Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Dit in de verwachting dat het herstel van het winkelend publiek minder snel zou herstellen en de parkeeropbrengsten achter zouden blijven. Daarnaast heeft de tariefswijziging per 1 januari 2023 positief bijgedragen aan de extra opbrengsten. 2.6g Leges Burgerzaken Bij de Leges van Burgerzaken zien we een nadelig resultaat van € 185.000. Dit nadelige resultaat ziet toe op de leges voor de rijbewijzen (€ 114.000) en de leges voor de naturalisatieadviezen (€ 65.000). Er zijn in 2023 minder rijbewijzen afgegeven en minder naturalisatieadviezen gegeven. Wel dient er voor de afdeling burgerzaken een minimale bezetting te zijn voor de dienstverlening voor de inwoner. De tarieven voor de leges voor deze twee producten zijn maximaal. 2.6h Overige heffingen De opbrengsten uit overige heffingen bestaan onder andere uit de opbrengsten verkregen uit verkeersontheffingen, gehandicapten parkeerplaatsen, werkzaamheden ten behoeve van kabel en leidingwerk en de uitvoering toezicht en handhaving. De afwijking op de baten wordt met name veroorzaakt door meer vergoedingen voor graafwerkzaamheden (KLIC-graafmeldingen). Vanwege deze toekomstige herstraat werkzaamheden is de netto meeropbrengst van € 260.000 in de onderhoudsvoorziening verhardingen gestort.

2.6i Lastendruk Onderstaande tabel geeft het verschil weer tussen de gemiddelde lokale lasten van de gemeente Leeuwarden en het landelijk gemiddelde. Tabel 62 Belastingcapaciteit Jaarrekening 2022

Bedragen x in € Primaire begroting 2023 Jaarrekening 2023

OZB-lasten gezin gem. WOZ-waarde

247

253

254

Rioolheffing gezin gem. WOZ-waarde

169

166

162

Afvalstoffenheffing gezin

348

322*

334**

Totale woonlasten gemeente Leeuwarden

764

741

750

Woonlasten landelijk gemiddelde t-1

904

904

944

204.000

233.000

235.000

84,5%

82,0%

79,4%

(bron: Coelo, Atlas van de lokale lasten) Gemiddelde WOZ-waarde Leeuwarden Belastingcapaciteit

73

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

* Gebaseerd op een geschatte hoeveelheid van 125 kg per gezin en 20 ledigingen per jaar. ** Gebaseerd op gerealiseerde hoeveelheid van 302 kg per gezin (112 kg * 2,7 personen) en 20 ledigingen per jaar in 2023.

2.6j Kostendekkendheid heffingen en rechten De kostendekkendheid van de heffingen wordt berekend op basis van hetgeen is opgenomen in de financiële verordening. Als onderdeel van de jaarrekening wordt gekeken in hoeverre de gerealiseerde baten op het toepasselijke niveau de gerealiseerde lasten niet overschrijden. Bij de afvalstoffenheffing, rioolheffing en hondenbelasting wordt het werkelijke saldo van lasten en baten na afloop van het jaar verrekend met een voorziening ‘Egalisatie heffingen’. Voor leges geldt ook dat de opbrengst de lasten niet mag overschrijden, maar dat wordt beoordeeld op het niveau van de verordening waar de leges op zijn gebaseerd en daar kunnen meerdere legessoorten onder één verordening vallen. De meest omvattende verordening is de Legesverordening en daar vallen de leges voor bijvoorbeeld de Omgevingsvergunningen maar ook de leges voor Burgerzaken onder. Op het niveau legessoorten mag de kostendekkendheid groter zijn dan 100%, mits het op totaal van de leges die onder een verordening vallen maar niet het geval is. Tabel 63 Kostendekkendheid heffingen Omschrijving heffing Werkelijke PerceptieOninlasten* kosten baarheid R2KDH101 - Afvalstoffenheffing R2KDH102 - Hondenbelasting R2KDH103 - Rioolheffing R2KDH104 - Begraafrechten R2KDH107 - Leges omgevingsverg.

R2KDH108 - Havengelden R2KDH113 - Leges Burgerzaken R2KDH114 - Veerdiensten R2KDH199 - Overige heffingen

Totaal-generaal

Overhead

BTW

Bedragen x € 1.000 Lasten Baten Kostentotaal dekking

15.749

185

176

101

3.096

19.306

17.596

91,1%

543

6

6

26

52

633

618

97,6%

9.569

122

116

501

1.026

11.334

11.616

102,5%

931

9

8

210

68

1.226

827

67,5%

4.097

36

34

1.294

173

5.635

3.427

60,8%

1.038

6

6

218

120

1.388

590

42,5%

2.071

17

17

540

69

2.714

1.662

61,2%

478

1

1

151

38

670

110

16,4%

2.229

6

6

527

156

2.924

588

20,1%

36.705

389

370

3.566

4.799

45.829

37.034

* Betreft de netto-lasten, dus de lasten minus de baten die geen belastingopbrengsten zijn (onttrekking voorziening bijv.)

2.6k Uitvoering Wet Waardering onroerende zaken Op grond van de Wet WOZ wordt jaarlijks de waarde van de onroerende zaken in de gemeente Leeuwarden bepaald. Voor het belastingjaar 2023 geldt als waardepeildatum 1 januari 2022. De gemeente Leeuwarden omvat circa 75.773 objecten waarvan circa 8.786 niet-woningen. Daarnaast voert de gemeente Leeuwarden de waardering uit voor de gemeenten Texel en Vlieland. Waardeontwikkeling In vergelijking met het jaar 2022 is de waarde van de woningen gemiddeld met 15,8% gestegen. Bij de niet-woningen was sprake van een stijging van gemiddeld 5,5%. De Waarderingskamer (toezichthouder kwaliteitsbewaking waardebepaling) heeft geoordeeld dat de waardebepaling correct is uitgevoerd.

74

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

Bezwaar en beroep In 2023 zijn 3.301 bezwaren ingediend. Dit is 83% meer dan in 2022. Deze toename is veroorzaakt door de hoge waardestijging van objecten en door de toename van het aantal bezwaren van nocure-no-pay bureaus. Er is in 2023 tegen circa 2.806 woningen en 495 niet-woningen bezwaar gemaakt tegen de waardevaststelling (exclusief bulk- en ingetrokken bezwaren). Dit komt neer op ongeveer 4,2% van het woningbestand en ongeveer 5,6% van het niet-woningbestand. Hiervan is bij de woningen circa 34,3% verlaagd en bij de niet-woningen 25,8%. Verder geldt dat bij de bezwaarafhandeling bij 1.366 van de 2.975 (48%) woningen een no-cure-no-pay bureau is ingeschakeld. Bij de categorie nietwoningen geldt dat voor 181 (36,5%) niet-woningen een no-cure-no-pay bureau is ingeschakeld. In 2023 zijn tot nu toe 131 beroepsprocedures ingediend, waarvan 118 door een gemachtigde. Het aantal beroepen gevoerd door gemachtigden is enorm gestegen ten opzichte van 2022. Het opkomen van de no-cure-no-pay bedrijven kan hier een verklaring voor zijn. Proces- en gerechtskostenvergoeding De vergoeding van proceskosten aan commerciële rechtsbijstandverleners en no-cure-no-pay bureaus is € 40.000 lager dan begroot. Dit bedrag is exclusief de nog te vergoeden proceskosten die in beroep kunnen worden toegewezen. Hierbij moet rekening worden gehouden met de duur van een beroepsprocedure.

Dit kan een jaar tot twee jaar duren. Eventueel te vergoeden proceskosten die samenhangen met toegekend bezwaar, kunnen oplopen tot circa € 800. Gaat het om een uiteindelijk toegekend beroep, dan kunnen de kosten oplopen tot circa € 1.900. 2.6l Kwijtscheldingsbeleid Inwoners met een laag inkomen kunnen in aanmerking komen voor kwijtschelding van de afvalstoffenheffing, OZB, de rioolheffing en precariobelasting voor woonschepen, woonark en woonwagens. De kwijtscheldingsregeling is landelijk bij ministeriële regeling vastgesteld. Deze regeling is geschreven voor de Rijksbelastingdienst en de politiek heeft bepaald dat lokale overheden deze regeling ook moeten volgen. Dit kan botsen met het gemeentelijke minimabeleid. Daarom mogen lokale overheden over vijf zaken zelf beleidskeuzes maken die ruimer zijn dan de vangnetregeling dat kwijtschelding is. In de gemeente Leeuwarden wordt de meest ruime regeling voor kwijtschelding binnen de wettelijke mogelijkheden toegepast. Tabel 64 Kwijtgescholden belastingbedragen per belastingsoort Omschrijving heffing Rekening 2022 Kwijtschelding afvalstoffenheffing 1.588 Kwijtschelding OZB -7 Kwijtschelding rioolheffing 431 Totaal 2.011

Begroting 2023 1.663 15 514 2.193

Bedragen x € 1.000 Rekening Resultaat 2023 2023 1.467 196 2 13 442 72 1.911 282

Een verzoek tot het verkrijgen van kwijtschelding van gemeentelijke belastingen wordt getoetst aan de betalingscapaciteit en de hoogte van het inkomen en het vermogen van de aanvrager. Hier zijn landelijke normeringen voor. Vanaf het jaar 2021 is er een kleine afname te zien in het aantal aanvragen en toekenningen van kwijtschelding. In 2023 is circa € 282.000 minder kwijtgescholden dan begroot.

