I. Midterm Review 2024 [MTR 2024]

Midterm review Coalitieakkoord 2022-2026

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

1

2

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

Inhoud 1. Inleiding en leeswijzer

4

2. Onverwachte omstandigheden en nieuwe inzichten

7

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8

7 7 9 9 9 10 10 11

       

3. Analyse uitvoering van coalitieakkoord

12

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

12 15 17 20 22 23 27

      

4. Toelichting bijstellingsvoorstellen coalitieakkoord

31

4.1 4.2

31 32

 

5. Actuele financiële situatie 5.1 5.2

Financiële positie Ruimte scheppende maatregelen

39 39 42

6. Voorstel voor de begroting 2025

45

6.1 6.2 6.3 6.4

45 46 47 49

   



51 57 63

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

3

1. Inleiding en leeswijzer Onze ambities en doelen uit het coalitieakkoord 2022-2026 “Nu investeren in de toekomst” zijn gericht op het versterken van de brede welvaart. Dat draait om het hebben van een woning, goede gezondheid, goed onderwijs, een gezond milieu, een fijne en veilige leefomgeving, sociale verbondenheid tussen mensen en de mogelijkheid om jezelf te ontplooien. Over dat samenspel tussen welvaart, welzijn en welbevinden gaat brede welvaart. In het coalitieakkoord hebben wij in zes thema’s aangegeven op welke manier we in Leeuwarden investeren in de brede welvaart en daarmee in onze toekomst. We zijn nu halverwege deze bestuursperiode en maken daarom met deze zogeheten Midterm review (MTR) de tussenbalans op. Gemiddeld gaat het best goed met Leeuwarden. We hebben in de afgelopen periode naar vermogen en met veel energie gewerkt aan een nog betere, groenere, gezondere en meer gelijkwaardige wereld. Dat was niet altijd eenvoudig. We zien dat niet iedereen van de huidige welvaart meeprofiteert. Ook is er veel onzekerheid over de toekomst. Dagelijks confronteren nieuws en sociale media ons met verhalen die ons niet verder lijken te brengen. Wij kiezen ervoor daar een positief en toekomstgericht verhaal tegenover te zetten en vinden dat brede welvaart bereikbaar is voor iedereen. We bieden mensen bewust perspectief over de grenzen van deze bestuursperiode heen.

We zetten ons in om binnen de resterende bestuursperiode zoveel mogelijk gestelde kortetermijndoelen te realiseren, op het gebied van bijvoorbeeld klimaat en energie, armoedebestrijding, sociale inclusie en woningbouw. Zo zetten we belangrijke stappen in de aanpak van complexe opgaven in onze samenleving. Op lange termijn dragen we daarmee bij aan de brede welvaart en internationaal gemaakte afspraken over een duurzamere wereld in 2030 (de global goals). De afgelopen periode kregen gemeenten er steeds meer structurele en incidentele taken bij. Denk bijvoorbeeld aan de uitvoering van de wet Inburgering of de energietoeslag. Tegelijkertijd was meer maatwerk nodig. Zoals uit deze MTR zal blijken, maakte de krapte op de arbeidsmarkt het lastig om gekwalificeerd personeel te vinden. De werkdruk nam daardoor toe. Gelet op al onze taken, opgaven en de beschikbare menskracht, is nu het moment om voorgenomen plannen nog weer zorgvuldig te wegen. Waar nodig stellen we plannen bij en zetten we tijd, geld en medewerkers nog gerichter in. Sinds het sluiten van het coalitieakkoord is er veel veranderd in de wereld om ons heen. De brede welvaart staat onder druk en er zijn diverse grote thema’s die onze aandacht vragen. Deze meer externe omstandigheden en de inzichten die ze bieden, beschrijven wij in hoofdstuk 2.

In deze MTR bieden we zicht op hoe het staat met de uitvoering van ons coalitieakkoord. Dat doen we door naar de status van 114 concrete voornemens uit het coalitieakkoord te kijken en naar de voortgang in de realisatie van de doelen waar ze aan bijdragen. In hoofdstuk 3 van deze MTR geven wij per thema aan in hoeverre wij op koers liggen met de uitvoering en waar bijsturing nodig is. Aan de ene kant kijken we naar de noodzaak tot bijsturing van bestaande voornemens, omdat we anders doelen niet halen. Aan de andere kant kijken we of er sprake is van een (grote) kans of bedreiging die onvoorzien was bij de start van ons coalitieakkoord en nu alsnog om actie vraagt. Deze bijstellingsvoorstellen beschrijven wij in hoofdstuk 4.

4

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

In hoofdstuk 5 bieden we inzicht in de huidige financiële situatie van de gemeente Leeuwarden. Een gezonde financiële positie geeft ons een stevige basis voor toekomstige uitgaven. Met het oog op de bijstellingsvoorstellen geven we in dit hoofdstuk ook een overzicht van mogelijke ruimte scheppende maatregelen. Na de conclusies over de uitvoering van het coalitieakkoord, de bijstellingsvoorstellen hierop, onze financiële situatie en thema’s die aandacht vragen, kijken we vooruit naar de komende twee jaar van deze bestuursperiode. Wij geven aan in welke omvang we bepaalde bijstellingen willen doen, meestal als reactie op zowel kansen als bedreigingen en om de haalbaarheid van zo veel mogelijk doelen uit ons coalitieakkoord dichterbij te brengen. Dit beschrijven wij in hoofdstuk 6. Het college van burgemeester en wethouders,

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

5

6

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

2. Onverwachte omstandigheden en nieuwe inzichten 2.1 Inleiding Met de uitvoering van ons coalitieakkoord willen wij de brede welvaart versterken. Dit draait om het leven van de inwoners van onze gemeente, wat zij van waarde vinden en de verschillen daarin. Als gemeente willen wij die (im)materiële welvaart, voor deze en volgende generaties vergroten. Het waarmaken van deze ambitie en het echt realiseren van afgeleide doelstellingen is ook afhankelijk van externe omstandigheden. Zaken waar we geen invloed op hebben, zoals een oorlog of inflatie. Wel kunnen we onze plannen hierop aanpassen. In dit hoofdstuk beschrijven wij enkele trends, die waarschijnlijk ook de rest van de bestuursperiode van invloed zijn op de beleidsdoelen. De trends leiden tot nieuwe inzichten waarmee we de vraagstukken van nu kunnen voorzien van toekomstgerichte oplossingen.

2.2 Economische situatie en inflatie De economie bleef in 2022 en ook een groot deel van 2023 groeien. Het economisch beeld is bij het schrijven van deze MTR gemengd. Het leven was in 2023 duurder dan het jaar daarvoor. Zo waren de boodschappen in februari van 2023 al 15% in prijs gestegen. De Nederlandse Bank (DNB) schreef in september van 2023 geschiedenis door de rente voor de tiende keer te verhogen in een poging de inflatie te remmen. De inflatie blijft hoog, maar de piek is inmiddels voorbij. Het afgelopen jaar hielden we de raad via diverse Inflatiebrieven op de hoogte van de impact hiervan op onze gemeente. DNB verwacht dat de prijzen in 2024 een stuk minder snel stijgen, maar dat de economie de komende jaren toch amper groeit.

2.2.1 Koopkracht en toenemende financiële zorgen De bijzondere economische situatie na de coronapandemie heeft als grootste gevolg dat de koopkracht van de Nederlandse bevolking historisch is gedaald. Alleen de zware crisis van de jaren ‘80 zag een grotere daling. De inval van Rusland in Oekraïne leidde tot sterk oplopende energieprijzen. Naast een laag inkomen is een (zeer) hoge energierekening de belangrijkste oorzaak van energiearmoede. Energiearmoede is een steeds meer voorkomend probleem waar hard aan wordt gewerkt (m.n. energietransitie). De stijging van vaste kosten maakte verborgen armoede zichtbaar. Dat betreft mensen die rond moeten komen van het wettelijk sociaal minimum, maar die niet bekend zijn bij de gemeente omdat ze geen uitkering ontvangen en geen gebruik maken van de beschikbare gemeentelijke minimaregelingen. Vooral lager opgeleide inwoners en mensen met een migratieachtergrond zijn hard geraakt door de inflatie. De koopkrachtdaling was het grootst voor gepensioneerden, jongvolwassenen (18-30 jaar) en zzp’ers. Daarbij valt op dat vrouwen slechter ‘scoren’ op financiële gezondheid dan mannen. Armoede is in Leeuwarden, vergeleken met andere steden, een hardnekkig vraagstuk. De stedelijke armoede staat niet op zich. Het gaat vaak gepaard met schulden of financiële problemen, beperkte sociale aansluiting, (overlast van) criminaliteit en een slechte gezondheid.

