Jaarstukken Gemeente Leeuwarden 2024

2.1.4

Datagebruik

2.1.5

Motie 30 kilometer in de bebouwde kom

2.1.6

Meerjarenprogramma Investeringen Veiligheidsprojecten

2.2

Snelle en frequente treinverbindingen

2.2.1

Oplossen knelpunten (zoals barrièrewerking van het spoor en de spoorbrug over het Van Harinxmakanaal)

2.3

Verbeteren van de waterrecreatie

2.3.1

Beleidskader water

2.1

Gezonde, duurzame en veilige mobiliteit

Financieel

In 2024 is het Beleidskader Mobiliteit vastgesteld door de gemeenteraad. Met dit kader worden mobiliteitsvraagstukken nadrukkelijker in verband gebracht met andere opgaven. Dit is terug te zien in de doelen van het beleid: een gezonde fysieke leefomgeving, minder CO2-uitstoot door mobiliteit, veiliger verkeer, slimmer en efficiënter ruimtegebruik en stad, wijken en dorpen beter verbonden. In bebouwd gebied staan fietser en wandelaar centraal. Naast het vaststellen van het beleid zijn er ook in de uitvoering veel stappen gezet. De verbeteringen aan de doorfietsroute Leeuwarden-Stiens zijn in 2024 voorbereid en met de gemeente Waadhoeke zijn we in overleg over de doorfietsroute Leeuwarden-Franeker. Doorfietsroutes door woonstraten richten we in als fietsstraat. In 2024 zijn dat onder andere een deel van de Huizumerlaan, het Cambuursterpad en de Wergeasterdyk in Goutum. De eerste mobiliteitshub voor De Fellingen is aanbesteed en de planvorming voor de P+Rstadsrandhub bij het toekomstig treinstation Werpsterhoeke is gestart. Caparis heeft een logistieke hub geopend voor last-mile vervoer met elektrische voertuigen en bedient daarmee diverse bedrijven in de binnenstad. Het concept van deelmobiliteitshubs voor deelfietsen en scooters is inmiddels uitgewerkt en wordt in 2025 geïmplementeerd in de binnenstad en Bilgaard.

In 2024 is de verkenning naar een zero-emissie-zone in de binnenstad afgerond, waarbij ook met (binnenstads)ondernemers is gesproken. Zo geven we steeds meer vorm aan ons nieuwe mobiliteitssysteem.

56

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

We investeren ook in intelligente verkeersregelinstallaties. Er zijn in 2024 negen iVRI’s bijgekomen, waardoor nu 23 van de 31 verkeerslichten ‘slim’ zijn. Als het gaat om data en technologie werken we in lijn met Europese regelgeving ten aanzien van realtime verkeersinformatiediensten (RTTI). Dit doen we samen met andere overheden in Noord-Nederland. Ook werken we actief aan campagnes voor fietsveiligheid, het stimuleren van fietsgebruik, educatie en onderzoek. 2.1.3 • Verkeersveiligheid vergroten door proactieve (risico-gestuurde) aanpak In 2024 zijn we doorgegaan met de activiteiten die we in het uitvoeringsprogramma verkeersveiligheid uit 2023 hebben geprioriteerd. Daarbij gaat het om aanpassingen in de infrastructuur om de verkeersveiligheid te vergroten. Deze zijn onderdeel van het Meerjarenprogramma Infrastructuur. Afgelopen jaar hebben we de inzichten rondom verkeersveiligheid een plek gegeven in het Beleidskader Mobiliteit. Waar mogelijk combineren we verkeersveiligheidsmaatregelen met groot onderhoud van wegen, rioleringswerkzaamheden of andere beheermaatregelen. 2.1.5 • Motie 30 kilometer in de bebouwde kom Het beleidskader Mobiliteit legt vast dat veel wegen binnen de bebouwde kom op termijn zullen worden omgevormd naar een maximumsnelheid van 30 km per uur. Dit wordt de komende jaren via het Meerjarenprogramma Infrastructuur geprogrammeerd.

In 2024 zijn voor de Bleeklaan, de Westersingel en de Goudenregenstraat de voorbereidingen getroffen. We leren hieruit belangrijke lessen die we ook gaan toepassen bij andere wegen; we werken met basisprincipes maar zien dat de uitwerking hiervan erg locatie specifiek is. Dit heeft onder andere te maken met gebruikersgroepen, stedenbouwkundige kwaliteiten, cultuurhistorische waarden en andere beleidsdoelstellingen die ter plekke gelden (bijvoorbeeld ten aanzien van biodiversiteit en vergroening). 2.1.6 • Meerjarenprogramma Investeringen Veiligheidsprojecten De volgende maatregelen zijn in 2024 voorbereid en worden vanaf 2025 gerealiseerd: 1. Bleeklaan; bredere fietsstroken en smallere rijbaan in combinatie met onderhoud aan de trottoirs en de parkeervakken; 2. Westersingel en Pier Panderstraat; bredere fietsstroken en smaller wegprofiel in combinatie met vervangen van het asfalt; 3. Kruispunt Harlingerstraatweg- Engelsestraat-Nachtegaalstraat; 4. Kruispunt Borniastraat – Verlengde Schrans; 5. Fietsoversteek Wiardaplantage – Folsingadyk; 6. Fietsoversteek Brandemeer – Ludinga; 7. Fietsoversteek Schierstins – Groene Sterpad; 8. Kruispunt Truerderdyk – Noorderfjild (Stiens); 9. Fietspad Greate Kritewei. 2.2

Snelle en frequente treinverbindingen

Als gemeente zijn we actief betrokken bij landsdelige gesprekken over treinverbindingen. Afgelopen jaar zijn door gezamenlijke lobby middelen beschikbaar gekomen voor het aanpakken van de flessenhals Meppel-Zwolle. Het kabinet heeft nog geen definitieve uitspraak gedaan over de Lelylijn. In het verlengde daarvan zijn we ook betrokken bij een Deltaplan voor Noordelijk Nederland. Daarin gaan we uit van de samenhang tussen goede treinverbindingen en de ambities op het gebied van woningbouw, economie en brede welvaart. 2.2.1

• Oplossen knelpunten (zoals barrièrewerking van het spoor en de spoorbrug

over het Van Harinxmakanaal) In het beleidskader mobiliteit, vastgesteld in oktober 2024, zijn de hoofdprincipes opgenomen voor het oplossen van het knelpunt van de barrièrewerking van het spoor voor langzaam verkeer tussen het centraal station en station Camminghaburen. Deze principes vormen de basis voor verdere uitwerkingen. De Provincie Fryslân is verantwoordelijk voor de spoorbrug over het Van Harinxmakanaal. Ondanks dat de Tweede Kamer €75 mln heeft vrijgemaakt, was er in november 2023 onvoldoende dekking om een MIRT startbeslissing te nemen. Dit komt door de voortdurende

57

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

discussie over nut en noodzaak van het oplossen van dit knelpunt. In 2024 is overeenstemming bereikt over het benodigde investeringsbedrag, maar de dekking was nog steeds niet voldoende. Tijdens het Bestuurlijk Overleg MIRT van november 2024 is afgesproken dat er in 2025 gezamenlijk gezocht zal worden naar de ontbrekende dekking van ongeveer €135 mln. Dat bedrag is tenminste aanvullend nodig om tot 75% dekking te komen en daarmee een startbeslissing mogelijk te maken. 2.3

Verbeteren van de waterrecreatie

Het Beleidskader Water is in 2024 voorbereid en door het college aan de raad aangeboden ter vaststelling. Dit kader bevat doelstellingen voor de verschillende thema's op het gebied van water. Het beschrijft wat er nodig is om de basis (toekomstbestendig) op orde te brengen en bevat prioriteiten op het gebied van waterrecreatie.

