. Het gaat juist over gezamenlijke (show) cases met de stad als campus en de regio als proeftuin, zoals een ‘talenthouse’. In deze gebiedsgerichte aanpak levert Leeuwarden een bijdrage aan het oplossen van wereld wijde vraagstukken rondom thema’s als water en biodiversiteit.
4. De Mienskip in Spoordok Het woord ‘Mienskip’ staat voor de unieke gemeenschapszin en nuchtere, onder nemende inborst van de Friezen. Dat blijkt ook tijdens de events die georganiseerd werden in 2018 (toen Leeuwarden de Culturele Hoofdstad van Europa was) en met Bosk (2022). De unieke gemeenschapszin had een centrale rol die verbindend was voor de Friezen en waar veel energie van uitging. Tegelijkertijd vergrootten deze culturele events de aantrekkingskracht voor mensen uit het hele land en daarbuiten. Met de toekomstige grote ontwikkelingen die de stad nu te wachten staat, is deze energie noodzakelijk. Het waarborgen en uitbouwen van deze identiteit, de Mienskip, zijn essentieel voor het succes van Spoordok. Leeuwarden is een groeiende stad in het midden van een stabiliserende of zelfs
krimpende provincie. Om deze groei te begeleiden en uit te nutten is het zaak om gebruik te maken van de kracht van de Mienskip. Deze sterke gemeenschapszin is nodig om bruggen te slaan en om nieuwe inwoners, studenten, bezoekers en bedrijven ‘wortel te laten schieten’. Dit is het moment voor alle partijen om de ‘handschoen’ voor de gebiedsontwikkeling van Spoordok op te pakken. De ontwikkeling van Spoordok is van grote betekenis. Het gebied is een aanvulling op de compacte binnenstad: dynamisch, groen en ruim maar vooral ook stedelijk. Een verrijking voor bewoners en gebruikers van de binnenstad. En daarbij aantrekkelijk voor doelgroepen die op zoek zijn naar een stadser aanbod dan het type woningen dat Leeuwarden nu te bieden heeft, maar tegelijkertijd ook echt ‘eigen’ is.
De Watercampus, samen met de Energieacmpus onderdeel van een duurzame kenniseconomie
spoordok | stadsterp van de toekomst
18 / 19
De Friese paradox
5. Schaalsprong Leeuwarden
Mediaan besteedbaar inkomen, 2018
Groningen Zuid-Holland
Maakt geld gelukkig? Nee lijkt het Friese antwoord. Sinds jaar en dag is Friesland onderaan de staatjes over welvaart te vinden. Op het gebied levensgeluk is Friesland echter steevast verzekerd van een podiumplaats. Welzijn is in Friesland meer dan welvaart. Deze Friese Paradox wordt veelal toeschreven aan de hoge mate van gelijkheid en sterke Mienskip.
Utrecht Noord-Brabant Noord-Holland Flevoland Zeeland Gelderland Zuid-Holland Drenthe Overijssel Limburg Friesland Groningen
Percentage inwoners tevreden met het leven, 2019
Vanuit autonome groei, de regionale Oost, de ontwikkeling van het WTC-gebied aantrekkingskracht en de overloop vanuit en het nieuwe Cambuurstadion spelen andere gebiedsdelen in Nederland is hierin een belangrijke rol. Met de aanleg Leeuwarden duidelijk in trek. Leeuwarden van het spooraquaduct verbinden we de voorziet een groei van ten minste 7.000 stadsuitbreiding Middelsee beter met het tot mogelijk zelfs 17.000 huishoudens die centrum. En straks volgt ook nog de Lelylijn allemaal een woning nodig hebben. Met die Leeuwarden met de Randstad verbindt. dit groeiperspectief kan Leeuwarden een flinke bijdrage leveren aan de nationale Hoeveel woningen en welk type woningen woningbouwopgave en de stadsuitbreidingen Zeeland moet je dan realiseren? Wat voor voor Zuidlanden en Middelsee completeren. Frieslandzieningen horen daarbij? Hoeveel groen maak Daarbij kan het toekomstige station Drenthe je? En wat zijn je sociale en duurzaamheids Werpsterhoeke ontwikkeld worden tot Utrecht doelstellingen? Waarvoor kan, durft en wil mobiliteitshub.
Leeuwarden verantwoordelijkheid nemen Overijssel in aantallen en ambitieniveau? De mate van Noord-Brabant Naast de suburbane opgave maakt de stad Limburg centraliteit en innovatie, de kracht en de nadrukkelijk werk van het ‘verdichten’ met unieke stad-landverbinding en niet in de Gelderland wonen, werken en voorzieningen binnen laatste plaats de wijze waarop de Mienskip Noord-Holland het bestaande stedelijk weefsel. De ont wordt vertaald naar Spoordok zijn hierin Flevoland wikkelingen in de Spoorzone, Nieuw Oud allesbepalend.
Zeeland Friesland Drenthe Utrecht Overijssel Noord-Brabant Limburg Gelderland Noord-Holland Flevoland Groningen Zuid-Holland
90.5 90,2 89,0 88,7 88,5 87,9 87,3 87,2 87,2 86,6 86,3 85,5
€ 27.400 € 26.300 € 26.000 € 26.000 € 25.700 € 25.700 € 25.400 € 25.300 € 24.900 € 24.800 € 24.300 € 22.400
90.5 90,2 89,0 88,7 88,5 87,9 87,3 87,2 87,2 86,6 86,3 85,5
spoordok | stadsterp van de toekomst
20 / 21
Utrecht Noord-Brab Noord-Holla Flevoland Zeeland Gelderland Zuid-Hollan Drenthe Overijssel Limburg Friesland Groningen
“Spoordok laat zien wat Leeuwarden in huis heeft”
1.2 Ambitie
Spoordok 2050 In de Gebiedsvisie ‘Grensverleggend Spoordok (2021)’ is de ambitie voor Spoordok 2050 beschreven. Deze ambitie vormt het startpunt van dit Ontwikkelkader en daar gaan we in deze paragraaf dieper op in.
Spoordok verbindt stad en land. In de toekomst kun je hier wonen, werken, recreëren, ontdekken, leren en nog veel meer. Een plek met meerdere gezichten, voor huidige en nieuwe generaties Leeuwarders. Zowel historisch als met het oog op de toekomstwaarde vormt Spoordok een belangrijke schakel in de stad. Spoordok verbindt en is grensverleggend. Hier slaat de stad een nieuwe weg in en wordt een eigen vorm van stedelijkheid gerealiseerd. Spoordok laat letterlijk en figuurlijk zien wat Leeuwarden in huis heeft.
diepe die heel vertrouwd en eigen voelt. Door te durven, te doen, anders te zijn én jezelf te blijven. Er is maar één Leeuwarden en er is maar één Spoordok. Dat voel je. Ontmoeten staat centraal. Nu en in de toekomst. Hier proef je de toekomst van Leeuwarden!
