Ontwerp beleidskader water

Nagaan of deze voldoen aan de meest actuele normen en of er sprake is van stoffen die niet te zuiveren zijn in de RWZI. Zo nodig in gesprek gaan met de betreffende bedrijven, niet alleen over normen maar ook over maatschappelijke verantwoordelijkheid. • Volgen onderzoek en monitoring van effecten aquathermie door Wetterskip Fryslân en deze doorvertalen naar eigen beleid en projecten. • Energiesystemen voorschriften meegeven over hoe om te gaan met onder andere zouthoudend water, in relatie tot oppervlaktewater, grondwater, riolering en bodem.

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water

47

Ruimte voor water • Een waterstructuurplan uitwerken met Wetterskip Fryslân, en daaruit maatregelen formuleren. • Meer ruimte maken voor water heeft een impact op bijvoorbeeld een GREX van een gebiedsontwikkeling. In een GREX is tot op heden onvoldoende oog voor toekomstige kosten als we een gebied niet toekomstbestendig inrichten (water, bodem en biodiversiteit). • Blijven stimuleren en faciliteren van inwoners, woningcorporaties en bedrijven om te ontstenen en regentonnen, groene daken, wadi’s, etc. aan te leggen. Subsidies voor inwoners en bedrijven behouden. • Maatwerk in gebruik van groen in de openbare ruimte; droogtebestendig en/of bestand tegen hogere grondwaterstanden. Watergebonden kapitaalgoederen • Kritisch zijn op toevoegen van nieuwe assets en wijzigingen van assets. Beoordelen of bestaande assets verwijderd kunnen worden. • Toekomstig beheer en onderhoud van kapitaalgoederen borgen bij realisatie en mogelijke effecten op natuurwaarden en biodiversiteit meewegen. • Vervanging van kapitaalgoederen zo uitvoeren dat deze functioneel zijn afgestemd op fluctuerende oppervlaktewaterstanden. Beleving van het water • Bij investeringen in de openbare ruimte en in ontwikkelkaders rekening houden met de beleefbaarheid, zichtbaarheid en toegankelijkheid van het water.

Water voor beweging • Bij herinrichting van straten langs het water de beleving van water versterken (bv nieuwe fietspaden langs water). • Bepalen wat er nodig is aan veiligheidstrappen en -vlonders en hier geld voor aanvragen. Recreatievaart • Vergroten van zichtbaarheid en marketing van de kleine recreatievaart: sup’s en kano’s. • Afronden kaart van vaarnetwerk met daarin ook wateren zonder de status vaarweg waar in de praktijk wel gevaren wordt of die potentie hebben als vaarweg. Dan afweging maken of nieuwe vaarverbindingen wenselijk zijn (ook vanuit water, bodem, biodiversiteit) en potentie hebben. • Momenteel heeft de gemeente geen financiële middelen voor vaarwegbeheer bij calamiteiten in het gemeentelijk water. Om de veiligheid in het water te waarborgen is het nodig om dit soort kosten mee te nemen in de beheerkosten voor het gemeentelijk water. Watertechnologie: een uniek profiel • Launching customer zijn voor technologieën die linken aan wateropgaven; Cultuur- en water(sport)toerisme • Monitoren van het gebruik van het water door recreatie en water(sport)toerisme. • Afweging inzet van Boa’s domein II met bijbehorend vaartuig en ligplek. • Grou als toegangspoort naar de Alde Feanen beter op de kaart zetten qua informatievoorziening aan recreanten en toeristen.

Geen inzet op groei in aantal bezoekers, tenzij er een integrale afweging gemaakt wordt tussen natuurwaarden, leefbaarheid en economische meerwaarde. 48

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water

Vervoer over water • Potentie goederenvervoer over water onderzoeken in samenwerking tussen mobiliteit, EZ en water.

