Gemeente Leeuwarden - ACV 2021 origineel getekend door.pdf
Tekst van het document
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Accountantsverslag 2021
Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Gemeente Leeuwarden
Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. 16 juni 2022
Onze samenwerking Bijlagen
Bron: www.middelsee.nl
0I
1
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Morgen maak je samen_ Gemeente Leeuwarden T.a.v. de raad en het college van burgemeester en wethouders Postbus 21000 8900 JA LEEUWARDEN
Jaarverslag 16 juni 2022 Jaarrekening Referentie:UUY4FT4MVYAW-1689971168-98 Controleaccenten Geachte leden van de raad en het college, Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Hierbij bieden wij u ons accountantsverslag aan dat wij hebben opgesteld in het kader van onze opdracht om de jaarrekening 2021 (de ‘jaarrekening’) van gemeente Leeuwarden te controleren. We hebben de controle uitgevoerd in overeenstemming met ons controleplan van 24 november 2021.
Ons accountantsverslag gaat in op de belangrijkste bevindingen uit onze controle van uw jaarrekening en is met de gemeentesecretaris en wethouder financiën besproken op 2 juni 2022. Belangrijke thema’s in dit verslag zijn onder andere: ▪ de waardering van de grondexploitaties en de aanstaande ontwikkelingen; ▪ de controle van de aanbestedingen inclusief de uitkomsten; ▪ de samenwerking tijdens het jaarrekeningproces; en ▪ de status van de implementatie van de rechtmatigheidsverantwoording;
Wij bespreken de inhoud van dit verslag tijdens de vergadering van de auditcommissie op 22 juni 2022. Heeft u in de tussentijd nog vragen, neem dan gerust contact met ons op. Wij bedanken u en uw medewerkers voor de medewerking tijdens onze controle. Hoogachtend, PricewaterhouseCoopers Accountants N.V.
Origineel getekend door drs. M.J.A. Koedijk RA RE partner
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V., Thomas R. Malthusstraat 5, 1066 JR Amsterdam, P.O. Box 90357, 1006 BJ Amsterdam, T: +31 (0) 88 792 00 20, F: +31 (0) 88 792 96 40, www.pwc.nl ‘PwC’ is het merk waaronder PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285), PricewaterhouseCoopers Belastingadviseurs N.V. (KvK 34180284), PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. (KvK 34180287), PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. (KvK 51414406), PricewaterhouseCoopers Pensions, Actuarial & Insurance Services B.V. (KvK 54226368), PricewaterhouseCoopers B.V. (KvK 34180289) en andere vennootschappen handelen en di ensten verlenen. Op deze diensten zijn algemene voorwaarden van toepassing, waarin onder meer aansprakelijkheidsvoorwaarden zijn opgenomen. Op leveringen aan deze vennootschappen zijn algemene inkoopvoorwaarden van toepassing. Op www.pwc.nl treft u meer informatie over deze vennootschappen, waaronder deze algemene (inkoop)voorwaarden die ook zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam.
2
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze kernboodschappen In dit hoofdstuk hebben we onze kernboodschappen samengevat.
01
2I
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze kernboodschappen •
Jaarverslag •
Jaarrekening Controleaccenten
Wij hebben onze controle van de jaarrekening van gemeente Leeuwarden afgerond en verstrekken een goedkeurende controleverklaring op de aspecten getrouwheid en financiële rechtmatigheid. Daarnaast geldt dat we geen indicaties van fraude en/of niet-naleving van wet- en regelgeving hebben geconstateerd (uitgezonderd de door ons gerapporteerde rechtmatigheidsbevindingen).
• • Onze conclusies
Uitkomsten jaarrekening controle
Observaties en een blik naar de toekomst •
Onze samenwerking Bijlagen
•
•
•
•
De waardering van de grondexploitatie Zuidlanden met peildatum 1 januari 2022 is evenwichtig, maar er wordt in 2022 belangrijke besluitvorming verwacht. Het verantwoordingsproces van het sociaal domein is goed in de grip. De onrechtmatigheden Europese Aanbestedingsrichtlijnen zijn toegenomen tot €3,7 miljoen (2020: €2,2 miljoen). Belangrijkste aandachtspunt is de onrechtmatigheid ad €1,3 miljoen inzake een IT-raamovereenkomst (EU aanbesteed) waarbij de geraamde waarde is overschreden. Vanwege de contractduur blijft dit de komende jaren tot onrechtmatigheden leiden. Geen onrechtmatigheden geconstateerd in relatie tot Covid-19-middelen.
De rechtmatigheidsverantwoording is van toepassing Observaties Controle Controle en vanaf 2023 (in plaats van 2022). Dit is begin juni jl. door gemeente accenten blik naar de Tweede Kamer besloten. De voorbereidingen bij Leeuwarden de Controleaccenten Leeuwarden zijn in volle gang, de formele vaststelling van toekomst • Wij hebben in het boekjaar 2021 in het kader van de een aantal aspecten door de raad dient nog plaats te controleaccenten werkzaamheden verricht, namelijk vinden. Het advies is om resultaten van de onderhanden op het gebied van de inkomsten en uitgaven voor pilot op korte termijn te vertalen naar overige jeugdzorg, de ontwikkelingen in de Observaties processen/managers. Onze jaarrekening/ gebiedsontwikkeling WTC/Cambuurstadion, de samenwerking Met het in de komende jaren toevoegen van €2,3 miljoen jaarverslag culturele subsidies, de bestedingen voor financiële per jaar aan de onderhoudsvoorziening verhardingen is bewindvoering en, tot slot, de informatiewaarde over het toekomstig tekort van de voorziening door het college de reserves grondexploitatie in de jaarrekening. opgelost, mits dit ook door de raad nog wordt vastgesteld in de begroting 2023. Onze samenwerking
Waarnemingen jaarrekening en jaarverslag Dit rapport is opgesteld uitsluitend voor gebruik door de raad en het college van burgemeester en wethouders van gemeente Leeuwarden. Op dit rapport kan niet door derden worden gesteund aangezien derden niet op de hoogte zijn van het doel van de werkzaamheden en de resultaten onjuist kunnen interpreteren. Wij aanvaarden geen aansprakelijkheid, zorgplicht en/of verantwoordelijkheid jegens andere partijen dan gemeente Leeuwarden.