Anders durven zijn en jezelf blijven De duurzame innovaties van de toekomst ontstaan én ontdek je in Spoordok. Spanning en ontspanning komen samen in gebouwen, in de openbare ruimte, tussen mensen en in de verschillende functies. Architecten, stedenbouwkundigen en ontwikkelaars worden uitgedaagd om spanning en ont spanning op natuurlijke wijze te mixen. Spoordok is een gewaagde sprong in het
Impressie deelgebied Hoven
spoordok | stadsterp van de toekomst
22 / 23
EIGEN Spoordok laat toekomstig Leeuwarden zien Passend bij het authentieke karakter van Leeuwarden én Friesland biedt Spoordok ruimte voor initiatief. Een stadsdeel door én voor huidige en toekomstige Leeuwarders. Spoordok is klaar voor de toekomst en voelt eigen en vertrouwd, groots in uitstraling en intiem in beleving. Samen maken en samen op de kaart zetten. Een stuk stad waar men met trots woont, werkt en verblijft!
VERBINDEND Nieuwe (ver)gezichten In Spoordok komt alles samen: stad en land, natuur en cultuur, orde en chaos, spanning en ontspanning. Ondernemers, bewoners en bezoekers in alle soorten en maten komen er samen. Een fijne stadse dynamiek, maar ook landelijke rust. Je voelt en ziet in Spoordok de gastvrijheid en energie van Leeuwarden.
GRENSVERLEGGEND stap naar nieuwe stedelijkheid De In Spoordok vinden stad en land elkaar op een vernieuwende en uitgesproken wijze. Spoordok biedt een voedingsbodem voor innovatie en experiment. Er is ruimte voor verrassende onverwachte combinaties. Cultuur, natuur en technologie komen op een creatieve wijze samen. Hier worden grenzen verlegd en nieuwe paden bewandeld.
N VE LE
N
KWA LIT E IT VA
DA G
n& vvr ien den
SF K IJ EL
NG EVI NG ZI
e zes onderdelen van D Bu positieve gezondheid re n
Sociaaleconimische leefomgeving
NER TIO C UN
EN
Bereikbaarheid, OV & parkeren
1.3 Gezonde stad
LICH AA MS FU
De woon- en leefomgeving heeft een grote impact op de gezondheid van mens en dier. Luchtkwaliteit, toegang tot voedsel en wandel- en fietsmogelijkheden spelen daarin een grote rol. Ook het hebben van werk en voldoende inkomen en mogelijkheden om betrokken te zijn bij activiteiten in de wijk dragen bij aan gezondheid.
NC TI ES
Wandelen, fietsen & sporten
Voorzieningen zorg & ondersteuning
Toegang tot gezond voedsel
Samenwerken & eigenaarschap
Activiteit op buurtniveau
Mix van wonen, werk & voorzieningen
Verduurzaming & klimaatbestendig
Levendige ontmoetingsplekken
versiteit in de wi Diversiteit wijk Acceptatie & communicatie
Ruimte voor inspiratie
Ruimte voor rust en herstel
Landschap, water & natuurinclusief
ssende woonruim Passende woonruimte
Cultuur & erfgoed
ING EV NG ZI
Veilig & herkenbaar
TAAL WELBEVINDEN MEN
Winkels & voorzieningen
N
Werk
em ste y ss eid dh n o Gez
Toegang tot informatie & werk
MEEDOEN
Ec on om isc he ssit uat ie
M
WEL B E V ING EN
sie ohe leec Socia
Gezondheid van de stadsbewoner
In 2016 is door Mares Voet van de opleiding Biomedische Wetenschappen van de Radbouduniversiteit het advies ‘Gezonde stad’ geschreven. Hierin wordt de relatie tussen fysieke leefomgeving en gezondheid (in de stad) en de gezonde stad beschreven. In het model staan de diverse aspecten die invloed hebben op de positieve gezondheid. In Spoordok gaan we aan de slag met deze principes.
Voor de kwaliteit van leven is het van belang: 1. h oe je woont (je veilig voelen); 2. o f je plekken hebt waar je kunt genieten en gelukkig bent (groen, water, landschap en natuur); 3. o f je plekken hebt waar je graag komt en lekker in je vel zit (zoals horeca).
De hoofddimensies zijn op verschillende manieren te vertalen in ruimtelijke ingrepen. Door architect Thomas Steensma is het model vertaald naar een ruimtelijk diagram. De hoofddimensies zijn onderverdeeld in drie aspecten die voor de leefomgeving het belangrijkste onderdeel van Positieve Gezondheid vormen.
Voor Spoordok vormt de Gezonde Stad een overkoepelend thema waarmee we alle aspecten van de gebiedsontwikkeling bekijken. Het wordt vervolgens in zowel ruimtelijke als programmatische zin verder uitgewerkt.
Al deze aspecten zijn verwerkt in het schema op de linker pagina.
KWA LIT E I T VA N
LE VE
Ruimtelijk diagram, H.T. Steensma
spoordok | stadsterp van de toekomst
26 / 27
1.4 Proces
en participatie De Omgevingsvisie voor gemeente Leeuwarden uit 2021 zet met drie hoofdambities ‘vergroenen, verbinden en verwaarden’ duidelijk in op een toekomstgerichte koers voor Leeuwarden. Door nu niet enkel op actuele opgaven in te spelen maar verder te kijken wordt gewerkt aan een toekomstbestendig Leeuwarden. Omgevingsvisie Leeuwarden 2021 1. Vergroenen: De ingreep draagt bij aan een emissievrije, circulaire, biodiverse en klimaatadaptief ingerichte leefomgeving. 2. Verbinden: De ingreep draagt bij aan een leefomgeving die uitnodigt tot ontmoeting en beweging en die de bereikbaarheid, inclusiviteit, veiligheid en positieve gezondheid van de Leeuwarder inwoners verbetert. 3. Verwaarden: De ingreep voegt ruimtelijke kwaliteit toe aan de leefomgeving en draagt bij aan een sterke economische positie en brede welvaart. Samen maken we de stad gezond ‘Samen stad maken’ is het uitgangspunt bij de herontwikkeling van Spoordok. Daarom is een proces opgezet waarbij op informele wijze verschillende stakeholders zijn gevraagd mee te denken over toekomstig Spoordok. Tijdens het maken van de ontwikkeldocumenten zijn stakeholders
Inwoners van Leeuwarden in gesprek rond de maquette tijdens de Stadsbijeenkomst in november 2022
betrokken via overleggen en werkconferenties of via publieke stadsbijeenkomsten. Van grondeigenaren en belanghebbenden, tot inwoners en de gemeente, elke groep had inspraak in de ontwikkeling van Spoordok. Aan de hand van een vijftal thema’s hebben betrokkenen input geleverd voor toekomstig Spoordok. Er is gesproken over de volgende thema’s: Identiteit, Openbare Ruimte, Duurzaamheid, Mobiliteit en Wonen, werken en gebouwen. Het voorlopige resultaat van de nauwe samenwerking is dit Ontwikkelkader.