7.3. Doorwerking in actuele vraagstukken Kijkend naar de afwegingskaders zoals die geformuleerd zijn in dit beleidskader, dienen voor vraagstukken over investeringen in en aan water(wegen) de volgende punten te worden beoordeeld: • Effect op voldoende drinkwater • Effect op waterkwaliteit • Effect op ruimte voor water • Effect op biodiversiteit • Kosten beheer en onderhoud watergebonden assets • Effect op de beleving van het water • Effect op beweging in/op/aan het water • Effect op andere watergebruikers Daarnaast is altijd een watervergunning van Wetterskip Fryslân nodig. Ook zij kijkt bij de besluitvorming over deze vergunning naar onder meer waterkwaliteit en doorvoercapaciteit. Alle voor de hand liggende en wenselijke ommetjes en verbindingen via het water zijn inmiddels in beeld gebracht. De Jorwerter Feart gebruiken we als casus waarin we de hierboven genoemde punten beoordelen. Hierna kan deze werkwijze van toepassing worden op alle andere potentiële vaarwegen. We schetsen hieronder de casus Jorwerter Feart en beschrijven enkele andere concrete locaties waar deze werkwijze gehanteerd gaat worden. 7.3.1.

Jorwerter Feart

Maatschappelijk en politiek is de wens uitgesproken om de Jorwerter Feart en andere kleine vaarwegen bevaarbaar te maken voor waterrecreatie (kano, sup, schaatsen, elektrisch varen, roeien) en als overheden de verantwoordelijkheid (en kosten) voor het beheer te nemen. In het licht van het beleidskader water beschouwen we recreatief gebruik van vaarten als onderdeel van hoofdopgave 2, namelijk de benutting van water voor een gezonde en duurzame leefomgeving. Daarbij is het passend dat de gemeente faciliteert. De mogelijkheden voor gebruik worden bepaald door de kaderstelling vanuit hoofdopgave 1, de basis toekomstbestendig op orde. Dit is ook de aanpak die momenteel wordt gevolgd. Voor de Jorwerter Feart is in beeld gebracht wat de huidige toestand is van het water (diepte, breedte) en de toestand en afmetingen van de voorzieningen langs en over het water (aanlegsteigers, bruggen). Hieruit volgt een raming van de kosten om dit traject geschikt te maken voor het beoogde gebruik als vaarweg klasse F (sloepen). Een alternatief voor de formele vaarwegstatus is dat in beeld wordt gebracht hoe door passend beheer het water geschikt is te maken voor het beoogde gebruik. In dat geval heeft de provincie geen rol, maar zijn de gemeente en Wetterskip Fryslân de partijen die hierover onderling afspraken maken.

Kosten zijn zowel eenmalig (op diepte brengen van de watergang, aanleg of vervanging van voorzieningen) als structureel (afspraken over beheer, zelf of door anderen). Op basis deze inzichten kunnen de kosten worden afgezet tegen de maatschappelijke waarde en kan een besluit worden genomen. Op dit moment is waterkwaliteit bepalend voor een volgende stap in het onderzoek. In hoofdopgave 1, de basis op orde, is waterkwaliteit een belangrijke voorwaarde voor het toestaan van gebruik en ontwikkelingen. De Jorwerter Feart en diverse andere watergangen zijn aangewezen als KRW-waterlichaam. Deze vallen onder de vereisten van de Kaderrichtlijn

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water

49

Water. Op basis hiervan worden eisen gesteld aan de waterkwaliteit, onder andere ten aanzien van de ecologie (die onder andere wordt bepaald aan de hand van waterplanten). Een ecologisch onderzoek in de zomer 2024 moet inzicht geven in de huidige ecologische kwaliteit en hoe het beheer en het gebruik als vaarweg zich hiertoe verhoudt. 7.3.2.