De (geografische) concentratie

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

7

daarvan komt in Leeuwarden tot uitdrukking in uiteenlopende patronen. Het aandeel huishoudens met een laag inkomen in Leeuwarden neemt al een paar jaar af, maar toch is het percentage huishoudens met financiële zorgen onverminderd groot.

2.2.2 Gezondheid en meer kansarmoede Naast financiële problemen leiden inflatie en koopkrachtdaling er ook toe dat mensen minder mogelijkheden hebben om gezond en in sociale verbondenheid te leven. In clubverband sporten en gezond en gevarieerd eten komen in de knel als er bezuinigd moet worden op de uitgaven. Bijna één op de drie Nederlanders geeft aan minder gezond te eten nu producten duurder zijn geworden door de hoge inflatie. Uit de inwonersenquête blijkt dat mensen in Leeuwarden zowel hun lichamelijke als geestelijke gezondheid als steeds slechter ervaren. Om deze mensen tegemoet te komen is de meedoen-regeling voor sport en cultuur voor volwassenen vastgesteld.

2.2.3 Werkloosheid en meer faillissementen De spanning op de arbeidsmarkt was in de afgelopen twee jaar groot. Pas in de tweede helft van 2023 nam die spanning iets af. Er waren iets minder vacatures en meer werklozen dan in het eerste half jaar. De werkloosheid nam vooral toe onder jongeren (15 - 25 jaar). De werkloosheid was in het vierde kwartaal van 2023 3,5%, maar onder jongeren was de werkloosheid 8,2%. De stijgende werkloosheid en de daling van vacatures is deels te verklaren door het groeiende aantal faillissementen. Landelijk waren er in 2023 ruim 50% meer faillissementen dan in 2022. In Fryslân was dit nog iets hoger dan het landelijk gemiddelde. De arbeidsmarktprognose van het UWV voorspelt stijgende werkloosheid en geen verdere groei in werkgelegenheid in Fryslân in 2024. Dat neemt niet weg dat de arbeidsmarkt in de regio Fryslân, zoals het UWV het duidt, ‘krap’ blijft.

2.2.4 Arbeidsmarktkrapte en uitvoeringskracht gemeente Door arbeidsmarktkrapte en de toename van (ingewikkelde) taken, wordt de druk op de gemeentelijke uitvoering steeds hoger. Ook de gemeente Leeuwarden staat voor de uitdaging om op tijd goede medewerkers aan te trekken. Nog steeds zijn er meer vacatures dan werklozen en neemt de beroepsbevolking de komende jaren af. Zeker ook richting en na 2030 is er een aanzienlijke krimp van de beroepsbevolking en dubbele vergrijzing voorspeld. Dit heeft onvermijdelijk effect op de uitvoeringskracht en dienstverlening van de gemeente. Ook stress speelt een rol. RIVM en TNO hebben kortgeleden in kaart gebracht welke ontwikkelingen de komende twintig jaar invloed hebben op de mentale belasting van werkenden in ons land. Steeds meer mensen ervaren stress van het werk. Technologie wordt gezien als één van mogelijke oplossingen voor de arbeidsmarktkrapte. De eerste resultaten uit onderzoek door TNO laten zien dat technologie die werk ondersteunt en bespaart, zoals drones of slimme brillen, de arbeidsmarktkrapte kunnen helpen oplossen.

8

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

2.3 Woningbouw en woningen De krapte op de woningmarkt was nog nooit zo groot. Dat komt voor het grootste deel doordat de bevolking veel sneller groeit dan verwacht. Ook migratie, ouderen die langer thuis blijven wonen en minder samenwonende mensen spelen een rol. De woningprijzen zijn in de afgelopen drie jaar met ongeveer 40% gestegen en het woningaanbod is gedaald. De kosten voor huizenkopers liggen hierdoor een stuk hoger. Dit probleem wordt verergerd door het overbieden door de krapte op de woningmarkt. Er is sinds 2023 een voorzichtige toename van het overbieden te zien voor Noord-Fryslân. De voorlopige verwachting is dat de krapte in 2024 doorgaat. Uiteenlopende groepen op de woningmarkt hebben problemen met huisvesting. Het gaat om starters, mensen die met spoed een woning nodig hebben, ouderen en de lage en middeninkomens. Jongvolwassenen met hoge studieschulden hebben extra moeite bij het kopen van een woning. Nieuwbouw blijft moeilijk. De uitgifte van bouwvergunningen gaat moeizaam en er zijn veel juridische procedures die de bouw vertragen of tegenhouden. De sociale huurbouw in Leeuwarden schommelt en is ook in de afgelopen jaren afgenomen terwijl leegstand stijgt. De netto groei aan woningvoorraad stagneert en het aantal huishoudens met een betaalrisico is in de afgelopen jaren gestegen.

Voor de middellange en lange termijn laat de dubbele vergrijzing een toename en grotere omvang van de opgaven over langer thuiswonende ouderen zien. Die opgave heeft niet alleen te maken met geschikte woonruimte, maar ook met de voorzieningen die eromheen moeten worden georganiseerd. Ook verwachten we dat de sociale problematiek die we nu zien bij ouderen in een grotere omvang aanwezig zal zijn. We verwachten dat dit vooral eerst zichtbaar wordt in de dorpen, maar uiteindelijk ook onze stedelijke structuur raakt.

2.4 Opvang van vluchtelingen Leeuwarden vangt op het moment van schrijven van deze MTR in totaal ongeveer 950 Oekraïense vluchtelingen op. De crisisorganisatie van de gemeente moest onder hoge druk presteren om vier extra opvanglocaties voor Oekraïners en nog twee noodopvangen te vinden. Naast de opvang zijn ook zorg, onderwijs en andere voorzieningen georganiseerd door de gemeente. Hoewel de opvang in principe van tijdelijke aard is, heeft dit ook lange termijn gevolgen. Voor het deel van de Oekraïners dat in Leeuwarden wil blijven, moet de omwenteling van opvang naar wonen gemaakt worden. Onzeker is of we ook na 2025 nog geld voor de opvang krijgen van het Rijk. Verder is duidelijk dat het aanmeldcentrum in Ter Apel de toestroom van vluchtelingen niet aankan. Met het oog op de aangenomen Spreidingswet willen we ons aandeel nemen in de landelijke opgave. Er is extra inzet nodig om aan de voor Leeuwarden geldende norm te voldoen.

2.5 Klimaat en energietransitie De klimaatverandering gaat snel en is door opeenvolgende rampen en overstromingen steeds zichtbaarder. De biodiversiteit nam de laatste vijftig jaar met 68% af. De wereld heeft grote uitdagingen. De klimaatdoelen van de EU zijn in 2023 weer aangescherpt en ook zijn er nieuwe doelen voor 2040 opgesteld.

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

9

Sinds de oorlog in Oekraïne is het verkleinen van onze afhankelijkheid van gas in een stroomversnelling gekomen. We werken hard aan het verduurzamen van woningen en alternatieve energievormen. Verduurzaming en de verlaging van gas- en energieverbruik helpt huishoudens met een kleine portemonnee. Het probleem met de energietransitie is echter dat ook in Leeuwarden de elektriciteitsnetwerken vol zitten en dat de netwerken de stijgende vraag niet aankunnen. Dit zorgt voor vertraging, die kan leiden tot stroomuitval of een verminderde kwaliteit van de elektriciteitsvoorziening. We hebben meer inzicht in de huidige en toekomstige energievraag van ondernemers in Leeuwarden nodig. Voor de korte termijn is netcongestiemanagement de oplossing.