75

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

2.7 Weerstandsvermogen en risicobeheersing In deze paragraaf staat in welke mate de gemeente in staat is om onverwachte gebeurtenissen (risico’s) met een financiële impact op te vangen, zonder ingrijpende beleidswijzigingen: het weerstandsvermogen. 2.7a Aanleiding en achtergrond Net als in de afgelopen jaren is ook in deze jaarrekening het risicoprofiel bekeken. Met ingang van de begroting 2023 geldt als basis de Kadernota Risicomanagement 2022 (raadsbesluit 12 oktober 2022). In de kadernota wordt onderscheid gemaakt in drie risicogroepen. Begrip Operationele risico’s

Toelichting Interne risico’s die te beheersen zijn en die in principe vermijdbaar of te voorkomen zijn. Voorbeelden zijn continuïteitsrisico’s in routinematige operationele processen, bijvoorbeeld door tekortschietende interne beheersing, onvoldoende capaciteit of deskundigheid en onethisch handelen van medewerkers of managers. Deze risico’s worden proactief aangepakt door het (regelmatig) checken van processen en regels rondom gedrag en besluitvorming.

Strategische risico’s

Gerelateerd aan de beleidsstrategie en daarmee vrijwillig geaccepteerde risico’s zoals bij besluitvorming rond een risicovol project of programma. Risico’s en rendement worden hierbij afgewogen. Bij deze risico’s dient de kans van optreden dan wel de mogelijke impact te worden verkleind. Hierdoor kunnen weer nieuwe risico’s worden genomen. Bij deze risico’s dient een terugkerende dialoog tussen ambtelijk en bestuurlijk betrokkenen te worden georganiseerd. In onderstaande risicoanalyse gaat het om lening WTC/Stadion en de grondexploitaties.

Externe risico’s

Niet beïnvloedbare, van buiten de organisatie komende risico’s. Denk hierbij aan natuurrampen, macro-economische-, politieke- en demografische omstandigheden. Maar ook de ‘Zwarte Zwanen’, totaal onverwachte, niet voorzienbare gebeurtenissen met een hoge impact. Deze risico’s moeten voor zover mogelijk geïnventariseerd worden en ook hier dient dialoog over plaats te vinden. De beheersing op externe risico’s moet vooral gericht worden op het opvangen/verzachten van de impact van de gebeurtenis.

Net als in de vorige jaarstukken is bij deze risicoanalyse teruggekeken naar de geïnventariseerde risico’s zoals opgenomen in de begroting 2024. Daarbij is beoordeeld in welke mate deze risico’s zich hebben voorgedaan in 2023 en hoeverre sprake is van doorlopende restrisico’s. Hierbij zijn de risico’s ook geactualiseerd en indien nodig ook opnieuw gekwantificeerd voor de nieuwe risicosimulatie. Hierbij wordt rekening gehouden met een 90% zekerheid. 2.7b Resultaten risicoanalyse Ten opzichte van de risicoanalyse van de begroting 2024 hebben zich twee risico's voorgedaan. Deze zijn in de begroting 2024 e.v. verwerkt. Daarnaast zijn er rondom WTC/Cambuur recente ontwikkelingen. Er is een aanvullende lening gevraagd van € 6 mln. Deze wordt alleen verstrekt als is voldaan aan het door het college gestelde eisenpakket. Daarmee ontstaat een acceptabel risicoprofiel. Voor het bepalen van de benodigde weerstandscapaciteit, is het van belang om in te schatten hoe groot de kans is dat het risico zich voordoet dat de lening niet kan worden terugbetaald. Ook hier wordt net als bij de andere lening van € 14 mln, uitgegaan van een kans van 50%. Derhalve neemt het risico toe met € 6 mln x 50% = € 3 mln. Omdat er in de reserve Cambuur geen vrije ruimte is voor het afdekken van dit risico, dient afdekking plaats te vinden middels de algemene reserve.

76

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

In het volgende figuur staan de risicogebieden en de bijbehorende weerstandscapaciteit weergegeven alsmede de bedragen die uit de risicosimulatie zijn gerold. Figuur 5 Risicogebieden en bijbehorende weerstandscapaciteit Totale risico positie

Operationele risico's

Strategische risico's

Strategische risico's

€ 3,7 mln x 1,5 + € 3 mln = € 8,50 mln

Lening WTC/Stadion max € 9,25 mln

Hercalculatie -/- verwacht resultaat: € 22,7 mln

Algemene reserve + onvoorzien € 21,3 mln

Reserve Stadion € 4,5 mln

(verwachte) Reserve Grondexploitatie € 22,7 mln

Operationele risico's De actuele positie m.b.t. de operationele risico’s is ten opzichte van de begroting 2024 gestegen naar € 3,7 mln. Na vermenigvuldiging met de zekerheidsfactor van 1,5 is dit € 5,5 mln. Hierbij komt de aanvullende afdekking van € 3 mln voor de lening Cambuur. Er zijn 5 risico’s in de risicosimulatie verwerkt en dat is gelijk aan de begroting 2024. De mate van invloed en daarmee de volgorde, is wel gewijzigd. Strategische risico's Voor de bouw van het voetbalgerelateerde deel van het stadion heeft de gemeente een lening verstrekt van € 14 mln. Het maximale risico (bedrag van openstaande lening) bedraagt gedurende de eerste tien jaar € 9,25 mln bestaande uit € 14 mln minus de garantstelling van Van Wijnen ad € 4,75 mln. Na de eerste tien jaar van de lening vervalt de garantstelling van Van Wijnen. Tegenover dit risico zijn een aantal zekerheden overeengekomen. Instelling reserve van € 4,5 mln. Het hypotheekrecht en de garantstelling van Van Wijnen. Daarnaast zullen de inkomsten van Cambuur rechtstreeks ingezet worden voor de rente- en aflossing. De komende jaren is het maximale risico € 9,25 mln. Uitgaande van een risicoprofiel van 50% is in de reserve voldoende weerstandscapaciteit aanwezig. In aanvulling op de lening van € 14 mln, heeft Cambuur de gemeente verzocht om een aanvullende lening te verstrekken van € 6 mln.

Dit is op 23 april 2024 door het College conform besloten. De aanvraag om een aanvullende lening te verstrekken, is geen aanleiding om het eerder ingeschatte risicoprofiel te wijzigen. In de volgende tabellen staan de operationele- en strategische risico’s die zijn geïnventariseerd en zijn ingevoerd in de risicosimulatie NARIS.

77

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

Tabel 65 Overzicht operationele risico's Nr. Gebeurtenis Begroting 2024 Effect jaarstukken 2023 Kans Max € 1 Garantstellingen 9,01% € 20.160.808 De gemeente heeft voornamelijk in het kader van (1) economisch beleid een aantal garantstellingen verstrekt aan privaatrechtelijke rechtspersonen. Indien deze partijen niet aan de verplichtingen voldoen, dan moet de gemeente die overnemen. Ten opzichte van de begroting 2024 is het risicoprofiel iets verlaagd. In 2023 is gemeente Leeuwarden door BNG Bank aangesproken uit hoofde van de garantstellingsovereenkomst die is verstrekt voor de lening die BNG Bank aan Stichting de Blauwe Poarte. In 2024 heeft de gemeenteraad besloten dat gemeente Leeuwarden de lening overneemt van de BNG Bank. Daarmee vervalt het risico uit hoofde van de garantstelling, maar komt daarvoor een risico uit hoofde van de lening terug. 2 (2)

Tekort door kwaliteitseisen in de jeugdhulp

90,00%

3 (3)

Risico op afwijkingen van de gemaakte inschattingen

75%

€ 1.000.000 De afbouw van de Jeudzorg Plus naar kleinschalige woonvoorzieningen en intensieve ambulante begeleiding, de invoering van het landelijk convenant voor verlaging van de caseload per medewerker in de jeugdbescherming en jeugdreclassering en de behoefte van cliënten aan intensievere hulp zorgt dat de kosten per cliënt stijgen. Ten opzichte van de begroting 2024 is het geen risico meer maar een feit waardoor in de meeen tegenvallers voor 2024 een bijstelling van het budget plaatsvindt. € 1.000.000 De inflatieontwikkelingen op de energiemarkt zijn weer gestabiliseerd. Wel is er sprake van een structureel effect wat leidt tot meerjarig hogere lasten. Het ingeschatte risico heeft zich dan ook

78

Actualisatie 2023 Invloed Maatregel Kans Max € 7,50% € 19.443.476 38,46% Het risico ontstaat zodra een privaatrechtelijke rechtspersoon niet meer kan bijsturen en dientengevolge ook niet meer aan de verplichtingen tegenover de gemeente kan voldoen. Bij tijdig bericht kan de gemeente over het algemeen nog meesturen en naderend onheil voorkomen. Als tegenmaatregel bezoeken accounthouders nu frequenter de rechtspersonen aan wie de garantstelling is verstrekt met als doel de meest actuele informatie te krijgen. 100%

€ 1.000.000

25,85% Instroombeperkende maatregelen en stimuleren van de uitstroom. Dialoog met aanbieders over de transformatie in de jeugdzorg. Uitvoering van de lokale jeugdagenda met betere afstemming regionaal en lokaal contractmanagement.