Beleidsindicatoren Er zijn voor dit programma geen verplichte beleidsindicatoren. Zie www.waarstaatjegemeente.nl/mosaic/dashboard/mobiliteit voor meer informatie over mobiliteit. Betrokken verbonden partijen • Parkeergarages Leeuwarden C.V. • Marrekrite

Wat heeft het gekost? Tabel 46 Resultaat programma Programma Lasten Baten Resultaat

Begroting primitief 36.410

Begroting na wijziging 38.786

Bedragen x € 1.000 Rekening Rekening t.o.v. begroting 39.069 -283

3.331

4.254

4.777

523

-33.079

-34.532

-34.292

240

Toelichting resultaat Binnen het programma Verkeer, vervoer en waterstaat worden geen bedragen via de reserve budgetoverheveling overgeheveld naar 2025. Het resultaat van het programma bedraagt € 240.000 voordelig en ziet met name toe op de volgende taakvelden: Taakveld 210 Verkeer en vervoer (voordeel € 568.000) • Aan dit taakveld is de bestrijding van zwerfafval verbonden. Binnen de begroting 2024 is aan lasten- en batenzijde rekening gehouden met de nieuwe landelijke UPVvergoedingsregeling (uitgebreide producentenverantwoordelijkheid), waarbij gemeenten een vergoeding krijgen voor gemaakte kosten van zwerfvuilbestrijding. De uitvoering van deze regeling is vertraagd, waardoor er geen uitbetalingen in 2024 hebben plaatsgevonden. Daaraan gerelateerde kosten zijn eveneens niet gemaakt, hetgeen heeft geresulteerd in niet geëffectueerde baten en lasten van € 376.000. • De overige ruimte aan de lastenzijde (€ 462.000) wordt met name veroorzaakt door enerzijds onderuitputting kapitaallasten vanwege nog niet geactiveerde investeringen en anderzijds door lagere energielasten ten gevolge van lagere tariefstellingen vanuit het nieuwe energiecontract met ingang van 2024. Taakveld 220 Parkeren (nadeel € 402.000) • Als resultaat van de Parkeergarage CV was 0 begroot. In werkelijkheid bleek dat de baten € 540.000 waren.

Deze komen met name door hogere parkeerinkomsten (met name door meer parkeerbewegingen).

58

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

•

•

De lasten zijn hoger doordat de kosten voor het reguliere beheer en onderhoud van zowel de fietsenstallingen als de parkeergarages door inflatie en stijging personeelskosten duurder zijn geworden (€ 404.000). Dit was in 2023 al zichtbaar alleen niet doorvertaald in de begroting 2024. Voor een nadere duiding van deze begrotingsonrechtmatigheid wordt verwezen naar paragraaf 2.15 Bedrijfsvoering. Daarnaast zijn er bij de parkeergarages en openbare ruimtes incidentele werkzaamheden geweest (€ 216.000). Doordat de handhaving van het autoluwe gebied nog niet structureel is geregeld is er inzet van verkeersregelaars geweest (€ 50.000). Tenslotte is er tegenvaller doordat een taakstelling (€ 275.000) niet is gerealiseerd omdat dit gekoppeld is aan het omlaag brengen van kosten en dat is uiteindelijk niet haalbaar gebleken.

Tabel 47 Resultaat per taakveld Taakveld R2PGM0402 - Verkeer, vervoer en waterstaat R2TKV0210 - Verkeer en vervoer R2TKV0220 - Parkeren R2TKV0230 - Recreatieve havens R2TKV0240 - Economische havens en waterwegen R2TKV0250 - Openbaar vervoer Totaal

Begroting

Bedragen x € 1.000 Rekening t.o.v. begroting

Rekening

Lasten

Baten

Lasten

Baten

Lasten

Baten

Saldo

30.715

757

29.878

487

838

-270

568

2.811

1.929

3.773

2.489

-962

560

-402

804

402

864

504

-60

101

41

3.666

933

3.587

874

79

-58

20

790

232

967

422

-177

190

13

38.786

4.254

39.069

4.777

-283

523

240

59

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

2.5 Samenwerking en organisatie Doel en ambitie Strategisch doel: Samenwerking en organisatie Ambitie: Samen met de Friese mienskip, inwoners, ondernemers, organisaties en andere overheden geven we onze (digitale) toekomst vorm. Iedereen vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid. We blijven ons inzetten voor een stevige positie van Noord-Nederland op nationaal en Europees niveau. Als hoofdstad van Fryslân en als centrumgemeente voelen we ons verantwoordelijk om regiopartners met elkaar te verbinden. We willen een betrouwbare en open overheid zijn. Benaderbaar en toegankelijk. We kiezen voor menselijk contact en praten met elkaar. We willen de digitale ontwikkelingen zelf in de hand hebben, weten wat er gebeurt met onze data en voorkomen dat digitalisering mensen buiten sluit. We willen open en transparant zijn over de afwegingen die we maken en grenzen stellen aan wat we toelaatbaar vinden. Wij staan voor kernwaarden als zorgvuldig en veiligheid, inclusie en duurzaamheid. We organiseren daarvoor wat nodig is, zodat de samenleving in balans blijft. Wij werken constructief samen, zowel in- als extern. We zijn efficiënt en effectief, wegen de kosten en baten goed af en houden de lasten laag.

Wat is er bereikt? Op koers of gelukt Niet op koers of niet gelukt Anderszins het toelichten waard Tabel 48 Status doelrealisatie Nr. Te bereiken doelstelling

Status doelrealisatie

1.

Bestuur

1.1

Een stevige positie van Noord-Nederland op nationaal en Europees niveau

1.2

Grip op samenwerking

1.3

Participatie en democratische vernieuwing

1.4

Midterm review

2.

Ondersteuning

2.1

Passende en persoonlijke dienstverlening

2.2

Waarde(n)volle digitale toekomst

2.3

Stabielere financiering gemeente en vergroten autonomie

Wat heeft het in totaal gekost? Tabel 4913 Overzicht hoofdopgave per programma Domein Begroting Begroting Begroting

baten

saldo

Rekening

Rekening

lasten

baten

Bedragen x € 1.000 Rekening Rekening t.o.v. begroting saldo saldo

R2HOG05 Samenwerking en organisatie R2PGM0501 - Bestuur

lasten 5.833

17

-5.816

7.012

81

-6.931

-1.115

R2PGM0502 Ondersteuning Totaal 2024

107.845

530.245

422.400

131.548

549.926

418.378

-4.022

113.678

530.262

416.584

138.560

550.007

411.447

-5.137

60

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

2.5.1 Bestuur Portefeuillehouders: Sybrand Buma en Gijs Jacobse

Toelichting op wat er is bereikt en gedaan Prestatie behaald Prestatie niet op koers of niet gelukt Anderszins het toelichten waard Tabel 50 Status realisatie activiteiten Nr. Voorgenomen prestatie om doelstelling te bereiken

Te verantwoorden Inhoudelijk

Financieel

1.1

Een stevige positie van Noord-Nederland op nationaal en Europees niveau

1.1.5

Regio Deal Noardwest-Fryslân

1.1.6

Europa Agenda

1.1.7

Lobby richting Kabinetsvorming

1.2

Grip op samenwerking

1.2.1

Analyse en prioritering in regionale samenwerkingsverbanden aanbrengen

1.2.2

Aanpassing gemeenschappelijke regelingen aan gewijzigde wet

1.3

Participatie en democratische vernieuwing

1.3.1

Uitwerken democratische vernieuwingsagenda

1.4

Midterm review

1.4.1

Tussenevaluatie coalitieakkoord

1.1

Een stevige positie van Noord-Nederland op nationaal en Europees niveau

Om de positie van Noord-Nederland te verstevigen, trekt de gemeente Leeuwarden voor bepaalde vraagstukken in SNN-verband en/of NG4-verband samen op. Op Europees niveau lukt dat goed. Gunstig Europees beleid, passende Europese subsidieprogramma’s en internationale zichtbaarheid zijn voorwaardelijk voor het realiseren van impactvolle Europese projecten en het realiseren van de beleidsdoelstellingen van Leeuwarden. In 2024 heeft Leeuwarden gelobbyd voor gunstige voorwaarden in subsidieprogramma’s en het aankomende meerjarig financieel kader van de EU. Daarnaast heeft Leeuwarden in 2024 het LivinInEu en Mission Soil Manifest ondertekend. Ook is één nieuw Europees project toegekend. Daarnaast zijn er 10 projecten in uitvoering en zijn er aanvragen ontwikkeld op de thema’s energie, circulaire economie en klimaatadaptatie. Tot slot is onze deelname in het EuropaPact Fryslân, dat zich inzet voor de ontwikkeling van meer en betere Europese projectvoorstellen vanuit Friesland, verlengd. Tegelijkertijd zijn op landelijke niveau positieve resultaten behaald dankzij de noordelijke lobby op de dossiers Deltaplan en Cultuur. Tot slot is in SNN-verband een traject ingezet om de effectiviteit van de noordelijke samenwerking en lobby verder te verbeteren. Daarvoor wordt een nieuwe samenwerkingsovereenkomst tussen de 8 overheden opgesteld.

