Gezondheidsnota Samen Gezond gemeente Leeuwarden 2024 - 2028 def

Gezondheidsnota gemeente Leeuwarden 2024 - 2028 Samen werken aan een gezonde gemeente 1

Voorwoord Gezondheid is belangrijk, voor zowel onze inwoners als de hele samenleving. De waarde hiervan wordt eigenlijk pas herkend op het moment dat het niet goed gaat met je gezondheid. Gelukkig gaat het met veel van onze wijk- en dorpsbewoners goed. Maar helaas is dit niet voor iedereen zo én heeft niet iedereen in onze gemeente een gelijke kans op een goede gezondheid. In ons coalitieakkoord neemt gezondheid daarom ook een belangrijke plek in. In deze gezondheidsnota leest u dat we vanuit een brede visie op gezondheid tot onze aanpak zijn gekomen. Gezondheid gaat niet alleen over de aan- of afwezigheid van ziekte. Het gaat juist ook over het deelnemen aan de maatschappij en zingeving van het leven, over de veerkracht van mensen en wat hun leven betekenisvol maakt. We werken hieraan door ongelijk te investeren voor gelijke kansen, een gezonde leefomgeving en mentale gezondheid te bevorderen én ons in te zetten zodat iedereen ook gezond ouder kan worden. Ik ben er trots op dat we de komende jaren vol inzetten op preventie en ondersteuning van jong tot oud in het maken van gezonde keuzes. Samen met inwoners en partners in onze gemeente werken we eraan dat iedereen in onze gemeente een gelijke kans heeft op een gezond leven, ongeacht waar je bent geboren of woont. Zo kan iedereen zoveel mogelijk (blijven) meedoen en een goede kwaliteit van leven ervaren.

Leeuwarden / januari 2024 Nathalie Kramers, wethouder (o.a.) voor Gezondheid, Jeugd, Leeuwarden Oost, Onderwijs en Inclusie

2

Inhoudsopgave 1. Inleiding................................................................ 4

5. Pijler 2:

7. Pijler 4:

1.1. Aanleiding................................................................................5

Gezonde leefomgeving.............................. 20

Gezond ouder worden............................... 34

1.2 Gezamenlijke opgave...........................................................5

5.1 Wat valt op?.............................................................................22

7.1 Wat valt op?..............................................................................36

1.3 Leeswijzer.................................................................................5

5.2 Wat willen we bereiken?.....................................................23

7.2 Wat willen we bereiken?......................................................37

5.3 Wat gaan we doen?..............................................................23

7.3 Wat gaan we doen?...............................................................37

2. Brede visie op gezondheid................................ 6 2.1 Positieve Gezondheid..........................................................7

6. Pijler 3:

2.2 Health in all Policies..............................................................8

Mentale gezondheid.................................. 28

2.3 Visie en uitgangspunten......................................................8

6.1 Wat valt op?.............................................................................30

8. Monitoring en sturing........................................ 40 9 Financiën.............................................................. 42

6.2 Wat willen we bereiken?.....................................................31 3. De aanpak............................................................ 10 4. Pijler 1: Gelijke kansen op een gezond leven....... 14 4.1 Wat valt op?.............................................................................16 4.2 Wat willen we bereiken?.....................................................17 4.3 Wat gaan we doen?..............................................................17

6.3 Wat gaan we doen?..............................................................31

Verwijzingen............................................................ 47

1. Inleiding

1. Inleiding Gezondheid is een kostbare waarde. Voor mensen persoonlijk en voor de samenleving als geheel. Een goede gezondheid draagt bij aan een gelukkig leven en zorgt ervoor dat je meedoet in de samenleving. Omgekeerd is meedoen aan de samenleving van grote invloed op iemands gezondheid. In het coalitieakkoord van de gemeente Leeuwarden1 heeft gezondheid daarom een belangrijke plek. Hierin is opgenomen dat we een nieuwe visie op gezondheid ontwikkelen. De huidige trends en ontwikkelingen vragen om een nieuwe visie op gezondheid.

1.1 Aanleiding Gelukkig gaat het over het algemeen goed met de gezondheid van onze inwoners. Ruim 70% ervaart zijn of haar eigen gezondheid als (zeer) goed.2 Tegelijkertijd kent onze samenleving grote verschillen in gezondheid. De kansen op een gezond leven zijn namelijk niet gelijk verdeeld. Niet iedereen leeft in omstandigheden om gezonde keuzes te kunnen maken. Dit zorgt voor gezondheidsverschillen die van invloed zijn op iemands levensverwachting en kwaliteit van leven.3 Deze verschillen willen we verkleinen. Het liefst zo vroeg mogelijk in iemands leven, zodat alle inwoners een gelijke kans hebben om gezond op te groeien en gezond te leven. Ook staat de zorg steeds meer onder druk. Eén van de oorzaken hiervan is de dubbele vergrijzing. Dit betekent dat de groep ouderen groter wordt en een steeds hogere leeftijd bereikt. Daarmee neemt ook het aantal chronisch

zieken en mensen met meerdere aandoeningen toe. Daarnaast is er sprake van een huisartsentekort en (te) weinig zorgpersoneel. De totale zorgvraag beweegt mee met de groter wordende groep ouderen en neemt de komende jaren sterk toe. Het is daarom belangrijk om te investeren in een gezond leven. Door in te zetten op preventie voorkomen we, en stellen we uit dat mensen ziek worden. Daarmee dragen we bij aan het verlagen van de druk op de gezondheidszorg. Vanuit de Wet Publieke Gezondheid (Wpg) hebben we een verantwoordelijkheid voor de gezondheid van onze inwoners. Het doel van deze wet is dat gemeenten de gezondheid van alle inwoners bevorderen en beschermen.4 Vanuit de Wpg zijn we als gemeente verplicht om iedere vier jaar nieuw gezondheidsbeleid vast te stellen. Ook verplicht de Wpg dat bepaalde taken op het gebied van publieke gezondheidszorg uitgevoerd worden door Gemeentelijke Gezondheidsdiensten (GGD’en). Daarnaast zijn recentelijk naast het al bestaande Nationaal Preventieakkoord (NPA) het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Integraal Zorgakkoord (IZA) ondertekend door verschillende partijen, waaronder de Rijksoverheid, gemeenten, GGD’en en zorgverzekeraars. Met deze akkoorden wordt gezamenlijk gewerkt aan de verschuiving van zorg naar gezondheid en de stip op de horizon: een gezonde generatie in 2040. Hiermee wordt ook de druk op de zorg verlaagd.

Met deze gezondheidsnota geven we actief richting aan de lokale vertaling van deze opgaven. In bijlage 1 is een uitgebreidere uitwerking opgenomen van de landelijke, regionale en lokale wetten en kaders.

1.2 Gezamenlijke opgave Bovengenoemde vraagstukken lossen we niet op vanuit één beleidsthema. En ook niet zonder inwoners,

5

professionals en andere organisaties. Daarvoor is een gezamenlijke aanpak en een gezamenlijke inzet nodig. Samen dragen we een gedeelde verantwoordelijkheid voor gezonde inwoners. Voor deze gedeelde verantwoordelijk is ook gezamenlijk gedragen beleid nodig. Om tot deze gezondheidsnota te komen, is dan ook breed draagvlak gecreëerd en input opgehaald. Zowel intern als extern en zowel met professionals als inwoners. Specifiek voor de invulling van deze gezondheidsnota zijn er meerdere gesprekken gevoerd met jongeren en partners. Daarnaast is het evenement ‘Samen Gezond’ georganiseerd. Tijdens dit evenement hebben meer dan honderd inwoners en professionals input gegeven over een gezond leven in de gemeente en wat hiervoor nodig. Deze input is als basis meegenomen voor deze gezondheidsnota. Het biedt aanvullend ook kansen voor de uitvoering van deze gezondheidsnota. In bijlage 2 is een samenvatting van de input opgenomen. In deze gezondheidsnota beschrijven we hoe we vormgeven aan de gedeelde verantwoordelijkheid voor gezonde inwoners. Met deze nota als basis zetten we de komende vier jaar stappen en streven we naar een zo gezond mogelijk leven voor iedereen.

1.3 Leeswijzer In het volgende hoofdstuk beschrijven we de brede visie op gezondheid. In hoofdstuk 3 volgt onze aanpak. De vier pijlers waar we de komende vier jaar aan werken staan beschreven in de hoofdstukken 4 tot en met 7. Hier beschrijven onder meer welke doelen we hebben en hoe we deze doelen gaan realiseren. Hoe we gaan monitoren en evalueren volgt in hoofdstuk 8 en in hoofdstuk 9 zijn de financiële middelen opgenomen.