Potmarge

De politieke wens is om de ontwikkelingsvisie voor het gebied Potmarge te actualiseren en de buurt hierbij te betrekken. In het programma Binnenstad is duidelijk geworden dat de Potmarge kan worden beschouwd als onderdeel van de groenblauwe ‘vestingroute’. Opwaarderen van de Potmarge tot vaarroute betekent dat de aantakking van de Potmarge op de Zuiderstadsgracht (Spoorbrug en onderdoorgang Zuidergracht) op doorvaarthoogte voor sloepen moet worden gebracht. Ook zou het betekenen dat nog eens 3 bruggen op hoogte worden gebracht als het onderdeel wordt van een doorgaande route. Zo lang de Spoorbrug niet aangepakt wordt, is opwaarderen tot vaarroute niet realistisch. In het licht van het Beleidskader water en de gebiedsgerichte uitwerking ligt het voor de hand dat de Potmarge een onderdeel is van recreatief gebruik. Het gebied is wel nadrukkelijk afwijkend van bijvoorbeeld de grachten door een duidelijk groen profiel; biodiversiteit is hier belangrijk en andere activiteiten moeten hiermee nadrukkelijk rekening houden. Een intensivering van het gebruik binnen die voorwaarden wordt mogelijk geacht. Vanwege het karakter van de Potmarge is aan te bevelen om vooruitlopend op een zero-emissie in de binnenstad hier al maatregelen te treffen zodat hier alleen emissievrij mag worden gevaren en er bovendien snelheids- en andere gebruiksbeperkingen gelden.

Dit is niet zonder meer mogelijk met de huidige gemeentelijke bevoegdheden. Daarom is de aanbeveling om hiertoe de mogelijkheden te onderzoeken en daarbij te starten met een verkenning naar de overheveling van bepaalde handhavingstaken op het water naar de gemeente. Als duidelijk is wat hiertoe de mogelijkheden zijn en welke organisatorische en financiële gevolgen dit heeft, kan hierin definitief richting worden gekozen. 7.3.3.

Oostelijke vaarroute en Prins Hendrikbrug

De politieke wens is om recreatievaart (motor- en zeilboten) via de Oostelijke vaarroute mogelijk te maken (met als doel meer veiligheid op Van Harinxmakanaal en het benutten van mogelijkheden voor ligplaatsen en stedelijke ontwikkeling langs de oostelijke vaarroute) en daaraan gekoppeld de Prins Hendrikbrug beweegbaar te maken. Ook in het coalitieakkoord is de oostelijke vaarroute als ambitie opgenomen. De Oostelijke vaarroute zou de beleving van het water langs de zuidkant van de binnenstad en aan de Emmakade een boost kunnen geven. En daarmee kunnen leiden tot een stedenbouwkundige opwaardering/ herinrichting van bijvoorbeeld de Willemskade. Daarom is het project ook opgenomen in het Uitvoeringsprogramma Binnenstad 2023-2030. In het Beleidskader Mobiliteit is geconstateerd dat het openstellen van de oostelijke vaarroute voor recreatief vaarverkeer om aanpassingen vraagt aan bestaande infrastructuur en consequenties heeft voor ander huidig gebruik (o.a. wegverkeer en spoor). De bereikbaarheidsambities over het water enerzijds en de weg anderzijds zijn niet zonder meer te verenigen.

Ook zijn er andere effecten: het resulteert effectief in minder vaarbewegingen bij de bruggen in het van Harinxmakanaal, de Slauerhoffbrug en de Verlaatsbrug en juist extra passages bij de bruggen in oostelijke richting (Prins Hendrikbrug, Beursbrug, Blokhuisbrug, 1ste Kanaalsbrug, Pieter Stuyvesantbrug, spoorbrug Leeuwarden Groningen en Greunsbrug). Net als bij de Vrouwenpoortsbrug vraagt dit om het afstemmen van brugbedieningstijden, die inmiddels deels vanuit de provinciale centrale brugbediening en deels door eigen gemeentelijke brugwachters gebeurt.