•
Onze conclusies
Ontwikkelingen 2021
Vooruitblik
Uitkomsten jaarrekeningcontrole 2021
De financiële positie is verbeterd door het positief resultaat 2021 van €9,4 miljoen positief. Dit wijkt behoorlijk af van de begroting. De Coronamiddelen ad €17 miljoen beïnvloeden resultaat en vermogen sterk. De kwaliteit van het jaarverslag is voldoende. Er bestaat ruimte om de leesbaarheid en informatiewaarde verder te verbeteren.
•
•
Wij hebben een plezierige samenwerking ervaren. Ten opzichte van het voorgaande jaar zijn stappen gezet, bijvoorbeeld de interne kwaliteitsreview. Tegelijkertijd bestaat er verdere ruimte voor verbetering, zoals in de communicatie over vertragingen. Onze gezamenlijke ambitie voor 2022 is een volgende stap naar een organisatiegerichte controle, waarvoor in de startnotitie 2022 de eerste afspraken zijn gemaakt.
3
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze conclusies In dit hoofdstuk wordt uitleg gegeven over ons oordeel bij de jaarrekening. Hierin lichten we de geconstateerde fouten en onzekerheden voor de aspecten getrouwheid en rechtmatigheid toe.
02
3I
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze conclusies Ons oordeel bij uw jaarstukken 2021 is goedkeurend voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Uw jaarrekening geeft een getrouw beeld
De totale rechtmatigheidsfout is €3,7 miljoen
Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening 2021 van gemeente Leeuwarden (inclusief SiSa-bijlage en WNT-verantwoording) afgerond en verstrekken een goedkeurende controleverklaring d.d. 16 juni 2022 op het aspect getrouwheid en financiële rechtmatigheid, onder voorbehoud dat de jaarrekening ongewijzigd wordt vastgesteld door de raad.
Het totaal van de rechtmatigheidsfouten en -onzekerheden komt neer op respectievelijk €3,7 miljoen en € 0,9 miljoen (2020: €2,2 miljoen en €0,4 miljoen). Afwijkingen van rechtmatigheidscriteria zijn veelal niet te corrigeren. Het detailoverzicht van fouten en onzekerheden inzake rechtmatigheid wordt hier getoond. Overige informatie in uw jaarverslag is consistent met uw jaarrekening
Onze samenwerking Bijlagen
Fouten en onzekerheden geconstateerd in relatie tot getrouwheid In totaliteit hebben we één onzekerheid geconstateerd in relatie tot getrouwheid met een totale impact van €0,4 miljoen. Het overzicht van de (ongecorrigeerde) fouten en onzekerheden inzake getrouwheid wordt hier getoond.
Als accountants zijn wij ervoor verantwoordelijk dat wij in onze controleverklaring verslag uitbrengen over de overige informatie die in het jaarverslag is opgenomen. De overige informatie omvat uw jaarverslag, programmaverslag, de paragrafen en de bijlagen. Wij hebben geen materiële inconsistenties, materiële onjuistheden en/of omissies opgemerkt in de informatie die op grond van het BBV (Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten) moet worden verstrekt.
Getrouwheid
Rechtmatigheid €18.900.000
€20.000.000 €15.000.000
€15.000.000
€10.000.000 €5.000.000
€-
€18.900.000
€20.000.000 €10.000.000
€6.300.000 €-
€424.000
Fouten
Onzekerheden
Bevindingen
€5.000.000
€6.300.000 €3.680.000 €424.000
€Goedkeuringstolerantie
Fouten Bevindingen
Onzekerheden Goedkeuringstolerantie
3II
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overzicht van ongecorrigeerde fouten en onzekerheden inzake getrouwheid
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de ongecorrigeerde fouten en onzekerheden in relatie tot getrouwheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van €315.000. Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college en concluderen dat het bedrag aan afwijkingen in relatie tot getrouwheid niet materieel is.
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
1
Onzekerheid kasstelsel SVB
WMO/Jeugd – PGB
Fouten
Onzekerheden
Bijlagen
Totaal
-
€424.000
€0
€424.000
3III
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overzicht van fouten en onzekerheden inzake rechtmatigheid
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de geconstateerde fouten en onzekerheden in relatie tot rechtmatigheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van €315.000. Afwijkingen in relatie tot rechtmatigheid in deze tabel zijn niet te corrigeren. Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is.
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
Fouten
1
Onrechtmatigheid aanbestedingen
Inkoop en aanbestedingen
2
Een ongecorrigeerde correctie voor ‘getrouwheid’ is ook een bevinding voor rechtmatigheid
Onzekerheden
Bijlagen €3.680.000 €424.000
Totaal
€3.680.000
€424.000
4
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Ontwikkelingen 2021
Algemene ontwikkelingen
In dit hoofdstuk beschrijven we relevante ontwikkelingen voor het ruimtelijke domein, het sociaal domein en het domein bedrijfsvoering.
Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
03
5
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Algemene ontwikkelingen Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Ontwikkelingen in uw interne beheersing Bij aanvang van de jaarrekeningcontrole hebben wij kennisgenomen van de ontwikkelingen in uw interne beheersing en onze risico-inschatting geactualiseerd. Wij hebben geen significante tekortkomingen in de interne beheersing geconstateerd na het uitbrengen van de rapportage interim-bevindingen. In 2022 hebben verschillende ontwikkelingen met impact op de kwaliteit van de interne beheersing plaatsgevonden, zoals de migratie van de salarisadministratie naar Afas, het implementeren van de inkoop- en bestelmodule in MyCorsa en het verkrijgen van een ISAE 3402-rapportage van Lost Lemon.