2. Brede visie op gezondheid

2. Brede visie op gezondheid De vorige gezondheidsnota ‘Samen bewegen naar een gezonde gemeente 2018-2022’ richtte zich met name op de lichamelijke gezondheid. Daarbij lag de focus op sporten en bewegen. In bijlage 3 is een terugblik op de vorige gezondheidsnota opgenomen. De huidige trends en ontwikkelingen vragen om een transformatie, namelijk een bredere visie op gezondheid. Daarom wijzigen we met de voorliggende nota van koers.

2.1 Positieve Gezondheid Lange tijd werd gezondheid vooral gezien als de aan- of afwezigheid van ziekte. Maar een mens is niet zijn aandoening. Het model van Positieve Gezondheid kijkt juist breder en geeft aan dat gezondheid ook gaat over participatie en zingeving (zie figuur 1). Het accent ligt niet op ziekte, maar op de mensen zelf, op hun veerkracht en wat hun leven betekenisvol maakt.5 De definitie van positieve gezondheid luidt:

Gezondheid is het vermogen van mensen om met de fysieke, emotionele en sociale levensuitdagingen om te gaan en zoveel mogelijk eigen regie te voeren.

Figuur 1.

7

Bron: Institute For Positive Health (IPH) – Spinnenweb Positieve Gezondheid

Positieve gezondheid is uitgewerkt in zes dimensies: lichaamsfuncties, mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen en dagelijks functioneren. De definitie en dimensies laten zien dat gezondheid uit drie elementen bestaat: fysieke, mentale en sociale. Deze elementen beïnvloeden elkaar. Zo kunnen de fysieke en mentale gezondheid niet losgekoppeld worden van iemands sociale leefwereld. Verbonden zijn door sociale relaties en kunnen participeren in de maatschappij zijn een uiting van een goede sociale gezondheid, en dragen tegelijk bij aan fysieke en mentale gezondheid.6

Gezondheid wordt bepaald door persoonlijke factoren zoals leefstijl, genen of het hebben van een beperking. Maar ook door sociale, economische en omgevingsfactoren. Dit worden de sociale determinanten van gezondheid genoemd (zie figuur 2).8 Veel van deze determinanten hangen samen met de sociaaleconomische status (SES) en liggen vaak buiten het gezondheidsdomein.

2.2 Health in all Policies Gezondheid is een complex en dynamisch begrip. Er zijn veel factoren die van invloed zijn op gezondheid. Naast een brede visie, is het belangrijk om gezondheidsvraagstukken vanuit een breed perspectief aan te pakken. Verschillende domeinen worden overstegen en gezondheid moet in alle beleidsdomeinen worden meegewogen. Dit wordt Health in all Policies genoemd.7

Figuur 2. Bron: Dahlgren and Whitehead, Regenboogmodel (1991)

8

Denk aan ongunstige woon- en werkomstandigheden, geletterdheid, cultuur en armoede en schulden. De brede blik op gezondheid en de verschillende factoren die van invloed zijn op iemands gezondheid, laten zien dat gezondheid veel andere beleidsterreinen raakt.

2.3 Visie en uitgangspunten In ons beleid en de uitvoering daarvan werken we vanuit deze brede visie op gezondheid, waarin Positieve Gezondheid en Health in all Policies centraal staan. Onze visie is:

Alle inwoners van de gemeente Leeuwarden zijn gezond, waardoor zij een goede kwaliteit van leven ervaren. Ook hebben alle inwoners een gelijke kans om gezond op te groeien, te leven en gezond ouder te worden.

Dit is onze stip op de horizon. Met deze visie dragen we bij aan een gezonde, gelijkwaardige en duurzame samenleving. Deze visie vraagt een aanpak op verschillende levensfasen en leefdomeinen. Omdat dit heel breed kan zijn, is het noodzakelijk om focus te bepalen. Daarom hebben we in onze aanpak gekozen voor vier pijlers. Deze pijlers zijn gebaseerd op de belangrijkste gezondheidsvraagstukken uit de landelijke nota gezondheidsbeleid9: • Gelijke kansen op een gezond leven • Gezonde leefomgeving • Mentale gezondheid • Gezond ouder worden

Uitgangspunten Om de ambitie en pijlers te vertalen stellen we de volgende uitgangspunten centraal in deze gezondheidsnota en in de verdere aanpak: • We benaderen gezondheid breed, vanuit Positieve Gezondheid en Health in all Policies • We zetten in op preventie10 • We doen het samen: iedereen levert een bijdrage

Verbinding tussen de pijlers Per pijler hebben we een gerichte aanpak. De verschillende pijlers en de bijbehorende aanpak zijn ook van invloed op elkaar. De hoeveelheid groen in je leefomgeving heeft bijvoorbeeld invloed op je mentale gezondheid én de mate waarin je graag of niet graag wilt bewegen. De pijlers kunnen daarom niet los van elkaar worden gezien en staan in verbinding met elkaar.

Verbinding met ander beleid Hiervoor werd al benoemd dat gezondheid in verbinding staat en overlap heeft met veel andere beleidsterreinen. De doelen en keuzes van andere beleidsterreinen hebben invloed op gezondheid en andersom (Health in all Policies). Dit versterkt elkaar en brengt wederkerig focus aan. Onderwijs, sport, bewegen en cultuur zijn belangrijke elementen van een gezond leven.11 Dit werkt door alle pijlers heen. Verder is armoede een belangrijke factor of iemand wel of niet gezond is. Hier wordt via het armoedebeleid op ingezet. Het is belangrijk dat wij hier ook aandacht voor hebben. Andersom is het belangrijk dat bij andere beleidsterreinen gezondheid wordt meegenomen en meegewogen in de keuzes die worden gemaakt. Veel doelen die we stellen worden behaald door focus en keuzes op de andere beleidsterreinen. Zo wordt binnen de Jeugd Agenda op verschillende doelen ingezet die bijdragen aan gezondheid. Ook is er beleid voor de inrichting van de leefomgeving in voorbereiding, zoals het Beleidskader mobiliteit en de Uitvoeringsagenda Vergroening. Hiervoor is het belangrijk dat we structureel verbinden en samenwerken. De activiteiten die vanuit ander beleid ook bijdragen aan een gezond leven zijn opgenomen in het beleid van dat beleidsterrein. In deze nota focussen we op de interventies die vanuit gezondheid of samen met ander beleid worden ingezet.

Of waar we vanuit gezondheid extra inzet op doen.

3. De aanpak

3. De aanpak De belangrijkste transformatie die we met deze gezondheidsnota realiseren is de verbreding van onze visie op gezondheid. Deze visie vertalen we door in de aanpak. Deze gezondheidsnota en onze aanpak zijn gericht op de komende vier jaar. We gaan de aanpak in fasen uitvoeren. In de aanpak zetten we voor een groot deel in op het continueren en versterken van de huidige aanpak. Ook verkennen en/of implementeren we nieuwe aanpakken. Om de brede transformatie te realiseren is een lange adem nodig. Gezondheid is als thema volop in ontwikkeling. Om deze reden houden we ruimte en blijven we flexibel. Komende jaren onderzoeken we verder wat nodig is. Dit kan betekenen dat we in de komende vier jaar bijsturen of inzetten op nieuwe kansrijke mogelijkheden.

3.1 Wat gaan we doen: • We investeren ongelijk voor gelijke kansen • We werken kennis- en datagestuurd • We sluiten aan bij en versterken bestaande (regionale) effectieve programma’s en interventies • We zetten in op communicatie • We zetten in op structurele samenwerking • We faciliteren en stimuleren initiatieven in wijken en dorpen

3.1.1 We investeren ongelijk om gelijke kansen te creëren Het terugdringen van gezondheidsachterstanden vraagt om differentiatie in de aanpak. Ongelijk investeren voor gelijke kansen betekent dat de aanpak per wijk of voor specifieke groepen verschilt. Dit is bijvoorbeeld van

toepassing op het gebied Leeuwarden-Oost. Maar kan ook betrekking hebben op andere wijken of dorpen en specifieke groepen mensen. Ook binnen de interventies differentiëren we in doelgroepen. Dit houdt in dat het beleid vooral ingezet wordt op inwoners waar gezondheidswinst is te behalen, met als doel om een grote impact op gezondheid te hebben. Deze ongelijke investering werkt door in alle pijlers.