2.6 Digitalisering en digitale criminaliteit We zagen een enorme versnelling van de digitalisering van organisaties door ontwikkelingen als de coronapandemie, hybride werken, vergrijzing, energietransitie en de oorlog in Oekraïne. Daarmee is het een steeds grotere aanjager van primaire bedrijfsprocessen geworden. Gemeenten hebben een groeiende behoefte aan connectiviteit voor allerlei nieuwe toepassingen. Denk daarbij aan intelligente verkeerslichten, zelfregelende straatverlichting en het Internet of things om slim te communiceren. De uitdaging is om de vele kansen van toenemende data, Digital Twins en kunstmatige intelligentie te benutten, maar ook een betrouwbare connectiviteit te garanderen. Het aantal cyberaanvallen op gemeenten is het afgelopen jaar verdubbeld. Ook het aantal kwetsbaarheden met hoge kans op misbruik en grote impact stijgt al jaren. De politie, het Openbaar Ministerie en ook het CBS waarschuwen voor de flinke stijging van digitale criminaliteit. Maar liefst 17% van de Nederlanders werd hier in 2021 slachtoffer van. Dit waren net zoveel slachtoffers als bij alle vormen van traditionele criminaliteit samen. Vooral jongeren, ouderen, laaggeletterden en ondernemers zijn slachtoffer. Om het leven online gemakkelijker en veiliger te maken is (EU-)regelgeving in de maak, die ook naar gemeenten doorwerkt.

Op alle niveaus (Europees, nationaal, gemeenten) vraagt dit om meer bewustwording en een groeiend verantwoordelijkheidsbesef over de eigen rol binnen het digitale domein. Nog meer dan vroeger, is het nodig om bij te blijven in de snel veranderende wereld.

2.7 Maatschappelijk onbehagen Veel mensen zijn somber over de kant die het met ons land op gaat. Ze hebben het gevoel dat ze de grip op hun leven kwijt zijn. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) blijkt dat dit maatschappelijk onbehagen samenhangt met de maatschappelijke positie van mensen en hun opvattingen over de samenleving en politiek. Weerstand tegen immigratie wordt door de polarisatie in de politiek en bij nieuwe vluchtelingenstromen duidelijker zichtbaar gemaakt. Voor- en tegenstanders komen steeds feller tegenover elkaar te staan en de mening van het publiek verhardt. Er is steeds minder plaats voor nuance, redelijkheid en het zoeken naar gemeenschappelijkheid. In plaats daarvan worden tegenstellingen steeds meer benadrukt en wordt de toon van het publieke debat feller. Sociale erosie, het verlies van het gevoel van grip op het eigen leven en polarisatie worden gezien als groot risico voor de samenleving, op de korte én lange termijn.

10

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

2.8 Conclusies en inzichten We hebben een aantal belangrijke ontwikkelingen aangestipt die gevolgen hebben voor de bestaanszekerheid van onze inwoners, de leefbaarheid, het klimaat en niet in de laatste plaats, de sociale cohesie. Wij zien dit effect ook. Als lokale overheid willen we daarom toegankelijk en aanspreekbaar zijn voor onze inwoners. Ook als het om ingewikkelde kwesties gaat. Dit hoofdstuk geeft ons inzichten over hoe met onderliggende oorzaken als onzekerheid om te gaan. Grote groepen inwoners, zoals jongeren en mensen met een laag- en middeninkomen, ervaren gebrek aan grip op hun leven. Dit kan hun gezondheid en algemene levenstevredenheid (gevoel van geluk) sterk aantasten. Het kan dus ook een belangrijke bron van maatschappelijk onbehagen zijn. Daarom moeten wij als gemeente actiever ophalen wat onze inwoners nodig hebben en tegelijkertijd ook duidelijk maken wat de gemeente kan betekenen. Binnen onze mogelijkheden moeten we alle inwoners, maar vooral de kwetsbare groepen, blijven ondersteunen om grip te krijgen op werk, inkomen en daarmee op hun leven. Zodat ook deze inwoners weer meer perspectief zien en vooruitgang ervaren. We concluderen dat de vraagstukken over woningbouw, vluchtelingenopvang, klimaat, energietransitie, digitalisering en de financiering daarvan, tot nu vanuit het Rijk onvoldoende beantwoord blijven.

Deze onduidelijkheid en de dreigende begrotingstekorten maken het erg lastig om als gemeente structureel beleid te maken en te investeren in de maatschappelijke opgaven. Onvoorspelbaarheid lijkt het nieuwe normaal. Daarom moeten we rekening houden met alternatieve toekomsten en (nog) meer gaan werken met scenario’s. Dat maakt dat we vervolgens op transparante wijze voorspelbaarder kunnen handelen. Door continu te verbeteren, te vernieuwen en data en technologie nog ‘slimmer’ te benutten, kunnen we ons sneller aanpassen aan veranderende omstandigheden. Zonder dat onderweg onze inwoners uit zicht raken. De afgelopen twee jaar hebben we met de opvang van Oekraïners en de energietoeslagen al laten zien dat we wendbaar kunnen zijn. We blijven hier in leren. Investeren in ons menselijk kapitaal is daarvoor een voorwaarde, ook met het oog op het toenemend aantal medewerkers dat met pensioen gaat en de verjonging in eigen organisatie.

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

11

3. Analyse uitvoering van coalitieakkoord 3.1 Visueel overzicht monitor coalitieakkoord

Vergroenen, verbinden, verwaarden Een groene, gezonde en klimaatbestendige leefomgeving

9/11

Een duurzame balans tussen landschap, natuur en landbouw

Toename biodiversiteit in 2035

Leeuwarden heeft in 2050 een klimaat neutrale energieen warmtevoorziening

Een sterke samenleving met kansen voor iedereen 26/31

Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving 19/20

Van bijstand naar werk

Een passende woning voor iedereen

Armoede voorkomen

In 20230 is circulair bouwen de norm voor alle nieuwe gebouwen

Samenwerken aan leefbaarheid

Bescherming weidevogels

Toonaangevend in cultuur en evenementen 11/13

Een circulaire en concurrerende economie 15/20

Een van de toonaangevende steden in Nederland

Een circulaire economie en samenleving zonder afval in 2050

Een stevige positie in NoordNederland op nationaal en Europees niveau

Innovatie door samenwerking

Grip op samenwerking

Gezonde arbeidsmarkt

Participatie en democratische vernieuwing

Aantrekkelijke en toegankelijke binnenstad

Passende en persoonlijke dienstverlening

Gezonde, duurzame en veilige mobiliteit

Waarde(n)volle digitale toekomst

Snelle en frequente treinverbindingen

Verankering van duurzaamheid in de eigen gemeentelijke organisatie

Verbeteren van de waterrecreatie

Aantrekkelijk werkgeverschap

Cultuur als motor voor maatschappelijke verandering

Cultuureducatie en talentontwikkeling

Cultuur als sociaal bindmiddel

Opvangen vluchtelingen Kapitaalgoederen op orde Betaalbare energie

Klimaatbestendig en -adaptief: Leeuwarden is in 2035 klaar voor periodes van hitte, meer neerslag en meer droogte

Kansrijke start voor inburgeraars

Positieve gezondheid

Gezonde leefstijl: bewegen en sport

Kansengelijkheid in het onderwijs

Gezondheidszorg voor iedereen

Kwalitatief goede openbare ruimte

Bevorderen van veiligheid

Behoud van het Fries en Liwwadders

Samenwerking en organisatie 12/19

Financiële basis op orde

Blijven investeren in de toekomst

Versterken sociale basis

Meer aandacht voor inclusie

12

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

13

3.1.1 Uitleg visueel overzicht In bovenstaand overzicht is per thema uit het coalitieakkoord visueel weergegeven hoeveel van de voorgenomen voornemens worden gerealiseerd zonder bijsturing aan het einde van onze bestuursperiode. Bij thema ‘Een groene, gezonde en klimaatbestendige leefomgeving’ staat geduid 9/11: dit betekent dat wij verwachten 9 van de 11 voornemens zonder bijsturing te realiseren. De weergaves zijn klikbaar: door te klikken op een thema of doel komt de tekstuele toelichting direct in beeld.