Meedenken door achterlaten van ideeën en opmerkingen per planthema en stem laten horen in gesprekken
spoordok | stadsterp van de toekomst
28 / 29
VERWAARDEN VERWAARDEN
sterke economische positie
VERBINDEN VERBINDEN
VERGROENEN VERGROENEN
sterke economische positie
goed leven in Leeuwarden goed leven in Leeuwarden
groen blauwe regio groen blauwe regio
Verwaarden, verbinden en vergroenen: de centrale ambitie van de gemeente Leeuwarden opgenomen in de Omgevingsvisie 2021
spoordok | stadsterp van de toekomst
30 / 31
vooruit denken is het motto! Iconisch gebouw bij de entree
Identiteit Creatief park of stadsstrand om lekker uit te waaien
Openbare ruimte
Manhattan van de stad, je kan voor mij niet hoog genoeg bouwen
Wonen, werken & gebouwen
Duurzaamheid Zorg voor wandelroute rond het kanaal
Mobiliteit spoordok | stadsterp van de toekomst
32 / 33
“Ontmoeting tussen land en stad en verbinding waarbij water centraal staat”
1.5 Leeuwarden als
water- en terpenstad Stad op drie terpen De oorsprong van Leeuwarden ligt in de drie terpen aan de oostoever van de Middelsee. Het deel ‘warden’ in de plaatsnaam betekent ‘terpen’. De drie terpen Oldehove, Nijhove en Hoek zijn nog altijd zichtbaar door een hoogteverschil van ruim twee meter dat zich via een flauw talud uitstrekt door de straten van de binnenstad. Watergeschiedenis Leeuwarden is historisch gezien een sterk watergeoriënteerde stad. Transport vond plaats via water, er is ingepolderd en land op de Waddenzee gewonnen voor de landbouw. Lange tijd is Spoordok een centrum van handel, industrie en productie geweest. Aan de rand van de stad vormde zich een knooppunt tussen vervoer over water en over land. Sporen van die industrie en logistiek zijn nog duidelijk zichtbaar in Spoordok en langs de dokkade van de Harlingervaart. Vandaag de dag worden de aanlegsteigers voor pleziervaart gebruikt en de ‘cruiseterminal’ ontvangt riviercruiseboten. Nieuwe watertradities Met het waterplan ‘Blauwe Diamant’ uit 2000 werkten in Leeuwarden de gemeente, de provincie en het waterschap gestructureerd
Bron: Omrop Fryslân, Simone Scheffer
samen om met concrete projecten de waterkwaliteit te verbeteren. Tijdens dit proces zien de vier regionale waterschappen meer heil in samenwerken en fuseren tot één waterschap. ‘Wetterskip Fryslân’ is gevestigd in Leeuwarden. Leeuwarden werd daarmee ‘Capital of water technology’. Daarbij trok Wetsus als belangrijke internationale kennisinstelling honderden bedrijven, startups en onderzoekers naar Leeuwarden. Watertoekomst Met de WaterCampus als hart heeft de stad een sterk blauw-economisch netwerk. De internationale samenwerking, die vanuit WaterCampus Leeuwarden wordt georganiseerd en gestimuleerd, leidt tot kennis, talent en ondernemerschap waarmee bijgedragen wordt aan het oplossen van de wereldwaterproblemen. De uitgebreide kennis die wordt ontwikkeld op de WaterCampus vindt in Spoordok een plek om toegepast en zichtbaar te worden. Het gaat om kennis over filtering van water die zichtbaar en beleefbaar is in de stad, maar ook over slimme systemen die onzichtbaar zijn zoals leidingen onder de grond en techniek verstopt in gebouwen. Zo bouwt Spoordok verder aan de rijke traditie van de stad in de omgang met water.
spoordok | stadsterp van de toekomst
34 / 35
“De oorsprong van Leeuwarden ligt in de drie terpen aan de oostoever van de Middelsee.”
De drie terpen waar Leeuwarden op en rond is ontstaan, met een nieuwe terp in Spoordok
spoordok | stadsterp van de toekomst
36 / 37
Snekertrekweg met laadkade en fabrieksgebouw van het huidige ‘Zandleven Coatings’ in de 20 e eeuw
Typerend grastalud van de terp van Hegebeintum met daarop Romaanse hoogbouw uit de 12e eeuw
Industrie, productie en handel rond de dokkades in historisch Spoordok
De Watercampus en aangesloten bedrijven zijn belangrijke partners in de verdere ontwikkeling van Leeuwarden. Bron: Circulair Friesland
spoordok | stadsterp van de toekomst
38 / 39
“Spoordok moet klaar zijn voor de toekomst, voor de mensen nu en voor toekomstige generaties. Dat doen we door vanaf de start te innoveren in duurzaamheid. In Spoordok verleggen we grenzen in de ruimtelijke ontwikkeling door water en bodem sturend te laten zijn in een ontwerp dat meegroeit met de tijd. Onze ambitie: hier gaat geen druppel water het gebied uit!” Francesco Veenstra Architect Vakwerk Architecten
spoordok | stadsterp van de toekomst
40 / 41
2 Concept & Pijlers In dit hoofdstuk maken we de vertaling van de ambities en visie uit voorgaande documenten naar het concept voor de ‘Stadsterp van de toekomst’ en de vier pijlers van Spoordok. Deze pijlers zijn bedoeld om richting te geven aan de ruimtelijke, economische, sociale, culturele en ecologische facetten van de ontwikkeling van Spoordok.
spoordok | stadsterp van de toekomst
42 / 43
2.1 Concept: Stadsterp
van de toekomst
Terpen zijn nauw verbonden met de geschiedenis van Leeuwarden. De terp was van oudsher een robuuste oplossing tegen overstromingen in tijden van vloed. Dit toekomstgericht denken vanuit bodem en water is weer actueel en daarom gebruiken we de terp als leidend concept voor de vormgeving van Spoordok: Stadsterp van de toekomst.
Stadsterp van de toekomst heeft een robuust landschap als basis waar gebouwen op en in staan en het stedelijk leven op selectieve plekken bruist
Impressie, zicht vanaf de Stadsterp van de toekomst op Leeuwarden
spoordok | stadsterp van de toekomst
44 / 45
2.2 Concept:
Lessen van de terp In de volgende analyse van de traditionele terp wordt de functie achter de verschillende elementen van de terp toegelicht en maken we een vertaling naar de opgaven van nu: onze vier pijlers.