100%

€ 1.000.000

25,81% Monitoren via inflatiebrief.

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Nr.

Gebeurtenis

Begroting 2024 Kans Max €

4 (5)

Leningen

5,00%

5 (4)

Onvoldoende 80,0% indexering op subsidies en inkoopbudgetten

Jaarverslag

Effect jaarstukken 2023

voorgedaan en is meegenomen in de mee- en tegenvallers voor 2024. € 4.643.603 De gemeente heeft meerdere leningen verstrekt aan privaatrechtelijke rechtspersonen. Indien deze partijen niet aan de verplichtingen voldoen, dan bestaat de kans dat de betreffende leningen afgewaardeerd moeten worden. Het gepresenteerde bedrag is het totaalbedrag van de afzonderlijke leningen. Ten opzichte van de begroting 2024 is het risicoprofiel iets verhoogd. Vanuit garantstellingen is de lening Blauwe Poarte toegevoegd.

€ 900.000 Voor 2024 zijn de aangevraagde subsidies binnen de financiële kaders en indexering verleend. Voor 2024 vervalt hierdoor dit risico.

Actualisatie 2023 Invloed Kans Max €

7,50%

€ 5.091.316

0%

€-

Maatregel

9,88% Het risico ontstaat zodra een privaatrechtelijke rechtspersoon niet meer kan bijsturen en dientengevolge ook niet meer aan de verplichtingen tegenover de gemeente kan voldoen. Bij tijdig bericht kan de gemeente over het algemeen nog meesturen en nader onheil voorkomen. Als tegenmaatregel bezoeken accounthouders nu frequenter de rechtspersonen aan wie de lening is verstrekt met als doel de meest actuele informatie te krijgen. 0% Bijstellen ambitieniveau.

De uitkomst van bovengenoemde risicosimulatie voor operationele risico’s bedraagt € 3,7 mln. Deze actuele risico inschatting laat ten opzichte van de weerstandsparagraaf bij de begroting 2024 een toename zien van € 1,0 mln. Dit wordt met name veroorzaakt door de risico’s voor tekort in de jeugdhulp en afwijkingen op gemaakte inschattingen. De kans op deze twee risico is in 2024 op 100% gesteld en wordt meegenomen in de nieuwe financiële positie. Voor de weerstandsparagraaf bij de begroting 2025 wordt een nieuwe risico inschatting gemaakt.

79

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

Hercalculatie 1-1-2024 In het kader van de jaarrekening zijn alle grondexploitaties, waaronder De Zuidlanden, geactualiseerd met als peildatum 1-1-2024. Voor deze grondexploitaties is een risicoanalyse uitgevoerd. Ten aanzien van de projectspecifieke risico’s en de overige algemene risico’s zal in totaal ca. € 22,8 mln aan risico’s moeten worden afgedekt. Ten opzichte van paragraaf 2.12 Weerstandsvermogen en risicobeheersing begroting 2024 is de NCW van circa € 0,1 mln nagenoeg gelijk gebleven en is het risico gestegen van € 22,45 mln naar € 22,8 mln. Het risicoprofiel is iets toegenomen genomen doordat er een extra project met bijbehorende risico’s in exploitatie is genomen (Heechterp) en projectspecifieke risico’s zijn toegevoegd (Zwette). 2.7c Weerstandsvermogen De operationele risico’s bedragen in totaal € 8,5 mln. Die risico’s moeten opgevangen kunnen worden door de aanwezige weerstandscapaciteit. Het beleid is dat de verhouding tussen de operationele risico’s en de weerstandscapaciteit 1,5 moet zijn. Ofwel dat de Algemene Reserve minimaal 1,5 keer zo groot moet zijn als de uitkomst van de risicosimulatie. Dit betekent, dat de weerstandscapaciteit minimaal 1,5 x € 3,7 mln = € 5,5 mln moet bedragen. Hier wordt de € 3,0 mln van de lening Cambuur aan toegevoegd.

Bovendien is in de Kadernota risicomanagement vastgelegd dat de minimale positie van de Algemene reserve € 15 mln bedraagt. Het werken met een ‘overdekking’ moet gezien worden als een extra veiligheidsklep. Het werken met een norm voor de weerstandscapaciteit die hoger ligt dan de uitkomst van de risicoanalyse werkt stabiliserend. In de praktijk van risicomanagement wordt de volgende classificatie gebruikt als het gaat om de beoordeling van de verhouding (het weerstandsvermogen) tussen de aanwezige weerstandscapaciteit (beschikbare reserves) en de uitkomst van de risicoanalyse: Verhouding >2,0 1,4 - 2,0 1,0 - 1,4 0,8 - 1,0 0,6 - 0,8 <0,6

Betekenis Uitstekend Ruim voldoende Voldoende Matig Onvoldoende Ruim onvoldoende

De in Leeuwarden gehanteerde verhouding van 1,5 bevindt zich in de klasse ‘ruim voldoende’ en is daarmee een evenwichtige norm (niet te krap, niet te ruim). De gewenste weerstandscapaciteit van € 8,5 mln zetten we af tegen de Algemene reserve voor resultaatbestemming 2023. Deze bedraagt € 21,2 mln. In de begroting is nog een post Onvoorzien opgenomen van € 0,1 mln die ook aangemerkt kan worden als weerstandscapaciteit. Het totaal van deze twee (AR € 21,2 mln + post Onvoorzien € 0,1 mln) bedraagt € 21,3 mln. 2.7d Financiële kengetallen Met ingang van 2016 maken de kengetallen deel uit van paragraaf 2.12 Weerstandsvermogen en risicobeheersing. Doel is inzicht te geven in de ontwikkeling van de schuldpositie van de gemeente Leeuwarden. De volgens het BBV verplichte balans (zie hoofdstuk 3.3) is de basis voor de kengetallen m.b.t. de schuldpositie. Het betreft de volgende kengetallen: 1. Netto Schuldquote 2. Solvabiliteit 3. Kengetal Grondexploitatie 4. Structurele exploitatieruimte 5. Belastingcapaciteit

80

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

Tabel 66 Schematische toelichting op de kengetallen kengetal:

duidt op:

relevantie:

Netto Schuldquote

•

Beslag van de rentelasten op de exploitatie. Risico van onhoudbare schuld.

De schuldquote is het kengetal waarmee de ontwikkeling van de schuldpositie wordt gevolgd en het beslag van de rentelasten op de exploitatie. Indien nodig kan op basis hiervan worden bijgestuurd.

•

Solvabiliteit

•

Vermogen om aan de langlopende verplichtingen te voldoen.

Voor het financieel beleid is de ontwikkeling van het Eigen Vermogen relevant in relatie tot de risico’s die gemeente loopt (het kunnen opvangen daarvan) en de egalisatiefunctie van de Algemene Reserve.

Grondexploitatie

•

Omvang van de grondexploitatie van de gemeente.

De boekwaarde van de gronden is van belang, omdat deze waarde in de toekomst moet worden terugverdeind bij verkoop.

Structurele exploitatieruimte

•

Mate waarin structurele lasten gedekt worden door structurele baten.

Het financieel beleid van de gemeente Leeuwarden is er op gericht om een structureel sluitende meerjarenraming te realiseren. Dit betekent dat dit kengetal in ieder geval het laatste jaar van de meerjarenraming 0 of hoger moet zijn. Relevant daarom voor de meerjarenraming.

Belastingcapaciteit

•

Verschil tussen de gemiddelde lokale lasten en het landelijk gemiddelde.

Met name relevant voor de politieke afweging over de hoogte van de lokale lasten.