3.1.2 Samenhang met de fondsen Wordt in dit hoofdstuk geschreven over bijstellingen, dan gaat het om voorstellen die worden gedaan over de financiële positie. Aanvragen die via de fondsen lopen, worden in dit hoofdstuk niet beschreven als bijstelling. Volgens het vastgestelde kader worden uit de fondsen gefinancierde voorstellen afzonderlijk ter besluitvorming voorgelegd. Daarbij worden twee tranches gehanteerd: vóór en na de MTR-besluitvorming.

3.1.3 Uitvoering coalitieakkoord grotendeels op koers In dit hoofdstuk kijken we naar de status van 114 concrete voornemens uit het coalitieakkoord. Op dit moment zijn wij hard aan het werk om deze voornemens waar te maken. Ze dragen bij aan zowel gestelde kortetermijndoelen (deze bestuursperiode) als langetermijndoelen (na 2026). Tot nu toe is een deel van onze tijd opgegaan aan het maken van nieuwe beleids- en uitvoeringsplannen. Denk bijvoorbeeld aan het biodiversiteitsbeleid, veiligheidsbeleid en gezondheidsbeleid. In de rest van de bestuursperiode komt de nadruk meer op de uitvoering te liggen. Zoals uit dit hoofdstuk zal blijken, zit een deel van onze tijd ook in de gevolgen van onvoorziene omstandigheden. Daarbij is de complexiteit van de opgaven ook een factor die het tempo van realisatie bepaalde. Daardoor verwachten we dat de meeste effecten van ons beleid pas echt in 2024 en verder zichtbaar worden. Onze flexibele instelling zorgde ervoor dat we voor het grootste deel op koers konden blijven. Een klein deel van onze voornemens hebben we al waargemaakt. Vóór het eind van deze bestuursperiode verwachten we de rest van onze voornemens ook te hebben waargemaakt. Alle kortetermijndoelen zijn dan in principe gehaald en de statistieken van de langetermijndoelen gaan dan de goede richting uit. Tenminste, als we een aantal interventies plegen.

We hebben hiervoor op 23 voornemens uit ons coalitieakkoord aanpassingen, die voor de besluitvorming en te maken keuzes zijn verdeeld over 26 concrete bijstellingsvoorstellen. Die komen in hoofdstuk 4 aan bod. Hieronder volgt nu eerst per thema een korte analyse van de stand van zaken.

14

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

3.2 Thema 1: Een groene, gezonde en klimaatbestendige leefomgeving 3.2.1 Algemeen Wij willen onze gemeente leefbaar houden voor deze en toekomstige generaties en daarbij ook aansluiten op de (inter)nationale klimaatafspraken. In ons coalitieakkoord hebben wij vijf opgaven en elf concrete voornemens beschreven die ervoor zorgen dat Leeuwarden een groene, gezonde en leefbare gemeente wordt. Voor nu zien we dat mensen positiever oordelen over de hoeveelheid groen in Leeuwarden. De CO2 uitstoot wordt minder, we halen meer energie uit zonnepanelen en gebruiken minder aardgas. We gaan de goede kant op. Van de elf voornemens zijn of worden de meeste (negen) in deze bestuursperiode gerealiseerd. Voor twee voornemens is bijsturing nodig om de gewenste beleidsdoelen te halen. Deze hebben vooral te maken met intensivering in de vorm van uitvoeringsprojecten voor biodiversiteit (twee voorstellen) en vergroening, waaronder de verduurzaming van woningen en creëren van meer koelte met groen.

3.2.2 Een duurzame balans tussen landschap, natuur en landbouw Het waarmaken van een toekomstbestendig voedselsysteem is een meerjarig transitieproces wat verschillende bestuursperioden zal duren. Hierin zit ook een grote afhankelijkheid van beleid en inzet van hogere overheden en diverse partijen in de voedselketen. We werken aan een toekomstbestendig voedselsysteem door mee te doen in gebiedsprocessen waarin we samen met agrariërs werken aan een overgang naar duurzamere circulaire vormen van voedselproductie. Daarnaast ontstaan ook zelfstandige initiatieven in onze gemeente die zich richten op duurzamere vormen van landbouw. Op dit moment hebben wij vanuit de gemeente geen middelen om deze initiatieven mogelijk te maken. Er zijn verschillende geldstromen vanuit hogere overheden, maar daar wordt wel cofinanciering bij gevraagd. [1] Ook richten we ons met een hernieuwde Voedselagenda op het stimuleren van duurzame en gezonde voedsel keuzes om lokale voedselketens te versterken. De acties die we de komende jaren willen uitvoeren zijn in drie actielijnen samengevoegd: • Gezonde bodem en volhoudbare voedselproductie • Gezonde inwoners • Gezonde (korte) ketens. Daarbij richten we ons vanuit onze rol binnen deze drie actielijnen op het samenwerken met en verbinden van diverse lokale initiatieven.

De realisatie van het Veenweideprogramma 2021-2030 ligt deels buiten deze bestuursperiode. De gebiedsprocessen en maatregelen in het Veenweidegebied lopen door verschillende omstandigheden achter: er is nog onduidelijkheid over het totaal van doelen en inspanningen in het Veenweidegebied als onderdeel van de brede overgang binnen het Fries Programma Landelijk Gebied (FPLG). Het FPLG is waarschijnlijk in 2025 klaar. Tot die tijd wachten partijen in de gebiedsprocessen af. Er wordt vooral ingezet op no-regret maatregelen. De gemeente heeft bij de realisatie van het Veenweideprogramma niet een sturende, regisserende rol maar een meer volgende en faciliterende rol. Bijsturing door de gemeente is lastig omdat wij niet de leiding hebben. [2]

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

15

3.2.3 Klimaatvraagstuk en toename biodiversiteit in 2035 We liggen op koers om de CO2 uitstoot in 2030 met 60% te verminderen [3]. We liggen niet op koers met onze maatregelen om de biodiversiteit in 2035 te laten toenemen [4]. Met beschikbaar gestelde mankracht is beleid geschreven. Dit wordt nu omgezet naar concrete uitvoeringsprojecten. De horizon voor de te bereiken doelstelling ligt in 2035, maar het is duidelijk dat we nu moeten bijsturen om op koers te blijven. Het gaat om meer menskracht en geld voor de uitvoeringsprojecten en extra inzet op de verduurzaming van woningen.

3.2.4 Leeuwarden heeft in 2050 een klimaat neutrale energie- en warmtevoorziening Om een klimaatneutrale energie- en warmtevoorziening te hebben in 2050 leveren wij een bijdrage aan de overstap van fossiele brandstoffen [5] naar schone en duurzame energiebronnen. We zien in de afgelopen jaren een daling in het stroom- en gasverbruik en een sterke stijging in het aantal kWh die door de zon (pv panelen) wordt opgewekt. Voor de toepassing van aquathermie en nieuwe vormen van energieopwekking hebben we de kansen en mogelijkheden voor Leeuwarden in beeld [6 en 7]. Hiervan ligt de horizon op 2030. We sluiten niet uit dat in de volgende bestuursperiode meer inspanningen en projecten nodig zijn.

3.2.5 Betaalbare energie De inzet die ervoor zorgt dat inwoners toegang hebben tot betaalbare energie, is behaald. Er wordt volop gewerkt aan het in kaart brengen van de bespaarkansen voor woningen. Door energiecoaches, door de adviseurs verduurzaming en door de mienskip in de wijkinitiatieven [8]. De uitvoering van alle bespaarkansen ligt deels in deze, maar zeker ook in de volgende bestuursperiode. Daarnaast wordt een online platform ontwikkeld waarmee ook iedere woningeigenaar de bespaarkansen van de eigen woning in kaart kan brengen. Dit platform wordt deels betaald vanuit het Volkshuisvestingsfonds en de klimaatmiddelen. Ook is een pakket van gratis diensten samengesteld [9]. Het betreft hier de gratis bezoeken van energiecoaches, het gratis aanbieden van enkele kleinschalige verduurzamingsmiddelen en de gratis adviezen vanuit het energieloket. Tenslotte zijn verschillende subsidieregelingen geopend (Fixteams, witgoedregeling, energiebesparende maatregelen woning) en is een project in het kader van het volkshuisvestingsfonds opgestart in Leeuwarden-Oost.