Robuust landschap Slimme systemen Flexibele casco’s Levendige stad
spoordok | stadsterp van de toekomst
46 / 47
Flexibele casco’s
Slimme systemen
Stadsterp: gebouwen zijn aanpasbaar in materiaal, indeling en functiegebruik
Stadsterp: stadswijk wordt circulair met slimme systemen voor water, energie, materiaal, afval, etc.
Meebewegende bebouwing Gebouwen op de terp werden soms afgebroken en herbouwd om de groei van de terp mogelijk te maken.
Eigen watervoorzieningen De terp heeft een eigen drinkwaterput en regenwater wordt opgevangen naar een dobbe om vee te laten drinken. Afval wordt gebruikt voor ophoging en uitbreiding van de terp.
Stadsterp: flexibiliteit in ontwikkeling en ruimte inbouwen voor toekomstige groei en innovatie van bijvoorbeeld systemen en materialen
Blijvend doorgroeien Over de jaren wordt het heuvellichaam opgehoogd en uitgebreid.
Robuust landschap Waterveiligheid De terp is ontstaan vanuit de behoefte om bescherming te bieden tegen zeewater dat bij vloed het land in stroomt.
Stadsterp: gebouwen zijn aanpasbaar in materiaal en indeling
Vruchtbare samenstelling grond Grond bestaat uit jonge klei, kwelderzoden en achtergelaten afval/mest. De terp werd na komst dijken afgegraven en de grond werd verkocht.
Stadsterp: sturen op bodemcondities voor optimale groeiomstandigheden voor beplanting
Landschap als fundament Aaneengesloten massief heuvellichaam van 2-7m hoog, door mensen gemaakt, waar alle gebouwen bovenop staan.
Levendige stad Functiemenging Naast de boerderij bood de terp ruimte aan diverse elkaar versterkende functies en zorgde voor sociale binding (mienskip) en gezond leven (mentaal en fysiek).
Stadsterp: functiemenging en diversiteit, stedelijke gelaagdheid en versterkende menging van gebruikers en bezoekers
Ontmoetingsplek Bewoners en gebruikers ontmoeten elkaar rondom een hoog gelegen, centrale plek.
Stadsterp: ruimte maken voor ontmoeting
Stadsterp: plangebied als aaneengesloten landschap beschouwen waar blokken in en op staan: landschap tenzij er noodzaak is om praktisch (infrastructureel) te verharden
spoordok | stadsterp van de toekomst
48 / 49
2.3 Vier pijlers De vier pijlers worden op alle schaalniveaus en in facetten van het plan uitgewerkt tot een consistent Ontwikkelkader. De pijlers zijn leidend bij de verdere uitwerking van een stedenbouwkundig plan. Op de volgende pagina schematisch de ruimtelijke ingreep per pijler op alle niveaus: plangebied, deelgebied en blokniveau.
Robuust landschap Slimme systemen Flexibele casco’s Levendige stad
Impressie: Het Arcadiapark met de Watermakerij is dé centrale ontmoetingsplek, daar waar de terp het dok raakt
spoordok | stadsterp van de toekomst
50 / 51
Robuust landschap
Slimme systemen
Flexibele casco’s
Levendige stad
Plangebied Volledig plangebied is aaneengesloten innovatief landschap. Landschap is waterbergend, klimaatadaptief, verkoelend, versterker van ecologie, verbinder tussen mensen, karakteristiek met terp-hoogteverschil.
Plangebied Circulair omgaan met materialen, water, energie, grond: ‘geen druppel water het gebied uit’. Koppelkansen benutten en gebiedsbrede slimme afstemming tussen mobiliteit, water, energie, afval, materialen en logistiek. Verlagen van emissies en reduceren gebruik fossiele brandstoffen als verbeterdoelen.
Plangebied Deelgebieden hebben een eigen karakter dat tot uiting komt in de architectuur afhankelijk van de ligging ten opzichte van Terp, Dok en Station
Plangebied Stedelijke mix van 75% wonen en 25% niet-wonen verspreidt over het hele gebied geeft dynamiek en levendigheid op verschillende plekken en tijdstippen. In het stadspark ontmoeten bewoners en bezoekers elkaar.
Deelgebied Per deelgebied ander landschappelijk karakter. Blokniveau Verfijnde samenwerking tussen klimaatadaptatie en ecologie. Integratie van waterberging op gebiedsniveau met waterberging op blokniveau.
Deelgebied Slim combineren van functies door dubbel ruimtegebruik. Blokniveau Vooruitlopende technische systemen voor o.a. water, energie en materialen modulair installeren voor circulaire toepassing en modificatie in de toekomst.
Deelgebied Gebouwen in het hele gebied worden volgens adaptief stramien gebouwd met voldoende verdiepingshoogte voor flexibiliteit richting de toekomst van de stad Blokniveau Gelaagd modulair bouwen maakt gebouwen circulair: schil, interieur en systemen zijn onafhankelijk van elkaar te vervangen.
Deelgebied Plateau’s en pleintjes door heel Spoordok zijn kruispunten waar allerlei stromen van goederen en mensen samenkomen. Blokniveau Ontmoeting vindt plaats door het hele gebied bij entree’s, in collectieve tuinen, bij fietsenstallingen en buurthuiskamers.
spoordok | stadsterp van de toekomst
52 / 53
“Spoordok wordt een bruisende stadswijk, doordat we al vanaf dag één experimenteren met verschillende functies. Spoordok wordt een soort micro-stad waar we leren, werken, wonen en ontspannen combineren. We creëren hier een nieuwe soort Friese stedelijkheid die stad en land verbindt.” Kristian Koreman Stedenbouwkundige ZUS
spoordok | stadsterp van de toekomst
54 / 55
3
Ontwerp Met Spoordok toont Leeuwarden haar kracht en ambitie voor de toekomst. De actuele vraagstukken op het gebied van klimaat, economie, gezondheid, sociale binding, energie en ruimtelijke kwaliteit zijn de uitdagingen voor de toekomst en de opgaven voor Spoordok. Met de in hoofdstuk 2 benoemde pijlers komen we tot een gebalanceerd, toekomstbestendig, duurzaam en inclusief ontwerp. Spoordok als geheel is meer dan de som der delen. In dit hoofdstuk worden vanuit de ambitie de afzonderlijke ruimtelijke ingrepen toegelicht.
spoordok | stadsterp van de toekomst
56 / 57
3.1 Hoofdstructuur
Stedelijk hoofdfietsnetwerk
Historische onderlegger Spoordok volgt op een logische manier het onderliggende cultuurlandschap van Leeuwarden. Daarmee nestelt het zich in de bestaande structuur van de stad. De oriëntatie van deze structuur ten opzichte van de Harlingervaart maakt dat alle tussenstraten van Spoordok haaks op het water staan. Hierdoor is het open water altijd ‘om de hoek’ en wordt water tot iedere voordeur beleefbaar gemaakt.