In ons controleplan d.d. 24 november 2021 hebben wij onze controle- en frauderisico’s voor de jaarrekeningcontrole 2021 met u gedeeld. Bij aanvang van de jaareindecontrole hebben wij onze risicoanalyse geactualiseerd en geconcludeerd dat de risico-inschatting geen aanpassing behoeft. Voor zover wij bevindingen hebben in de controle met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking, melden wij die. Wij hebben er geen specifiek onderzoek naar gedaan. Bij onze controle is in dit opzicht niets naar voren gekomen (met uitzondering van de al gedeelde bevindingen rondom IT in de rapportage interim-bevindingen 2021).
6
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
De controle van de grondexploitaties De parameters van de grondexploitaties met peildatum 1 januari 2022 zijn veelal evenwichtig geschat
Ontwikkelingen 2021
Algemene ontwikkelingen Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Ontwikkeling grondexploitaties (x €1 miljoen)
De boekwaarde van de grondexploitaties is gestegen De voorraad onderhanden werk inzake grondexploitaties bedraagt per 31 december 2021 €150,5 miljoen (2020: €143,5 miljoen). Het saldo bestaat uit de brutoboekwaarde van €152,7 miljoen (2020: €147,1 miljoen) en de gevormde verliesvoorzieningen van €2,2 miljoen (2020: €3,7 miljoen). Hierbij heeft de grondexploitatie Zuidlanden een nettoboekwaarde van €147,4 miljoen (2020: €141,6 miljoen). De daling van de verliesvoorzieningen wordt veroorzaakt door ontwikkelingen in de bedrijventerreinen, zoals de Zwette IV en de Zwette V. In het najaar 2021 zijn de grondexploitaties naar de peildatum 1 januari 2021 geactualiseerd. Hiervoor zijn de gehanteerde parameters en uitgangspunten in de opgestelde actualisaties ten behoeve van de jaarrekening 2020 geactualiseerd. Deze actualisatie is op 8 november 2021 door de gemeenteraad goedgekeurd.
In het voorjaar 2022 heeft gemeente Leeuwarden een technische herziening met peildatum 1 januari 2022 opgesteld. In deze herziening zijn de gehanteerde parameters en uitgangspunten (onder andere de kosten- en opbrengstenstijgingen) geactualiseerd. Deze actualisatie is het uitgangspunt voor de jaarrekening 2021.
154 153 152 151 150 149 148 147 146 145 144
2021
2020
2019
4,5
2021
2020
2019
4 3,5 3 2,5 2 1,5 1
0,5 0 Bruto boekwaarde
Verliesvoorziening
De nettoboekwaarde van de grondexploitaties is gedurende het boekjaar 2021 gestegen. Dit komt doordat: ▪ in 2021 meer kosten dan opbrengsten zijn gerealiseerd door een versnelling van de voorbereidende werkzaamheden (zoals bouwrijp maken), zodat Leeuwarden in een hoger tempo kavels kan uitgeven; en ▪ in het boekjaar 2021 een deel van de verliesvoorzieningen is vrijgevallen en voor deze grondexploitaties een tussentijdse winst is verantwoord met name in de bedrijventerreinen zoals De Zwette.
De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin een schatting is opgenomen van de te maken kosten en opbrengsten. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Wij hebben de gehanteerde uitgangspunten en parameters beoordeeld. De parameters voor de grondexploitaties zijn veelal evenwichtig bepaald. Op de volgende slide staat een overzicht van de gehanteerde uitgangspunten.
6I
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
De schattingen in de grondexploitaties
Ontwikkelingen 2021
Schatting
Beoordeling Beoordeling 2021 2020
Algemene ontwikkelingen Fysiek domein
Gehanteerde rekenrente
De gemeente hanteert een rekenrente van 1,38% (2020: 1,89%), dit is conform het BBV berekend op basis van de werkelijk betaalde rente op langlopende leningen. De disconteringsvoet is 2%, dit is eveneens conform het BBV (voorgeschreven percentage).
Kostenstijging
Gemeente Leeuwarden hanteert voor de jaren 2022 en 2023 een percentage van 2,5% en voor 2024 en verder 2%. Daarnaast heeft gemeente Leeuwarden in de kostenramingen 2021 incidentele prijsstijgingen ingerekend. Dit betreft veelal een bandbreedte tussen 3 en 5%. Hierbij lijkt het er wel op dat in Zuidlanden voorzichtig is omgegaan met het inrekenen van kostenramingen. Daarom hebben wij deze parameter als voorzichtig aangemerkt.
Opbrengstenstijging
Leeuwarden hanteert voor woningbouw voor 2022 en 2023 een percentage van 2,5% en voor 2024 en verder 2%. Voor de grondexploitatie Zuidlanden hanteert gemeente Leeuwarden, onder andere vanwege de looptijd langer dan tien jaar, aangepaste percentages. Voor bedrijventerreinen hanteert Leeuwarden een percentage van 1%.
Gehanteerde programmering
De programmering is gebaseerd op de verwachte bevolkingsontwikkeling in de gemeente en in Friesland (onder andere regionale woningbouwafspraken met de provincie). Als gevolg van de krapte op de woningmarkt heeft Leeuwarden de uitgifte van kavels versneld. Voor de bedrijventerreinen hebben we vastgesteld dat de programmering adequaat is.
Grondprijzen
De verkoopprijzen zijn in 2021 door Leeuwarden verhoogd (per gebied verschillend). Dit zorgt voor een toename van de ingerekende grondopbrengsten. Uit verkopen 2021 blijkt dat de ingerekende verkoopprijzen daadwerkelijk worden gerealiseerd. Daarmee lijken ook de toekomstig ingerekende verkoopprijzen realiseerbaar.
Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten
Vooruitblik
Toelichting
Onze samenwerking Bijlagen
Controleverschil
Voorzichtig
Evenwichtig
Optimistisch
Controleverschil
6II
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
De ontwikkelingen in de grondexploitaties (1/2) Voor de grondexploitatie Zuidlanden moet in 2022 belangrijke besluitvorming plaatsvinden
Ontwikkelingen 2021
Algemene ontwikkelingen Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Het verwachte resultaat van de Zuidlanden neemt vooralsnog toe
Hieronder worden een aantal deelgebieden nader toegelicht.
Gemeente Leeuwarden verwacht voor de grondexploitatie Zuidlanden per 1 januari 2022 een positief resultaat (op basis van de eindwaarde) van €12,6 miljoen (2020: €9,3 miljoen). In de technische herziening per 1 januari 2022 zijn de algemene onzekerheden in de markt, zoals inflatie, schaarste in de bouw en de krapte op de woningmarkt, betrokken bij het bepalen van de uitgangspunten voor de grondexploitatie.
In de deelgebieden in Zuidlanden Oost, zoals Techum, Wiarda en Jabikswoude, zijn alle kavels verkocht en de (voorbereidende) werkzaamheden voor bouwrijp maken, uitgevoerd. Deze deelgebieden tezamen hebben een positief resultaat van €1,6 miljoen. Doordat deze deelgebieden in de afrondende fase zitten, bestaat in mindere mate een schattingsonzekerheid in de waardering. De afgelopen periode hebben personele wisselingen (onder andere projectleiders) plaatsgevonden en hierdoor zijn de afrondende werkzaamheden, zoals woonrijp maken, vertraagd. Wij adviseren gemeente Leeuwarden voor de afronding van deze deelgebieden een plan van aanpak (inclusief overdrachtsmoment naar de sector IBB) te maken.
Overeenkomstig het boekjaar 2020 heeft gemeente Leeuwarden met behulp van een zogenoemde ‘Monte Carlo Simulatie’ voor het boekjaar 2021 de risicoinschatting voor de grondexploitatie Zuidlanden bepaald. Hieruit blijkt een totale risico-inschatting van €17,9 miljoen. Dit bestaat onder andere uit risico’s voor tegenvallende opbrengsten en toekomstige kostenstijgingen die niet in de grondexploitatie zijn ingerekend. Aangezien er in het project Zuidlanden nog de nodige onzekerheden zitten, besluitvorming nog moet plaatsvinden over concrete invulling van Middelsee fase 2 (met naar verwachting ook bijstelling van de winstverwachting) en de nog aanwezige projectspecifieke risico’s is over het boekjaar 2021 nog geen tussentijdse winst verantwoord. Wij kunnen hiermee instemmen. Wel is het voor 2022 belangrijk om (na herziening op basis van besluitvorming) een adequate POC-berekening te maken voor Zuidlanden (inclusief het hierbij betrekken van projectspecifieke risico’s). De ontwikkelingen per deelgebied De grondexploitatie Zuidlanden bestaat uit verschillende deelgebieden. Deze deelgebieden bevinden zich in een verschillende fase met een bijbehorende mate van schattingsonzekerheid.
Voor Middelsee Fase 2 staat gemeente Leeuwarden aan de vooravond van belangrijke strategische en politieke keuzes. Voor dit gedeelte van de grondexploitatie Zuidlanden (circa 55% van het totale aantal kavels) moet in 2022 het stedenbouwkundig plan worden vastgesteld. Er zijn verschillende scenario’s opgesteld met verschillen in onder andere het type woningen en het aantal sportfaciliteiten en IKC’s. Gemeente Leeuwarden heeft deze scenario’s doorgerekend en daaruit blijkt een ruime bandbreedte voor het resultaat van de gehele grondexploitatie. Omdat bovenstaande besluitvorming ultimo 2021 niet heeft plaatsgevonden (naar verwachting in de loop van 2022), heeft gemeente Leeuwarden de waardering van de grondexploitatie in de jaarrekening 2021 op de huidige uitgangspunten gebaseerd. Dit is overeenkomstig de verslaggevingsvereisten.
6III
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Algemene ontwikkelingen Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De ontwikkelingen in de grondexploitaties (2/2) Er spelen veel ontwikkelingen in de overige grondexploitaties en dan voornamelijk in de bedrijventerreinen In 2021 is winst ad €1,5 miljoen voor de bedrijventerreinen verantwoord Het grootste gedeelte van de tussentijdse winstneming heeft betrekking op de grondexploitaties Zwette IV en Zwette V, respectievelijk €0,2 miljoen en €1,2 miljoen. Daarnaast heeft gemeente Leeuwarden voor deze grondexploitaties in 2021 de verliesvoorzieningen ad €2,1 miljoen laten vrijvallen. Per saldo is een positief resultaat ad €3,5 miljoen gerealiseerd. Dit resultaat wordt voornamelijk veroorzaakt door een daling van de totale kosten in deze grondexploitaties. In het boekjaar 2021 heeft gemeente Leeuwarden, door een externe partij, actuele kostenramingen laten opstellen en deze vervolgens in de grondexploitatie verwerkt. Hieruit bleek dat een deel van de ingerekende kosten dubbel is verantwoord en dat een aantal kostenposten door inhoudelijke wijzigingen in het project niet meer worden gemaakt. In de actualisatie met peildatum 1 januari 2022 is dit aangepast. Hieronder staan een aantal aanbevelingen om dergelijke mutaties in het resultaat te voorkomen. Jaarrekeningproces verder structureren De grondexploitaties bij gemeente Leeuwarden zijn volop in ontwikkeling.