3.2.6 Klimaatbestendig en -adaptief in 2035 In 2035 wil Leeuwarden klaar zijn voor periodes van langdurige hitte, neerslag en droogte. Er wordt gewerkt aan meer waterberging en meer koelte. Met de waterberging liggen we op koers. In 2035 moet er meer waterberging beschikbaar zijn. Zo hebben we het Waagplein grondig aangepakt. Ook bij het schoolplein aan de Sint Anthonystraat is op filtratie en waterberging ingezet. Voor het creëren van meer koelte is bijsturing nodig. Op dit moment worden concrete projecten uitgevoerd waarvoor voldoende (externe) financiering beschikbaar is [10]. Meer groen en schaduwplaatsen maken rondom warme gebieden, vraagt aandacht. We zien een autonome lichte stijging van groen in wijken en dorpen. Maar dit is zelfstandig niet voldoende voor meer koelte. In meerdere gebieden is het nodig om aanvullend te investeren in groen [11]. Er is een duidelijke relatie tussen de extra inspanningen op groen en koelte in relatie tot de leefomgeving. Het belangrijkste is koelte, extra effect is een hogere waardering van de openbare ruimte.

16

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

3.3 Thema 2: Een sterke samenleving met kansen voor iedereen 3.3.1 Algemeen We willen de bestaanszekerheid van mensen verbeteren en de kansengelijkheid vergroten. Dat zorgt ervoor dat mensen op allerlei terreinen mee kunnen doen. In ons coalitieakkoord hebben wij elf opgaven en eenendertig duidelijke voornemens beschreven die helpen dat Leeuwarden een sterkere samenleving wordt met kansen voor iedereen. De cijfers laten een gemengd beeld zien. Werk was er volop de afgelopen periode. Het aantal mensen met een bijstandsuitkering is sinds 2015 niet meer zo laag geweest. Maar het aantal huishoudens met schulden is gestegen. Het percentage inwoners met overgewicht en aandoeningen is licht afgenomen. Tegelijkertijd hebben mensen het gevoel minder fysiek en mentaal gezond te zijn. De sociale cohesie, die van oudsher groot is in Leeuwarden en Fryslân, lijkt wat af te nemen (onder andere minder vrijwilligers). Zesentwintig van de eenendertig voornemens zijn of worden voor een groot deel in deze bestuursperiode gerealiseerd. Op vijf voornemens is bijsturing nodig om de gewenste doelen te kunnen halen. Deze gaan over sport (twee voorstellen), gezondheid, sociale basis (Mienskipsfonds), diversiteit en onderwijs. Ze zijn van vitaal belang om ervoor te zorgen dat alle mensen gelijke kansen hebben om goed te functioneren en mee te doen in de samenleving.

3.3.2 Van bijstand naar werk Bij de opgave van bijstand naar werk hebben we de volgende zaken waargemaakt om de bestaanszekerheid van mensen te verbeteren: • Mensen in de bijstand hebben meer mogelijkheden gekregen om bij te verdienen [1]. • Mensen met minder kans op werk krijgen nu meer aandacht. Persoonlijke aandacht via huisbezoeken staat voorop [2]. • Er is een pilot met basisbanen gestart [3] in deze bestuursperiode.

3.3.3 Armoede voorkomen In de gemeente Leeuwarden werken we hard aan het doorbreken van het taboe op armoede en schulphulpverlening. Het voornemen is om de armoede die van generatie op generatie plaatsvindt te verminderen [4] en de schuldenaanpak te vereenvoudigen en te versnellen [5]. Ook bieden we mogelijkheden om mee te kunnen doen (waaronder de meedoen-regeling en de voorzieningenwijzer) [6].

3.3.4 Samenwerken aan leefbaarheid Om beter samen te werken aan het verbeteren van de leefbaarheid is het programma Leeuwarden Oost ontwikkeld [7]. Er worden innovatieve projecten en pilots in dit deel van de stad gerealiseerd. Daarbij wordt gekeken of deze ook uitgerold kunnen worden over de gehele gemeente. Dit programma heeft een doorlooptijd van twintig jaar. Wat voor deze bestuursperiode is voorgenomen zal ook worden gerealiseerd. Financiering hiervan vindt voor een deel plaats vanuit de bij het coalitieakkoord beschikbare fondsen en vanuit de Rijksmiddelen.

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

17

3.3.5 Opvangen vluchtelingen Begin 2024 zijn de eerste flexwoningen op de Pier opgeleverd voor het huisvesten van Oekraïense vluchtelingen, statushouders en andere spoedzoekers. Daarmee wordt onze achterstand in het huisvesten van statushouders volledig opgelost. Daarnaast werken wij aan het realiseren van een regionale opvanglocatie voor asielzoekers [8]. We zijn daarmee tegemoetgekomen aan de vragen vanuit het Rijk, COA en de Veiligheidsregio en leveren een groot aandeel in de landelijke opgave voor het opvangen en huisvesten van vluchtelingen en statushouders.

3.3.6 Kansrijke start voor inburgeraars Wij vinden het belangrijk dat inburgeraars een goede start krijgen om zo mee te kunnen doen in onze samenleving. De financiële problemen rondom de oude en nieuwe inburgeringswet zijn opgelost door extra middelen via het coalitieakkoord [9]. Ons programma voor nieuwe inburgeraars is uitgebreid. Daarin is ook aandacht voor financiële ondersteuning, taal, werk en sociale vaardigheden in Nederland [10]. We lobbyen bij het Rijk om het verschil tussen de hiervoor benodigde middelen en de van het Rijk ontvangen middelen te verkleinen.

3.3.7 Positieve gezondheid We hebben een nieuwe visie op gezondheid ontwikkeld [11]. Om volledig invulling te kunnen geven aan de vier pijlers van de visie (1. gelijke kansen op gezondheid, 2. een gezonde leefomgeving, 3. mentale gezondheid en 4. gezond ouder worden) en de aanpak uit te voeren, is financiële bijsturing nodig. De gezondheidsvisie past binnen de landelijke ontwikkelingen rondom het Integraal Zorg Akkoord (IZA) en het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA).

3.3.8 Gezonde leefstijl: bewegen en sport Sport draagt bij aan de positieve gezondheid van onze inwoners. Veel van onze doelstellingen op het gebied van sport en beweging zijn of worden deze bestuursperiode gehaald. Dat is ook nodig om onze inwoners gezond en sportief te houden en om overgewicht te voorkomen. Om verder te investeren in sport en enkele knelpunten die zijn ontstaan in het gebruik van gemeentelijke sportaccommodaties op te lossen, is bijsturing nodig [12]. Op het moment van schrijven van deze MTR werken we aan nieuw sportbeleid, waarvan de startnotitie al aan de raad is voorgelegd. In dit nieuwe sportbeleid is naast breedtesport ook aandacht voor topsport [13]. De huidige, goede basisinfrastructuur voor sportbeoefening bleef op niveau. Maar om dat in de komende jaren ook zo te houden, moeten wij mogelijk keuzes maken, zie ook hoofdstuk 5 over BV Sport [14]. De openbare ruimte wordt op verschillende plekken in onze gemeente beweegvriendelijk ingericht. Dit onderwerp komt ook terug als ambitie in het nieuwe sportbeleid. Daarin komt ook onze ambitie terug om in Nieuw Oud Oost, Middelsee, maar ook Grou ruimte te reserveren voor een Athletic Skills garden [15]. Het ontwerp voor een nieuw sportcomplex in Middelsee is bijna klaar voor besluitvorming.

Eind 2024 wordt gestart met de bouw van het nieuwe complex, waarvan voetbalvereniging FVC de eerste gebruiker zal zijn [16]. De inzet van buurtsportcoaches bleef op niveau. De invulling van hun rol gaat onderdeel uitmaken van het nieuwe sportbeleid [17]. In december 2023 zijn we gestart met een 3 jaar durende pilot voor de inzet van een sportparkmanager. Een onderzoek naar mogelijkheden om een groot, internationaal sportevenement naar Leeuwarden te halen leidde nog niet tot concrete resultaten [18].