De samenwerking met partners om de positie van Noord-Nederland te versterken kent ook andere verschijningsvormen. Leeuwarden draait mee in een Regio Deal van het Rijk en is actief betrokken bij het Nationaal Programma Vitale Regio's (bouwt voort op Elke regio telt) van de Rijksoverheid. Na de formele start van de Regio Deal Noardwest Fryslân op 29 november 2023 was 2024 het jaar waarin de eerste concrete projecten zijn opgepakt. Er is gewerkt aan de drie programmalijnen Vitalere economie, Kwaliteit van Leven en Natuurlijk in balans. In 2024 lag het accent op de

61

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

economische lijn, vooral omdat die voortbouwt op de al langer lopende samenwerking tussen de gemeenten Harlingen en Waadhoeke. Leeuwarden sluit daar voor een aantal projecten bij aan. Als trekker van de tweede lijn, Kwaliteit van leven, heeft Leeuwarden samen met de partners in 2024 duidelijke stappen gezet naar de inrichting van een Vitaliseringsfonds voor ongeveer tien kernen in het Regio Deal-gebied. Leeuwarden was in 2024 onder andere betrokken bij projecten en ontwikkelingen binnen de Regio Deal op het terrein van: regiomarketing, mobiliteit (promotie doorfietsroutes), zorginnovatie, ondermijning, landschap en landbouw (via Greidhoeke plus). In veel gevallen werden daarbij voorbereidingen getroffen die in 2025 tot projectvoorstellen, toedeling van middelen en uitvoering zullen leiden. 1.2

Grip op samenwerking

De gemeente Leeuwarden werkt aan meer grip op samenwerking. De bestaande gemeenschappelijke regelingen zijn in 2024 aangepast aan de gewijzigde Wet gemeenschappelijke regeling (Wgr). De actualisatie van de Kadernota Verbonden Partijen wordt in 2025 opgepakt. 1.3

Participatie en democratische vernieuwing

In 2024 is het praatstuk Overheid en Samenleving door het college naar de gemeenteraad gestuurd. In dat stuk komen naast (nieuwe) democratie ook participatie en dienstverlening aan de orde. In 2025 wordt over die onderwerpen een gesprek tussen de samenleving, het college en de gemeenteraad georganiseerd. In het praatstuk wordt geschetst hoe de gemeente Leeuwarden ook concreet aan de slag wil met participatie en nieuwe democratie. Er ligt met het oog op de Leeuwarder kandidatuur voor European Youth Capital in 2028 een duidelijk accent bij jongerenparticipatie. Maar ook op andere vormen van en instrumenten voor participatie en democratie wordt vanaf 2025 extra inzet gepleegd. Jongerenparticipatie heeft ook in 2024 de nodige extra aandacht vanuit de gemeente Leeuwarden gekregen. Dat gebeurde onder andere doordat Leeuwarden de eerste locatie in Noord-Nederland was waar een voorronde voor het European Youth Parliament plaatsvond. Maar ook door de voorbereiding binnen EYC van een systeem van microbudgetting voor jongerenideeën en -initiatieven. En met het binnenhalen van één van de vier VNG Gemeentedelers in 2024 van Tienskip via een inzending van de gemeente Leeuwarden. Tienskip zorgt er met haar projectdagen voor dat de gemeente veel waardevolle informatie over allerhande beleids- en uitvoeringsonderwerpen krijgt.

Tienskip bereikte in 2024 zo’n 2.000 jongeren die in Leeuwarden op school (VO en MBO) zitten. 1.4

Midterm review

Zoals in het coalitieakkoord is afgesproken, is in 2024 de (financiële) tussenbalans opgemaakt. Dit is gedaan in de midterm review (MTR). In MTR hebben we laten zien hoe ver we zijn met de uitvoering van onze voornemens uit het coalitieakkoord en wat dat betekent voor de financiële inzet. Hierbij zijn ook inhoudelijke en financiële bijstellingen gedaan. Bijstellingen hebben hun beslag gekregen in de begroting van 2025.

Beleidsindicatoren Tabel 51 Trends niet verplichte beleidsindicatoren Nr.

Naam indicator

Eenheid

Bron

1

Leden digitaal burgerpanel

Aantal

Gemeente Leeuwarden

Betrokken verbonden partijen Geen.

62

2021 2.550

2022 2.770

2023 3.250

2024 3.650

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

Wat heeft het gekost? Tabel 52 Resultaat programma Programma

Begroting primitief 5.657

Lasten Baten Resultaat

Bedragen x € 1.000 Rekening Rekening t.o.v. begroting 7.012 -1.179

Begroting na wijziging 5.833

17

17

81

64

-5.640

-5.816

-6.931

-1.115

Toelichting resultaat Binnen het programma Bestuur worden het volgende bedrag via de reserve budgetoverheveling (taakveld 010 Mutaties reserves, programma Ondersteuning) overgeheveld naar 2025: - Regionale samenwerking € 279.500 Zie voor nadere toelichting hoofdstuk C 2.19 Voorgenomen budgetoverhevelingen. Het resultaat van het programma Bestuur na aftrek van bovengenoemde storting in de reserve bedraagt € 1.394.000 nadelig. Het nadeel is hoofdzakelijk ontstaan als gevolg van een dotatie aan de voorziening voor wethouderspensioenen van € 1.285.000. Dit komt enerzijds door een dalende rekenrente en anderzijds door indexatie. Hierdoor is in 2024 een dotatie noodzakelijk. Afgelopen jaren was sprake van een vrijval door de stijgende rekenrente. Dat effect is pas aan het eind van het jaar bekend en daarom is deze mutatie niet begroot. Tabel 5314 Resultaat per taakveld Taakveld

Begroting

Bedragen x € 1.000 Rekening t.o.v. begroting

Rekening

R2PGM0501 - Bestuur

Lasten

Baten

Lasten

Baten

Lasten

Baten

Saldo

R2TKV0001 - Bestuur

5.833

17

7.012

81

-1.179

64

-1.115

Totaal

5.833

17

7.012

81

-1.179

64

-1.115

63

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

2.5.2 Ondersteuning Portefeuillehouders: Gijs Jacobse en Hein Kuiken

Toelichting op wat er is bereikt en gedaan Prestatie behaald Prestatie niet op koers of niet gelukt Anderszins het toelichten waard Tabel 5415 Status realisatie activiteiten Nr. Voorgenomen prestatie om doelstelling te bereiken

Te verantwoorden Inhoudelijk

2.1

Passende en persoonlijke dienstverlening

2.1.1

Altijd contact

2.1.2

Meer op maat

2.1.3

Vernieuwend

2.1.4

Slimmer datagebruik

2.1.5

Verbetering van dienstverlening met hulp van POK-middelen

2.2

Waarde(n)volle digitale toekomst

2.2.1

Continu onderzoek naar impact van technologie op samenleving

2.2.2

Met data en technologie helpen realiseren van grote opgaven

2.2.5

Op orde brengen van de fundamenten van onze informatiehuishouding o.a. informatiebeveiliging

2.3

Stabielere financiering gemeente en vergroten autonomie

2.3.1

Gevolgen nieuwe systematiek gemeentefonds in 2025 in beeld brengen

2.1

Passende en persoonlijke dienstverlening

Financieel

In 2024 is het programma Dienstverlening gestart om de gemeentelijke visie op dienstverlening om te zetten in concrete acties. Dit programma richt zich op passende en persoonlijke dienstverlening, zodat inwoners optimaal worden ondersteund en niet vastlopen in gemeentelijke processen. De belangrijkste speerpunten zijn: altijd contact, meer op maat, vernieuwend, slimmer datagebruik en de inzet van POK-middelen voor structurele verbeteringen. Uit de Inwonersenquête Dienstverlening 2024 blijkt dat inwoners de gemeentelijke dienstverlening waarderen met een 7,2. Zij vinden het vooral belangrijk om zelf te kunnen kiezen hoe ze contact opnemen met de gemeente, dat dit eenvoudig is en dat informatie goed vindbaar is. Om hierop in te spelen, is de kanalenstrategie aangescherpt en wordt geëxperimenteerd met nieuwe contactvormen. De gemeente zet in op de verdere ontwikkeling van omnichannel-dienstverlening en persoonlijke ondersteuning als kernpijlers van het programma. Telefonie blijft een belangrijk contactkanaal. In 2024 zochten ruim 100.000 inwoners telefonisch contact met de gemeente. De afgelopen jaren stond de telefonische bereikbaarheid onder druk, wat aanleiding was voor een verbetertraject. De complexiteit van vragen aan de gemeente neemt toe.