Voor Zuidlanden worden deelprojecten verder geconcretiseerd, de verkoopmarkt is ontzettend in beweging en de onzekerheden rondom schaarste van middelen en de gevolgen hiervan voor de kosten van de projecten nemen toe. Ook in de organisatie zijn er wijzigingen geweest (o.a. projectleiders/planeconomen). Deze ontwikkelingen zien wij ook terugkomen in de grondexploitatie-doorrekeningen. Er zijn behoorlijk wat mutaties geweest in de nog te verwachten grondopbrengsten en de inschatting van de nog te maken kosten (ook voor de wat kleinere projecten). Al deze ontwikkelingen hebben behoorlijk effect gehad op onze controle die hiervoor veel vragen heeft opgeleverd. Uiteindelijk hebben we in samenwerking met de organisatie conclusies kunnen trekken over de waardering van de grondexploitaties.
Op basis van het proces 2021 zien wij een aantal belangrijke waarnemingen in het proces: • De kwaliteit van de interne controles op de boekwaardemutaties is verder verbeterd en er was sprake van een ‘strak’ tijdspad voor het actualiseren van de grondexploitaties. • Het is belangrijk dat de aanpassingen in de ramingen voor de grondexploitaties (inclusief onderbouwende documentatie) meer gestructureerd worden vastgelegd, zodat het achteraf voor interne controles en de accountantscontrole beter navolgbaar en controleerbaar is. • Door de personele wisselingen zijn er ook soms ook gewijzigde inzichten geweest ten aanzien van de schattingen. We zien dat er met een kritische blik is gekeken naar de inschattingen van alle projecten. Dit heeft geresulteerd in veel aanpassingen in de uitgangspunten. Wij juichen deze kritische blik toe. Tegelijkertijd is het belangrijk dat Leeuwarden als geheel een standpunt/beleid formuleert. Wat is het uitgangspunt van gemeente Leeuwarden? En welke processen en interne reviews worden uitgevoerd om de consistentie te bewaken? Wij adviseren om in het proces van de actualisering te zorgen voor goede onderlinge reviews. • De kwaliteit van het intern opgestelde position paper is verder verbeterd, met name de relevantie van informatie is kritisch bekeken waardoor het paper korter en bondiger is. Wel adviseren wij komend jaar de structuur aan te passen.
Hierbij dient onderscheid te worden gemaakt in: ontwikkelingen in de markt, gevolgen voor gemeente Leeuwarden en keuzes die zijn gemaakt voor de concrete inrekening in de grondexploitaties.
6IV
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Opvolging voorziening onderhoud verhardingen
Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Algemene ontwikkelingen Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Eind 2020 is een inspectie van de wegen uitgevoerd door een extern ingenieursbureau. Met de resultaten van de inspectie is het benodigde budget (prognose) voor de onderhoudsvoorziening verhardingen geactualiseerd. Uit deze resultaten kwamen twee belangrijke conclusies. Allereerst is een voorziening voor achterstallig onderhoud gevormd ad €3,5 miljoen ultimo 2020. Hiervoor zijn in 2021 de eerste voorbereidingen voor het onderhoud gestart en zijn er verder geen bijzonderheden die we in dit kader willen rapporteren.
Ten tweede was vastgesteld dat met de huidige jaarlijkse dotatie in 2021-2025 aan de onderhoudsvoorziening een tekort in de voorziening zou ontstaan van €14,5 miljoen in 2025. Op basis van de BBV-verslaggevingsregels is een negatieve voorzieningstand niet toegestaan en moet dit tekort door het aanpassen van de jaarlijkse toevoeging worden opgelost. Het totale onderhoudsbudget voor verhardingen is bepaald op €44,9 miljoen voor de periode 2021-2025. Dit houdt in dat er jaarlijks een bedrag ad €8,9 miljoen aan onderhoudskosten wordt verwacht. We hebben vernomen dat de benodigde jaarlijkse toevoeging aan de voorziening in een raadsvoorstel bij de behandeling van de Kadernota Beheer Openbare Ruimte aan de raad wordt voorgelegd. Wel heeft het college al in februari 2022 besloten om in de financiële positie van de begroting 2023 de jaarlijkse toevoeging aan de voorziening te verhogen met €2,3 miljoen. Vanuit verslaggevingsperspectief wordt hiermee de negatieve stand voorkomen en voldaan aan het BBV, zodra de raad deze werkwijze vaststelt.
Tot slot hebben we een aantal aandachtspunten inzake het controleproces van onderhoudsvoorzieningen gedeeld met gemeente Leeuwarden. Deze zijn nog steeds van toepassing in 2021. We zien dat vooral de zichtbaarheid van aansluiting tussen inspectierapporten, bronnen en de uiteindelijke voorziening nog kan worden verbeterd. Daarnaast kan ook de analyse van de voorzieningenstand (overwegingen waarom deze toereikend is en of deze nog volgens plan verloopt) nog worden aangescherpt.
7
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
De uitkomsten van de controle Jeugd en WMO Het verantwoordingsproces voor Jeugd en WMO is goed in de grip
Ontwikkelingen 2021
Algemene ontwikkelingen Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag
Het grootste gedeelte van de productieverantwoordingen is tijdig ontvangen Ook in 2021 heeft de gemeente met de zorgaanbieders duidelijke afspraken gemaakt over het tijdspad van de productieverantwoordingen (inclusief accountantscontrole). Dit heeft ervoor gezorgd dat gemeente Leeuwarden het grootste gedeelte van de productieverantwoordingen tijdig heeft ontvangen. Er komen op dit punt geen materiële onzekerheden naar voren uit onze controle.