18

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

3.3.9 Kansengelijkheid in het onderwijs We blijven het aantal Integrale Kindcentra (IKC’s) in de gemeente gestaag uitbreiden [19]. De IKC’s zijn een middel om de kansenongelijkheid en onderwijsachterstanden bij kinderen jonger dan 12 jaar tegen te gaan [20 en 21]. Voor kinderen in het voortgezet onderwijs en het mbo leggen we het accent op het halen van in elk geval een startkwalificatie, het voorkomen van schulden als volwassene en het verbeteren van hun gezondheid. Dit doen wij via School als Vindplaats. School als Vindplaats in het voortgezet onderwijs is sinds 2022 tijdelijk uitgebreid met vier locaties. We willen de methodiek School als Vindplaats op deze vier locaties structureel gaan bekostigen [22]. Dit voorkomt het risico dat kinderen geen startkwalificatie halen.

3.3.10 Gezondheidszorg voor iedereen We vinden het belangrijk dat iedereen kan meedoen in de samenleving, het liefst zo dicht mogelijk in de buurt. Meedoen geeft zingeving aan het leven en heeft een positieve invloed op de mentale en fysieke gezondheid. We bieden ondersteuning en perspectief aan mensen die niet op eigen kracht kunnen meedoen aan de samenleving. De voorzieningen vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) helpen daarbij. De nieuwe werkwijze Wmo die in 2021 is gestart, blijkt succesvol [23]. De landelijke Hervormingsagenda Jeugd en de regionale visie op de jeugdhulp hebben gevolgen voor ons gemeentelijk jeugdbeleid [24]. Deze beide kaders hebben tot gevolg dat we lokaal bij moeten sturen om aan de doelen uit deze kaders te voldoen. Daarom hebben we een nieuwe lokale Jeugdagenda opgesteld. In deze concept Jeugdagenda wordt ingegaan op de transformatie (veranderingsproces) in de jeugdhulp. Dit gaat om activiteiten gericht op versterking van de drie hoofdthema’s van de Jeugdagenda, namelijk: de toegang tot jeugdhulp, inclusiever onderwijs en het versterken van het dagelijkse leven. Inmiddels is gebleken dat de tekorten binnen de jeugdhulp tot gevolg hebben dat de Jeugdagenda mogelijk wordt veranderd. Er is een nieuw traject gestart om de tekorten aan te pakken. Zie hoofdstuk 5 financiële positie.

3.3.11 Versterken sociale basis In deze bestuursperiode gaan we bezig met de uitvoering van de visie Sociale basis [25]. Hiervoor stellen we een uitvoeringsplan op met middelen die vanuit het coalitieakkoord beschikbaar zijn gesteld. Deze gebruiken we voor lijnen die in de visie Sociale basis worden genoemd: maatwerk per wijk of dorp; ondersteuning van initiatieven van onderop; ruimte voor gesprek met de sociale basis en van elkaar leren. Dit betreft onder andere het versterken van de sociale netwerken, inclusief het behouden van het Mienskipsfonds en de inzet van vrijwilligers [26]. We willen in 2025 en 2026 het Mienskipfonds op hetzelfde niveau voortzetten als in 2023 en 2024. In het uitvoeringsprogramma sociale basis houden we de inspanningen sociale basisinfrastructuur tegen het licht [27]. Hierover zijn we in gesprek met de vele belanghebbenden. Een evenwichtige spreiding van het maatschappelijk vastgoed is belangrijk voor een goede uitvoering van de sociale basis. Hiervoor stellen we deze bestuursperiode een visie op om beter keuzes te kunnen maken [28].

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

19

De compensatie OZB maatschappelijk voor het vastgoed (buurt, wijk- en dorpshuizen en sportverenigingen) is met het coalitieakkoord geregeld [29].

3.3.12 Meer aandacht voor inclusie We werken aan een bijstelling van de Lokale inclusieagenda, waarin diversiteit en laaggeletterdheid ruime aandacht krijgen [30 en 31]. In het coalitieakkoord hebben we uitgesproken dat we willen dat iedereen, hoe verschillend we ook zijn en met welke beperkingen en uitdagingen we ook kampen, volwaardig onderdeel kan en mag zijn van de Leeuwarder samenleving. Dit schept verplichtingen waar we nu niet de aandacht aan kunnen besteden die we in het coalitieakkoord hebben toegezegd. Ondanks dat uit de cijfers blijkt dat er een lichte daling is van het discriminatiegevoel. Bijsturing is daarom gewenst.

3.4 Thema 3: Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving 3.4.1 Algemeen Het inwoneraantal stijgt gestaag in de gemeente Leeuwarden. We groeien harder dan prognoses hadden voorspeld. Concreet betekent dat dat we nu al het aantal inwoners hebben dat pas in 2030 werd verwacht. Dat betekent een forse uitdaging op het realiseren van voldoende woningen. Wonen is als eerste levensbehoefte belangrijk voor de bestaanszekerheid van mensen. We willen iedereen een goede en betaalbare woning in een gezonde en veilige leefomgeving bieden. De huidige wooncrisis vormt een hele uitdaging. Het aantal sociale huurwoningen is iets afgenomen. Actuele cijfers laten een lichte daling zien als het gaat om de tevredenheid over de eigen woning en de woonomgeving. We hebben in de afgelopen jaren wisselende veiligheidscijfers gezien. De coronaperiode had waarschijnlijk veel invloed op deze scores. We zien wel, ook door de dalende tendens van de veiligheidsprestatieindexscore sinds 2020, dat er een breder gevoel van onbehagen speelt in de samenleving. Daardoor is er op het gebied van veiligheid ook werk aan de winkel. In ons coalitieakkoord hebben we zes opgaven en twintig concrete voornemens benoemd, om onze ambitie op dit brede thema te realiseren. Bijna alle voornemens (negentien) zijn of worden gehaald tijdens deze bestuursperiode.

Voor één voornemen is een bijsturing nodig om de doelen alsnog te kunnen halen. Dit gaat over de aanpak van ondermijning. Voor dit voornemen komen we met een bijstellingsvoorstel.

3.4.2 Een passende woning voor iedereen We werken aan een passende woning voor iedereen. We monitoren de nieuwbouw van tenminste 5.800 woningen [1] in 2030, waarvan 2/3 deel binnen bestaand gebied. Daarnaast geven we ruimte aan de bouw van extra sociale huurwoningen, studentenwoningen en woningen in de dorpen [2]. Ook is voor een aantal wijken (en dorpen) de zelfbewoningsplicht [3] ingevoerd en hebben we een huisvestingsverordening vastgesteld [4] die het niet langer mogelijk maakt er een tweede woning op na te houden.

20

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

3.4.3 In 2030 is circulair bouwen de norm voor alle nieuwe gebouwen De doelstelling om in 2030 circulair bouwen als standaard te hanteren ligt op koers voor deze bestuursperiode. Op enkele plekken willen we investeren in gebiedsontwikkeling. Dit doen we via grondexploitaties in combinatie met beschikbare middelen uit de drie fondsen uit het coalitieakkoord. Het gaat hier om investeringen die integraal vooraf door de raad worden beoordeeld. Bij gebiedsontwikkelingen geven we het belang van energie en klimaat een nadrukkelijke plek in de planvorming [5, 6 en 7]. Dit draagt ook direct bij aan de energietransitie. Om circulariteit verder te stimuleren is een prijsvraag uitgeschreven voor biobased en circulair bouwen [8]. In bestaande gebieden zoals Unia wordt ook al volop gewerkt met biobased materialen en in de Fellingen (Middelsee) is biobased en circulariteit als eis meegenomen in de tender. Samen met de Provincie en het onderwijs zijn we aan de slag met zogenaamd ‘ontwerpend onderzoek’ [9]. Voor complexe gebiedsontwikkeling voegen we strategische denkkracht toe en maken we gebruik van ontwerpateliers [10].