3.1.2 We werken kennisen data gestuurd We onderbouwen alle gerichte interventies zoveel mogelijk vanuit wetenschappelijke-, praktijkprofessioneleen ervaringskennis. Deze bronnen zijn alle drie even belangrijk. Daarnaast werken we datagestuurd. Door datagestuurd te werken kunnen we trends monitoren en toekomstige ontwikkelingen voorspellen om hier zo goed mogelijk op in te spelen. Informatie uit data weegt mee in de keuzes die we maken en de focus die we aanbrengen. Tot slot werken we samen met onderzoeksorganisaties.

3.1.3 We sluiten aan bij en versterken bestaande (regionale) effectieve programma’s en interventies De Friese Preventieaanpak (FPA) is een belangrijk regionaal kader. De FPA is de basis voor de regionale preventie-infrastructuur zoals opgenomen in het IZA en het GALA. Ook worden de ketenaanpakken binnen de FPA geborgd. Vanuit de FPA werken we in coalities samen aan weten, delen en doen. De coalities die onderdeel zijn van de FPA brengen kansrijke aanpakken in kaart en delen deze binnen de regio. We sluiten in onze aanpak zoveel mogelijk aan bij de FPA en implementeren de kansrijke aanpakken. Bij de doorontwikkeling van de FPA is extra aandacht voor het ‘doen’ in de gemeenten.

11

3.1.4 We zetten in op communicatie We zetten tweeledig in op communicatie. Ten eerste is communicatie een belangrijk middel om inwoners en professionals te bereiken om met hen in gesprek te gaan en te blijven. Ten tweede hangt het kunnen leiden van een gezond leven samen met het beschikken over kennis en vaardigheden. Communicatie is een belangrijk middel om dit te bevorderen. Hiervoor is het ook nodig dat inwoners weten welke gezondheidsinitiatieven er zijn in hun wijk of dorp. Voor beide elementen ontwikkelen we een brede communciatiestrategie. Hierin houden we zoveel mogelijk rekening met de diversiteit in onze gemeente. Denk aan taal, cultuur en waarden van onze inwoners. Ook sluiten we aan bij wat er al is of wordt ontwikkeld. Zo is Amaryllis bezig met de doorontwikkeling van SamenLeeuwarden12 om de gezondheidsinitiatieven in de wijken en dorpen zichtbaarder te maken. We evalueren de gemaakte communicatiestrategie jaarlijks en sturen bij waar nodig.

3.1.5 We zetten in op structurele samenwerking De huidige samenwerking voor gezondheid is met name geborgd in de FPA en met (uitvoerings)organisaties als GGD, Amaryllis en bv SPORT. Daarnaast wordt binnen de vijf ketenaanpakken van het GALA en IZA samengewerkt met onder meer de zorgverzekeraar De Friesland en huisartsen. De ketenaanpakken zijn: Kansrijke Start, valpreventie bij ouderen, aanpak overgewicht en obesitas bij kinderen, de gecombineerde leefstijlinterventie bij overgewicht van volwassenen en welzijn op recept. We zien kansen voor een bredere en structurele samenwerking met meer partijen uit het veld, inclusief inwoners en private partijen als ondernemers. Het evenement Samen Gezond was een mooie start

van een samenwerking met zowel inwoners als professionals. We werken toe naar een passende vorm waarbij inwoners en professionals betrokken zijn. Dit sluit ook aan bij de behoefte van inwoners en professionals die tijdens het evenement kenbaar is gemaakt. Ook vinden we het belangrijk dat we in gesprek blijven met jongeren en luisteren naar hun wensen en behoeften. We ontwikkelen acties die bij deze doelgroep aansluiten. Op het gebied van jongerenparticipatie gebeurt er veel binnen de gemeente. We sluiten aan bij de ontwikkelingen zoals de nieuwe visie op jongerenwerk en European Youth Capital.

3.1.6 We faciliteren en stimuleren initiatieven in de wijken en dorpen Bewonersinitiatieven zijn van grote waarde voor de leefbaarheid in een dorp of wijk.13 Activiteiten in de buurt zijn laagdrempelig. Ook voor het thema gezondheid zien we initiatieven ontstaan van onderop. Tijdens het evenement Samen Gezond is ook meermaals het belang hiervan en de behoefte hieraan gedeeld. We willen de mogelijkheid creëren om initiatieven laagdrempelig te kunnen stimuleren en faciliteren. Hiervoor is het belangrijk dat we weten welke behoefte er in de buurt (zowel in wijken als dorpen) is en wat onze mogelijkheden en kaders zijn. Daarnaast spelen sleutelfiguren hierbij een cruciale rol. Dit kunnen zowel inwoners uit een buurt of gemeenschap zijn of beroepskrachten zijn. Hoe we de sleutelfiguren gaan vinden, betrekken en vasthouden verkennen we de komende tijd. Ook op andere manieren wordt bij inwoners opgehaald wat hun wensen en behoeften zijn als het gaat om initiatieven die bijdragen aan hun gezondheid. Bijvoorbeeld in het programma Leeuwarden-Oost, de Jeugd Agenda en de sociale basis. We maken gebruik van deze bronnen. We brengen de mogelijkheden en kaders in kaart om initiatieven laagdrempelig te stimuleren en mogelijk te maken. We sluiten hiervoor aan bij de visie sociale basis.

Uitgangspunten 1. We benaderen gezondheid breed, vanuit Positieve Gezondheid en Health in all Policies

2. We zetten in op preventie 3. We doen het samen: iedereen

Visie

levert een bijdrage

Alle inwoners van de gemeente Leeuwarden zijn gezond, waardoor zij een goede kwaliteit van leven ervaren. Ook hebben alle inwoners een gelijke kans om gezond op te groeien, te leven en gezond ouder te worden.

Monitoring & sturing

4 pijlers Gelijke kansen op een gezond leven

Aanpak

Gezonde leefomgeving

We investeren ongelijk voor gelijke kansen

Mentale gezondheid

We werken kennis- en datagestuurd

Gezond ouder worden

We sluiten aan bij en versterken bestaande (regionale) effectieve programma’s en interventies We zetten in op communicatie We zetten in op structurele samenwerking We faciliteren en stimuleren initiatieven in wijken en dorpen

13

4. Pijler 1: Gelijke kansen op een gezond leven

4. Pijler 1: Gelijke kansen op een gezond leven In onze brede visie op gezondheid (hoofdstuk 2) is een verklaring gegeven voor gezondheidsverschillen. Gezondheid wordt bepaald door verschillende persoonlijke factoren en sociale determinanten. De plek waar iemand geboren is, de achtergrond, leefstijl, kennis en vaardigheden en de leefomstandigheden hebben invloed op hoeveel kansen iemand heeft op een goede gezondheid (zie figuur 2). De ongelijkheden die hieruit voortvloeien, kunnen generaties doorwerken. Maar het leidt ook direct tot verschillen in levensverwachting en aantal gezonde jaren van mensen. Mensen die praktisch zijn opgeleid hebben een minder goede lichamelijke en mentale gezondheid dan mensen die theoretisch zijn opgeleid. Ook hun levensverwachting ligt lager. Mensen met een praktische opleiding leven gemiddeld zes jaar korter. En vijftien jaar korter in minder goede gezondheid.14 De factoren en determinanten zoals hiervoor genoemd zijn van invloed op de (on)mogelijkheden van mensen en de keuzes die mensen maken als het gaat om hun gezondheid en toegang tot gezondheidsinformatie en voorzieningen. Deze factoren maken het moeilijk

of zelfs onmogelijk om gezond te leven. Mensen met problematische schulden roken vaker en eten ongezonder. Ze hebben daarnaast vaker psychische problemen, lage rugklachten en overgewicht of obesitas. De gevolgen van gezondheidsverschillen zijn groot. Naast dat gezondheidsverschillen van invloed is op de levensverwachting en levenskwaliteit van mensen, is het ook van invloed op de hele samenleving. Een gezond leven zorgt er bijvoorbeeld voor dat mensen mee kunnen doen in de samenleving. Dit levert welvaart op en draagt bij aan de samenleving. Een gezond leven en gelijke kansen zijn een gedeelde verantwoordelijkheid van het individu, van overheden en de samenleving.15 Om gezond te kunnen leven zijn gezondheidsvaardigheden en een gezonde leefstijl belangrijk. Onder gezondheidsvaardigheden verstaan we vaardigheden van mensen om informatie over gezondheid te verkrijgen, te begrijpen, te beoordelen en te gebruiken bij het nemen van gezondheidsgerelateerde beslissingen.16 Een gezonde leefstijl bestaat uit: voldoende bewegen, gezond eten en drinken, niet roken, geen tot weinig alcohol drinken en voldoende ontspanning.