Stedelijk netwerk Spoordok is de westelijke stadsentree van Leeuwarden en heeft een belangrijke poortfunctie. Diverse routes lopen vanuit de omgeving door Spoordok de stad in. Het is belangrijk dat er een heldere en eenduidige routing en verkeersstructuur door en om het gebied komt die bijdraagt aan de kwaliteit en leefbaarheid van Spoordok. Het verplaatsen van de hoofdverkeersader richting het spoor (Spoorlaan) en de opwaardering van de Marshallweg tot een leefbare boulevard dragen hier in grote mate aan bij. Een nieuwe langzaamverkeersroute over het spoor emplacement versterkt de relatie en interactie aan weerszijden van het spoor.
Stadsgrid als basis voor de stedebouwkundige structuur Cultuurhistorische onderlegger
spoordok | stadsterp van de toekomst
58 / 59
3.2 Stadswijk tussen
dok, terp en station Invloedsferen De ontwikkeling van Spoordok wordt beïnvloed vanuit de omliggende gebieden. Het gebied ligt ingeklemd tussen de Harlingervaart (het dok) en het spooremplacement (station). In het oosten is de stationsomgeving bepalend en de dynamiek aan de westzijde wordt beïnvloed door het viaduct met haar poortfunctie naar de stad. Door de introductie van de terp is er samen met het dok en station een stevige basis voor landschap, stedenbouw en architectuur. De terp centraal in het gebied, biedt plaats aan diverse functies, voorkomt een dominante rol van de auto en blokkeert de overlast van het spoor.
Impressie Distrikt
spoordok | stadsterp van de toekomst
60 / 61
Distrikt Poort - Dok - Distrikt
Overgangen De overgangen tussen de deelgebieden worden zorgvuldig vormgegeven. Via de Marshallboulevard doorkruis je alle deel gebieden en ervaar je op vanzelfsprekende wijze subtiele veranderingen in sfeer, identiteit en karakter.
Invloedsferen
STATION
voor een krachtige identiteit die bijdraagt aan verbinding tussen de deelgebieden.
DOK
DOK
Deelgebieden Door de omvang van het plangebied en de wens voor differentiatie is het gebied opgedeeld in vier deelgebieden. Van oost naar west zijn dat: Stationskwartier, Hoven, Arcadiapark en Distrikt. De deelgebieden kennen verschillende vormen van stedelijk heid. Elk deelgebied heeft een uiteenlopende mix van wonen en werken, diverse hoogtes en dichtheden en specifieke uitwerkingen van de openbare ruimte. Arcadiapark zorgt
P R TE
Arcadiapark Park - Veld - Land
STATIONSKWARTIER
Vier deelgebieden
DISTRIKT
Hoven Kade - Hoven - Park
ARCADIAPARK
HOVEN
Stationskwartier Blok - Poort - Pleinen
Metamorfose tussen de deelgebieden en sferen
STATIONSKWARTIER
HOVEN
ARCADIA PARK
poort van de stad metamorfose
metamorfose
spoordok | stadsterp van de toekomst 62
metamorfose
62 / 63
DISTRIKT
“Groen op en aan de gebouwen”
3.3 Gelaagde opbouw Het realiseren van een levendige stadswijk waar elkaar ontmoeten en gezond leven worden gestimuleerd, vereist een sterke relatie en samenhang tussen de vier pijlers van het plan. Deze pijlers zijn complementair en versterken elkaar.
Impressie Hoven
spoordok | stadsterp van de toekomst
64 / 65
Robuust landschap Als een bijna alles omvattend landschap reikt de terp van het spoor tot de Harlingervaart en van het dok tot het station. Dit robuuste landschap zorgt voor een aaneengesloten groene openbare ruimte. Het is ook de drager van waterinfiltratie en retentie, de basis voor de biodiversiteit en de mediator voor de verschillende hoogtes in het gebied. Tenslotte ligt ook de grootste mobiliteitshub van Spoordok verborgen onder deze terp.
Slimme systemen ‘Slimme systemen’ is een verzamelnaam voor alle vormen van infrastructuur en netwerken die Spoordok laten werken als een circulair geheel. Water op de daken wordt vastgehouden en vervolgens afgevoerd naar bassins en wadi’s. Het zichtbaar maken van water draagt bij aan de bewustwording en biedt kansen voor verbijzondering in de openbare ruimte. Energieconcepten worden op gebiedsniveau uitgewerkt. De mobiliteitsstrategie stuurt op maximale inzet van actieve mobiliteit door een uitgebreid netwerk voor voetgangers en fietsers.
Flexibele casco’s De bebouwing zien we als de gehele bebouwde massa, bedoeld om in te werken en wonen. Op dit moment willen we de bebouwde massa niet vastleggen in specifieke functies en typologieën. We streven naar maximale toekomstbestendigheid en flexibiliteit. Daarom noemen we deze pijler ‘de flexibele casco’s’.
Levendige stad Spoordok groeit. De nieuwe stadswijk zal in tijdelijke en uiteindelijke vorm levendig zijn. Dit gaat door middel van het weloverwogen bestemmen van bepaalde ruimtes met een mix aan functies die bijdragen aan de gezonde stad. Er zal voldoende plek en aanleiding worden gecreëerd voor evenementen en spontane ontmoetingen. Spoordok is bij uitstek een plek voor het experiment.
spoordok | stadsterp van de toekomst
66 / 67
3.4 Robuust landschap Structuur Verspreid door Leeuwarden ligt een aantal mooie parken. Een echte groenstructuur kan het niet genoemd worden doordat de parken niet met elkaar verbonden zijn. Het Spoordok kan een belangrijke schakel worden. Op dit moment ontbreekt het aan groen in het gebied en het spoor vormt een barrière. Spoordok levert met een groot stadspark en kleinere groene ‘stapstenen’ richting het centrum een belangrijke bijdrage aan de groenstructuur van de stad. Een groene voetgangersbrug over het spoor verbindt Arcadiapark en het Spoorplantsoen aan de zuidzijde van het spoor met elkaar.
tussen een formele en landschappelijke inrichting wordt ook gestuurd op gebruik van openbare ruimte door bewoners en passanten. In een groene omgeving leven mensen gezonder en zijn ze gelukkiger. Ook de gebouwen dragen hieraan bij. De daken en gevels worden ingezet om het groensysteem te versterken en leveren een bijdrage aan een gezond verblijfsklimaat van mens en dier. Biodiversiteit en klimaatadaptatie zijn de overkoepelende thema’s die het geheel tot een robuust systeem maken.