3.4.4 Bescherming weidevogels Voor de bescherming van de weidevogels zijn in het verleden al verschillende maatregelen getroffen, maar we investeren in meer ruimte voor de weidevogels. Binnen de stedenbouwkundige opzet voor Unia wordt rekening gehouden met een grotere bufferzone tot de Hounspolder. Bovendien hebben we het gebied de Waard aan de zuidkant van Zuiderburen aangewezen als compensatiegebied voor weidevogels. Voor dit gebied is het nodige onderhoud ook geregeld [11].

3.4.5 Kapitaalgoederen op orde De gemeente kent een omvangrijk bezit aan kapitaalgoederen in de openbare ruimte. Hiervoor is het cruciaal het onderhoud en de vervanging op orde te hebben. Daarom geven we voorrang aan het onderhoud en het slim vervangen van kapitaalgoederen. Met behulp van de Kadernota kapitaalgoederen is in beeld gebracht welke beheer- en vervangingsopgave voor ons ligt [12]. Daarbij is voor deze bestuursperiode ook voorzien in het nodige geld om dit uit te voeren. De vervangingsopgave die na deze bestuursperiode ligt kent een aanzienlijke omvang en is door ons in beeld gebracht. Wij zien de toekomstige vervangingsdruk na deze bestuursperiode dan ook als relevant thema voor de volgende bestuursperioden. Wij zetten in op slim onderhoud en maken logische combinaties met lopende investeringsprojecten. Op die manier zijn we in staat de vervangingsdruk van kapitaalgoederen onder controle te houden [13].

3.4.6 Kwalitatief goede openbare ruimte We liggen deels op koers voor een kwalitatief goede openbare ruimte. Voor de bestrijding van de invasieve soorten en het intensiveren van onkruidbestrijding gaan we ons doel halen [14 en 15]. Het terugdringen van het zwerfafval vraagt om bijsturing door extra middelen vrij te maken. We zien mogelijkheden om de intensivering te betalen uit het verpakkingsconvenant [16]. Door een slimme aanpak kunnen we het huidig maaibeleid aanpassen en daarmee ook de biodiversiteit verhogen [17].

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

21

3.4.7 Bevorderen van veiligheid Het bevorderen van de veiligheid in onze gemeente is een veelomvattende opgave. Om dat streven te realiseren, hebben we in het coalitieakkoord drie voornemens opgenomen: • De aanpak van ondermijning • Preventie als volwaardig onderdeel van het veiligheidsbeleid • Het handhaven van de openbare veiligheid. Deze zijn als onderdeel van het integrale veiligheidsbeleid uitgewerkt in de Veiligheidsagenda 20232026. In de Veiligheidsagenda zijn de voornemens uit het coalitieakkoord vertaald in belangrijke thema’s: overlast, ondermijning, cybersecurity en cybercrime, Leeuwarden Oost/Preventie met gezag, mensenhandel en prostitutie en maatschappelijke onrust. De uitvoering van het veiligheidsbeleid op deze thema’s is volop bezig. Waar het gaat om het opnemen van preventie in het veiligheidsbeleid [18] en het handhaven van de openbare veiligheid [19] ligt de uitvoering op schema van de Veiligheidsagenda en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma. In 2023 verscheen het rapport ‘Leeuwarder Ondermijning, Een bestuurskundig-criminologische analyse’. Hierin komt naar voren dat de ontwrichtende effecten van ondermijning in onze gemeente zeer groot zijn, in een mate die bij aanvang van deze bestuursperiode niet was voorzien.

Dit is een beeld dat wordt ondersteund met de uitkomsten van het recente rioolwateronderzoek, waar het gaat om het omvangrijke drugsgebruik in onze gemeente. De aanpak van ondermijning is een complexe taak en een zaak van de lange adem [20]. Hiervoor is extra budget nodig.

3.5 Thema 4: Toonaangevend in cultuur en evenementen 3.5.1 Algemeen Cultuur heeft een belangrijke sociaal-maatschappelijke meerwaarde. Daarnaast heeft cultuur ook een economische functie. Het maakt onze gemeente aantrekkelijk voor toeristen, inwoners, studenten en cultuurmakers. In ons coalitieakkoord hebben wij vijf opgaven en dertien concrete voornemens beschreven die eraan bijdragen dat Leeuwarden toonaangevend is en blijft in cultuur en evenementen. Wel lijkt ons cultureel aanbod wat achter te blijven vergeleken bij dat van andere grote gemeenten in Nederland. Dit geldt ook voor het aantal bezoekers van culturele evenementen. Het merendeel (elf) van onze dertien voornemens op het gebied van cultuur verwachten we deze bestuursperiode nog te halen. Om écht toonaangevend te zijn heeft ons cultureel aanbod wel een extra impuls nodig. Daarom komen wij met vier bijstellingsvoorstellen voor de Leeuwarder culturele infrastructuur -Tryater, de Harmonie, Fair Pay, (jonge) makers- (Cultuurvisie B) en voor toonaangevende festivals en evenementen. Deze laatste hebben wij in drie verschillende voorstellen gesplitst.

3.5.2 Een van de toonaangevende steden in Nederland Wij hebben bij de start van deze bestuursperiode extra geld vrijgemaakt voor cultuur. Zo kunnen de ambities uit onze Cultuurvisie 2021-2028 worden gerealiseerd (ambitieniveau B). We stellen de

22

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

Leeuwarder culturele infrastructuur in staat een toonaangevend cultureel aanbod te programmeren. We maken ruimte voor initiatieven die bijdragen aan een inclusieve samenleving (meedoen) [1], het stimuleren van nieuwe kansrijke initiatieven [2] en we dragen bij aan We the North [3]. We hebben inmiddels bijna alle ambities uit B kunnen realiseren. Voor de nog resterende bijdrage aan onze culturele infrastructuur [4] is aanvullend geld nodig. De regeling talentontwikkeling hebben we volgens onze ambitie uitgebreid met ruimte voor aanvragen door (jonge) makers [5]. Het doel hiervan is om jonge kunstenaars langdurig aan Leeuwarden te verbinden. In de praktijk blijkt de regeling nu behoorlijk onder druk te staan door te veel aanvragen. Het budget is niet meer toereikend. Het budget voor het ondersteunen en aantrekken van toonaangevende festivals en evenementen [6] is toereikend tot en met 2024. Ook op dit punt is bijstelling nodig op een aantal onderdelen.

3.5.3 Cultuur als motor voor maatschappelijke verandering We zetten cultuur meer in om op een vernieuwende manier maatschappelijke vraagstukken op de agenda te zetten en te bespreken met onze inwoners [7]. Dat doen we tot nu toe bijvoorbeeld met activiteiten van het Generatiehuis en activiteiten op basis van de regeling Over de drempel. Het culturele veld heeft een routekaart voor meer inclusie en diversiteit opgesteld.

3.5.4 Cultuureducatie en talentontwikkeling Talentontwikkeling is een belangrijk onderdeel van cultuureducatie. In 2024 breiden we cultuureducatie verder uit naar het voortgezet onderwijs en de voorschoolse educatie, zoals de kinderopvang [8]. Het stimuleren van talentontwikkeling door jeugdopleidingen goed vorm te geven [9], zit nog in het verschiet.

3.5.5 Cultuur als sociaal bindmiddel Cultuur is een sociaal bindmiddel en zorgt voor sociale cohesie. We stimuleren het aanbod van cultuur in de wijken en dorpen van Leeuwarden [10]. Dat doen we tot nu toe bijvoorbeeld met activiteiten van het Generatiehuis. Amateurclubs kunnen voor concours en wedstrijden subsidie aanvragen via de regeling amateurkunst.

3.5.6 Behoud van het Fries en Liwwadders We koesteren de meertaligheid in onze gemeente en stimuleren het gebruik van het Fries en het Liwwadders. We investeren in Unesco City of Literature [11]. Sinds januari 2024 hebben we een nieuwe stadsdichter van Leeuwarden [12]. In 2024 organiseren we de week van de Friese en Leeuwarder cultuur [13]. Hiervoor sluiten we zoveel mogelijk aan bij bestaande activiteiten en festiviteiten.