De kengetallen In bijlage E is de berekening van de kengetallen opgenomen. Het onderstaande overzicht laat de ontwikkeling van de financiële kengetallen zien. Tabel 67 Financiële kengetallen Realisatie 31-12-2022

Prognose 31-12-2023

in % Realisatie 31-12-2023

1a Netto schuldquote

65,4

73,4

59,1

1b Netto schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte geldleningen

64,6

79,5

58,5

2

Solvabiliteit

17,2

12,7

16,9

3

Grondexploitatie

25,0

24,8

24,1

4

Structurele exploitatieruimte

5,67

3,59

1,99

5

Belastingcapaciteit

84,5

82,0

79,4

De netto schuldquote is in 2023 beter (lager) dan werd voorzien in de begroting. De ontwikkeling van de schuld(qoute) is in belangrijke mate het resultaat van investeringsbeslissingen waarbij andere overwegingen dan de ontwikkeling van de schuld een hoofdrol spelen. Het sturen op de

81

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

omvang van de baten met als doel het realiseren van een bepaalde schuldquote vindt dan ook niet plaats: de omvang van de baten wordt, voor zover daar invloed op uitgeoefend kan worden, bepaald binnen de kaders van het begrotingsbeleid. De daling van de quote ten opzichte van de begroting komt o.a. doordat minder geleend is dan begroot. Met betrekking tot de Solvabiliteit is in de begroting aangegeven dat deze voor ons financieel beleid minder relevant is. Hoewel de solvabiliteit geen rol van betekenis speelt in het te voeren financieel beleid, doet een component van de solvabiliteit dat wel degelijk: de ontwikkeling van het eigen vermogen en dan met name de Algemene Reserve wordt door het periodiek vaststellen van de financiële positie voor de begroting nauwlettend bewaakt. Als de stand van de Algemene Reserve onder een bepaalde omvang dreigt te zakken, worden maatregelen getroffen om dat te voorkomen. Noodzaak daartoe wordt niet op basis van de solvabiliteit bepaald maar op basis van de stand van de Algemene Reserve en de prognose van het verloop daarvan. Wat voor het kengetal solvabiliteit geldt, geldt feitelijk ook voor het kengetal Grondexploitatie. Het kengetal wordt niet gebruikt bij het te voeren grondbeleid, maar uiteraard worden de grondexploitaties wel strak gestuurd. Het kengetal speelt daarbij geen rol.

Van het kengetal Structurele exploitatieruimte is vooral het teken (+ of -) van belang: er wordt gestuurd op het dekken van structurele lasten door structurele baten, waarbij in ieder geval in het laatste jaar van de meerjarenraming sprake is van een structureel evenwicht. Het kengetal Belastingcapaciteit geeft de verhouding weer tussen de totale woonlasten in Leeuwarden (bij een gemiddelde WOZ-waarde) en het landelijke gemiddelde. In Leeuwarden liggen die lasten onder het landelijk gemiddelde.

82

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

2.8 Onderhoud kapitaalgoederen 2.8a Omvang van het te onderhouden areaal Om inzicht te bieden in de onderhoudsopgave van de gemeente wordt in onderstaande tabel aangegeven wat de omvang van het te onderhouden areaal is en wat de bijbehorende financiële middelen zijn. Tabel 68 Te onderhouden areaal in 2023 Begroting 2023 na wijziging

Jaarrekening 2023

Resultaat 2023

Onderhoud wegen Onderhoud van ca. 803 ha verharding

11.581

11.546

35

Riolering Onderhoud van ca. 734 km riool Onderhoud van ca. 17.050 inspectieputten Schoonmaken van ca. 56.600 straatkolken Reinigen van ca. 100 km riool Vervangen en relinen van ca. 1,6 km riool

12.161

12.175

-14

Kunstwerken 37 beweegbare bruggen 675 vaste bruggen, tunnels, viaducten en steigers

4.345

4.081

264

Water 14,2 km walmuren 37,7 km zware walbeschoeiing 58,9 km lichte walbeschoeiing 1.790 ha wateroppervlak (meren, kanalen en vaarten) 493 km (berm)sloot

2.602

2.610

-8

Groen Groene Ster (ca. 400 ha), Froskepôlle (ca. 13 ha), Lwd. Bos (ca. 110 ha), Hempenser Bos (110 ha), Diverse locaties bos Leeuwarden Zuid (ca. 5 ha) Gras ca. 714 ha Gazons ca. 250 ha Beplanting ca. 380 ha Bomen ca. 62.660 stuks

12.902

13.120

-218

Reiniging verhardingen Schoonhouden wegen en pleinen Onkruidbestrijding op ca. 258 ha

2.910

2.942

-32

Zwerfvuilbestrijding Zwerfvuilbestrijding op 356 ha

313

324

-11

46.814

46.798

16

Te onderhouden areaal Leeuwarden in 2023

Totaal

De belangrijkste kapitaalgoederen in de openbare ruimte (zoals wegen, riolering, groen) zijn als objecten opgenomen in een beheerpakket. Per object is veel data beschikbaar, bijvoorbeeld over de onderhoudstoestand, jaar van aanleg etc. Met behulp van dit beheerpakket stellen we jaarlijks een Meerjaren Onderhouds Planning (MJOP) op. Bij de planning van werkzaamheden (vaak projectlocaties) wordt gekeken of deze kunnen samenvallen met nabijgelegen (gebieds)ontwikkelingen, herinrichtingsplannen of andere geplande maatregelen.

83

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

Er is gewerkt conform de in 2022 door de raad vastgestelde nota Beheer en onderhoud openbare ruimte. In deze nota staan de huidige kaders en werkwijzen voor de verschillende assets beschreven. Ook ontwikkelingen zoals de beheerstrategie, de geleidelijke omvorming naar risicogestuurd beheer en de effecten van duurzaamheidseisen ten aanzien van het beheer zijn opgenomen in die nota. Om de kapitaalgoederen te kunnen onderhouden, zijn er financiële voorzieningen voor verhardingen, civiele kunstwerken, waterwegen/baggeren en rioleringen. De vigerende beheerplannen (2023-2026) vormen de onderbouwing voor deze voorzieningen. Door op deze manier te werken, voldoen we aan de BBV-regels. We sturen op het realiseren van de vastgestelde kwaliteitsniveaus en veelal op basis van risicogestuurd beheer. In 2023 zijn er twee schouwrondes gedaan waarbij het verzorgingsniveau in beeld is gebracht. We constateren dat gemiddeld alle onderdelen op het afgesproken niveau scoorden. Er zijn uitschieters in zowel positieve als negatieve zin. In de binnenstad en parken geldt niveau hoog, daar scoren we op verschillende plekken voor zwerfafval en onkruid niveau basis. Er zijn ook diverse plekken waar het basisniveau geldt en toch een hoog niveau wordt gescoord.

Bijsturing hierop is opgenomen in onder andere het opgestelde uitvoeringsplan zwerfafval dat is benoemd in programma Milieu, volkshuisvesting, leefomgeving en stedelijke vernieuwing. Een schouw is een momentopname. Zaken zoals weersomstandigheden kunnen bepalend zijn in het gebruik van de openbare ruimte én de groeiomstandigheden, waardoor scores soms lager of hoger uitvallen. We gaan momenteel na hoe we ook andere indicatoren (bewonerstevredenheid, meldingen) een plek kunnen geven in het monitoren van het geleverde kwaliteitsniveau. 2.8b Wegen Op basis van de tweejaarlijkse inspectiecyclus is in 2023 de MJOP voor de wegen bijgesteld en aangevuld. In 2023 zijn weginspecties uitgevoerd volgens de CROW-normering. De verwerking van die resultaten en de bijbehorende analyse loopt door tot en met Q1 2024. Op basis van deze cyclische planning wordt de onderhoudsbehoefte bepaald. Dit geeft weer de onderbouwing van de financiële voorziening. De staat van de verhardingen wordt op “gemiddeld kwaliteitsniveau basis” onderhouden. Een aantal fietspaden zijn van tegelverharding omgevormd naar beton of asfalt. Dit maakt dat de onderhoudskosten op lange termijn afnemen. Bovendien neemt het fietscomfort toe.