Beplanting De terp als glooiend landschap en tribune richting het dok biedt voldoende water bergend vermogen en volop ruimte aan bomen die in de volle grond kunnen wortelen. De toe te passen beplanting onder steunt de nuanceverschillen tussen de diverse deelgebieden. Een groot deel van de terp is park. Zo wordt deelgebied Arcadiapark een groot stadspark met een hoge diversiteit aan beplanting en open ruimtes om te verblijven en voor evenementen. We maken onderscheid tussen straten en hoven. De straten zijn autovrij, wat veel kansen biedt aan een groene invulling. Hoven bieden ruimte aan meer thematische invullingen die aansluiten op doelgroepen. In de balans
spoordok | stadsterp van de toekomst
68 / 69
Hoogteplan in vier zones
dokkade dokkade
middenpad & plateaus
middenpad & plateaus zone 1.
zone 1. zone 2.
zone 2.
Groene straten met verlaagde wadi’s
zone 3.
zone 3.
zone 4. terpdak
zone 4. terpdak
Van dok naar terp
DOK
TERP
Groene hoven met verschillende identiteiten
spoordok | stadsterp van de toekomst
70 / 71
3.5 Slimme systemen Invloedsferen De ontwikkeling van Spoordok wordt beïnvloed vanuit de omliggende gebieden. Het gebied ligt ingeklemd tussen de Harlinger vaart (het dok) en het spooremplacement (station). In het oosten is de stationsomgeving bepalend en de dynamiek aan de westzijde wordt beïnvloed door het viaduct met haar poortfunctie naar de stad. Door de introductie van de terp is er samen met het dok en station een stevige basis voor landschap, stedenbouw en architectuur. De terp centraal in het gebied, biedt plaats aan diverse functies, voorkomt een dominante rol van de auto en blokkeert de overlast van het spoor.
gebieden en ervaar je op vanzelfsprekende wijze subtiele veranderingen in sfeer, identiteit en karakter.
Deelgebieden Door de omvang van het plangebied en de wens voor differentiatie is het gebied opgedeeld in vier deelgebieden. Van oost naar west zijn dat: Stationskwartier, Hoven, Arcadiapark en Distrikt. De deelgebieden kennen verschillende vormen van stedelijk heid. Elk deelgebied heeft een uiteenlopende mix van wonen en werken, diverse hoogtes en dichtheden en specifieke uitwerkingen van de openbare ruimte. Arcadiapark zorgt voor een krachtige identiteit die bijdraagt aan verbinding tussen de deelgebieden.
Voor Spoordok is het belangrijk de Marshallweg af te waarderen, terwijl de toegankelijkheid richting het centrum essentieel blijft. Door het verleggen van de verkeersader richting het spoor blijft de doorstroom via Spoordok functioneren, maar zit het de ontwikkelingen in het gebied niet in de weg. Voor de oostelijke knoop (bij het busstation) en de westelijke knoop (bij het Stephensonviaduct) ligt er qua vormgeving en afwikkeling nog een opgave. Daarnaast biedt het de kans auto’s met een bestemming in Spoordok achterlangs het gebied in te leiden en een centrale plek in de mobiliteitshub te geven. De Marshallboulevard wordt een langzaamverkeersas en de Spoorlaan de logistieke route voor het noodzakelijke auto en busvervoer.
Overgangen De overgangen tussen de deelgebieden worden zorgvuldig vormgegeven. Via de Marshallboulevard doorkruis je alle deel
Bereikbare stad Om een fijne leefomgeving te realiseren is het autovrij maken van het gebied een belangrijk uitgangspunt. Spoordok krijgt een fijnmazig netwerk voor fietsers en voetgangers. Het gebied is precies gepositioneerd op de westelijke entree van de stad. Hierdoor komen verschillende verkeersstromen samen in Spoordok. Trein, bus, auto, boot, fiets en voetganger bewegen zich door Spoordok richting het centrum van Leeuwarden.
spoordok | stadsterp van de toekomst
72 / 73
De Marshallboulevard, Spoorlaan en Mobiliteitshub als bouwstenen in het netwerk van doorfietsroutes en wijk- en stadshubs.
Op deze manier sluit de mobiliteitsdoelstelling van Spoordok aan op de leidende principes in het Beleidskader Mobiliteit 2040: Duurzame mobiliteit als belangrijke voorwaarde voor het slagen van deze stedelijke inbreiding. De Marshallboulevard wordt onderdeel van de doorfietsroutes naar de stad. Er is sprake van een fijnmazig 30 km/u gebied waar wandelen en fietsen voorop staan. De wijkhub onder de terp zorgt voor ruimte in de straat voor groen en water.
p p p p p p
P
P
Raamwerk van routes
P
dokkade dokkade marshallboulevard
Routes Om een levendige stadswijk te realiseren wordt er nog een aantal aanvullende struc turerende lijnen toegevoegd. Ten eerste de Dokkade die langs het water tot in de binnen stad loopt. Dit wordt een fijne flaneerroute waar je het water ziet en beleeft. Daarnaast is er het Middenpad dat de tweede linie bebouwing goed toegankelijk houdt. Met een flauw talud ‘kruipt’ deze de terp op en verbindt verschillende servicepunten. Vanuit deze servicepunten kunnen de woningen, afval- en pakketpunten en deelmobiliteit bereikt worden. Ten slotte is er nog het Parkpad dat beide zijden van het spoor verbindt met een voetgangersbrug en het viaduct.
Voetgangersbrug (Passerelle) Spoordok is momenteel niet goed verbonden met de wijken ten zuiden van het spoor. Door de aanleg van de Passerelle komen de wijken letterlijk met elkaar in verbinding en kunnen voorzieningen aan beide kanten van het spoor goed benut worden. De Passerelle speelt hiermee ook een belangrijke rol in de fasering van de ontwikkeling, omdat voorzieningen zoals scholen, supermarkten en sportverenigingen makkelijk toegankelijk zijn vanaf het eerste moment dat er woningen in Spoordok worden opgeleverd. Op stadsniveau zullen Spoordok en de Passerelle bijdragen aan een groenstructuur die Leeuwarden doorkruist. Hierdoor ontstaat een groener en gezonder Leeuwarden met toegankelijke parken op korte afstand voor alle bewoners. Door de ligging in de bestaande stad en de breedte van het spoor is onderzoek nodig naar de situering en uitvoering van de Passerelle. Insteek is de brug zo maximaal mogelijk te ontwerpen voor voetgangers én fietsers. Bij de uitwerking is er bijzondere aandacht voor sociale veiligheid.