Daarom is in de hal van het gemeentehuis het Meedenkpunt ingericht, waar inwoners extra ondersteuning krijgen bij het formuleren van hun vragen en het leggen van contact met de gemeente. Evaluaties laten zien dat deze persoonlijke ondersteuning de toegankelijkheid vergroot en het vertrouwen in de

64

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

gemeentelijke dienstverlening versterkt. In 2024 maakten ruim 1.200 inwoners gebruik van deze hulp. Op basis van de inzichten wordt verder gewerkt aan gerichte ondersteuning voor inwoners met complexe vragen. Dit is een voorbeeld van hoe persoonlijk contact een structurele pijler binnen de gemeentelijke dienstverlening blijft. Inwoners geven aan dat zij eenvoudig en laagdrempelig contact belangrijk vinden. Daarom zet de gemeente in op kunstmatige intelligentie, chatbots en spraaktechnologie. In 2024 is de digitale spraakassistent geïntroduceerd, waarmee inwoners 24/7 meldingen kunnen doen. Daarnaast is robotisering en procesautomatisering uitgebreid, vooral binnen inkomensondersteuning. Zeven robots helpen bij administratieve processen, wat heeft geleid tot snellere dienstverlening en een besparing van ongeveer 2.500 uur per jaar. Deze tijd is ingezet voor meer persoonlijk contact. 2.1.1 • Altijd contact Telefonische bereikbaarheid was een belangrijk verbeterpunt. Door een gericht verbetertraject is de gemiddelde opnametijd in 2024 teruggebracht van 308 seconden naar 96 seconden gemiddeld over het hele jaar, een versnelling van ruim drie keer. Inmiddels ligt dit op 62 seconden gemiddeld en wordt tussen de 85% en 95% van de telefoontjes bij de eerste poging opgenomen, terwijl dit in 2023 nog rond de 80% lag.

Uit de laatste inwonersenquête blijkt dat niet alleen de snelheid van opnemen, maar vooral het niet (tijdig) terugbellen als knelpunt wordt ervaren. Hoewel de klachten over telefonie de laatste tijd afnemen, krijgt dit onderwerp daarom prioriteit binnen het programma Dienstverlening. De gemeente werkt samen met andere gemeenten en VNG-Realisatie aan een technische oplossing voor omnichannel-dienstverlening. Dit moet ervoor zorgen dat inwoners via elk contactkanaal dezelfde kwaliteit van dienstverlening ervaren. De komende periode ligt de prioriteit bij de ontwikkeling van MijnServices. Dit platform biedt inwoners een centraal overzicht van hun lopende aanvragen, meldingen en interacties met de gemeente. De uitdaging ligt in het vinden van een balans tussen snelle verbeteringen en de lange termijn ontwikkeling van de IT-architectuur. Binnen het programma worden deze ontwikkelingen zorgvuldig afgewogen om een toekomstbestendige dienstverlening te garanderen. 2.2

Waarde(n)volle digitale toekomst

In het coalitieakkoord zijn 3 doelstellingen beschreven die bijdragen aan een waarde(n)volle digitale toekomst voor Leeuwarden en haar inwoners op de lange termijn. De gemeente wil dat de huidige (grote) digitale mogelijkheden tot maatschappelijke vooruitgang en brede welvaart leidt. Er zijn in het afgelopen jaar kleine stappen in de goede richting gezet. Om de impact van data en technologie op de samenleving te monitoren, is eind 2023 samen met de Provincie Fryslân en onder de vlag van coöperatie Data-Fryslân een Data-Ethische commissie opgericht. De ingestelde commissie wordt in 2025 geëvalueerd. Er is een eerste praktijkcasus in de zogeheten digital twin Leeuwarden gevisualiseerd. Dit wordt hieronder toegelicht. Ook zijn op het gebied van informatiebeveiliging stappen gezet die hieronder toegelicht worden. 2.2.1 • Continu onderzoek naar impact van technologie op samenleving Een gemeentelijke organisatie moet steeds meer persoonsgegevens verwerken in de processen en applicaties. Hierbij geldt de verplichting periodiek een zogenaamde Data Protectie Impact Assessment (DPIA) uit te voeren per applicatie. In een DPIA wordt o.a. bepaald of verwerking van gegevens tot een hoog privacy-risico voor de inwoner kan leiden. En indien dit het geval is, worden de juiste maatregelen ingezet om dit risico te vermijden/verkleinen.

Naast de juridisch verplichte DPIA beoordeelt de gemeente sinds 2024 ook Data-ethische aspecten van de inzet van technologie. Naast een juridische en technische toets, wordt nu ook beoordeeld of de inzet van specifieke technologie ethisch verantwoord is. Hiervoor is de DPIA uitgebreid met een toetsing op data-ethisch gebied tot een DEPIA (Data en dataEthische Protectie Impact Assessment). Het doel is te voorkomen dat de inzet van technologie ongewenste bijeffecten oplevert. Dit gebeurt door te reflecteren op de impact

65

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

van specifieke technologie op een aantal menselijke waarden zoals ‘rechtvaardigheid’, ‘menselijke waardigheid’ en ‘autonomie’. In 2024 zijn 32 DEPIA’s opgestart. Voor grotere vraagstukken wordt de hiervoor opgerichte Data-Etyk Kommisje (DKF) van DataFryslân ingeschakeld. In 2024 is door deze commissie een dergelijke reflectie uitgevoerd op het onderwerp ‘Drones’. Meer specifiek is besproken wat de impact is van de inzet van drones om oude gebouwen met een sloopstatus te inventariseren op herbruikbaarheid van bouwmaterialen t.b.v. nieuwbouw. Dit heeft geleid tot specifieke aandachtspunten, bijvoorbeeld rond extra communicatie naar inwoners, die in projectplannen zullen worden meegenomen. 2.2.2 • Met data en technologie helpen realiseren van grote opgaven Grote opgaven, zoals klimaatbestendigheid, betaalbaar wonen, inclusie en circulaire economie zijn moeilijk te realiseren. Inzet van digitale technologie en data kunnen hierbij helpen. De gemeente wil in een digitale 3d-kopie (digital twin) van de gemeente mogelijke oplossingsvarianten voor diverse opgaven kunnen presenteren en bespreken. Zo kan bijvoorbeeld het effect van verschillende klimaatmaatregelen in de digitale kopie van de gemeente worden berekend en weergegeven. Zo wordt in een bijna-echte weergave zichtbaar wat werkt en wat niet.

Met informatie (data) krijg je een betere onderbouwing voor een oplossing en je kunt het effect dus ook echt in een 3d-weergave zien. Samen met de Provincie Fryslân is hiervoor een gezamenlijke aanpak opgesteld. Met hulp van een externe partij is een praktijkcasus in de digital twin ‘gevisualiseerd’. Conclusie daarvan is, dat deze aanpak zeer bruikbaar is voor genoemde grote opgaven. Vanuit de MTR zijn aanvullende middelen beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling van de Digital Twin. Hiermee is een project opgestart; herontwikkeling van het ‘Spoordok’-terrein wordt als eerste opgave in de Digital Twin gevisualiseerd. In de Leeuwarder Digitale Agenda(LDA) worden ieder jaar meerdere experimenten uitgevoerd. Hierin wordt nieuwe (ict)technologie uitgeprobeerd. Er wordt vooral gekeken of nieuwe technologie ons kan helpen in het realiseren van (maatschappelijke) opgaven. In 2024 zijn 10 experimenten uitgevoerd. Met deze ervaring kunnen één of meerdere van deze oplossingen ingezet worden in bestaande of nieuwe vraagstukken. 2.2.5

• Op orde brengen van de fundamenten van onze informatiehuishouding o.a.

informatiebeveiliging Alle gemeenten liggen ‘continu’ onder vuur door cyberaanvallen van buitenaf. Deze aanvallen worden steeds geavanceerder. Gelukkig is het nog niet misgegaan. Maar de basis van de gemeentelijke informatievoorziening vraagt dus continu aanpassing aan deze aanvallen. Dat betreft bijvoorbeeld de beveiliging van digitale netwerken en (gevoelige) data. In 2024 is voor wat betreft informatiebeveiliging specifiek gewerkt aan de bevindingen uit de Baseline Informatiebeveiliging Overheden analyse (BIO). Er is een substantieel deel aan verbeteringen doorgevoerd en monitoring van voortgang vindt periodiek plaats. De basis gaat ook om het sneller kunnen bijdragen aan grote opgaven en om de digitale ondersteuning van de dienstverlening en bedrijfsvoering. De gemeente stelt zich voornamelijk op als ‘Slimme volger’. Vanuit de landelijke ‘Common Ground’ontwikkeling is in 2024 een zogenaamd Haven-cluster gerealiseerd. Dit is een technische voorziening die wordt toegevoegd aan de bestaande ICT-omgeving van een gemeente. Op de ‘Haven’ kunnen Common Ground-oplossingen die bijvoorbeeld door andere gemeenten zijn ontwikkeld, eenvoudig worden geïnstalleerd voor gebruik in Leeuwarden. Kennis en hergebruik van digitale toepassing staan hierin centraal. 2.3

Stabielere financiering gemeente en vergroten autonomie

In het coalitieakkoord van het kabinet Rutte IV is een nieuwe financieringssystematiek (2026 e.v.) m.b.t. het Gemeentefonds aangekondigd. Het verdeelmodel van het Gemeentefonds heeft als doel om iedere gemeente een gelijkwaardige financiële uitgangspositie te geven, zodat

66

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

gemeenten een gelijkwaardig voorzieningenniveau kunnen realiseren tegen een gelijke belastingdruk. De invoering van de nieuwe systematiek is nog niet afgerond. 2.3.1 • Gevolgen nieuwe systematiek gemeentefonds in 2025 in beeld brengen De invoering van de nieuwe systematiek heeft geen impact op de totale omvang van het gemeentefonds maar zorgt er wel voor dat er sprake is van zogenaamde voor- en nadeelgemeenten. Om die reden heeft de minister opdracht gegeven voor een aantal vervolgonderzoeken en is gekozen voor een zogenaamd ingroeipad. Dit ingroeipad dempt het effect van de nieuwe systematiek voor zowel de voor- als nadeelgemeenten. Leeuwarden is in deze een voordeelgemeente. Deze onderzoeken zijn kort geleden afgerond. De minister heeft aangekondigd met deze uitkomsten aan de slag te gaan maar heeft hierdoor wel de duur van het ingroeipad verlengd tot en met 2026.