Er zijn in 2023 grootschalige onderhoudswerkzaamheden uitgevoerd of voorbereid op onder andere de volgende locaties: doorgaande route Wergea, Droge Haven Reduzum, Noordersingel, Delistraat, Sumatrastraat, Gouden regenstraat, De Bird, Op ‘e Terp Jelsum en onder andere de Pieter Jurjenstrjitte te Stiens. Daarnaast hebben er ook veel kleinschaligere onderhouds- en herstelwerkzaamheden plaatsgevonden. 2.8c Riolering en water Riolering De rioleringswerkzaamheden (vervanging en verbetering) zijn uitgevoerd op basis van het Programma Water en Riolering. Dit PWR 2023-2027 geeft invulling aan de gemeentelijke zorgplichten voor stedelijk afval-, hemel- en grondwater en is de basis voor het treffen van klimaat adaptieve maatregelen. In 2023 zijn uitgevoerd en/of voorbereidingen gestart voor: vervangen riolering Beatrixstraat en Hempenserweg en vervangen riolering in de S. van Galemawei in Mantgum. Klimaatmaatregelen zijn genomen in onder andere de twee eerstgenoemde straten, daar is een nieuw regenwaterriool aangelegd. Voor het onderdeel klimaatadaptatie wordt ook verwezen naar paragraaf 2.15 Leeuwarden Duurzaam.

84

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

Als de mogelijkheid zich voordoet om werken aan de weg (onderhoud of vervanging van de verharding) te combineren met rioleringswerkzaamheden laten we dat niet na. Dit zorgt voor een efficiënte uitvoering en vermindert de overlast voor omwonenden en weggebruikers. Water Ook in 2023 zijn er reguliere hekkelwerkzaamheden aan de watergangen en vijvers uitgevoerd. Jaarlijks betreft dit circa 545 km watergang en circa 40 ha vijver. Daarnaast zijn er baggerwerkzaamheden uitgevoerd in het Nieuwe Kanaal en de Potmarge in Leeuwarden. De baggerwerkzaamheden in het Nieuwe Kanaal waren zeer omvangrijk, het water is op een diepte van 2,30 meter gebracht. Dit is voor de doorvaarbaarheid en voor de toegankelijkheid van watergebonden bedrijven cruciaal. Tijdens de uitvoering hebben de bewoners van zestig woonboten om de beurt ruimte moeten maken. 2.8d Beweegbare-, vaste bruggen, viaducten en tunnels In 2023 is aan diverse bruggen onderhoud gepleegd, zoals het vervangen van dekken, leuningen en voegovergangen en het uitvoeren van schilderwerk. Op basis van inspecties is de vervangingsopgave voor de komende jaren bepaald. Dit komt boven op de benodigde middelen voor het onderhoud. Voor de acties voor het inzichtelijk maken van de vervangingsopgave voor de langere termijn wordt verwezen naar het programma Milieu, volkshuisvesting, leefomgeving en stedelijke vernieuwing.

Het project centralisering van brugbediening wordt in samenwerking met de provincie Fryslân gedaan. De bediening wordt gedaan vanuit het nieuwe provinciale ‘Swettehûs’. Diverse gemeentelijke bruggen (Palmabrêge, Tutsebrêge, Gallebrêge en de Slauerhoffbrug) waren al aangesloten en in 2023 zijn daaraan toegevoegd de Greijdanus- en de Pylkwiersterbrêge. Het aansluiten van de andere bruggen is in voorbereiding. Omdat de brug in Warten niet wordt aangesloten en er wel een goede businesscase moet liggen, worden de Hermes-, Verlaats- en Eebrug aangesloten. Hiervoor zijn nadere onderzoeken en voorbereidende werkzaamheden gedaan en er is door gemeenteraad krediet beschikbaar gesteld. Bij deze bruggen wordt er ook gelijk groot onderhoud en/of vervanging gecombineerd. Dat is voorbereid voor de Greunsbrug en de Oxenabrids. Voor deels vervanging en groot onderhoud van de brug nabij de Eebuurt zijn voorbereidingen gedaan. Daarnaast is een aantal beweegbare kunstwerken grootschalig geconserveerd. Een groot aantal houten bruggen is voorzien van nieuwe onderdelen zoals brugdekken en/of leuningen. Er zijn damwanden vervangen langs de Dokkumer Ee, bij de Atsmastate en Staniastate in Camminghaburen en bij het industrieterrein Grou. Bij het Noordvlietslot is de vervanging voorbereid. Daarnaast is er veel kleinschalig onderhoud uitgevoerd.

Verkeersvoorzieningen De ruim 16.000 objecten, zoals verkeersborden en bewegwijzeringsinstallaties, zijn opgenomen in een beheerapplicatie. Het reguliere onderhoud en de vervanging wordt deels in eigen beheer en deels door marktpartijen uitgevoerd. Vervanging van verkeersborden van zowel RVV alsook NBD (voorheen ANWB) heeft in 2023 op diverse locaties plaatsgevonden. Mede op basis van meldingen hebben we veel kleine aanpassingen kunnen doen. 2.8e Groen In 2023 is conform het groenbeleidsplan weer gewerkt aan het groenbeheer. Voor de onderdelen spelen en bewegen, de vergroeningsopgave en de bestrijding van invasieve soorten wordt verwezen naar het programma Milieu, volkshuisvesting, leefomgeving en stedelijke vernieuwing. Hoogwaardig beheer waar het moet en sober beheer waar het kan In veel wijken is verouderd openbaar groen stevig aangepakt zodat het weer beter oogt én we het groen efficiënter kunnen beheren. Waar mogelijk is overgestapt van intensief naar extensief beheer. Dit betekent dat minder frequent wordt gemaaid en er naast gras ook meer ruimte is voor bloemen. Op de online maaikaart kunnen bewoners het maairegime in hun eigen omgeving zien. In

85

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

2023 zijn ook groenprojecten uitgevoerd, vaak door slechte bomen weg te halen en voor herplant te zorgen. Dit is gedaan bij onder andere de Gerbrandyweg, middenberm Aldlânsdyk, Finsterbuorren (Jelsum), de Rengerslaan, meerdere locaties in Stiens en de Canterlânswei. Op diverse plekken zijn er slechte of zieke bomen weggehaald en vervangen. Daarbij is herplant uitgevoerd of voorbereid voor in totaal circa 300 bomen. Natuurlijk beheer en traditioneel beheer: verhoging biodiversiteit Bij de inrichting en beheer van de buitenruimte is ook in 2023 ingezet op verhoging van de biodiversiteit. Dit komt onder andere tot uiting in het maaibeheer binnen de bebouwde gebieden en in bermen en de diversiteit van soorten in het openbaar groen. Bij nieuwe aanplant is daar rekening mee gehouden. Rengerspark en de Algemene Begraafplaats Met de beschikbare Instandhoudingssubsidie Monumenten zijn in deze parken veel zaailingen verwijderd die de oorspronkelijke beplanting verdrongen. Daarnaast is een begin gemaakt met het terug planten van soorten die passen bij het oorspronkelijke ontwerp. Ook is op de algemene begraafplaats de fruithof hersteld door specialistische snoei en het bijplanten van passende soorten. 2.8f Vastgoedbeheer Gebouwen De meerjaren onderhoudsplanning (MJOP) voor de gebouwen is middels het beheerssysteem (Planon) in beeld gebracht.

Voor de betreffende vastgoedobjecten zijn de planmatige onderhoudsmiddelen opgenomen in de begroting. Periodiek worden door medewerkers, welke gecertificeerd zijn voor uitvoering NEN-2767 inspecties, de MJOP geactualiseerd. Dat houdt in dat we bepaalde grotere onderhoudswerken nauwkeuriger in de tijd kunnen plannen, en sommige daarvan kunnen uitstellen of juist eerder gaan uitvoeren. Zo houden wij een goed actueel beeld van de bouwkundige staat, de onderhoudsplanning en daarmee van de bruikbaarheid van de panden voor de bedoelde functie, nu en in de toekomst. Aan de hand van de inspecties worden aan alle bouwkundige- en installatietechnische elementen van een object een conditiescore toegekend. Voor gebouwen geldt, zoals vastgesteld in de Notitie vastgoed (sept. 2020) dat we onderhoud uitvoeren op het niveau van conditie 3: (‘redelijke conditie, plaatselijk lichte veroudering, functievervulling van bouw- en installatie delen niet in gevaar’). Gymlokalen De meerjaren onderhoudsplanning (MJOP) voor de gymlokalen is middels het beheerssysteem (Planon) in beeld gebracht. Hieruit blijkt dat de huidige voorziening meerjarig voldoende is.

86

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

2.9 Financiering 2.9a Inleiding In de door de Raad vastgestelde financiële verordening 2023 van Gemeente Leeuwarden liggen algemene uitgangspunten vast om uitvoering te geven aan het financieringsbeleid van de gemeente. 2.9b Uitgangspunten renteontwikkeling in de begroting In de begroting 2023 werd rekening gehouden met een stabiel renteniveau, met eventueel een lichte stijging van het rentetarief. In werkelijkheid waren de tarieven hoger dan begroot. De gemiddelde rente op de langlopende schuld is van 1,88% naar 2,09% gestegen. Er is in 2023 één kasgeldlening aangetrokken. 2.9c Financiering en omslagrente De omslagrente voor de grondexploitaties kent zijn eigen verplichte systematiek. In 2023 is voor de grondexploitaties gerekend met 1,66% en voor de resterende investeringen met 1,00%. Zodra de afwijking tussen de gehanteerde omslagrente en de werkelijke rentelast groter wordt dan 0,5% dient de gehanteerde omslagrente aangepast te worden. Onderstaande tabel geeft inzicht tussen de rentekosten en rentedekking binnen de jaarrekening 2023. Tabel 69 Treasury resultaat 2023 Omschrijving

Bedragen x € 1.000

a.