marshallboulevard middenpad & plateau’s middenpad & plateau’s parkpad parkpad Spoorlaan* *onderzoek naar deSpoorlaan* aansluiting van Spoorlaan op Stationsweg en busstation volgt *onderzoek naar de aansluiting van Spoorlaan op Stationsweg en busstation volgt
Hierarchie in infrastructuur
MARSHALL BOULEVARD DOKKADE
MIDDENPAD & PLATEAU
BOVENPAD woonhof
arcadia park
spoorlaan
De passerelle kan dankzij een groene inrichting een waardige verbinding in de parkstructuur worden. Highline, New York
Met een lift of (mechanisch ondersteunde) fietsgoot kan de Passerelle alsnog gebruikt worden door fietsers en rolstoelen. Paleisbrug, Den Bosch
spoordok | stadsterp van de toekomst
74 / 75
250 m
250 m 600
250 m
Mobiliteit volgens het STOMP principe: compact autoverkeer en logistiek
250 m 600
STOMP In Spoordok wordt de mobiliteitsstrategie STOMP toegepast. Dit betekent dat Stappen, Trappen en Openbaar vervoer voorrang krijgen op deelmobiliteit (Mobility as a service), en als laatste de Privéauto. Spoordok wordt ingericht voor maximaal gebruik door voetgangers. Hierbij worden vanzelfsprekende koppelingen gemaakt tussen routes en mobiliteitshubs, tussen
plekken en adressen en fietsparkeer voorzieningen en voordeuren. In de mobiliteitshubs - dicht bij de woningen - zijn deelmobiliteit en parkeerplaatsen te vinden. Verder wordt in de openbare ruimte en bebouwing rekening gehouden met voldoende fietsparkeerplekken, zodat de fiets ‘voor het grijpen’ staat en het aantrekkelijker wordt deze te gebruiken ten opzichte van de auto.
900
250 m
900
250 m
S T verbinding met ov
O
deelmobiliteit
M
parkeerroute
P
S
bediendingsverkeer
T
knip verbinding met ov
O
bedieningsgebied parkeerhub deelmobiliteit
M
parkeerroute
P
bediendingsverkeer knip bedieningsgebied parkeerhub
Mobiliteit volgens het STOMP principe: goede bereikbaarheid fiets en maximale doorwaadbaarheid voor voetganger
S
wandelroute wandelroute & dwaalnetwerk & dwaalnetwerk
S T
fietsroute fietsroute
T O
O M
M P
P
Impressie: De Nieuwe Marshallboulevard, een langzaamverkeersader die de verschillende gebieden van Spoordok verbindt
spoordok | stadsterp van de toekomst
76 / 77
Waterstad Spoordok positioneert zich als stad met en aan het water. Gebruik en verbijzondering van de openbare ruimte met water stimuleren sociale interactie en dragen bij aan de ver bondenheid van mensen met hun leefomgeving. In Spoordok gaat geen druppel water het gebied uit Grijs en zwart water wordt in het gebied gefilterd en hergebruikt. Hemelwater wordt opgevangen en op verschillende manieren gebruikt. Belangrijk doel is om de zichtbaarheid, bewustwording en ervaring van het water te versterken, wat positief bijdraagt aan de gezondheid van mensen. Zowel in de openbare ruimte als op gebouwniveau wordt dit zorgvuldig uitgewerkt.
Vruchtbaar restproduct Door filteren en hergebruik van grijs en zwart water komt niet alleen water beschikbaar, ook waardevolle nutriënten. Deze menselijke mest is een vruchtbaar restproduct. Samen met onze lokale partners en kennisinstellingen verkennen we de mogelijkheden om deze mest in te zetten in bijvoorbeeld ons voedselsysteem.
zijn er nuanceverschillen in een range tussen stedelijke waterelementen en landschappelijke oplossingen. De belangrijke doelstellingen zijn bewustwording, zichtbaar maken en maximaal hergebruik. Capital of Water Technology ‘Geen druppel het gebied uit’ heeft gevolgen voor het ontwerp en gebruik
van systemen. Leeuwarden heeft een rijke geschiedenis met het omgaan met water en is in Nederland voorloper op het gebied van waterhuishouding. In de Capital of Water Technology is er voldoende ruimte om met de kennis van bedrijven uit Leeuwarden innovaties op het gebied van water te testen en toe te passen. Samen met lokale partners willen we deze ambities vormgeven.
(Her)gebruik water In Spoordok wordt breed ingezet op water berging en infiltratie. Daken spelen hierin een belangrijke rol. Water dat op de daken valt, wordt in grijswatersystemen in de gebouwen gebruikt. Ook in de openbare ruimte zijn diverse toepassingen en gebruik denkbaar. Denk aan zichtbare goten, waterbassins wadi’s en sponslandschap. Per deelgebied
Zichtbaarheid en gebruik van water in publieke ruimte
Watermakerij met food production
Zichtbaarheid water in goten
Combinatie van groene daken met gebruiksruimte en zonnepanelen. Casanova, Rotterdam
spoordok | stadsterp van de toekomst
78 / 79
Duurzame stad Het uitgangspunt in Spoordok is volledig van het gas af en inzetten op duurzame bronnen. Naast zon en wind proberen we maximaal gebruik te maken van de bodem en het aanwezige water.
Waterhuishouding
Energie Er wordt maximaal ingezet op het energie neutraal maken van het gebied. Om dit te realiseren - of om zelfs energieléverend te worden - wordt op gebiedsniveau gewerkt met een smartgrid dat alle verschillende elementen van energieopwekking en energie opslag koppelt. Zo kan de mobiliteitshub uitgroeien tot de grote buurtbatterij op het moment dat er veel auto’s staan te laden. Met name de hoge daken zullen volledig bekleed worden met PV-cellen gecombineerd met natuurdaken. Warmte-koude Ook de warmte-koudeopslag wordt in Spoordok centraal geregeld, zodat maximaal gebruikgemaakt kan worden van het schaal voordeel. Niet alleen uitwisseling tussen de ondergrond en bovengrond, maar ook tussen woon- en werkunits die met elkaar warmtekoude uitwisselen. Onderzocht kan worden in hoeverre de Harlingervaart als blauwe batterij dienst kan doen.
systeem van goten wadi’s watermakerij zoetwaterzwembad
Grote concentratie elektrische auto’s kan in de mobiliteitshub als buurtbatterij functioneren. Bron: ZJA
Integraal energiesysteem
zoekgebied zonnedak parkeerhub lokaal elektriciteitsnet laadpunt energieopslag
warmte-koude opslag
Een collectief energiesysteem zorgt voor lokale opwekking, opslag en wisselwerking tussen de verschillende bronnen
spoordok | stadsterp van de toekomst
80 / 81
3.6 Flexibele casco’s Het landschap en de structuren bieden de basis waarin de bebouwing kan landen. Maar wat voor gebouwen worden er gerealiseerd? Spoordok wordt een gemengd gebied, wat betekent dat mensen er niet alleen kunnen wonen, maar ook werken, maken en recreëren. Alles wat mensen nodig hebben voor hun dagelijkse levensonderhoud is straks in de nabijheid van Spoordok te vinden. Dat heeft gevolgen voor de bebouwing. Er moeten namelijk uiteenlopende functies mogelijk zijn. Omdat de vraag naar verschillende vormen van ruimtegebruik continu in beweging is, spreken we van flexibele casco’s: bebouwing die aan de gevarieerde huidige én toekomstige vraag kan voldoen. Het uitgangspunt is dat in de nieuwe gebouwen circa 225.000 m2 vloeroppervlak wordt gerealiseerd. Hiervan zal ongeveer 75% een woonbestemming krijgen en 25% een niet-woonbestemming, zoals een apotheek, school, café of buurtkamer.