Een gezonde leefstijl verkleint de kans op ziekten en draagt bij aan de veerkracht van mensen en hun verstandelijke functies.17 Om hierop in te zetten is het belangrijk om rekening te houden met de voorgenoemde factoren en determinanten die het kunnen leiden van een gezond leven beïnvloeden.

15

4.1 Wat valt op?

Goede gezondheid 55% - 65% 65% - 70%

Bilgaard & Havankpark e.o Westeinde e.o 3 Vrijheidswijk 4 Sonnenborgh e.o 5 Oud-Oost 6 Heechterp & Schieringen 7 Camminghaburen e.o 8 Vossepark & Helicon 9 Binnenstad 10 Huizum-West 11 Potmargezone 12 Aldlân & De Hemrik 13 Goutum 14 Hempens/Teerns & Zuiderburen 15 De Zuidlanden

Stiens e.o.

75% - 80% 80% - 85%

Dokkumer le e.o. 2 1

3

4

7

5

8

9

Nijlân & De Zwette

10

Bron: inwonersenquête 2022, GGD monitor

Van de inwoners heeft ver­ trouwen in de eigen toekomst Ernstig over­gewicht varieert op wijkniveau tussen

12% - 20%

De levensverwachting van de inwoners varieert op wijkniveau tussen:

73,3 - 86 jaar

12

14 15

In bijlage 4 is een overzicht opgenomen van data per wijk/ dorp voor pijlers 1 t/m 4.

59% - 84%

6

11

13

Dorpen Zuid­West

Rapportcijfer geluk

70% - 75%

1 2

7,4

Roken varieert op wijkniveau tussen Dorpen Zuid­Oost

Grou e.o.

7% - 26%

58%

van de inwoners eet tenminste 2 stuks fruit per dag

Sporten bij een club, vereniging of sportschool van 4 tot 12 jaar varieert op wijkniveau tussen

62% - 86%

23%

van de inwoners eet tenminste 200 gram groente per dag

4.2 Wat willen we bereiken?

Om onze ambitie en doelen te bereiken, doen we het volgende:

Voor gelijke kansen op een gezond leven hebben we een ambitie, een aantal doelen een aanpak geformuleerd. De doelen zijn meetpunten. Deze meetpunten geven namelijk een beeld van de (gelijke) kansen op een gezond leven van onze inwoners.

• We zorgen voor gelijke kansen • We bevorderen gezondheidsvaardigheden • We stimuleren een gezonde leefstijl

Onze ambitie voor gelijke kansen op een gezond leven is: Iedere inwoner van gemeente Leeuwarden heeft een gelijke kans op een gezond leven. Het maakt niet uit waar je bent geboren, waar je woont, welke opleiding je hebt gedaan en hoeveel geld je verdient.

Deze ambitie is vertaald naar de volgende middellange- (2028) en langetermijndoelen (2040):

Doelen18

2022

2028

2040

Het verschil in (zeer) goed ervaren gezondheid tussen de hoogst en laagst scorende wijken en dorpen daalt.

29%

25%

20%

Het verschil in (veel) vertrouwen in de toekomst tussen de hoogst en laagst scorende wijken en dorpen daalt.

25%

22%

15%

Het verschil in ernstig overgewicht tussen de hoogst en laagst scorende wijken en dorpen daalt.

9%

8%

5%

Het verschil in roken tussen de hoogst en laagst scorende wijken en dorpen daalt.19

19%

16%

10%

Het verschil in problematisch alcoholgebruik tussen de hoogst en laagst scorende wijken en dorpen daalt.

24%

20%

15%

Belangrijk voor deze doelen is de voorwaarde dat geen enkele wijk achteruitgaat. Dit houdt in dat we de doelen bereiken op het moment dat de laagst scorende wijken vooruitgaan. En niet dat de hoogst scorende wijken achteruitgaan.

17

4.3 Wat gaan we doen? 4.3.1 We zorgen voor gelijke kansen Ongelijk investeren voor gelijke kansen is in deze pijler de basis. Dit werkt door in de verschillende interventies. We kiezen voor inwoners bij wie de grootste gezondheidswinst is te behalen. Drie belangrijke aanpakken hiervoor zijn het programma LeeuwardenOost, Kansrijke Start en Kansen voor Kinderen.

Continueren en versterken samenwerking binnen programma Leeuwarden-Oost Eén van de pijlers van het programma LeeuwardenOost is gezondheid. Binnen Leeuwarden-Oost worden extra interventies uitgevoerd, als plus op het brede beleid van de gemeente Leeuwarden. Voor het thema gezondheid werken we samen met het programma aan de extra interventies die worden vormgegeven en uitgevoerd. Binnen Leeuwarden-Oost verkennen we mogelijke experimenten.

Continueren actieprogramma Kansrijke Start De eerste duizend dagen, vanaf 10 maanden voor de geboorte tot ongeveer 2 jaar, van het leven zijn sterk bepalend voor de gezondheid op latere leeftijd. Niet iedereen krijgt een kansrijke start. Kinderen moeten zich kunnen ontwikkelen in goede gezondheid en in een veilige en stimulerende omgeving. Thuis, op school en in de wijk. Een kansrijke start is voor elk kind essentieel. We blijven uitvoering geven aan het programma Kansrijke Start.

Continueren Kansen voor kinderen Kinderopvang en school zijn belangrijke vindplaatsen waar kinderen en jongeren zich kunnen ontwikkelen. Op de IKC’s (Integrale Kind Centra) wordt ook ingezet op het verminderen van (kansen)ongelijkheid en het bevorderen van goede gezondheid en welzijn. We dragen vanuit gezondheid bij aan de subsidieregeling Kansen voor Kinderen. Via de regeling kunnen alle IKC’s subsidie aanvragen voor het versterken van de ontwikkelkansen van de kinderen van hun IKC. Gezond opgroeien, met aandacht voor voeding, sport en bewegen zijn hier onderdeel van.

4.3.2 We bevorderen gezondheidsvaardigheden We bevorderen de gezondheidsvaardigheden van inwoners met aandacht voor de achterliggende factoren die een gezond leven moeilijk of onmogelijk maken.

Verkennen aanpak ‘Voel je goed!’ Voel je goed! is een aanpak van Stichting Lezen en Schrijven waarmee volwassenen die laaggeletterd zijn aan een gezondere leefstijl willen werken. Doordat mensen die laaggeletterdheid zijn moeite hebben met taal kunnen ze gezondheidsinformatie moeilijk of niet 20

verwerken. We verkennen de mogelijkheden om deze aanpak in onze gemeente in te zetten. Dit doen we samen met partners zoals dBieb en Amaryllis.

4.3.3 We stimuleren een gezonde leefstijl We stimuleren een gezonde leefstijl gericht op voeding, bewegen en middelengebruik, waarbij we oog hebben voor de (financiële) (on)mogelijkheden van inwoners.

Verkennen inzet model Positieve Gezondheid Het spinnenweb van positieve gezondheid is een gespreksinstrument dat kan worden ingezet om in kaart te brengen hoe mensen hun gezondheid ervaren en wat hun leven betekenisvol maakt. Zo kan (samen) worden gekeken hoe de gezondheid van mensen kan worden verbeterd, vanuit de zes dimensies.21 We verkennen binnen de gemeente hoe wij meer gebruik kunnen maken van dit gespreksinstrument. Om zo oog te hebben voor de gezondheid van mensen vanuit het brede perspectief. Een voorbeeld hiervan is het beschikbaar stellen van dit instrument op MijnLeeuwarden.nl. Dit is een portaal van en voor inwoners van de gemeente Leeuwarden en is medio 2024 beschikbaar. Daarnaast verkennen we of er bij partners draagvlak is om vanuit het model van Positieve Gezondheid te werken, bijvoorbeeld in gesprek met inwoners.