Jaarrekening Controleaccenten
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Geen bevindingen in de lumpsumovereenkomsten Vanaf het boekjaar 2021 heeft gemeente Leeuwarden met een aantal zorgaanbieders (voor huishoudelijke hulp, aanvullende ondersteuning en basisondersteuning) nieuwe overeenkomsten afgesloten. Deze overeenkomsten zijn op basis van lumpsumfinanciering afgesloten met onder andere als doel om de afhankelijkheid van derden voor de prestatielevering te verminderen. De hieraan gekoppelde totale bestedingen in het boekjaar 2021 bedragen €35,7 miljoen. Wij hebben vastgesteld dat de verantwoorde bestedingen aansluiten met de gemaakte afspraken met de zorgaanbieders.
Geen bevindingen in de prestatielevering van de Pgb’s Gemeente Leeuwarden heeft overeenkomstig voorgaande jaren de prestatielevering van de Pgb’s zelfstandig vastgesteld. In de vorm van een risicogerichte en aselecte steekproef is vastgesteld dat de prestatie is geleverd. Hieruit blijken geen materiële controleverschillen.
De uitkomsten van de SVB-verantwoording zijn niet gewijzigd De SVB heeft voor het boekjaar 2021 overeenkomstig voorgaande jaren geen goedkeurende controleverklaring ontvangen over de PGB-bestedingen (zowel Jeugd als WMO). Dit resulteert in een rechtmatigheidsfout voor gemeente Leeuwarden van €59.000 (2020: €106.000). Daarnaast bevat de SVB-verantwoording de daadwerkelijk uitbetaalde budgetten voor het boekjaar 2021. Dit betekent dat de betalingen in 2022 met betrekking tot het boekjaar 2021 geen onderdeel van de verantwoording en daarmee de accountantscontrole van de SVB zijn. Dit resulteert voor Leeuwarden in een onzekerheid inzake getrouwheid van €424.000 (2020: €390.000).
Controleaccent van de gemeenteraad Voor het boekjaar 2021 heeft één van de controleaccenten betrekking op de bestedingen van de jeugdzorg inclusief de reservemutaties. Klik hier voor de uitwerking hiervan.
7I
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
De ontwikkelingen in het sociaal domein Het sociaal domein van gemeente Leeuwarden blijft volop in ontwikkeling
Ontwikkelingen 2021
Algemene ontwikkelingen Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De stappen naar een meer organisatiegerichte controle zijn verder gezet Gemeente Leeuwarden heeft de ambitie om te bewegen naar een meer organisatiegerichte in plaats van gegevensgerichte (achteraf)controle, bijvoorbeeld door het verkrijgen van een ISAE 3402 type II-rapportage van Lost Lemon, leverancier voor een belangrijke applicatie (PDC) binnen het sociaal domein. In onze rapportage interim-bevindingen hebben wij u geïnformeerd over de (inhoudelijke) achtergrond, de voortgang en de aandachtspunten voor de jaarrekeningcontrole. Afgelopen voorjaar heeft gemeente Leeuwarden een ISAE 3402 type IIrapportage van Lost Lemon (inclusief een goedkeurende accountantsverklaring) ontvangen. Ten tijde van de jaarrekeningcontrole hebben wij kennisgenomen van deze rapportage en hierover met de organisatie gesproken. Wij hebben vastgesteld dat een aantal van de aandachtspunten door de auditor van Lost Lemon zijn opgevolgd en in de ISAE-rapportage zijn verwerkt, maar voor een deel van de aandachtspunten hebben wij op basis van de rapportage formeel niet kunnen concluderen dat de punten door de auditor adequaat zijn opgevolgd. Naar aanleiding hiervan heeft de organisatie de conclusies met de auditor besproken, zodat de punten in de rapportage voor het boekjaar 2022 kunnen worden verwerkt.
Hiertoe zal ook een gesprek worden georganiseerd tussen gemeente Leeuwarden, de IT-auditors van Leeuwarden en PwC. Ondanks de openstaande aandachtspunten zijn wij positief over de houding en de stappen die gemeente Leeuwarden de afgelopen periode heeft gezet.
Er wordt nagedacht over vervolgstappen om tot een meer organisatiegerichte controle te komen (met gebruik van interne beheersing). De stappen die zijn gezet ten aanzien van de ISAE-verklaring zijn hier een mooi voorbeeld van.
De bestedingen voor beschermd wonen zijn aanzienlijk gedaald Gemeente Leeuwarden is centrumgemeente voor beschermd wonen. Dit betekent dat gemeente Leeuwarden de volledige uitkering van het Rijk ontvangt, verantwoordelijk is voor de rechtmatigheid en getrouwheid van de bestede zorgkosten en aan het einde van het boekjaar een eindafrekening met de deelnemende gemeenten opstelt. Sinds 1 januari 2021 kunnen mensen die hun leven lang intensieve geestelijke gezondheidszorg (ggz) nodig hebben, toegang tot de Wet langdurige zorg (Wlz) krijgen. Dit zorgt voor een verschuiving van beschermd wonen naar Wlz. De Wlz valt niet onder de gemeentelijke verantwoordelijkheid. Dit betekent dat de financiële stromen voor beschermd wonen de komende jaren zullen afnemen. Het jaar 2021 is een overgangsjaar, waarbij een groot aantal cliënten is overgestapt van beschermd wonen naar de Wlz. Het Rijk heeft hiervoor een aanvullende uitkering aan de gemeente ter beschikking gesteld. Over het jaar 2021 heeft gemeente Leeuwarden als centrumgemeente een positief resultaat van €7,8 miljoen behaald. Wij hebben vastgesteld dat de eindafrekening met de deelnemende gemeenten adequaat heeft plaatsgevonden en is verantwoord.
8
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Jaarverslag In dit hoofdstuk beschrijven we wat ons is In dit hoofdstuk beschrijven opgevallen in relatie tot de we wat ons is opgevallen in relatie de informatiewaarde van hettot jaarverslag. informatiewaarde vanwe hetonze jaarverslag. Daarnaast beschrijven visie op Daarnaast beschrijven we onze visie X. op de financiële positie van de gemeente de financiële positie.