50

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water

Een aanvullend aandachtspunt is de gewenste frequentieverhoging op de spoorverbinding Leeuwarden-Groningen. Als de oostelijke vaarroute leidt tot meer vaarbewegingen, leidt dit ook tot meer onderbrekingen en zal tenminste moeten worden nagedacht over aanvullende voorzieningen op en langs het spoor. Het beleidskader mobiliteit constateert dan ook dat deze aandachtspunten verder moeten worden afgewogen bij een eventueel realisatiebesluit over de Oostelijke Vaarroute. In het licht van het Beleidskader water voegen we enkele ‘watergebonden’ afwegingen toe in relatie tot het beweegbaar maken van de Prins Hendrikbrug. Rondom beweegbare bruggen en in formele vaarroutes gelden andere regels dan in geval van vaste bruggen en zonder een formele vaarwegstatus. Het zou betekenen dat de ligplaatsen van meerdere woonschepen komen te vervallen en dat ook de voorzieningen zoals de huursloepen niet op de huidige plek kunnen worden gehandhaafd. Wat ook meegenomen moet worden in de afweging, is de impact van een toename in vaarbewegingen op de kades, op de reeds aanwezige en wellicht gewenste toename van biodiversiteit in en rond dit water en op de mogelijkheden voor andere watergebruikers. Het is mogelijk interessant om te kijken naar een ‘lichtere’ uitvoering van de Oostelijke vaarroute, omdat dan alleen aanpassingen aan de 1e Kanaalsbrug nodig zijn. 7.3.4.

Kletsefeart

In het coalitieakkoord is de ambitie opgenomen om de Kletsefeart in Stiens door te trekken naar de Finkumerfeart. Daardoor ontstaat een vaarrondje via genoemde vaarten, de Dokkumer Ee en de Stienservaart, een maatschappelijke meerwaarde in deze omgeving. In het licht van het Beleidskader water is de Kletsefeart een wens als onderdeel van hoofdopgave 2, een gezonde een duurzame leefomgeving. Daarnaast zou de vaart een bijdrage kunnen leveren aan opgaven op het gebied van klimaatadaptatie en biodiversiteit. In de huidige planvorming is met name technisch gekeken naar de fysieke (on)mogelijkheden en een zeer globale kostenraming gemaakt van de aanleg van de vaart. Meer inzicht in de bijdrage van dit project aan de doelstellingen op het gebied van biodiversiteit, klimaatadaptieve inrichting, wateroverlast, waterkwaliteit en recreatieve potentie is nodig om een volwaardige afweging te maken over de wenselijkheid van deze verbinding. Ook een verdieping op de technische uitwerking is nodig om de realiseerbaarheid te kunnen beoordelen. Daarbij gaat het om aspecten als kadeverlenging, grondverzet, vrijkomende grond, gevolgen voor bodem en milieu, kosten voor aanvullende voorzieningen op, over en langs het water, structurele beheerkosten.

Gezien het feit dat er met de realisatie van deze vaart meer ruimte voor de boezem ontstaat (Finkumerfeart is onderdeel van de boezem), moeten er ook bijbehorende keringen (polderdijken) veilig worden gehouden. Vroegtijdige afstemming met Wetterskip Fryslân over deze ingreep is noodzakelijk.

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water

51

8. Participatie Voor het beleidskader hebben we te maken met wettelijke taken. Op veel vlakken ligt de (hoofd) verantwoordelijkheid bij Provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân. Daarom hebben we deze vanaf het begin betrokken bij het proces. Met beide is uitgebreid gesproken. De input vanuit de gesprekken en vanuit het staande beleid van Provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân is verwerkt in dit beleidskader. Ook is hun reactie op het eerste concept beleidskader besproken en verwerkt. De maatschappelijke partners die zijn geïnformeerd zijn Wetsus, Water Alliance, Marrekrite, It Fryske Gea, de kleine recreatievaart en het stadsstrand. Het eerste concept is gedeeld om te worden voorzien van opmerkingen. Ook de partners uit de gebiedsprocessen in het landelijk gebied hebben het eerste concept kunnen voorzien van opmerkingen. De participatie van deze partijen richtte zich voornamelijk op informeren en adviseren. De participatie van deze partijen richtte zich voornamelijk op informeren en adviseren. Daarnaast zal er voor alle geïnteresseerde inwoners van de gemeente Leeuwarden een inloopbijeenkomst bij voorkeur in Grou worden georganiseerd. Water is een veelomvattend en tegelijk ook abstract thema. Vanuit dit beleidskader werken we toe naar een uitvoeringsprogramma, waarin specifiekere projecten worden uitgedacht. Deze projecten komen dichter bij de inwoners en ondernemers.

We zetten in die fase in op participatie van inwoners en ondernemers die bestaat uit informeren, adviseren en meedenken.