Continueren en onderzoeken huidige aanbod minimaregelingen Door armoede is het organiseren van een gezond leven moeilijk(er). Ook maakt het gebrek aan financiële middelen het moeilijk of onmogelijk om aan bepaalde activiteiten deel te nemen. Terwijl activiteiten gericht

18

op sporten en bewegen en deelname aan culturele activiteiten belangrijk zijn voor een gezonde leefstijl. Binnen onze gemeente hebben we verschillende minimaregelingen voor mensen die minder te besteden hebben. Denk aan Sam& voor alle kinderen. Ook heeft het College van B&W onlangs voorgesteld een Meedoenregeling voor volwassenen te organiseren. Dit ligt ter besluitvorming voor bij de gemeenteraad. Deze regelingen maken een gezonde leefstijl toegankelijker. Daarnaast hebben we de collectieve zorgverzekering AV Frieso voor mensen met een laag inkomen. Deze regeling maakt en houdt de zorg toegankelijk. We behouden het integrale aanbod en onderzoeken de mogelijkheden om samen te werken. Ook evalueren we of er meer of iets anders nodig is vanuit het gezondheidsaspect.

Continueren en versterken JOGG-aanpak De JOGG-aanpak22 van de gemeente Leeuwarden richt zich op een gezonde voedsel- en beweegomgeving. JOGG staat voor Gezonde Jeugd, Gezonde Toekomst. Binnen de JOGG-aanpak wordt ook ongelijk geïnvesteerd. Daarbij streven we ernaar dat de jeugd opgroeit in een omgeving waarin de gezonde keuze de makkelijke keuze is. JOGG richt zich op de wijken Oud-Oost, Bilgaard, Heechterp-Schieringen, Vrijheidswijk en Potmargezone. Hierin sluiten we onder andere aan bij het programma Leeuwarden-Oost. Daarnaast is er binnen de aanpak ruimte om in te gaan op kansen en mogelijkheden die zich voordoen in andere wijken en dorpen die niet tot de primaire focus behoren. Ook zet JOGG projecten en activiteiten op die zich daarvoor goed lenen gemeente breed op. Er worden verschillende projecten uitgevoerd, zoals kookinitiatieven waar ouders en kinderen gezond leren koken.

Continueren en versterken Gezonde School-aanpak

Continueren gezonde leefstijllessen praktijkonderwijs

De Gezonde School-aanpak is een integrale aanpak waarbij wordt ingezet op vier pijlers: schoolomgeving, beleid, signaleren en educatie. De GGD adviseert en ondersteunt scholen die willen werken met de Gezonde School-aanpak. Hiermee worden scholen in het basisonderwijs, speciaal onderwijs, voortgezet onderwijs en het mbo geholpen bij het structureel werken aan gezondheid op school.23 Met de Gezonde School-aanpak werken scholen aan één of meerdere thema’s. Dit zijn: bewegen & sport, gehoor, hygiëne, mediawijsheid, milieu en cultuur, relaties en seksualiteit, roken, alcohol- en drugspreventie, slaap, voeding en welbevinden. Binnen de gemeente Leeuwarden wordt op de elf plus IKC’s Scoren voor Gezondheid toegevoegd aan de aanpak. Er wordt gewerkt met rolmodellen die kinderen helpen weerbaar te worden, persoonlijke doelen te stellen en gezondheidsvaardigheden aan te leren. Samen met de GGD verkennen we de mogelijkheden om de Gezonde School-aanpak verder te versterken.

De GGD geeft op een aantal scholen voor voortgezet onderwijs extra voorlichting rondom gezonde leefstijl, met thema’s zoals voeding, middelengebruik en seksuele vorming. Deze voorlichting blijkt in een behoefte te voorzien. De inzet van dit aanbod is in 2022 positief geëvalueerd met de betreffende scholen. We continueren de gezonde leefstijllessen.

Terugdringen en ontmoedigen van (problematisch) gebruik van drugs, alcohol en tabak Roken, overgewicht en probleemdrinken zijn samen de grootste oorzaak van ziekte in Nederland. Elk jaar gaan er 35.000 mensen dood aan de gevolgen hiervan, bijvoorbeeld aan hart- en vaatziekten of diabetes.24 Het is daarom ook belangrijk om in te zetten op het voorkomen en terugdringen van (problematisch) gebruik van drugs, alcohol en tabak. De doelstellingen en de aanpak om dit binnen de gemeente Leeuwarden vorm te geven zijn opgenomen in het preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak 2024 - 2028.

Verkennen leefstijlprogramma kinderen met een beperking Mensen met een verstandelijke beperking overlijden gemiddeld twintig jaar eerder dan mensen zonder beperking.25 En voor mensen met een lichamelijke beperking is het moeilijker om een gezonde leefstijl aan te nemen. Ze bewegen bijvoorbeeld minder.26 We verkennen daarom vanuit onderwijs, sport, cultuur en gezondheid wat de behoefte is, en welke mogelijkheden er zijn voor een aanpak, gericht op een gezonde leefstijl voor kinderen met een verstandelijke en/of lichamelijke beperking. We verkennen samen met Stichting Special Heroes27 een passend programma voor op scholen. We houden rekening met de behoefte en mogelijkheden van scholen. We focussen ons in eerste instantie op kinderen en jongeren. We investeren zo vroeg mogelijk zodat de jeugd van de toekomst zich goed kan ontwikkelen. Een gezonde en actieve leefstijl leidt tot een betere persoonlijke ontwikkeling en tot meer welbevinden. Ook wordt de kwaliteit van leven verbeterd.28

Verkennen van de gezonde Voedselbank De voedselbank biedt voedselpakketten aan inwoners met een laag inkomen. Zij hebben weinig tot geen keuze in de voeding die ze krijgen. We willen dat ook zij voor gezonde voeding kunnen kiezen. Onze eerste stap

19

hierin is dat we in gesprek gaan met de voedselbank en de inwoners die gebruik maken van de voedselbank. We verkennen samen de behoefte en mogelijkheden voor een gezonder aanbod. We werken dit uit in een experiment om te onderzoeken wat de effecten zijn op de gezondheid. Dit is ook onderdeel van de visie Armoede en Schuldhulp. We sluiten zoveel als mogelijk aan bij lokale voedselinitiatieven in de wijken en dorpen. Ook verkennen we samenwerkingen met bijvoorbeeld MOES.

Implementeren keten­ aanpakken gezonder gewicht In het GALA zijn ketenaanpakken opgenomen waar regio’s en gemeenten mee aan de slag moeten. Twee van deze ketenaanpakken zijn: aanpak overgewicht kinderen en de aanpak gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) bij overgewicht en obesitas bij volwassen. Deze ketenaanpakken worden momenteel vormgegeven. We verkennen met lokale partners hoe we deze aanpak binnen de gemeente Leeuwarden vormgeven, passend binnen het beleid.

Verbindingen beleid • Visie armoede en schuldhulp • Visie versterking van de sociale basis • Programma Leeuwarden-Oost • Uitvoeringsprogramma laaggeletterdheid • Actieprogramma Kansrijke Start • Jeugd Agenda • Sportbeleid • Visie kunst en cultuur • Voedselagenda • Preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak • Onderwijs (o.a. regeling Kansen voor Kinderen 2)

5. Pijler 2: Gezonde leefomgeving

5. Pijler 2: Gezonde leefomgeving Het effect van de sociale en fysieke leefomgeving op iemands gezondheid wordt steeds meer erkend en benadrukt. Van alle achterliggende factoren, waaronder bestaanszekerheid, sociaal netwerk en werksituatie, is de leefomgeving met 29% na bestaanszekerheid de grootste factor die van invloed is op iemands gezondheid (zie figuur 3). Onder andere op lichaamsfuncties, dagelijks functioneren, of iemand mee kan doen aan de samenleving en kwaliteit van leven (zie figuur 4). Een gezonde leefomgeving kan de gezondheid bevorderen, faciliteren en beschermen.29 30 Een leefomgeving die de gezondheid bevordert, is een omgeving die uitnodigt tot een gezonde leefstijl, met bijvoorbeeld de mogelijkheid om te wandelen, te fietsen, te spelen, te ontmoeten en gezond te eten. Denk bijvoorbeeld aan een groene omgeving met verschillende wandelroutes. Dit maakt het aantrekkelijk om te gaan bewegen (wandelen of hardlopen). Of plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten. Dit zorgt voor het bevorderen van sociale relaties. Een leefomgeving die de gezondheid faciliteert, is een veilige en voor iedereen toegankelijke omgeving met toegang tot goede basisvoorzieningen zoals scholen, winkels, een buurt- of dorpshuis en zorgvoorzieningen. Met ‘toegankelijk voor iedereen’ worden bijvoorbeeld kinderen, ouderen en mensen met een beperking bedoeld.