04
9
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie De kerngetallen laten een positieve ontwikkeling zien
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Wij hebben uw financiële positie aan de hand van zes kengetallen (voorgeschreven door BBV) vergeleken met voorgaand jaar en het landelijk gemiddelde van alle gemeenten. De financiële conditie is voor veel gemeenten ondermaats, zo stelt de VNG in de in november 2021 gepubliceerde financiële conditie-index. Leeuwarden komt met een score van 7 net onder het landelijk gemiddelde van 7,4 uit. Dit komt met name door de houdbaarheidsquote (ombuigingsopgaaf baten en lasten in het worstcasescenario en de constante investeringen). Dit past bij een groeigemeente met veel omvangrijke projecten (hoog % grondexploitaties) die moeten worden gefinancierd met langlopende schulden (hoge schuldquote), maar maakt het risicoprofiel hoger. De financiële conditie-index geeft inzicht, maar betreft geen norm/verplichting.
Dit komt hoofdzakelijk door de uitkering van het Rijk als gevolg van Covid-19. De Covid-19-middelen zijn nog niet besteed in 2021 en via de reserve budgetoverheveling naar 2022 overgeheveld.
Uw positie ontwikkelt zich positief door het exploitatieresultaat van dit jaar (€9,4 miljoen na bestemming) en eerdere jaren. Een belangrijke oorzaak hiervoor is dat aanvullende lasten en/of gederfde opbrengsten als gevolg van Covid-19 grotendeels zijn gecompenseerd door het Rijk. Gemeente Leeuwarden had voor 2021 ruim €17 miljoen aan Coronamiddelen beschikbaar. De structurele exploitatieruimte geeft weer in hoeverre de structurele baten de structurele lasten dekken. De exploitatieruimte is voor 2021 en in de meerjarenbegroting voor 2022 en verder toereikend. In de begroting 2021 is uitgegaan van een kengetal van 1%.
2021
2020
2021*
2020
Solvabiliteit
16%
12%
31%
35%
Grondexploitaties
25%
23%
9%
9%
Structurele exploitatieruimte
5%
5%
1%
2%
Nettoschuldquote
72%
76%
73%
49%
Nettoschuldquote gecorrigeerd
75%
76%
67%
42%
Belastingcapaciteit
95%
96%
105%
103%
Uw solvabiliteitsratio is in vergelijking met het landelijk gemiddelde laag, maar ten opzichte van het voorgaande jaar en het jaar ervoor (2019: 10%) gestegen. De solvabiliteit geeft aan in welke mate de gemeente aan de financiële verplichtingen kan voldoen. De toename wordt veroorzaakt door een toename in de reserves en een afname van de langlopende schulden.
Om de grip op uw financiële conditie te vergroten, kan een financiële paragraaf in de raadsvoorstellen worden opgenomen met daarbij het effect van het voorstel op de financiële positie, specifiek de onderstaande kengetallen. Hierdoor kan de raad op de juiste momenten nog beter de financiële consequentie in het besluitvormingsproces afwegen. Kengetallen
Gemeente Leeuwarden
Landelijk**
Weerbaarheid
Wendbaarheid
* op basis van de begroting 2021 ** Bron: https://findo.nl/jive
9I
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie Het weerstandsvermogen is de afgelopen jaren gestegen
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Gemeente Leeuwarden stuurt voor de ratio weerstandsvermogen (beschikbaar/benodigd) op een ratio van 1,5 of hoger (classificatie ruim voldoende). Hierbij wordt het integrale cijfer, algemene dienst plus grondbedrijf, als uitgangspunt genomen. De ratio wordt als matig beoordeeld bij een ratio onder de 1 en als uitstekend bij een ratio groter dan 2. Met 1,5 is de integrale (algemene dienst en grondbedrijf) ratio weerstandsvermogen per eind 2021 wederom hoger dan vorig jaar (1,3) en is aangemerkt als ruim voldoende. Hierbij dient opgemerkt te worden dat algemene risico’s x 1,5 worden meegenomen als een extra ‘zekerheidsfactor’ en dat de kans dat alle risico’s zich tegelijk voordoen gering is. Het risicobedrag ad €17,2 miljoen bestaat uit een bedrag voor grondexploitaties ad €10 miljoen en voor €7,2 miljoen uit algemene risico’s. De algemene risico’s bestaan voor een groot deel uit het risico op oninbaarheid met betrekking tot verstrekte leningen en garantstellingen. Ten opzichte van voorgaand jaar is een stijging in het risicoprofiel van €2,6 miljoen zichtbaar. Dit hangt vooral samen met de stijging in het risicoprofiel in grondexploitatie Zuidlanden met €3,6 miljoen naar een risico ad €8,9 miljoen. Voor toelichting zie link. De risicomanagementprocedure is op dit moment onderhanden en wordt op strategisch, concern- en operationeel niveau uitgewerkt.
Ook wordt hierbij breder gekeken dan enkel financiële risico’s (zoals bijvoorbeeld bestuurlijke risico’s). De nieuwe kadernota risicomanagement wordt in 2022 aan de nieuwe raad gepresenteerd.