52

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water

9. Financiële strategie Met dit beleidskader leggen we de hoofdopgaven vast voor de lange termijn en de beleidsmatige doelen die daar invulling aan geven. Hiermee hebben we een kader om concrete maatregelen uit te werken die aan deze doelstellingen bijdragen. Het realiseren van de ambities heeft lange tijd nodig en strekt zich uit over meerdere bestuursperiodes. Hierbij merken we op dat onze eigen inspanningen sterk beïnvloed worden door besluiten van waterschap en provincie. We trekken dan ook samen op. De opgaven in dit Beleidskader water vragen om nadere uitwerking, fasering en financiële vertaling. Dit geven we verder vorm in een uitvoeringsprogramma. In achtereenvolgende uitvoeringsprogramma’s (met een beoogde looptijd van tenminste 4 jaar) werken we aan de realisatie van deze doelen. In het hoofdstuk Doorwerking dagelijkse praktijk is een doorkijk gegeven naar mogelijke maatregelen die in een uitvoeringsprogramma een plek krijgen. Momenteel is ook het Programma Water en Riolering (2023-2027) van kracht. Daarin zijn de beleidsuitgangspunten en de maatregelen benoemd op het gebied van onze verplichte watertaken met onder andere een aangescherpt maatregelenpakket op het gebied van klimaatadaptatie. Een uitvoeringsprogramma als uitwerking van het Beleidskader water zal hierop aanvullend zijn.

We hanteren de volgende uitgangspunten voor onze financiële strategie: • Duidelijk is dat vanaf 2025 behoefte is aan extra personele capaciteit om de vervolgstappen daadwerkelijk vorm te geven. Het gaat daarbij om de vertaling van het uitgangspunt ‘water, bodem en biodiversiteit sturend’ en de wijze waarop innovaties doorwerken in onze manier van werken. Voor het treffen van maatregelen op korte termijn (20242026) wordt ingezet op financiering vanuit de huidige beschikbare middelen. Deze zijn met name gebaseerd op de instandhouding van de huidige gebruiksfuncties, waarmee er weinig ruimte is om extra maatregelen te treffen. Op onderdelen zou bestaand budget voor iets anders kunnen worden ingezet om de richting van het beleidskader alvast in gang te zetten. De keuzes hierover moeten nog worden gemaakt. Deze insteek betekent dat er in deze periode nog geen structurele ingrepen worden gedaan als gevolg van het beleidskader water, maar dat we anticiperen op de veranderingen. • Ten behoeve van de periode 2026-2030 (samenvallend met een nieuwe bestuursperiode) wordt een pakket projecten en maatregelen uitgewerkt. Daarmee kan dan de eerste grote stap worden gezet in het realiseren van de drie hoofdopgaven uit het beleidskader. Deze worden in een nieuwe raadsperiode ter besluitvorming voorgelegd.

• Voor de langere termijn worden maatregelen opgenomen in achtereenvolgende uitvoeringsprogramma’s. De grote vervangingsopgave (o.a. walkeringen, beweegbare bruggen) die zich met name in de periode 2040/2050 aandient krijgt daarbij specifieke aandacht omdat niet op voorhand duidelijk is welke consequenties dit heeft voor andere toekomstige investeringen. Voor alle drie bovenstaande punten geldt dat we de mogelijkheden onderzoeken van cofinanciering vanuit Europa, het Rijk, de Provincie en het Waterschap.

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water

53

Bijlagen Bijlage 1 - KRW-waterlichamen Fries kleigebied - zoete polderkanalen • Friese boezem - grote ondiepe kanalen • Friese boezem - grote diepe kanalen • Friese boezem - regionale kanalen met scheepvaart • Friese boezem - regionale kanalen zonder scheepvaart • Friese boezem - overige meren • Alde Feanen • Groote Wielen • Laagveenplassen Friesland • Kleine Wielen • Sneekermeergebied e.o.

www.wetterskipfryslan.nl/kaarten/krw-wawterlichamenkaart

54

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water

Bijlage 2 - Verdringingsreeks Verdringingsreeks (art 3.14 (rangorde bij waterschaarste) Besluit kwaliteit leefomgeving)