De externe rentelasten over de korte en lange financiering

8.401

b.

De externe rentebaten (idem)

-390

Saldo rentelasten en rentebaten

8.011

c1.

De rente die aan de grondexploitaties moet worden doorberekend

c2.

De rente van projectfinanciering die aan het betreffende taakveld moet worden toegerekend

c3.

De rentebaat van doorverstrekte leningen indien daar een specifieke lening voor is aangetrokken, die aan het betreffende taakveld moet worden toegerekend Aan taakvelden toe te rekenen rente

-3.355 -197 52

-3.500

d1.

Rente over eigen vermogen

-

d2.

Rente over voorzieningen

-

Totaal aan taakvelden toe te rekenen rente

4.511

e.

De aan taakvelden toegerekende rente (renteomslag)

4.513

f.

Renteresultaat op het taakveld Treasury

-2

Doordat er een verschil is tussen het gehanteerde omslagpercentage en het werkelijke percentage (toegestaan binnen een bandbreedte van -0,5% en 0,5%) ontstaat een renteresultaat. Het gepresenteerde renteresultaat van € 2.000 betekent dat de gehanteerde omslagrente van 1,00% nagenoeg gelijk is aan het werkelijke percentage (1,00%). Het verschil bevindt zich binnen de gestelde bandbreedte, wat betekent dat een reëel rentepercentage wordt toegerekend aan de activa.

87

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

2.9d Renterisicobeheer De gemiddelde netto vlottende schuld per kalenderkwartaal wordt getoetst aan de kasgeldlimiet. Het begrotingstotaal aan lasten conform de primitieve begroting 2023, exclusief het structureel begrotingsresultaat van € 15,7 mln, is € 633,5 mln. De toegestane kasgeldlimiet is 8,5% van dit bedrag ofwel € 53,8 mln. Uit onderstaande tabel blijkt dat de vlottende schuld in 2023 binnen de door de wet FIDO vastgestelde kasgeldlimiet is gebleven. Tabel 70 Kasgeldlimiet (wet Fido)

Bedragen x € 1.000

rapportage wet Fido gemiddelde per kwartaal

kwartaal 1 -22.466

kwartaal 2 3.406

kwartaal 3 -27.580

kwartaal 4 -15.874

-53.846

-53.846

-53.846

-53.846

31.379

57.252

26.265

37.972

kasgeldlimiet wet Fido 8,5% van € 633,5 mln. ruimte onder de kasgeldlimiet

De hoogte van de jaarlijks verplichte aflossingen en renteherzieningen van opgenomen leningen wordt getoetst aan de renterisiconorm. In de wet FIDO is het renterisico bepaald op 20% van het begrotingsvolume. Uit onderstaande tabel blijkt dat we in 2023 binnen de renterisiconorm zijn gebleven. Ook de komende jaren verwachten we onder deze norm te blijven. Tabel 71 Rente risiconorm en renterisico's vaste schuld

Bedragen x € 1 mln 2023

2024

2025

0.0

0.0

0.0

1 Renteherziening 2 Aflossing

52,2

48,1

36,1

3 Rente risico (1+2)

52,2

48,1

36,1

4 Rente risiconorm

126,7

126,7

126,7

5 Ruimte onder risiconorm (4-3)

74,5

78,6

90,6

Berekening rente risiconorm Het normpercentage

20%

Begrotingstotaal 2023

633,5

Rente risiconorm

126,7

Conform de financiële verordening wordt er geen gebruik gemaakt van financiële derivaten. Het toegestane gebruik hiervan is door de Regeling uitzettingen en derivaten decentrale overheden (Ruddo) overigens al beperkt tot het afdekken van financiële risico’s. 2.9e Kredietrisico op verstrekte geldleningen Van de uitgezette gelden kan het volgende overzicht worden gegeven. Tabel 72 Verstrekte geldleningen

Bedragen x € 1 mln Met/zonder

Risicogroep

Restant-

Restant-

(hypothecaire)

vordering

vordering

zekerheid

31-12-2022

31-12-2023

Woningcorporaties met garanties WSW

Zonder

0,1

0,1

Leningen uit hoofde van leenbijstand en bijzondere bijstand

Zonder

2,2

2,1

Leningen uit hoofde van krediethypotheken bijstand

Met

0,9

0,8

Leningen aan deelnemingen en verbonden partijen

Zonder

5,2

5,0

Overige toegestane instellingen (volgens de Wet FIDO)

Zonder

20,0

27,1

Totale nominale restantvordering

28,4

35,2

Voorziening

-0,7

-0,6

Boekwaarde verstrekte geldleningen

29,1

35,8

88

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

Voor vertrekte leningen geldt dat er per soort vertrekte lening een risicoprofiel wordt opgesteld. Afhankelijk van de zekerheden, zoals een hypothecaire zekerheid, wordt een eventuele voorziening getroffen. In paragraaf 2.7 Weerstandsvermogen en risicobeheersing wordt verder ingegaan op de risico’s als ook in paragraaf 2.12 Verbonden partijen en andere samenwerkingsverbanden. 2.9f Financieringsstrategie Bij de financiering van de gemeentelijke activiteiten wordt uitgegaan van integrale financiering. Steeds wordt gekeken naar de totale financieringsbehoefte. In 2023 is ervoor gekozen om de financieringsbehoefte voor dit jaar af te dekken met een vijftal langlopende leningen. Er is in totaal voor € 55 mln aan langlopende leningen aangetrokken. Tabel 73 Overzicht leningen en aflossingen Omschrijving

Bedrag x € 1 mln Gemiddeld rente % Invloed op gemiddelde rente

Stand op 31 december 2022

375,5

1,88%

Nieuwe leningen

55,0

3,09%

0,21%

Reguliere aflossingen

52,2

1,91%

0,00%

Vervroegde aflossingen

0

0.00%

0,00%

Renteaanpassing (oud percentage)

0

0,00%

0,00%

Renteaanpassing (nieuw percentage)

0

0,00%

0,00%

378,3

2,09%

0,21%

Stand per 31 december 2023

2.9g Schatkistbankieren Schatkistbankieren houdt in dat lagere overheden zoals provincies, gemeenten en waterschappen hun geld niet meer kunnen onderbrengen bij reguliere banken, maar verplicht zijn vanaf 2013 dit bij het ministerie van Financiën te doen. Tabel 74 Schatkistbankieren kwartaal 1

kwartaal 2

0

37

9

52

10.267 10.267

10.267 10.230

10.267 10.258

10.267 10.215

Kwartaalcijfer op dagbasis buiten 's Rijks schatkist aangehouden middelen Drempelbedrag Ruimte (+) overschrijding (-)

kwartaal 3 kwartaal 4

2.9h Betalingsgedrag In 2023 werd 91% van de facturen door de gemeente Leeuwarden tijdig betaald binnen 30 dagen, 69% werd binnen 14 dagen betaald. In 2022 werd 89% binnen 30 dagen en 60% binnen 14 dagen betaald. 2.9i Gewaarborgde geldleningen De gemeente staat borg voor diverse leningen. Voor een overzicht van de gewaarborgde geldleningen, wordt verwezen naar Bijlage C. Gewaarborgde geldleningen en garanties.

89

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

2.10 Bedrijfsvoering 2.10a Inleiding Deze paragraaf gaat over de bedrijfsvoering van de gemeente Leeuwarden en geeft inzicht in de stand van zaken. Bedrijfsvoering zijn alle processen gericht op de ondersteuning van de primaire processen. Bedrijfsvoering gaat dus niet over de primaire processen zelf en de daarbij horende dienstverlening. Wél betreft bedrijfsvoering alle ondersteunende functies en processen: personeel en organisatie, technologie, security, informatievoorziening, financiën en control, communicatie en huisvesting. 2.10b Wat wilden we bereiken en wat hebben we daarvoor gedaan? Het college bouwt, samen met management en medewerkers, verder aan de organisatiewaarden Robuust, Lenig én In Verbinding. Robuust, onze dienstverlening en bedrijfsvoering zijn betrouwbaar, voorspelbaar, professioneel en blijvend in balans bij onverwachte ontwikkelingen. Lenig, we denken en werken van buiten naar binnen, zijn adaptief, nemen initiatief, tonen lef, kunnen overlaten aan anderen en zijn innovatief. In verbinding, met elkaar, met bestuur, met inwoners, met ondernemers en met onze ketenpartners. Vanuit deze waarden is gewerkt aan de ontwikkeling van onze bedrijfsvoering. In het vervolg van deze paragraaf zijn de belangrijkste prestaties die de bedrijfsvoering hebben verbeterd toegelicht.