Beleidsindicatoren Tabel 55 Trends verplichte beleidsindicatoren Nr. Naam indicator

Eenheid

1

Formatie

2

Bron

2021

2022

2023

2024

Fte per 1.000 inwoners Gemeente Leeuwarden

12,1 fte 125.510 inwoners

11,97 fte 127.088 inwoners

12,68 fte 127.126 inwoners

11,74 fte 128.810 inwoners

Bezetting

Fte per 1.000 inwoners Gemeente Leeuwarden

13 fte 125.510 inwoners

13,41 fte 127.088 inwoners

14,18 fte 127.126 inwoners

14,14 fte 128.810 inwoners

3

Apparaatskosten

Kosten per inwoner

Gemeente Leeuwarden

€ 932

€ 1.012

€ 1.087

€ 1.234

4

Externe inhuur

Kosten als % van totale Gemeente loonsom + totale Leeuwarden kosten inhuur externen

14,3

17,07

14,35

13,47

5

Overhead

% van totale lasten

7,2

6,85

7,06

7,15

Gemeente Leeuwarden

Toelichting indicatoren: • Formatie: de toegestane formatie in fte op peildatum 1 januari. Het gaat om formatieplaatsen ongeacht of die worden ingevuld door iemand met een vaste aanstelling, een tijdelijke aanstelling of nog openstaan in de vorm van een vacature. Fte is het equivalent van een 36urige werkweek. • Bezetting: het werkelijk aantal fte dat werkzaam is, zowel medewerkers in dienst als medewerkers ingehuurd en ingeleend, voor zowel structurele als additionele taken. Het kengetal formatie wijkt af van die van de bezetting: dit is het gevolg van het presteren van alleen de structurele formatie in 2024. Hiervoor is gekozen omdat de tijdelijke formatie overzichten nog niet volledig beschikbaar zijn. Momenteel loopt een project om het formatiebeheer te optimaliseren. Derhalve is gestuurd op de personeelslasten in plaats van de formatie. Voor een toelichting zie de paragraaf bedrijfsvoering.

• • •

Apparaatskosten: alle personele en materiële kosten die verbonden zijn aan het functioneren van de organisatie, exclusief griffie en bestuur. Externe inhuur: uitzendkrachten, zzp'ers en gedetacheerden. Overhead: alle kosten die samenhangen met de sturing en ondersteuning van de medewerkers in het primaire proces.

67

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

Betrokken verbonden partijen Geen.

Wat heeft het gekost? Tabel 56 Resultaat programma Programma

Bedragen x € 1.000 Rekening Rekening t.o.v. begroting 131.548 -23.703

Lasten

Begroting primitief 97.097

Begroting na wijziging 107.845

Baten

472.934

530.245

549.926

19.681

Resultaat

375.836

422.400

418.378

-4.022

Toelichting resultaat Binnen het programma Ondersteuning is sprake van een nadeel van € 4.022.000. Dit is inclusief alle reservemutaties welke verplicht in dit programma zijn opgenomen vanwege de taakveld indeling. Op taakveld 010 Mutaties reserves is sprake van een nadelig saldo van € 19,3 mln. De reserve (voorwaardelijke) budgetoverheveling zorgt voor de grootste afwijking: Er zijn voor € 20,7 mln aan nieuwe overhevelingen toegevoegd. De budgetten waar de samenhangende voordelen naar voren komen, zitten op andere taakvelden binnen de programma's. Dit is daarmee vooral een technische afwijking. Op de volgende taakveldbudgetten binnen programma Ondersteuning worden bedragen via de reserve budgetoverheveling (TKV010) overgeheveld naar 2025: - O&I prioritering € 1.347.000 (TKV004) - Digital twin € 340.000 (TKV004) - Impuls sociale investeringen € 50.000 (TKV004) - Decembercirculaire 2024 € 1.646.000 (TKV007) - Investering bedrijfsvoering € 2.730.000 (TKV008) Budgetoverheveling totaal storting in reserve € 6.113.000 Zie voor nadere toelichting hoofdstuk C 2.19 Voorgenomen budgetoverhevelingen. Het resultaat van het programma na aftrek van bovengenoemde stortingen in de reserve bedraagt € 9.145.000 voordelig (-/- € 4,0 mln + € 19,3 mln - € 6,1 mln).

Hieronder volgen per taakveld de grootste afwijkingen: Taakveld 005 Treasury (voordeel € 1.256.000) De te betalen rente op geldleningen is hoger begroot dan is gerealiseerd. Voordeel € 989.000. Voornaamste oorzaak is dat er minder geld hoefde worden geleend en dat de gemiddelde rente op de afgesloten leningen iets lager is dan voorzien. Daarnaast is er € 304.000 rente ontvangen op schatkistbankieren. Taakveld 007 Uitkeringen Gemeentefonds (voordeel € 7.589.000) Op een totale begrote uitkering uit het Gemeentefonds van bijna € 425 mln, is in 2024 (inclusief budgetoverheveling van de decembercirculaire 2024) sprake van een voordeel van ongeveer € 9,2 mln. Dit komt met name door onderstaande ontwikkelingen: • Extra baten uit de septembercirculaire 2024 zoals vermeld in de raadsbrief 5 november 2024 (€ 5.554.000); • Extra baten vanuit de decembercirculaire 2024 (€ 2.279.000) Hiervan wordt € 1.646.000 in de reserve budgetoverheveling gestort; • Voordeel afwikkeling van eerdere jaren en nog te ontvangen bedragen (€ 1.402.000). Taakveld 008 Overige baten en lasten (nadeel € 518.000 na aftrek bovengenoemde storting) Het nadeel komt met name door het verrekenen van BTW uit de jaren 2019 t/m 2023 (€ 462.000). De grootste post komt doordat er BTW op verhuur is gecompenseerd terwijl er subsidie wordt

68

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

verleend voor de compensatie van de huurlasten van 2 panden. Dit is niet toegestaan en is voor de voorgaande jaren terugbetaald aan de belastingdienst. Taakveld 061 OZB Woningen (voordeel € 610.000) De hogere belastingopbrengst op woningen is ontstaan doordat in de praktijk de areaaluitbreiding gunstiger is uitgevallen dan bij het opstellen van begroting was ingeschat. Tevens is extra ingezet op de controle van leegstand en is een lager percentage oninbaar dan vooraf was ingeschat wat heeft geleid tot een meeropbrengst ten opzichte van de raming. Taakveld 063 Parkeerbelasting (voordeel € 353.000) Het positieve resultaat komt voornamelijk dat er € 328.000 meer inkomsten uit parkeermeters en automaten is ontvangen. Bij de mee- en tegenvallers was € 300.000 als compensatie toegekend omdat de opbrengst van straatparkeren als gevolg van het autoluw maken van straten in de binnenstad was gedaald. Tabel 57 Resultaat per taakveld Taakveld

Begroting

Bedragen x € 1.000 Rekening t.o.v. begroting

Rekening

R2PGM0502 - Ondersteuning

Lasten

Baten

Lasten

Baten

Lasten

Baten

Saldo

R2TKV0002 - Burgerzaken

4.142

2.237

4.903

2.959

-760

721

-39

R2TKV0003 - Beheer overige gebouwen en gronden R2TKV0004 - Overhead

6.157

2.122

6.115

1.915

43

-207

-165

58.186

843

57.370

1.708

815

865

1.680

R2TKV0005 - Treasury

1.474

1.709

484

1.975

989

266

1.256

0

424.667

0

433.902

0

9.235

9.235

25.142

20.828

22.814

20.712

2.328

-116

2.212

300

0

207

0

93

0

93

8.250

32.674

35.052

40.195

-26.802

7.521

-19.281

968

17.592

715

17.949

253

357

610

0

22.940

0

23.139

0

199

199

R2TKV0007 - Uitkeringen Gemeentefonds R2TKV0008 - Overige baten en lasten R2TKV0009 Vennootschapsbelasting (Vpb) R2TKV0010 - Mutaties reserves R2TKV0061 - OZB woningen R2TKV0062 - OZB nietwoningen R2TKV0063 - Parkeerbelasting R2TKV0064 - Belastingen overig Totaal