Een gezonde leefomgeving is ook een omgeving die de gezondheid beschermt tegen elementen die de gezondheid schaden. Denk aan blootstelling aan schadelijke stoffen, fijnstof, houtstook, vocht en schimmel in huis, geluidsoverlast en hittestress.31 Als we kijken naar de leefomgeving zijn de kansen op gezondheid ongelijk verdeeld. Er zijn grote verschillen tussen wijken en dorpen. Er is veel verschil in hoe de omgeving de gezondheid bevordert, faciliteert en beschermt of juist belemmert. Denk bijvoorbeeld aan het verschil in voorzieningen, de hoeveelheid groen in de omgeving, het aanbod van voeding en mogelijkheden om te ontmoeten, te bewegen, te spelen en te sporten. Uit onderzoek blijkt dat juist mensen met een lagere sociaal-economische positie in een ongezondere sociale en fysieke leefomgeving opgroeien, wonen en werken.32 Juist voor die groepen mensen is het inzetten op het inrichten van een gezonde leefomgeving van belang om gelijke kansen op een gezond leven te creëren. Gemeenten maken zelf keuzes over de inrichting van de leefomgeving. In onze gemeente is gezondheid een belangrijk onderdeel van de Omgevingsvisie33. Gezondheidsbescherming wordt al langer meegenomen in de inrichting van de leefomgeving, omdat hier veelal (wettelijke) normen aan verbonden zijn. Gezondheidsbevordering krijgt nu ook steeds meer aandacht. Hier moeten en willen we meer stappen in zetten.

Om deze reden focussen we ons vanuit gezondheid op het inrichten van een gezonde leefomgeving om de gezondheid van de inwoners te bevorderen. Daarnaast hebben we aandacht voor een leefomgeving die de gezondheid faciliteert en beschermt.

21

5.1 Wat valt op?

Groen in de wijk/ het dorp < 50%

Beweeg­mogelijkheden (voldoende aanwezig) 89%

84%

74%

63%

50 - 60% Bilgaard & Havankpark e.o Westeinde e.o 3 Vrijheidswijk 4 Sonnenborgh e.o 5 Oud-Oost 6 Heechterp & Schieringen 7 Camminghaburen e.o 8 Vossepark & Helicon 9 Binnenstad 10 Huizum-West 11 Potmargezone 12 Aldlân & De Hemrik 13 Goutum 14 Hempens/Teerns & Zuiderburen 15 De Zuidlanden

60 - 70%

1 2

Stiens e.o.

70 - 80% > 80% Hardlooppaden

Fietspaden

2 1

3

4 8

Buitenfitness

Nijlân & De Zwette

20% - 70%

7

5

6

9 11

10 13

12

14

6,5

15

Dorpen Zuid­West

Wandelpaden

Dokkumer le e.o.

Dorpen Zuid­Oost

Rapportcijfer onderhoud

van de inwoners voelt zich verbonden met de eigen wijk

56%

van de inwoners heeft tenminste één keer per week contact met buren of wijk-/dorpsgenoten

Grou e.o.

58% Bron: inwonersenquête 2022

van de inwoners voelt zich thuis bij hun wijk-/dorpsgenoten

71%

van de inwoners vindt de hoeveelheid groen in de wijk/het dorp voldoende

5.2 Wat willen we bereiken?

5.3 Wat gaan we doen?

Voor een gezonde leefomgeving hebben we een ambitie, een aantal doelen en een aanpak geformuleerd. De doelen zijn meet­ punten. Deze meetpunten geven namelijk een beeld van hoe het gesteld is met de (gezonde) leefomgeving van onze inwoners.

5.3.1 We verbinden de opgaven op het gebied van gezondheid en omgevingsvisie

Onze ambitie voor een gezonde leefomgeving is: De leefomgeving in de gemeente Leeuwarden is zo ingericht dat deze uitnodigt tot gezond eten, spelen, bewegen, ontmoeten en ontspannen. Hierbij hebben we aandacht voor de veiligheid en toegankelijkheid van de leefomgeving en bescherming van de gezondheid.

Deze ambitie is vertaald naar de volgende middellange- (2028) en langetermijndoelen (2040):

Doelen

2022

2028

2040

Het percentage inwoners dat zich verbonden voelt aan zijn/haar wijk is toegenomen.

40%

45%

55%

Het percentage inwoners dat de hoeveelheid groen in de omgeving voldoende vindt, is toegenomen.

71%

75%

80%

Het percentage inwoners dat vindt dat er voldoende speel- en beweegmogelijkheden zijn, is toegenomen.

78%

80%

90%

Om onze ambitie en doelen te bereiken, doen we het volgende: • We verbinden de opgaven op het gebied van gezondheid en leefomgeving • We zetten in op een gezonde voedselomgeving • We zetten in op een beweeg- en speelvriendelijke omgeving • We zetten in op een rookvrije omgeving • We zetten in op een groene omgeving Bij deze bovenstaande punten nemen we ruimte voor ontmoeting mee als belangrijk uitgangspunt bij de inrichting van de leefomgeving. Denk bijvoorbeeld aan bankjes bij speelplekken. 23

In de Omgevingsvisie van de gemeente Leeuwarden is opgenomen dat gezondheid onderdeel is van ruimtelijke afwegingen. In de omgevingsvisie staat wat de ruimtelijke en fysieke ontwikkeling van de gemeente is voor de komende jaren. Vertaling van de ambitie in concrete (toepasbare/toetsbare) uitwerking in bijvoorbeeld normen, regels en/of instrumentaria moet nog vorm krijgen. Vanuit het GALA is hier ook aandacht voor onder de pijler ‘Leefomgeving’.

Verkennen beleidskader gezondheid voor de omgevingsvisie We verkennen de noodzaak, behoefte en mogelijk­ heden om de gezondheidsnota uit te werken tot een beleidskader gezondheid34 als onderdeel van de omgevingsvisie. Daarvoor is het nodig om te verkennen wat er nodig is voor vertaling van de ambitie, welke kaders er nodig zijn, welke wetten en regels zijn vastgelegd en waar ruimte zit voor gemeenten om eigen keuzes te maken. Het beleidskader kan bijvoorbeeld bestaan uit instrumentaria waarmee we gezondheid in de leefomgeving kunnen bevorderen, faciliteren en beschermen. Dit kan gaan over de verschillende thema’s in de omgeving: voeding, bewegen en spelen, ontmoeten, ontspannen en roken. En over de mobiliteit in en vergroening van de gemeente. Waar nodig en mogelijk maken we gebruik van de expertise van partners als de GGD Op deze wijze verknopen we het gezondheidsbeleid met de omgevingsvisie en daarmee de leefomgeving.

5.3.2 We zetten in op een gezonde voedselomgeving Wat we eten en drinken wordt bepaald door de voedselkeuzes die we bewust of minder bewust maken. Naast kennis en vaardigheden wordt ons voedingsgedrag bepaald door de voedselomgeving. Deze invloed van de omgeving op ons voedingsgedrag maakt duidelijk dat niet alleen moet worden ingezet op het bevorderen van kennis en vaardigheden, maar juist ook op het aanpassen van de voedselomgeving. De voedselomgeving moet zo ingericht zijn dat de gezonde keuze de makkelijkste en betaalbaarste keuze is, wat bijdraagt aan het creëren van gelijke kansen om gezond te kunnen eten.35

Verkennen voedselomgeving Voedselomgevingen verschillen tussen groepen in de samenleving. Zo verschilt het aanbod gezonde en ongezonde voeding tussen wijken waar in verhouding veel of weinig mensen met een praktische opleiding en laag inkomen wonen. Dit kan bijdragen aan gezondheidsverschillen door de invloed van de voedselomgeving op de consumptie van voedsel.36 Op dit moment hebben we de voedselomgeving van de gemeente Leeuwarden onvoldoende in beeld. We gaan daarom de voedselomgeving in kaart brengen. Aan de hand van de resultaten verkennen we de verdere aanpak. Vanuit gezondheid en de Voedselagenda werken we hierin samen. Waar mogelijk maken we gebruik van de expertise van de GGD.

Plaatsen van watertappunten Voeding gaat niet alleen over eten. Het gaat ook over het drinken van gezonde producten. Water drinken is de gezondste manier om vocht binnen te krijgen. We willen dat iedereen toegang heeft tot gezond drinkwater. In de wijken Heechterp-Schieringen en Bilgaard is onderzocht

wat de wensen zijn voor de wijk. In beide wijken hebben kinderen aangegeven dat ze graag watertappunten willen. We plaatsen daarom in de komende jaren in iedere wijk van Leeuwarden-Oost een watertappunt. Ook onderzoeken we in welke wijken hier nog meer behoefte aan is.