Het tweede deel van de paragraaf bedrijfsvoering bestaat uit de personeelsmonitor 2023 waarin de personele samenstelling, het verloop en aanverwante onderwerpen zijn uitgewerkt. 2.10c De belangrijkste prestaties die de bedrijfsvoering hebben verbeterd Organisatieontwikkeling ‘Robuust, Lenig én In verbinding’ De aanpak van complexe maatschappelijke opgaven en de veranderende rol van de gemeente vraagt om nieuwe manieren van (samen)werken. Daarom werken medewerkers en management aan “een organisatie waarin mensen ruimte ervaren om samen te werken, te experimenteren, creatief te zijn en het gevoel te hebben van gebaande paden te mogen afwijken. Leidinggevenden zijn dienend en zorgen dat er ruimte is”. Een aantal kenmerkende activiteiten en resultaten als het gaat om organisatieontwikkeling in 2023: • in hoofdlijnen is geduid wat deze beweging betekent als veranderopgave voor de komende drie jaar. • met alle leidinggevenden is verkend wat deze beweging van hen (aan verandering) vraagt. • door leidinggevenden is de noodzaak en betekenis van deze beweging uitgelegd en besproken met medewerkers aan de hand van de vouwfolder “Samen anders werken”. • door het strategisch management is meerdere keren geoefend op aanpak en rollen bij complexe maatschappelijke opgaven.

• het inrichten van een programma organisatieontwikkeling en activiteiten benoemd om de komende jaren stappen te zetten in de verdere ontwikkeling van de ambtelijke organisatie. HR op Koers Medewerkers bepalen het succes van onze organisatie en zijn daarmee van groot belang waar het gaat om het uitvoeren en het realiseren van de ambities uit het collegeprogramma. Met hun kennis, vaardigheden én vitaliteit voegen zij waarde toe en weten zij creatief in te spelen op veranderingen. Veranderingen in de samenleving zijn zeker ook in 2023 aan de orde geweest en vroegen onze organisatie en medewerkers om daarop in te spelen. In 2023 is er vanuit HR perspectief volop aandacht geweest voor ontwikkeling van leidinggevenden en ontwikkeling van de organisatie richting het concernsturingsmodel.

90

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

Ontwikkeling van medewerkers is gestimuleerd door onder andere het centraal leeraanbod, door de BRUIS formulieren te introduceren en door in de HR-gesprekken met leidinggevenden steeds het in gesprek gaan met medewerkers te stimuleren. Daarnaast zijn de recruiters meer in gesprek met medewerkers die aangeven intern mobiel te willen zijn. Waar liggen dan wel de kansen, waar liggen hun competenties, en waar kan de match wel gemaakt worden? Ten aanzien van concernsturing is ondersteuning geboden aan leidinggevenden in het nadenken over andere structuren van hun afdelingen, andere verdelingen van taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden en ondersteuning bij het formele besluitvormingsproces. Extern wil de gemeente een aantrekkelijke inclusieve werkgever zijn. We hebben daarin een voorbeeldrol te vervullen. In 2023 is er ingespeeld op de krappe arbeidsmarkt door de inzet van recruitment (van reactief naar proactief) en het proactief werven van moeilijk vervulbare profielen. Ook de regionale samenwerking en zichtbaarheid is opgezocht en vormt zich o.a. in een samenwerkingsverband tussen een aantal overheden in de Fryske Flekspool. Ter ondersteuning aan de visie is in 2023 gewerkt aan een robuuste inrichting van dienstverlening en is gewerkt aan diverse regelingen zoals de werktijdenregeling en de integriteitsregelingen.

Tot slot is er gewerkt aan het optimaliseren van bedrijfsprocessen door de verdere implementatie van een nieuw personeelsinformatiesysteem en de samenwerking met een nieuwe arbo dienstverlener. Diversiteit Diversiteit in de gemeentelijke organisatie is een voorwaarde om een effectieve, herkenbare en toegankelijke gemeente te zijn. Iedereen is welkom, ongeacht leeftijd, sekse, afkomst, kleur, geaardheid e.d.. Het belang van diversiteit (en inclusie) wordt ook in het Coalitieakkoord benoemd. In 2022 is het Uitvoeringsprogramma Diversiteit opgesteld, welke voornamelijk intern is gericht. De (interne) werkgroep Diversiteit houdt zich bezig met de uitvoering hiervan. In 2023 is de rol van projectleider van het Uitvoeringsprogramma Diversiteit bij PO&O komen te liggen. In 2023 is de Charter Diversiteit van de SER ondertekend. Een vervolgstap hierop is het indienen van een plan van aanpak. Het concept plan van aanpak is ingediend bij de SER. Er is dit jaar ingezet op bewustwording creëren bij de medewerkers. Dit is onder andere gedaan door interne communicatie over onderwerpen die te maken hebben met diversiteit, zoals discriminatie en racisme. Er is een workshop inclusieve taal ontwikkeld door collega's van communicatie. Daarnaast is er aandacht besteed aan het schrijven van genderneutrale teksten/brieven. De ambtseed is genderneutraal gemaakt.

Er zijn nieuwe (extra) vertrouwenspersonen geworven. Bij de werving is ook gekeken naar de samenstelling (diversiteit) van de groep vertrouwenspersonen. Dit heeft geresulteerd in een extra man en een jongere vrouw als vertrouwenspersonen. De pilots ‘solliciteren light’ en ‘open hiring’ zijn gestart om kansengelijkheid te vergroten. In het najaar van 2023 is gestart met de Community of Practice objectief werven en selecteren van AWVN. Samen met 9 andere organisaties gaat de gemeente een jaar lang, onder begeleiding van AWVN, aan de slag met objectief werven en selecteren. Er wordt uitgegaan van wetenschappelijk bewezen methoden, waarbij ingezet wordt op 3 nudges: inclusieve vacatureteksten, objectieve werving en gestructureerd interview. Hiermee loopt de gemeente vooruit op eventuele wetgeving (Wet toezicht gelijke kansen bij werving en selectie). Eind 2023 is er een enquête uitgezet onder alle medewerkers van de gemeente Leeuwarden. Het doel van deze enquête is inzicht te verkrijgen in de huidige opvattingen van medewerkers over diversiteit, inclusie en gelijkwaardigheid binnen de gemeente Leeuwarden. De uitkomsten geven inzicht of de huidige actielijnen uit het uitvoeringsprogramma volstaan of aanpassing behoeven.

91

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

‘Overal samen werken – Oeral gearwurkje’ In de zomer van 2023 is de circulaire verbouw van de 1e etage Carré gestart. De etage is aangepast naar een ontmoetingsetage waar werken, overleggen, brainstormen en lunchen centraal staan. Er komen geen vaste teams op de etage waardoor alle medewerkers hier gebruik van kunnen maken. In maart 2024 zijn de werkzaamheden klaar en wordt de etage geopend. Frauderisicobeheersing, misbruik- en oneigenlijk gebruik en integriteitsbeleid Hoewel deze aandachtsgebieden hun eigen onderscheidende definities en kenmerken kennen is er voldoende verwantschap om deze drie thema’s in samenhang te bespreken. Op dit terrein zijn het afgelopen jaar drie acties uitgevoerd. Allereerst zijn door middel van twee sessies met controllers en deelnemers uit het VIC-team (verbijzonderde interne controle) de specifieke frauderisico’s in de verschillende processen in beeld gebracht. Daarbij is de focus gericht op die processen die vanwege hun aard latente frauderisico’s bevatten: Betalingsverkeer, crediteuren, grondtransacties, belastingheffing, Inkoop-en aanbestedingen, subsidieverlening, kasbeheer, salarisbetalingen, uitkeringsverstrekking, treasury en huren en pachten. Vervolgens is beoordeeld of de van toepassing zijnde beheersmaatregelen van voldoende niveau zijn, zodat een acceptabel restrisico overblijft.