19

3.150

44

3.528

-25

378

353

3.207

1.482

3.844

1.943

-637

461

-176

107.845

530.245

131.548

549.926

-23.703

19.681

-4.022

69

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

B Paragrafen 2.6 Volhoudbaar: Een groene, gezonde en klimaatbestendige leefomgeving 2.6.1 Opbouw en budget Programma Volhoudbaar 2.0 Het programma Volhoudbaar 2.0 is één van de 6 organisatie brede programma's. Het is een coördinerend programma dat als koepel werkt voor 5 thema's. Dit zijn de volgende thema’s: 1. Duurzame energie; 2. Klimaataanpassing; 3. Biodiversiteit; 4. Circulaire economie; 5. Eigen organisatie. Nieuwe uitvoeringsplannen Begin 2024 zijn 2 nieuwe uitvoeringsagenda’s opgeleverd: één voor Circulaire economie en één voor de Volhoudbare Eigen Organisatie. In 2024 is verder gewerkt aan het nieuwe Beleidskader Biodiversiteit en de daaraan verbonden uitvoeringsprogramma’s Biodiversiteit en Vergroening. Het beleidskader is eind 2024 vastgesteld door de gemeenteraad. De uitvoeringsagenda’s Biodiversiteit en Vergroening zijn begin 2025 opgeleverd. Monitoring van het coördinerende programma In 2024 hebben we in samenwerking met het adviesbureau Twynstra Gudde gekeken naar waar we staan ten aanzien van de 5 thema’s. En waar we de doelen scherper en meetbaarder kunnen definiëren. Per thema hebben we ook meer inzicht gekregen in de mate waarin we op weg zijn om de doelen te bereiken. In deze paragraaf is per Volhoudbaar-thema beschreven waar we staan. De relevante uitkomsten van de monitor hebben we ook voor de beschrijving per thema benut.

Overkoepelende conclusies van Twynstra Gudde Op het niveau van het overkoepelende programma Volhoudbaar concludeert Twynstra Gudde dat op alle thema’s goed werk verricht is in het opstellen van doelen en het werken aan concrete inspanningen. Ten aanzien van onderdelen zoals bijvoorbeeld de Energie- en Warmtetransitie oordeelt Twynstra Gudde dat de gemeente op koers ligt om de doelen te bereiken. Zeker als er nog extra inspanning geleverd wordt. Vervolgstap is dat in de komende jaren ook voor andere thema's gewerkt wordt aan het scherper definiëren van doelstellingen en bijbehorende inspanningen. Bewuste en actieve samenwerking Twynstra Gudde signaleert dat de gemeente actief de samenwerking zoekt met andere partijen. Maar dat nog bewuster nagedacht kan worden over de rol van de gemeente in samenwerkingen. Tot slot kan er meer aandacht gegeven worden aan het maken van keuzes. Er is sprake van beperkte beschikbaarheid van mensen. Waar zetten we wel en niet op in? En verhoudt de beschikbare capaciteit ten opzichte van het gewenste doelbereik? En welke inspanningen hebben het meeste effect? Andere verduurzamingsopgaven Een deel van de verduurzamingsopgave verloopt via thema's die niet rechtstreeks zijn opgenomen in het programma Volhoudbaar 2.0. Bijvoorbeeld op het terrein van een duurzame vitale bodem en via de transitie van de landbouw.

Naast het programma Volhoudbaar 2.0 staan we in deze paragraaf daarom ook stil bij andere verduurzamingsopgaven.

70

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

Wat mag het kosten? De kosten worden begroot op basis van de maatregelen die zijn opgenomen in de uitvoeringsagenda's/-programma's. De dekking van die kosten komt vanuit de sector die verantwoordelijk is voor het thema en deze ook aanstuurt. Een uitvoerige uitleg over de beschikbare dekkingsmiddelen voor het programma, is opgenomen in hoofdstuk 12 van het Programma Volhoudbaar 2.0. Jaarlijks extra klimaatmiddelen van ca. € 2,4 mln van Het Rijk (CDOKE). De gemeente ontvangt sinds 2022 middelen uit de Tijdelijke regeling capaciteit decentrale overheden voor klimaat- en energiebeleid (CDOKE). In 2024 heeft het Rijk de klimaat- en energiemiddelen geïndexeerd. Het budget is daarom in 2024 opgehoogd van € 2,4 mln. naar € 2,8 mln. Een deel van de bestaande personele inzet, die wordt ingezet voor het programma Volhoudbaar, is betaald uit deze middelen. Daarnaast is met behulp van deze middelen aanvullend personeel aangetrokken en zijn externe adviseurs ingehuurd. In totaal is in 2024 € 2,1 mln. besteed. De te veel ontvangen middelen (€ 0,7 mln.) zijn als ‘vooruit ontvangen’ op de balans gezet, en kunnen de komende 2 jaren nog worden besteed. Dankzij deze middelen zijn we in staat om onze organisatie te versterken met nieuwe medewerkers en/of externe deskundigheid. We verdelen de middelen over de verschillende sectoren en teams die met deze duurzame opgaven bezig zijn.

En dragen zorg voor de verantwoording over de inzet van deze middelen. • Energietransitie – Leeuwarder Energie Agenda (LEA) Voor het thema Energietransitie is structureel budget beschikbaar (€ 0,5 mln). Het budget voor de Leeuwarder Energieagenda (LEA) is volledig besteed. Het incidentele budget voor Energiecoaches (€ 0,3 mln.) is in 2024 ook volledig ingezet. Een deel van de personele inzet wordt gedekt uit de reguliere begroting. En een deel wordt gedekt uit de CDOKE middelen (zie hierboven). In 2024 is zeer actief gewerkt aan de interne organisatie van de energietransitie en de werving van nieuw personeel komt goed op gang. Ook waren er in 2024 bij thema Energietransitie een aantal specifieke uitkeringen (SPUK's) beschikbaar. Via deze regelingen is gewerkt aan Energiearmoede, Lokale Aanpak Isolatie, Verduurzaming Leeuwarden Oost en de Proeftuin Aardgasvrije Wijken (PAW) Oranjewijk. Daarnaast waren er middelen beschikbaar uit Europese programma's zoals SCEPA en Water Warmth (zie energietransitie). Ook is gewerkt aan de aanvraag van een nieuwe Europese subsidie te weten Elena. • Klimaatadaptatie Het uitvoeren van maatregelen tegen wateroverlast wordt bekostigd op basis van het Programma Water en Riolering. De daadwerkelijke besteding loopt achter op de planning. In 2024 zijn twee projecten gerealiseerd. Daarnaast zijn inmiddels veel projecten in voorbereiding.

De lange aanloop om de projecten gerealiseerd te krijgen wordt vooral veroorzaakt doordat we werk-met-werk willen maken. En dus uiteenlopende maatregelen (tegengaan van wateroverlast, vergroenen, aanleg fietspaden, onderhoud aan wegen) samen laten komen. We zijn tot de conclusie gekomen dat we deze integrale aanpak niet altijd en overal kunnen realiseren (zie verder paragraaf 2.6.3.3.). Het budget voor 'vergroening door bomen’ is in 2024 wel volledig besteed.

71

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

• Circulaire economie, Biodiversiteit en Eigen Organisatie Voor Circulaire Economie en Volhoudbare Eigen Organisatie is begin 2024 het uitvoeringsprogramma vastgesteld. In 2024 is zoals al aangegeven in de begroting, aan de uitvoeringsprogramma's gewerkt. De personele inzet voor deze uitvoeringsprogramma's is gedekt uit de CDOKE middelen (zie hierboven). De inzet voor biodiversiteit is gedekt uit middelen waarvoor structureel budget beschikbaar was in de begroting. Dit is volledig besteed. 2.6.2 Energietransitie – Leeuwarder Energie Agenda 2021 –2024 2.6.2.1 Ambitie/Doel Leeuwarden heeft in 2050 een klimaatneutrale energie- en warmtevoorziening. 2.6.2.2 Wat willen we bereiken? - Het herijken van de Leeuwarder Energie Agenda (van 49% CO 2 vermindering in 2030 naar 60% vermindering in 2030). Ten opzichte van 2010 zien we een verlaging van de uitstoot met 25%. Deze gegevens worden bijgehouden in een dashboard. - 23% energiebesparing in de gebouwde omgeving in 2030, ten opzichte van 2020 (LEA 20212024). Met als tussendoel 9% besparing in 2024. Dit tussendoel is in 2022 bijna bereikt (ca. 8,9% procent besparing). - In 2024 aardgasvrije uitvoeringsplannen maken voor 15.000 gebouwen (LEA 2021-2024). - 85% (3183 TJ) duurzame energieopwekking in de gebouwde omgeving in 2030 met als tussendoel 1674 TJ (LEA 2021-2024). In 2022 werd 1.1015 TJ aan duurzame energie opgewekt.