3.6 Thema 5: Een circulaire en concurrerende economie 3.6.1 Algemeen Een duurzame, circulaire en concurrerende economie is veelomvattend en draagt bij aan de welvaart en het welzijn van onze inwoners. We richten ons op een economie die niet alleen nu, maar ook in de toekomst houdbaar is en die leidt tot werkgelegenheid en economische kansen. Belangrijke ankerpunten

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

23

bevinden zich in kennis en innovatie. Een sterke economie wordt ook gedragen door een sterke binnenstad, toerisme en een aantrekkelijk cultureel klimaat. Gelet op het aantal banen, de bedrijvigheid en de hoeveelheid studenten die we weten te houden, gaat het best goed met de economie in Leeuwarden. Dat die op basis van onze inspanningen ook duurzaam en circulair is, moet de toekomst nog uitwijzen. De verstedelijking neemt toe. Ook zien we meer, maar vooral ook andere verkeersbewegingen. We zetten daarom in op andere vervoersvormen. Hierbij leggen we meer nadruk op lopen, fietsen en het openbaar vervoer. Dat zien we bijvoorbeeld terug in het flink toegenomen aantal kilometers fietspad. Voor dit thema zijn zeven opgaven en twintig voornemens afgesproken in het coalitieakkoord. Van deze voornemens verwachten wij een ruim deel (vijftien) te realiseren. Er zijn vijf voornemens die in deze bestuursperiode om bijsturing vragen.

3.6.2 Een circulaire economie en samenleving zonder afval in 2050 We koersen op het verminderen van de hoeveelheid restafval naar maximaal 30 kilogram per inwoner in 2030. Die streefdatum ligt ruim na deze bestuursperiode. We liggen op dit moment op koers om dit te gaan halen [1]. De gemeente Leeuwarden is op de kaart gezet als een gunstige vestigingsplaats voor circulaire bedrijven [2]. Daarnaast ondersteunen we bedrijven en kennisinstellingen actief om de omslag naar een circulaire economie te maken [3]. Als gemeente geven we het goede voorbeeld door zo maximaalmogelijk circulair in te kopen [4]. Dit zien we onder andere terug bij het uitschrijven van tenders en aanbestedingen, maar we zien het ook terug in de inkopen van facilitaire goederen. We zetten daarbij volop in om het gebruik van (nieuwe) materialen zoveel mogelijk te verminderen. In 2023 is het nieuwe afvalbeleid van kracht geworden [5]. Met dit beleid zorgen we voor meer hergebruik van grondstoffen. Met deze grondstoffen maken we weer nieuwe producten en creëren we werkgelegenheid. Zaken als energiezuinigheid, klimaatadaptatie en circulair en biobased bouwen zijn de nieuwe standaarden, die we in elke nieuwe gebiedsontwikkeling meenemen [6].

3.6.3 Innovatie door samenwerking Samen met ondernemers, partners en kennisinstellingen werken we aan een aantrekkelijk vestigingsklimaat [7]. De gewenste innovatie ontstaat door de inzet samen te brengen via de zes campussen. We stimuleren dat bedrijven, opleidingen, kennisinstellingen en overheden samen optrekken bij innovaties voor grote maatschappelijke opgaven. Maar de daaronder liggende financiering valt voor een groot deel weg. Willen we het huidige niveau behouden, dan vraagt dat om bijsturing [8].

24

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

Wetsus is een belangrijk onderzoeksinstituut. Dit bevestigden zowel de gemeente als het Rijk. In deze bestuursperiode hebben we voor de eerste jaren financiering voor Wetsus geregeld. Het tweede deel van de bestuursperiode voorziet nog niet in financiering en dit vraagt dus om bijsturing [9].

3.6.4 Gezonde arbeidsmarkt Voor een gezonde arbeidsmarkt wordt ingezet op goed werk. Het aangaan van duurzame relaties met bedrijven en hen stimuleren om vacatures open te stellen is met succes opgepakt [10]. Het is in toenemende mate belangrijk om studenten in de regio te houden [11]. Dit betreft naast jongeren uit de eigen regio ook internationale studenten. We zien dat het behouden van internationale studenten in het noorden veel lastiger is dan elders in het land. Dit vereist inzet. Wij zijn druk bezig met het stimuleren van innovaties voor het verkleinen van de mismatch tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt [12] en de subsidie voor werkvloerbegeleiding van kleine ondernemers, zodat zij mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt een vak kunnen leren [13]. De samenwerking tussen Onderwijs, Economie en Arbeidsmarkt [14] loopt steeds beter. Daarom wordt dit niet meer via een programmastructuur opgepakt maar opgenomen in de reguliere lijnen.

3.6.5 Aantrekkelijke en toegankelijke binnenstad Het is een veelomvattende opgave om onze binnenstad aantrekkelijk en toegankelijk te maken en te houden. Het uitvoeringsprogramma gaat over het toevoegen van groen (bomen), het klimaatadaptief maken, het stimuleren van ondernemerschap en het autoluw maken. Het uitvoeringsprogramma heeft een reikwijdte die de huidige bestuursperiode ver overstijgt. We liggen op schema om de doelen te kunnen halen. Het uitvoeringsprogramma voor de binnenstad is aangeboden aan de raad en binnen de huidige mogelijkheden van de drie fondsen wordt gekoerst op vijf concrete projecten. Om voortgang te bieden aan de ontwikkeling van de binnenstad is dit thema heel belangrijk voor de volgende bestuursperiode. De focus voor autoluw in deze bestuursperiode ligt vooral op herinrichten en handhaven van bestaande gebieden; twee elementen die cruciaal zijn in het kunnen halen van de feitelijke doelen van autoluw. In deze bestuursperiode bereiden we een verdere uitbreiding voor. Een hoogwaardige stallingsmogelijkheid (overdekt, gratis) voor fietsers is onmisbaar voor een binnenstad met een hoge verblijfskwaliteit en meer ruimte voor groen. [15].

3.6.6 Gezonde, duurzame en veilige mobiliteit De manier waarop mensen zich verplaatsen is aan het veranderen. Dit heeft een directe relatie met de leefbaarheid in de dorpen en de stad. We zetten in op het fietsnetwerk, duurzame vormen van stadsdistributie en het verhogen van de verkeersveiligheid. Voor de mobiliteitshubs zien we noodzaak tot bijsturing. Daarnaast heeft zich een kans voorgedaan die nog niet was voorzien bij het formuleren van het coalitieakkoord. De inzet op het fietsnetwerk, waarbij wordt gefocust op doorlopende fietsroutes tussen de dorpen en de stad, ligt voor deze bestuursperiode op koers [16]. Dit geldt ook voor het verhogen van de verkeersveiligheid door onder andere het invoeren van de 30km-zones. Als het gaat om moderne stadsdistributie en bijvoorbeeld het opvangen van een deel van het autoverkeer aan de

Gemeente Leeuwarden | Midterm review Coalitieakkoord 2022 - 2026

25

randen van de stad, dan hebben we de noodzakelijke maatregelen in beeld. Maar hier is het wel nodig om in deze bestuursperiode bij te dragen aan het realiseren van een mobiliteitshub [17]. Het gaat hierbij specifiek om een mobiliteitshub in de nieuwe wijk de Fellingen. Hubs in Middelsee, maar ook in Spoordok en eventuele latere wijken vragen om een financieel gezonde exploitatie die niet zonder meer is af te leiden uit onze huidige werkwijze. Dit vraagt om een passende financiële strategie. Zowel wat betreft de aanleg als de exploitanten. Het leidt tot een fondsaanvraag. Gedurende deze bestuursperiode doet zich ook een kans voor die nog niet was voorzien. Het gaat om het realiseren van een bewaakte (gratis) fietsenstalling. Het waarmaken van deze kans leidt ertoe dat we het toegenomen gebruik van e-bikes, speed pedelecs en de daarbij horende stallingsproblematiek kunnen oplossen. Deze kans hangt direct samen met het slagen van een autoluwe binnenstad (zie ook 2.6.5.) [18]. Ook deze kans leidt mogelijk tot een fondsaanvraag.