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water

55

Bijlage 3 - doelen waterkwaliteit overige wateren Fryslân-breed wordt gewerkt aan doelen voor overige wateren in bebouwd gebied, afgeleid van de KRW. Met name visuele punten worden hierin meegenomen, met vooral ecologische parameters:

Op basis van deze gewogen beoordeling wordt het kwaliteitsniveau van het water bepaald:

Het beleidskader biodiversiteit beschrijft hoe in 2030 de natuurinclusieve aanpak de norm is bij alle relevante werkprocessen van de gemeente Leeuwarden. Deze natuurinclusieve aanpak betekent onder andere: • Een waterkwaliteit die minimaal voldoet aan het kwaliteitsniveau ‘levendig’

56

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water

Inhoudelijke maatlat: op hoofdlijnen

Bijlage 4 – Groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water

57

Bijlage 5 – Overzicht overig beleid Zowel (inter)nationaal als provinciaal is er een breed

Wetterskip Fryslân

scala aan bestaand beleid rakend aan water dat

• Waterbeheerplan (WBP, 2022)

doorwerkt naar de gemeente.

• Fryslân Klimaatbestendig 2050+ (BOVI) (2023)

Internationaal

Gemeente Leeuwarden

• Kaderrichtlijn water (KRW, Europees)

• Omgevingsvisie Vergroenen Verbinden Verwaarden

• Richtlijn Overstromingsrisico’s (Europees) • Duurzame Ontwikkelingsdoelen (VN)

(2021) • Coalitieakkoord “Nu investeren in de toekomst – vergroenen, verbinden, verwaarden” (2022)

Rijksoverheid

• Programma Water en Riolering (PWR, 2022)

• Nationaal Water Programma

• Uitvoeringsagenda klimaatadaptatie (2021-2035)

• KRW Deelstroomgebied Rijn Noord

• Beleidskader biodiversiteit (besluitvorming 2024)

• Overstromingsrisicobeheerplan

• Beleidskader mobiliteit (besluitvorming 2024)

• Nationaal Deltaprogramma

• Beleidskader economische ontwikkeling 2023-2030

• Deltaprogramma Waterveiligheid

• Gezondheidsnota Samen gezond 2024-2028

• Deltaprogramma Zoetwater

• Uitvoeringsprogramma Binnenstad Leeuwarden 2023-

• Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie

2030

• Nationale Omgevingsvisie (NOVI)

• Leeuwarder Energieagenda 2021-2024

• Nationale Omgevingsvisie Extra (NOVEX)

• Visie Bezoek Leeuwarden 2025 (2021)

• Kamerbrief Water en Bodem Sturend (WaBoS)

• Programma Volhoudbaar 2.0 (2023)

• Maatlat Groene Klimaatadaptieve Gebouwde

• Beheerplan voorziening waterwegen/baggeren (2023

Omgeving • Ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde

– 2026) • Beheerplan voorziening civiele kunstwerken (2023 –

omgeving • Praktijkgids WABOS

2026) • Beheer en onderhoud kapitaalgoederen (2022) • Landschapsbiografie (2023)

Provincie Fryslân

• Ontwikkelkader Prinsentuin (in ontwikkeling)

• KRW Nota 2022-2027

• Ontwikkelkader Spoordok (in ontwikkeling)

• Fries Bestuursakkoord Water en Klimaat (2021)

• Rondvaart en ligplaatsen beleid (in ontwikkeling)

• Regionaal Waterprogramma (RWP, 2022)

• Routekaart Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

• Gebiedsprogramma’s: Agenda Waddengebied, Agenda IJsselmeer, Veenweideprogramma

Leeuwarden (in ontwikkeling) •

• Provinciale Omgevingsvisie (POVI), De Romte Diele (2020) • Gebruiksvisie Waterrecreatie Fryslân 2050 (2023) • Fryslân Klimaatbestendig 2050+ (BOVI) (2023) • Drinkwaterstrategie richting 2050

58

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water

Bijlage 6 - Vaarwater (concept)

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water

59

60

Gemeente Leeuwarden | Beleidskader Water