2.6.2.3 Wat hebben we daarvoor gedaan en met wie? •

De Leeuwarder Energie Agenda herijken De Leeuwarder Energie Agenda is in 2021 vastgesteld en loopt tot en met 2024. De agenda wordt momenteel (2025) geactualiseerd in de vorm van een beleidsprogramma. In juli 2024 is de startnotitie Energie vastgesteld als opmaat naar het nieuwe beleidsprogramma, dat in 2025 volgt.

•

Inzet op energiebesparing in de gebouwde omgeving In de herijking wordt uitgebreid aandacht besteed aan de sociaal rechtvaardige energietransitie en energiebesparing. In 2024 hebben we de inzet van onze Energiecoaches

72

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

voortgezet. Zodat inwoners blijvende ondersteuning kregen bij het identificeren van energiebesparingskansen in hun woning. Ook in Leeuwarden-Oost zijn stappen gezet: de pilot verduurzaming van particuliere woningen is afgerond. Er zijn 38 woningen verduurzaamd. En de geleerde lessen uit de pilot zijn gebruikt voor de verdere uitrol van het project in 2025. Er zijn diverse subsidieregelingen om energiebesparing toegankelijker te maken. De doelgroep inwoners in energiearmoede, is de doelgroep die we naast de algemeen beschikbare informatie ook persoonlijke begeleiding aanbieden. We werken datagedreven en gebiedsgericht om deze doelgroep gericht te benaderen. De volgende regelingen zijn beschikbaar: • Witgoedwissel gemeente Leeuwarden; • Subsidieregeling Energiebesparende woningmaatregelen gemeente Leeuwarden; • Subsidieregeling Isolatie eigen woning gemeente Leeuwarden (NIP); • Isolatievergoeding van de Provincie Fryslân Leeuwarden (Friese Plus op NIP); • Subsidieregeling Pilot Verduurzaming Leeuwarden-Oost. We hebben met succes extra subsidie (Nationaal Isolatie Plan) aangevraagd en verkregen bij het Rijk, zodat we onze inspanningen op het gebied van energiebesparing verder kunnen vergroten. Via het Energieloket blijven we inwoners voorzien van advies. Dit onder andere ook met behulp van het digitale platform ‘Leeuwarden helpt verduurzamen’. •

Samenwerken aan de energietransitie Ook in 2024 is er volop samengewerkt aan de energietransitie. In Fries verband is een Europese subsidie aangevraagd en verkregen voor aquathermie (Water Warmth), waarmee we duurzame warmteoplossingen verder kunnen ontwikkelen. Daarnaast zijn meerdere subsidies verstrekt via de regeling ‘Duurzame wijken en dorpen’. Ook zijn er diverse nieuwe lokale initiatieven gestart. Met de woningcorporaties zijn opnieuw prestatieafspraken gemaakt, waarbij duurzaamheid een prominente plek inneemt. Hiermee zetten we samen stappen om hun vastgoed verder te verduurzamen en bij te dragen aan een toekomstbestendige gebouwde omgeving.

•

Aardgasvrij Leeuwarden (in 2024 plannen voor 15.000 gebouwen) In 2024 zijn er nog geen wijkuitvoeringsplannen vastgesteld. Er is wel gewerkt aan uitvoeringsplannen voor 4 gebieden, te weten: Heechterp, Stiens, de Oranjewijk in Leeuwarden en het Grieneko-gebied. In 2025 wordt het plan voor Heechterp vastgesteld. Met de huidige plannen wordt het doel van 15.000 gebouwen echter niet gehaald.

•

Opwek van duurzame energie Ook in 2024 hebben we gewerkt aan de opwek van duurzame energie, ondanks de uitdagingen door file op het stroomnet (netcongestie). We hebben bijgedragen aan de overstap van fossiele brandstoffen naar schone en duurzame energiebronnen; zoals windenergie, zonne-energie, geothermie (aardwarmte) en aquathermie (waterwarmte). Daarnaast zijn meerdere trajecten gestart voor dorpsmolens en windenergie op bedrijventerreinen. En zijn (en worden) diverse opweklocaties begeleid of onderzocht. Innovatieve vormen van energieopwekking en -opslag zijn verder verkend om bij te dragen aan het oplossen en voorkomen van netcongestie in de toekomst.

•

Verduurzamen van bedrijven door innovatie Innovatie en actieve ondersteuning zijn belangrijke factoren geweest in het verduurzamen van bedrijven. Samen met Liander hebben we bedrijven benaderd om maatregelen te nemen om het elektriciteitsnetwerk te ontlasten en contracten te verkennen. Daarnaast is er aan meer dan 200 bedrijven advies gegeven via de MKB-energiecoach.

73

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

2.6.3 Klimaatadaptie – Uitvoeringsagenda Klimaataanpassing 2021 – 2035 2.6.3.1 Ambitie/Doel Leeuwarden is in 2035 klaar voor periodes van hitte, meer neerslag en meer droogte. 2.6.3.2 Wat willen we bereiken? - De realisatie van 65.000 m3 waterberging en –afvoer op ongeveer 75 locaties. - Meer groen en schaduwplaatsen in en rondom warme gebieden creëren. Hiermee realiseren we koele plekken en verkleinen we hittestress in stedelijk gebied. - Meer inzicht krijgen in de gevolgen van droogte in bebouwd gebied. We ontwikkelen onze kennis over droogte. Op basis van de huidige inzichten nemen we geen specifieke maatregelen tegen droogte. - We vergroten de bewustwording en noodzaak tot anticiperen op risico's bij bewoners, bedrijven en instellingen. 2.6.3.3 Wat hebben we uitgevoerd en met wie? •

Maatregelen uit de uitvoeringsagenda klimaatadaptatie Sinds de start van de uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie, hebben we circa 75 plekken in beeld waar we maatregelen willen treffen tegen wateroverlast. De doorlooptijd van deze projecten is langer dan verwacht. In 2024 zijn er maatregelen uitgevoerd in Britsum en Bilgaard. Van de circa 75 wateroverlastlocaties zijn momenteel 25 locaties in voorbereiding als project. Bij het uitvoeren van projecten kijken we bij voorkeur hoe we deze kunnen combineren met andere noodzakelijke of wenselijke ingrepen in de openbare ruimte. Dat vraagt de nodige afstemming. Dit vraagt ook om een andere manier van werken. Waarbij we eenduidiger en gebiedsgericht tot projecten met meervoudige doelstellingen komen. Deze manier van afstemming en samenwerking is ook echt nodig, omdat we in het huidige tempo de doelstelling om in 2035 klimaatadaptief te zijn, anders niet behalen. Het tempo moet omhoog.

•

Bewustwording door gesprekken en campagnes met inwoners Het afgelopen jaar hebben we deelgenomen aan het NK tegelwippen. Er zijn door de inwoners en gemeente Leeuwarden in 2024 meer tegels gewipt dan voorgaande jaren. Daarnaast hebben we klimaatgesprekken gehouden in Jirnsum, Zuiderburen en tijdens de Duurzame Markt. En ook hebben we met diverse scholen invulling gegeven aan klimaatadaptatie. Van de subsidieregeling ‘klimaatbewust’ is in 2024 goed gebruik gemaakt er is voor 145.000 euro subsidie verleend. Het totale subsidiebudget is 150.000 euro.

•

Nieuwbouw klimaatbestendig maken Via de subsidieregeling ‘Klimaatbewust Leeuwarden’ stimuleren we ‘waterneutraal bouwen’ en het hergebruik van regenwater. Door complicaties met de nieuwe omgevingswet, is het niet gelukt om de hemelwaterverordening in 2024 in werking te laten treden. De hemelwaterverordening is het instrument om projectontwikkelaars, inwoners en bedrijven te verplichten om (bij sloop/nieuwbouw) het hemelwater op eigen terrein op te slaan. We verwachten dit eind 2025 via een deel-omgevingsplan specifiek voor het thema hemelwater te realiseren.