Dit heeft geen restrisico’s opgeleverd die onmiddellijk om interventies vragen. Om dit beeld compleet te maken zal de analyse ook worden uitgebreid met het inventariseren van fraude- en integriteitsrisico’s die inherent zijn aan bepaalde functies, de beheersmaatregelen die getroffen zijn en het uitwerken van eventueel gewenste aanvullende maatregelen. Dit zal in samenwerking gebeuren met medewerkers die dicht tegen de betrokken uitvoeringspraktijk zitten. Ter voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik (M&O) is de uitvoeringsnota M&O vastgesteld (collegebesluit 17 oktober 2023). De nota voorziet in een kaderstelling en instrumenten om misbruik en oneigenlijk gebruik van de gemeentelijke middelen te voorkomen. Kader en instrumenten helpen het management te bepalen in welke mate de processen waar zij verantwoording voor dragen, in control zijn (de ‘In Control Statements’). Ten slotte is in 2023 aan de herziening van het integriteitsbeleid voor de ambtelijke organisatie gewerkt, waarbij vooral het accent ligt op het integriteitsbeleid uitdragen en borgen, zodat (nieuwe) medewerkers integriteit bewust worden, zijn en blijven (collegebesluit 30 januari 2024). Uitgaande van de rapporteringsgrens van €350.000 voor het onderwerp Misbruik en Oneigenlijk gebruik zijn er geen fraudegevallen geconstateerd in 2023.

Informatieplicht aan- en verkopen > € 2,5 mln In de financiële verordening 2023 is lid 2 van artikel 7 nieuw opgenomen: de raad wordt in de paragraaf bedrijfsvoering van de jaarstukken jaarlijks achteraf geïnformeerd over alle aan- en verkopen van goederen, werken en diensten groter dan € 2.500.000 middels het opnemen van een lijst met in het boekjaar nieuw afgesloten verplichtingen. Onderstaand is deze lijst opgenomen. Tabel 75 Lijst met in 2023 afgesloten aankoopverplichtingen > € 2,5 mln Relatienaam Totale contractwaarde Taxicentrale Witteveen 26.428 Rijksvastgoed bedrijf 11.436 10.061 6.830

Poortvliet Security BV Antea Nederland BV Nederland BV

Arcadis Tauw BV

Geraamd: 3.900

Firda

3.492

92

Bedragen x € 1.000 Omschrijving overeenkomst Leerlingenvervoer en WMOvervoer, looptijd vijf jaar Aankoop tijdelijke (flex) woningen van RVB voor de Pier Percelen 2 en 6 Percelen 16 en 29 Noodopvang Oekraïne beveiliging opvanglocaties, looptijd 1 jaar + verlenging optie 3x 1 jaar Advies- en Ingenieursdiensten Middelsee-De Werp en De Zuidlanden, looptijd vier jaar Onderwijsroute, looptijd twee jaar + verlenging optie 2x 1 jaar

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

Relatienaam

Totale Omschrijving overeenkomst contractwaarde Coöperatie Openbare Verlichting & Energie Fryslân 2.940 inschatting Leveringsovereenkomst gas en U.A. (OVEF) op jaarbasis elektriciteit, onbepaalde tijd

Tabel 76 Lijst met in 2023 afgesloten verkoopverplichtingen > € 2,5 miljoen Bedragen x € 1.000 Relatienaam Totale Omschrijving overeenkomst contractwaarde Geen -

In januari 2024 is wel een koopovereenkomst met MWPO Holding B.V. afgesloten ter waarde van € 8.097.000 voor grond De Fellingen Fase 1. Rechtmatigheidsverantwoording Het college legt in de jaarrekening 2023 voor het eerst verantwoording af middels de rechtmatigheidsverantwoording (hoofdstuk 3.6). Op 21 juni 2023 is de financiële verordening Leeuwarden 2023 vastgesteld met daarin de kaders voor deze verantwoording. Eind 2023 / begin 2024 is vanuit de Commissie BBV meer duidelijkheid gekomen over het begrip tijdigheid met betrekking tot de begrotingsrechtmatigheid. Op 7 mei 2024 is een voorstel tot wijziging van de financiële verordening door het college vastgesteld met betrekking tot dit begrip. Op moment van schrijven van de jaarstukken ligt dit voor aan de raad. De rechtmatigheidsverantwoording gaat enkel in op de fouten en onduidelijkheden die tot stand komen op de zuivere rechtmatigheidscriteria. Deze criteria houden in dat het college opereert binnen de gestelde budgetten door de raad (begrotingscriterium), dat gelden worden besteed en ontvangen conform de geldende wet- en regelgeving (voorwaardencriterium) en dat het college voldoende maatregelen treft om te voorkomen dat inwoners of bedrijven geen misbruik maken van de voorzieningen die de gemeente verstrekt (Misbruik & oneigenlijk gebruik criterium).

In de financiële verordening 2023 is artikel 9 nieuw opgenomen: de raad wordt in de paragraaf bedrijfsvoering van de jaarstukken jaarlijks geïnformeerd over de geconstateerde afwijkingen (fouten of onduidelijkheden) groter dan de rapportagegrens van € 350.000. Onderstaand is een nadere toelichting opgenomen. Begrotingscriterium Uit de rechtmatigheidsverantwoording blijkt een resterend saldo van niet-acceptabele begrotingsonrechtmatigheden van € 197.000. Dit betreft: Programma Verkeer, vervoer en waterstaat Taakveld Verkeer en Vervoer (lastenoverschrijding € 154.000) en taakveld Recreatieve havens (lastenoverschrijding € 43.000) Conform de afgesproken systematiek worden de cao-verhogingen voor 2023 niet meer in de huidige begroting 2023 over de taakvelden verdeeld. Binnen het programma Verkeer, vervoer en waterstaat leidt dit tot eenmalig een nadeel op de personeelskosten van € 197.000. Dit komt bij programma ondersteuning - taakveld uitkering gemeentefonds mede weer naar voren als voordeel. Voorwaardencriterium Het voorwaardencriterium van de rechtmatigheidsverantwoording heeft betrekking het niet volledig naleven van voorwaarden die zijn opgenomen in wet- en regelgeving. Dit betreft in het bijzonder afwijkingen op het terrein van de Europese aanbesteding. De totale fout op dit terrein is berekend op € 3,7 mln.

Daarbij dient te worden opgemerkt dat de accountantscontrole op dit onderwerp op moment van schrijven nog niet volledig was afgerond, zodat er mogelijk nog een (beperkte) wijziging in deze bevinding optreedt. Over 2022 was sprake van een onrechtmatigheid van ca € 5,4 mln.

93

Jaarstukken gemeente Leeuwarden 2023

Jaarverslag

Als gekeken wordt naar de samenstelling van de geconstateerde fout van € 3,7 mln. Allereerst is van belang dat deze fout voor ca € 1,3 mln bestaat uit het doorwerken van geconstateerde rechtmatigheidsfouten bij vorige controles. Voorts is van belang dat het resterende deel van de fout voor ca € 2 mln wordt veroorzaakt door èèn contract waarop beduidend meer is uitgegeven dan de initiële opdrachtwaarde die bij de publicatie van de aanbesteding is opgegeven. Dit omdat abusievelijk de opdrachtwaarde overeenkomend met de in het contract opgenomen verlengingsoptie niet in de raming van de opdrachtwaarde was opgenomen. Daardoor is aanbestedingstechnisch sprake van een zogenaamd wezenlijke tussentijdse wijziging van de omvang van het contract die als niet rechtmatig moet worden gekwalificeerd. Ook deze fout kent dus zijn oorsprong in het verleden en is al in een vorig boekjaar ontstaan. Het contract in kwestie is inmiddels beëindigd en de betrokken dienstverlening is opnieuw aanbesteed met een juiste onderbouwing van de opdrachtwaarde. Het resterende deel van de geconstateerde onrechtmatigheden (€ 0,4 mln) heeft betrekking op nieuwe onrechtmatige contracten en is dus beperkt van omvang.

Gelet op de terugloop van het foutenbedrag, de samenstelling van de fouten en de onderliggende oorzaken zijn wij van mening dat sprake is van een positieve ontwikkeling in de beheersing van de aanbestedingsrechtmatigheid en dat sprake is van een acceptabel beeld. Wel zal aanhoudende aandacht worden besteed aan een zorgvuldige raming van de initiële opdrachtwaarde en de adequate bewaking van de uitputting van het contract tijdens de looptijd. Dit past in een breder ontwikkel- en verbetertraject dat naar aanleiding van de uitkomst van eerdere controles eerder van start is gegaan. Misbruik & oneigenlijk gebruik criterium Bij misbruik en oneigenlijk gebruik gaat het om derden die misbruik maken van gemeentelijke regelingen. Binnen de primaire processen vinden, naast de controle bij het verstrekken van de bijstandsuitkering, eveneens controles plaats tijdens het gebruik van de regelingen. Wanneer we vanuit deze controles misbruik constateren, dan herstellen we dit door de bijstandsuitkering terug te vorderden. Voor 2023 hebben wij € 801.450 aan dergelijke vorderingen opgelegd. Deze omvang is in lijn met voorgaande jaren. 2.10d Personeelsmonitor Personele sterkte 2023 Tabel 77 Overzicht personele sterkte 2023 (in fte's) Bezetting