Architectuur De architectuur in Spoordok wordt hoofd zakelijk gevoed door twee principes, te verdelen in een specifieke en een generieke component. 1. Enerzijds is er het specifieke karakter per deelgebied waarbij het landschap ook haar uitwerking heeft op de schaal en vorm van de gebouwen. De omgang met groen en water, maar ook de verschillen in functie tussen de deelgebieden, vinden allemaal hun weg in de eigenheid van de architectuur. Hierbij is het landschap dus leidend, de bebouwing is ondergeschikt aan de grotere principes van Spoordok. 2. Anderzijds ligt er het generieke: Grensverleggend circulair materiaalgebruik, een heldere gridstructuur en de meta morfose die door het gebied loopt. In dit hoofdstuk wordt vooral het generieke toegelicht. Welke principes liggen ten grondslag aan de bebouwing van Spoordok? Welke materialen worden er gebruikt? En hoe draagt de bebouwing bij aan een gezonde stad?
spoordok | stadsterp van de toekomst
82 / 83
Grensverleggend circulair Ook de bouwmaterialen dragen bij aan een gezond en toekomstbestendig Leeuwarden.
Structuur Een eenvoudige draagstructuur vormt de ruggengraat van Spoordok.
Metamorfose De karakters van de deelgebieden geven aanleiding voor verschillende volumes.
Grensverleggend circulair We staan gezamenlijk voor een grote uitdaging om voldoende woningen te realiseren. Materialen worden schaarser, bij de productie komt doorgaans veel CO2 vrij en er is veel afvalproductie; 35% van al het afval in de EU komt voort uit de bouw. Ook Europese wetgeving stuurt aan op een volledig circulaire economie in 2050. In Spoordok wordt de circulaire economie een belangrijke leidraad tijdens het ontwerp en bepaalt het in zekere mate ook de uitstraling en de architectuur van de gebouwen. Het thema grensverleggend circulair zal in de verdere ontwikkeling van Spoordok
Bouw: biobased, verder zo min mogelijk nieuwe materialen in de keten
Tijdens alle fases in de levensduur van de gebouwen van Spoordok wordt bijgedragen aan de circulaire economie.
Uitwerking De context van het landschap, de verschillende woningtypes en functiemix levert een specifieke uitwerking op de architectuur.
een centrale rol spelen en gedurende het proces steeds verder gedefinieerd worden. Op termijn wordt bij de stedenbouwkundige randvoorwaarden per bouwveld bekeken hoe we de ambitie grensverleggend circulair kunnen waarmaken, bijvoorbeeld door in te zetten op een innovatief bouwsysteem of juist met beproefde systemen vol in te zetten op biobased bouwen. Daarnaast zullen innovaties in de markt, bijvoorbeeld manieren om baksteen of staal emissiearm of zelfs emissievrij te produceren, nieuwe mogelijkheden bieden om ‘netto 0’ te bouwen. Deze innovaties gaan hand in hand met de ontwikkeling van Spoordok.
Onderhoud: met lokaal en duurzaam beheerde grondstoffen
benodigd
Demontage: hergebruik van elementen of verwerken tot nieuwe grondstof
tijd
materiaal
= Mogelijke innovatie
Constructiematerialen zullen gestuurd door Europese wetgeving en de markt met steeds minder emissies worden gefabriceerd, wat weer meer ruimte biedt om innovatief te bouwen en steeds verder richting ‘netto 0’ te gaan.
Beton CO2
Kalkzandsteen
Biocomposiet
CLT
spoordok | stadsterp van de toekomst
84 / 85
tijd
Biobased Concreet betekent dit voor Spoordok dat materialen die nodig zijn voor de bouw hoofdzakelijk biobased zijn. Voor bepaalde constructieonderdelen en voor bijvoorbeeld hoogbouw is het gebruik van beton en staal nog steeds noodzakelijk. Voor beton, staal en voor alle niet-biobased materialen geldt dat zo min mogelijk nieuwe grondstoffen in de keten gebracht mogen worden. Dit houdt in dat de grondstoffen voornamelijk bestaan uit gerecycled of te recyclen materiaal, bijvoorbeeld urban mining beton of
De bouwmaterialen pyramide. Hierin wordt weergegeven hoeveel CO2 uitstoot er vrijkomt bij de productie van een materiaal. Voor Spoordok tellen de negatieve waardes voor 25% mee.
donorstaal. Verder kan er een aantal kleinere paviljoens of tijdelijke bouwwerken in het geheel gebouwd worden met materialen gewonnen uit urban mining. Voor het bouwproces geldt dat er netto 0 CO2 vrij mag komen. Hierbij mogen de waardes van CO2-negatieve materialen slechts voor 25% meetellen. Dit omdat er feitelijk geen extra CO2 uit de atmosfeer wordt gehaald (pas bij herplant) en er altijd een risico is dat na de levensduur van constructieonderdelen de opgeslagen CO2 toch weer in de atmosfeer terechtkomt, bijvoorbeeld door verbranding.
Commons Tijdens de gebruiksfase zullen op den duur reparaties, renovaties en aanpassingen gedaan worden. Ook hiervoor zijn materialen nodig. In Spoordok zetten we in op ‘Commons’. Een common is een door een gemeenschap op duurzame wijze beheerde bron waar de gemeenschap ook zelf van profiteert. Dit draagt naast een gezonde, circulaire bouweconomie bij aan een gemeenschapsgevoel: samen zorgen voor de toekomst. Zo kan bijvoorbeeld op zeer lokale schaal een brink worden aangelegd om te voorzien in de houtvraag, of kan het hout afkomstig zijn uit een productiebos nabij Leeuwarden. Dit bos kan voorzien in de geringe maar continue vraag naar balken voor nieuwe constructies, gevelplanken of houtvezelisolatie. Demontabel en dus herbruikbaar De derde fase, de sloop (of beter gezegd: de demontage), is nog ver weg en wie weet pas over eeuwen nodig. Maar toch is het goed om nu al na te denken over wat er met de materialen in de gebouwen gebeurt als deze het einde van hun levensduur hebben bereikt. Door zoveel mogelijk demontabel te bouwen kunnen de gebruikte materialen na de demontage weer hun herintrede doen in de markt. Dit vraagt om een kritische benadering van het ontwerp waarbij bijvoorbeeld het verlijmen van elementen moet worden voorkomen, omdat dit de herbruikbaarheid van de materialen verkleint.