•

Uitvoeringsprogramma Vergroening Het uitvoeringsprogramma vergroening is begin 2025 door het college vastgesteld. In het uitvoeringsprogramma worden de opgaven rondom klimaataanpassing, gezondheid en biodiversiteit in samenhang benaderd. De aankomende jaren werken we aan het realiseren

74

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

van koele plekken in de stad en voldoende schaduw op loop en fietsroutes. In 2024 zijn daarom ook diverse projecten in voorbereiding gegaan, zoals de (vergroening van) Eewal, de Nieuwstad en RUG campus. 2.6.4 Circulaire economie – Nieuwe uitvoeringsagenda circulaire economie 2.6.4.1 Ambitie/Doel Leeuwarden heeft een volledige circulaire economie en samenleving zonder afval in 2050. In 2030 is circulair bouwen de norm voor alle nieuwe gebouwen. 2.6.4.2 Wat willen we bereiken? - In 2030 is de hoeveelheid restafval per inwoner gedaald naar maximaal 30 kg. - Leeuwarden staat op de kaart als gunstige vestigings- en ontwikkel plaats voor circulaire bedrijven. - We kopen maximaal circulair in en het verminderen van de milieu-impact van materialen in onze organisatie. Hiervoor verminderen we ons materiaalverbruik, CO 2-uitstoot en MKIscore (Milieu Kosten Indicator). Dit doen we samen met het thema Eigen Organisatie (‘zelf het goede voorbeeld geven’). - We zetten in op het voorkomen van afval en (her)gebruiken grondstoffen zo hoogwaardig mogelijk. - We ondersteunen bedrijven in de transitie naar een circulaire economie. - Energiezuinigheid, klimaatadaptatie en circulair/biobased bouwen zijn het uitgangspunt bij nieuwe gebiedsontwikkelingen. We formuleren in onze uitvragen voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen concrete doelstellingen op het gebied van circulariteit.

2.6.4.3 Wat hebben we daarvoor gedaan en met wie? •

Nieuwe uitvoeringsagenda Circulaire Economie Begin 2024 is een nieuwe uitvoeringsagenda circulaire economie vastgesteld voor de komende jaren. Deze bevat 3 pijlers: o doorontwikkeling van het grondstoffenbeleid (huishoudelijk afval); o innovatie en bedrijvigheid; o circulair en biobased bouwen.

•

Doorontwikkeling afvalbeleid Goed Terecht in Leeuwarden Begin 2024 is het beleid Goed Terecht in Leeuwarden geëvalueerd. Hieruit bleek een afname van 65 kg per inwoner per jaar. Dit komt neer op een daling van 37% in 2023 ten opzichte van 2021. De grootste daling wordt veroorzaakt door het aanleveren van minder ‘fijn’ restafval. In 2024 is de totale hoeveelheid restafval ten opzichte van 2023 nagenoeg gelijk gebleven. De hoeveelheid fijn restafval is licht gedaald, de hoeveelheid grof restafval is licht gestegen. We hebben de afvalstoffenheffing voor 2025 aangepast, ten behoeve van een betere afvalscheiding en het belonen van scheidingsgedrag. Daarnaast hebben we buurtinterviews gehouden en samengewerkt met inwoners om de omgeving netjes en leefbaar te houden. We hebben via verschillende kanalen gecommuniceerd om gedragsverandering teweeg te brengen. De communicatie, zoals ingezet in 2023, is voorgezet. Waarbij extra aandacht is besteed aan het bereiken van jongeren en studenten. We hebben een verkenning uitgevoerd naar de mogelijkheden om afval te reduceren op basisscholen. In Grou is, samen met Omrin en kringloopwinkel Grou, een pilot van 6 weken uitgevoerd om de mogelijkheden te verkennen voor het opzetten van een Circulair Ambachtscentrum. De pilot is in het najaar afgerond. Een mogelijk vervolg wordt in 2025 verder onderzocht.

75

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

•

Samen innoveren met het bedrijfsleven en kennisinstelling We hebben bedrijven uit diverse sectoren ondersteund door actief met hen samen te werken. We hebben een ketensamenwerking opgezet tussen verschillende partijen uit de bouw samenwerkten en ontwikkellaars. Het sluiten van de betonketen bij het project Heechterp Vernieuwt is hiervan het gevolg geweest. Daarnaast is het innovatiefonds actief ingezet voor circulaire initiatieven.

•

De bouwsector uitdagen en het goede voorbeeld geven We hebben bouwers, ontwikkelaars en woningcorporaties uitgedaagd om zoveel mogelijk circulair en biobased te bouwen en te ontwikkelen. De inschrijvingen van de Bouwerscompetitie van Atelier Rijksbouwmeester voor Nieuw Oud Oost waren boven verwachting, de tender voor Fase 1 van De Fellingen resulteerde in 50% biobased woningen. In samenwerking met lokale bedrijven en woningbouwcorporatie Elkien is de betonketen gesloten naar aanleiding van de herontwikkeling in Heechterp. In de CityDeal Conceptueel en Circulair bouwen zijn de biobased ontwikkelingen in Leeuwarden-Friesland op een landelijk niveau in positieve zin opgevallen. We hebben Leeuwarder projecten en ambities nadrukkelijk in regionale en landelijke netwerken geprofileerd.

•

Carré 1 We hebben zelf ook het goede voorbeeld gegeven. Met de verbouwing van Carré 1 is de markt uitgedaagd om circulair te denken én te handelen. Architecten en bouwers hebben een schat aan ervaring opgedaan die zij elders in praktijk brengen. Daarnaast is hard gewerkt aan de voorbereidingen voor een groot biobased bouwerk op het Oldehoofsterkerkhof in het kader van Arcadia 2025. Ook is gewerkt aan de voorbereidingen voor een nieuwe CityDeal Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling die in 2025 start.

2.6.5 Biodiversiteit & Ecologie – Nieuwe uitvoeringsagenda Biodiversiteitsherstel 2.6.5.1 Ambitie/Doel: In 2035 is de biodiversiteit in de gemeente Leeuwarden toegenomen. De negatieve trend is omgebogen en de soortendiversiteit neemt toe. Daarnaast beschermen we onze ecosystemen, bossen en biodiversiteit. 2.6.5.2 Wat willen we bereiken? - De biodiversiteit van Leeuwarden beschermen door in de uitvoering van onze wettelijke taken “de basis op orde” te brengen. - Leefgebieden voor planten en dieren vergroten en migratie mogelijk maken door de Leeuwarder Ecologische Structuur (LES) te versterken. - Schade aan de biodiversiteit beperken en kansen grijpen voor vergroten van de biodiversiteit. Dit doen we door in onze gemeentelijke activiteiten te werken volgens een natuurinclusieve werkprocessen. 2.6.5.3 Wat hebben we daarvoor gedaan en met wie? In 2024 is gewerkt aan het beleidskader. Deze is eind 2024 vastgesteld door de gemeenteraad. Daarnaast is in 2024 gewerkt aan de uitvoeringsagenda Biodiversiteit. Deze is begin 2025 vastgesteld. Vanaf 2025 voeren we de activiteiten in het beleidskader en de uitvoeringsagenda uit. We willen inzicht krijgen in de praktische opgaven en onze wettelijke taken nog beter op orde hebben. Daarvoor zijn drie activiteitlijnen opgesteld: •

We krijgen de wettelijke basis op orde In 2024 hebben we voorbereidingen getroffen voor een monitoringsplan en natuurwaardenkaart zodat er in 2025 een opdracht kan worden verstrekt voor een upgrade van de huidige natuurwaardenkaart. Hiervoor werkten we samen met andere overheden en

76

Jaarstukken 2024 gemeente Leeuwarden

natuurbeschermingsorganisaties. Ook is de aanbesteding van het Soortenmanagementplan (SMP) voor gebouw bewonende soorten voorbereid en een plan met mitigerende maatregelen opgesteld. Het ecologisch onderzoek ten behoeve van deze plannen wordt aanbesteed in 2025 •

We verbinden natuurlijke gebieden via de Leeuwarder Ecologische Structuur (LES) In 2024 is het beleidskader Biodiversiteit vastgesteld en het Uitvoeringsprogramma Biodiversiteit voorbereid. In deze beleidsproducten is de LES uitgewerkt tot kaarten van de kernen Leeuwarden, Stiens en Grou.

•

We maken onze werkprocessen natuurinclusief We hebben in 2024 geëxperimenteerd met natuurinclusieve werkwijzen en ecologische kennis ingebracht bij een aantal nieuwbouw en herstructureringsprojecten. Voorbeelden zijn Steenslân II, De Hem, Swette VI en Leeuwarden-Oost. We hebben de eerste 7 factsheets (bouwstenen) voor Leeuwarder soorten ontwikkeld. Door een netwerk te vormen met een 14 tal andere grote steden, hebben we een groot aantal factsheets voor Gidssoorten tot onze beschikking