5.3.3 We zetten in op een beweegen speelvriendelijke omgeving Een omgeving die beweeg- en speelvriendelijk is, stimuleert gezond gedrag en bevordert spelen en bewegen.37 Het is belangrijk dat de omgeving toegankelijk en veilig is. Ook is het belangrijk dat de omgeving uitdaagt. Hierin is de verbinding met het beleidskader Moibiteit van belang waarin onder andere aandacht is voor gezondheid, veiligheid en bereikbaarheid voor iedereen. Daarnaast betekent dit bijvoorbeeld dat er bij speeltoestellen rekening wordt gehouden met de veelzijdigheid, zodat het meerdere vormen van bewegen biedt. Dit zorgt voor uitdaging. Het Athletic Skills Model (ASM) is een praktisch en wetenschappelijk model voor veelzijdig bewegen. Dit zorgt voor onder andere betere prestaties, meer creativiteit en meer plezier.38 In een beweeg- en speelvriendelijke omgeving hebben we aandacht voor het ASM-beweegconcept. Een voorbeeld waar het ASMbeweegconcept al centraal staat is de ontwikkeling van de Skills Garden binnen het programma Leeuwarden-Oost.

Continueren project beweegvriendelijke omgeving Leeuwarden-Oost Binnen Leeuwarden-Oost werken JOGG, GGD en bv SPORT samen aan een gezonde beweeg- en voedselomgeving. Dit wordt samen gedaan met de kinderen, ouders/verzorgers, leerkrachten en directie. Bewegen, spelen en de toegankelijkheid en veiligheid worden hierin meegenomen. Veilige routes zijn een belangrijke voorwaarde om bijvoorbeeld op de fiets

24

naar school te gaan. Aan de hand van de uitkomsten worden partijen uitgenodigd op school, om samen na te denken en te werken aan oplossingen. We continueren dit project en sluiten aan bij wat nodig is.

5.3.4 We zetten in op een rookvrije omgeving Dat roken ongezond is, is bekend. Of iemand wel of niet rookt is een eigen keuze. Er is een sterk verband tussen zien roken en rookgedrag.39 In 2020 maakten de GGD met alle Friese gemeenten en verschillende andere organisaties de afspraak: ‘Alle kinderen in Fryslân kunnen vanaf 2023 rookvrij opgroeien. Met als doel dat er in 2040 geen kind meer begint met roken.’

Uitvoeren convenant ‘Samenwerken aan een rookvrije generatie in Leeuwarden’ Al eerder, in 2018, heeft de gemeente Leeuwarden het convenant ‘Samenwerken aan een rookvrije generatie in Leeuwarden’ samen met partners ondertekend.40 Hierin wordt onder meer ingezet op niet-roken op terreinen en in gebouwen, het bewust zijn van de voorbeeldfunctie en, waar gewenst, worden medewerkers gemotiveerd om te stoppen met roken. Afgelopen jaren hebben we hier onvoldoende uitvoering aangegeven. We ontwikkelen een plan van aanpak om te werken aan een rookvrij eigen terrein. Dit is ook onderdeel van het Preventieplan drugs, alcohol en tabak. Verder onderzoeken we met het fysieke domein en de NHL Stenden onderzoeken we de mogelijkheden om een experiment op te zetten om een gedeelte van de openbare ruimte in de binnenstad rookvrij te krijgen. De focus ligt hierbij op het afval van roken (sigarettenpeuken) in de omgeving. Het stoppen met roken is een (belangrijk) bijeffect.

5.3.5 We zetten in op een groene omgeving Een groene omgeving nodigt uit tot onder andere bewegen en ontmoeten. We vinden het belangrijk dat iedereen, en specifiek kinderen, opgroeien in een groene omgeving. School is een belangrijke plek waar kinderen opgroeien en zich ontwikkelen. Een plek waar kinderen zowel binnen als buiten schooltijd veel zijn.

Vergroenen van schoolpleinen Via een integrale aanpak vormen we samen met de IKC’s/scholen de schoolpleinen in Leeuwarden binnen 12 jaar om tot groene pleinen. We geven voorrang aan de scholen in wijken en dorpen met een lagere gezondheidservaring. Elk kind dat vanaf nu geboren wordt krijgt daarmee de kans om in aanraking te komen met hun eigen groene speel- en leerplein. Dit draagt bij aan de fysieke, sociaal-emotionele en cognitieve ontwikkeling van kinderen.41 De groene pleinen versterken de sociale basis en de groen-blauwe lijnen door de gemeente. We werken hierbij integraal samen vanuit onder andere onderwijs, (uitvoeringsagenda) vergroening en gezondheid. Bij het plan wordt een breed palet aan partijen betrokken, waaronder: schoolbesturen, ouders en kinderen, kinderopvang, GGD, IVN, bv SPORT en Sport Fryslân, gebiedswerkers, wijk- en dorpspanels en gemeente.

Verbindingen beleid • Omgevingsvisie • Programma Volhoudbaar 2.0 • Uitvoeringsagenda Vergroening • Sportbeleid • Beleidsplan spelen en bewegen • Beleidskader Mobiliteit • Programma Leeuwarden-Oost • Jeugd Agenda • Preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak • Visie kunst en cultuur • Inclusieagenda • Voedselagenda • Kadernota veiligheid • Visie versterking van de sociale basis

Figuur 3.

25

Bron: Pharos, Leefomgeving en gezondheidsverschillen (2023)

Figuur 4.

26

Bron: iPH positieve gezondheid en leefomgeving

6. Pijler 3: Mentale gezondheid

6. Pijler 3: Mentale gezondheid Je bent mentaal gezond als je lekker in je vel zit, minder last hebt van stress, je kan genieten van het leven, goed om kan gaan met veranderingen en tegenslagen beter aan kunt.42 Mentaal gezonde mensen ervaren een goede kwaliteit van leven, voelen zich verbonden met elkaar, zijn productief, maken actief deel uit van de maatschappij en groeien succesvol op. Ook is mentale gezondheid medebepalend voor de lichamelijke gezondheid, leefstijl en stressbestendigheid. Mentale gezondheid is dus van groot belang. Dit geldt voor alle mensen en dus ook voor alle inwoners van de gemeente Leeuwarden. De afgelopen jaren is er een zorgelijke ontwikkeling zichtbaar in de maatschappij. Hoewel het met veel mensen goed gaat, is de mentale gezondheid onder jongeren (12-18 jaar) en jongvolwassenen (18-24 jaar) zichtbaar afgenomen. Zo is tussen 2017 en 2021 het percentage meisjes in het basisonderwijs met emotionele problemen meer dan verdubbeld, van 14% naar 33%. Tijdens de coronacrisis nam het aantal jongeren en jongvolwassenen met psychische klachten toe, van 10,9% in 2020 naar 18% in 2021.43 Daarnaast is zelfdoding nog altijd de nummer 1 doodsoorzaak bij jongeren tot 30 jaar.44 Er zijn verschillende risico- en beschermende factoren die van invloed zijn op de mentale gezondheid.

Het belangrijk om de risicofactoren te beperken en de beschermende factoren te bevorderen.

Dit zijn individuele en sociale- en economische omgevingsfactoren.45 Het is belangrijk bij het bevorderen van de mentale gezondheid aandacht te hebben voor deze verschillende factoren. Individuele risicofactoren zijn bijvoorbeeld migratieachtergrond, geslacht en verslaving. Zo komen mentale problemen en middelenmisbruik (verslaving) relatief vaak samen voor. Dit is ook terug te zien onder de studenten. 51% van de studenten ervaart psychische klachten. Een grote groep studenten geeft aan gevoelens van eenzaamheid (80%) of prestatiedruk (76%) te (hebben) ervaren. Studenten die wekelijks cannabis of weleens een concentratieverhogend middel gebruiken, hebben vaker dit soort klachten.46 Mentale problemen kunnen de oorzaak zijn van verslavingsproblemen en andersom. Beide problemen kunnen elkaar ook versterken.47 De beschermende factoren dragen bij aan een positieve ontwikkeling van jongeren en bieden tegenwicht aan risico’s. Het Nederlands Jeugdinstituut (NJI) heeft een top 10 aan beschermende factoren gemaakt. Dit zijn onder meer competenties, sociale binding, steun van belangrijke volwassenen en voorzieningen in de omgeving.48 Als we kijken naar de achteruitgang van jongeren en jongvolwassenen is er geen eenduidige verklaring voor de achteruitgang van hun mentale gezondheid. Het lijkt een opstapeling van verschillende factoren.

Dit zijn bijvoorbeeld de gevolgen van de coronacrisis, prestatiedruk en het gebruik van sociale media.49 Voor iedere inwoner van de gemeente Leeuwarden is mentale gezondheid van belang. Zeker als we spreken over gelijke kansen op een gezond leven. De jongeren en jongvolwassenen verdienen specifiek de aandacht. De jeugd is onze toekomst. Het is daarom belangrijk dat we nu stevig inzetten en focussen op de mentale gezondheid van de jeugd.

29

Slechte geestelijke gezondheid 2022 (Alle leeftijden)

6.1 Wat valt op?

< 12% 12 < 16% Bilgaard & Havankpark e.o Westeinde e.o 3 Vrijheidswijk 4 Sonnenborgh e.o 5 Oud-Oost 6 Heechterp & Schieringen 7 Camminghaburen e.o 8 Vossepark & Helicon 9 Binnenstad 10 Huizum-West 11 Potmargezone 12 Aldlân & De Hemrik 13 Goutum 14 Hempens/Teerns & Zuiderburen 15 De Zuidlanden

16 < 20%

1 2

Stiens e.o.

20 < 24% > 24%

46%

83%

van de 12 t/m 18 jarigen voelt zich vaak gestrest

van de 18 t/m 26 jarigen heeft mensen die hen steunen als dat nodig is

Dokkumer le e.o. 2 1

3

4

7

5

8

9

Nijlân & De Zwette

10

6

11

13

Eenzaamheid (altijd, meestal, vaak)

25% 20%

18-24 25-34 Gemiddelde gem. LWD 45-54 75-85 35-44 55-64 65-74

12

15% 14

15

10% 5% 0%

Dorpen Zuid­West

Dorpen Zuid­Oost

2019

2020

2021

2022

2023

100% 80% Grou e.o.

Mentale gezondheid 18 t/m 26 jaar

60% 40%

(Zeer) goed en uitstekend Slecht, matig en redelijk

20%

Bron: inwonersenquête 2022, GGD monitor

0% 2020

2021

2022

6.2 Wat willen we bereiken?

6.3 Wat gaan we doen?

Voor mentale gezondheid hebben we een ambitie, een aantal doelen en een aanpak geformuleerd. Deze doelen zijn meet­ punten. Deze meetpunten geven namelijk een beeld van hoe het gesteld is met de mentale gezondheid van onze inwoners.

6.3.1 We zorgen voor een stevige basis voor kinderen en jongeren Een stevige basis voor alle kinderen en jongeren bestaat uit beschermende factoren die bijdragen aan hun mentale gezondheid, waardoor zij zich kunnen ontwikkelen en gezond kunnen opgroeien. Op jonge leeftijd kan een onomkeerbare basis worden gelegd.52

Onze ambitie voor mentale gezondheid is: Iedere jongere en jongvolwassene zit lekker in zijn of haar vel, heeft minder last van stress, kan genieten van het leven en kan goed omgaan met veranderingen en tegenslagen.

Verkennen en implementeren aanpak Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO)

Deze ambitie is vertaald naar de volgende middellange- (2028) en langetermijndoelen (2040):

Doelen50

2022

2028

2040

Het percentage jongeren en jongvolwassenen51 die hun mentale gezondheid als (zeer) goed ervaren, is toegenomen.

58%

63%

75%

Het percentage jongeren en jongvolwassenen dat een steunend netwerk ervaart in zijn/haar omgeving is toegenomen.

83%

85%

90%

Het percentage jongeren en jongvolwassenen dat zich vaak eenzaam voelt is afgenomen.

19%

16%

8%

Het percentage jongeren en jongvolwassenen dat om kan gaan met kleine tegenslagen is toegenomen.

65%

68%

75%

Om onze ambitie en doelen te bereiken, doen we het volgende: • We zorgen voor een stevige basis voor jongeren en jongvolwassenen • We zorgen voor preventie op maat en vroegsignalering

31

De OKO-aanpak is een preventieve aanpak gericht op het creëren van een positieve leefomgeving voor jongeren van 10 tot 18 jaar. De aanpak richt zich op het versterken van beschermende factoren en het verminderen van risicofactoren in de domeinen: thuis, school, peergroep (vriendenkring) en vrije tijd. Hieronder vallen factoren zoals emotionele support van ouders en vrienden en deelname aan (professioneel begeleide) vrijetijdsactiviteiten gericht op cultuur of sport en bewegen. Deze factoren kunnen een beschermende werking hebben. De aanpak richt zich op het voorkomen en verminderen van middelengebruik en heeft een belangrijk effect op de mentale gezondheid.53 De OKOaanpak is ook onderdeel van het GALA. De OKO aanpak is ook onderdeel van de Jeugdagenda en het preventieplan drugs, alcohol en tabak. We verkennen deze aanpak integraal en doen dit samen met belangrijke lokale partners, ouders en jongeren. Draagvlak en inzet zijn namelijk randvoorwaarden om met deze aanpak te starten. Hierbij kijken we ook hoe OKO en bestaande aanpakken zoals JOGG naast elkaar kunnen bestaan en elkaar kunnen versterken. Bij

positief resultaat van de verkenning, implementeren we de aanpak. Hiervoor willen we ondersteuning bij het Trimbos-instituut54 aanvragen.

6.3.2 We zorgen voor preventie op maat en vroegsignalering Naast een stevige basis voor alle jongeren is extra aandacht nodig voor kwetsbare jongeren. Het is belangrijk dat er preventieve interventies zijn voor jongeren met (beginnende) problematiek. De pijler ‘mentale gezondheid’ vanuit het GALA draagt hier ook aan bij.

Verkennen en implementeren STORM aanpak School is voor jongeren een belangrijke vindplaats, ook voor mentale problemen. We zetten daarom integraal in op de STORM-aanpak. STORM is een wetenschappelijk onderbouwde, preventieve aanpak die tot doel heeft een depressie of zelfdoding bij jongeren voor te zijn. De aanpak richt zich op het stimuleren van zelfvertrouwen, weerbaarheid en veerkracht van jongeren en jong­volwassenen. Voor alle leerlingen van de scholen die meedoen aan de STORM aanpak vindt er een screening door de GGD plaats en worden er lessen

gegeven over mentale gezondheid. Op basis van de uitkomsten van de screening worden trainingen gegeven door psychologen. En er vindt een directe doorverwijzing plaats voor jongeren waarbij sprake is van depressieve gevoelens. STORM is een ketenaanpak. GGZ, jeugdhulpverlening (Accare, Kinnik, Jeugdhulp Friesland), GGD, Onderwijs en de gemeente werken samen.55 De GGD is sinds begin dit jaar actief om regionaal een pilot uit te rollen. Een VO en mbo-school binnen de gemeente Leeuwarden willen deelnemen. Met de GGD verkennen we of we aan kunnen sluiten bij de regionale aanpak. Indien haalbaar implementeren we STORM op de betreffende scholen.

Verbindingen beleid • Jeugd Agenda • Visie kunst en cultuur • Sportbeleid • Preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak • Visie armoede en schuldhulp • Visie versterking van de sociale basis • Onderwijs

32

7. Pijler 4: Gezond ouder worden

7. Pijler 4: Gezond ouder worden Ouderen wonen tegenwoordig langer zelfstandig thuis en willen de regie over hun eigen leven niet verliezen. Inzetten op het voorkomen van gezondheidsproblemen bij ouderen vergroot de regie en zelfredzaamheid en draagt bij aan het uitblijven of verminderen van eenzaamheid, Ook vermindert het de mobiliteit en voorkomt het ziek worden.27 Dit sluit ook aan bij het doel van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo).56 Het is belangrijk dat iedereen zo lang mogelijk een goede kwaliteit van leven ervaart. In onze huidige samenleving heersen er twee verschillende perspectieven waarmee naar ouderen wordt gekeken. Er is het vervalperspectief, waarbij ouder worden gelijk staat aan aftakelen. En er is het trotseerperspectief, waarbij de focus ligt op zo lang mogelijk jong blijven. Beide perspectieven hebben een negatieve uitwerking op de gezondheid.57 Door het ouder worden als volwaardige levensfase te zien, worden ouderen in