Ontwikkeling van het weerstandsvermogen € 37.980 Begroting 2022 € 16.780
€ 24.520
2021 € 17.220
€ 18.800 2020 € 14.580
Weerstandscapaciteit (x €1.000)
Risico's (x €1.000)
9II
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie Het vermogen laat zich in deze tijd lastig voorspellen
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking
De grafiek hiernaast laat het verschil tussen het begrote en gerealiseerde saldo van baten en lasten zien van 2018 tot en met 2021 (het resultaat voor reservemutaties). Er is een trend te zien waaruit blijkt dat gemeente Leeuwarden voorzichtig begroot, waarbij vooral het jaar 2021 een opvallend jaar is. In de begroting na wijzigingen werd nog rekening gehouden met een verlies van €19 miljoen, waar uiteindelijk een positief resultaat wordt behaald van € 28 miljoen. Wel moet hierbij vooropgesteld worden dat 2021 een heel ‘bijzonder’ jaar is geweest met ruim €17 miljoen aan Coronamiddelen die door het Rijk ter beschikking is gesteld, waarvan een groot deel in een laat stadium (namelijk de decembercirculaire) en daarom nog niet besteed. Wel is het de vraag of ondanks deze verklaring het voorspellend vermogen van Leeuwarden kan verbeteren. Wij adviseren het college te overwegen om oorzaken te analyseren van de grote afwijkingen. Welke oorzaken zijn er aan te wijzen en waren deze oorzaken bekend? Hadden deze afwijkingen al eerder kunnen worden voorzien? Het helpt het college om op basis van deze analyse te besluiten of acties gewenst zijn om het voorspellend vermogen verder te vergroten (denk aan systeem, trainingen).
Bijlagen Gemeente Leeuwarden heeft een positief resultaat Het saldo van de baten en lasten (voor mutaties reserves) uit de jaarrekening 2021 komt op een resultaat van €28 miljoen positief (na reserves €9,4 miljoen). De primitieve begroting ging uit van een saldo van €0,7 miljoen positief en in de begroting na wijziging is het verwachte saldo naar €19 miljoen negatief bijgesteld. De belangrijkste verschillen tussen de realisatie ten opzichte van de begroting na wijziging zijn naast het al benoemde Covid-19effect zichtbaar in onder meer het sociaal domein. Er is in het sociaal domein een voordeel ontstaan doordat gerekend werd met hogere volumes in de jeugdzorg (voordeel €1,5 miljoen) en zijn Beschermd Wonen cliënten in Friesland uitgestroomd naar Wet Langdurige Zorg (voordeel €1,4 miljoen). Het verdere verschil wordt veroorzaakt door kleinere afwijkingen. Dit is eveneens in de jaarrekening toegelicht.
Afwijking begroot en gerealiseerd saldo baten en lasten voor reservemutaties (x €1 miljoen) 40 30 20 10 (10)
2018
2019
2020
2021
(20) (30) Saldo van B&L werkelijk Saldo van B&L begroot
4% 3% 2% 1% 0% -1% -2% -3% -4% -5% -6% -7% 2019
2020
2021
% verschil lasten werkelijk/begroting % verschil baten werkelijk/begroting
Figuur X Voorspellend vermogen
10
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Observaties jaarverslag De kwaliteit van uw jaarverslag is voldoende, maar geeft ruimte voor verbetering
Ontwikkelingen 2021 Jaarrekening en jaarverslag zijn verenigbaar
Jaarverslag
Wij hebben vastgesteld, op grond van de verkregen informatie in onze controle, dat de jaarrekening en het jaarverslag verenigbaar zijn.
Jaarrekening en jaarverslag zijn verenigbaar
Financiële positie Observaties jaarverslag
Jaarverslag voldoet aan eisen BBV In het BBV zijn diverse eisen opgenomen voor de vorm en inhoud van het jaarverslag. Wij hebben vastgesteld dat uw jaarverslag voldoet aan het BBV.
Jaarrekening
Onze samenwerking
Kwaliteit paragrafen is voldoende
Vooruitblik
Jaarverslag voldoet aan eisen BBV
Controleaccenten
Bijlagen Informatiewaarde is voldoende
Kwaliteit paragrafen is voldoende Wij hebben vastgesteld dat alle verplichte informatie in de paragrafen is opgenomen. Daarnaast hebben wij de informatiewaarde van de paragrafen beoordeeld. Op de volgende slide staan onze observaties over de kwaliteit van de paragrafen. Informatiewaarde is voldoende Ons oordeel is gebaseerd op de leesbaarheid, concreetheid en kwaliteit van de analyses. Wij zijn van mening dat de informatiewaarde van het jaarverslag verder kan worden vergroot. Onze belangrijkste adviezen zijn overeenkomstig het voorgaande jaar: ▪ Het meer concreet beschrijven in hoeverre een doelstelling daadwerkelijk is bereikt en welke vervolgacties nodig zijn. ▪ Het nog concreter maken van de relatie tussen een financiële afwijking en de impact hiervan op de doelstelling. ▪ Er worden conform de financiële verordening drempelbedragen gehanteerd voor het toelichten van financiële verschillen, maar wij zien dat in de financiële analyses veel geringe bedragen worden toegelicht. Wij adviseren dit meer in lijn te brengen. ▪ In het jaarverslag staan veel dubbele teksten; dit verlaagt de informatiewaarde en leesbaarheid van het verslag. Wij adviseren Leeuwarden te kijken naar een wijze waarop deze dubbele teksten kunnen worden voorkomen.
10I
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag
Kwaliteit van de paragrafen Leeuwarden heeft stappen gezet, maar er bestaat nog steeds ruimte voor verbetering
Financiële positie
De paragrafen in de jaarrekening geven veel relevante informatie. Hieronder delen wij een aantal observaties om de informatiewaarde verder te vergroten:
Observaties jaarverslag
•
Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
•
In de paragraaf lokale heffingen is een aanvullende toelichting over de kostendekkendheid van de heffingen en rechten opgenomen. In de toelichting staat nadere informatie over het beoordelen van de kostendekkendheid per jaareinde. De toelichting inzake hoe de gemeente ervoor zorgt dat de geraamde baten de lasten niet overschrijden (voorafgaande aan het boekjaar en in het boekjaar), beleidsuitgangspunten van deze berekeningen en hoe deze uitgangspunten bij de tariefstelling worden gehanteerd, ontbreken overeenkomstig voorgaande jaren. Hiermee wordt op een aantal kleine punten niet aan het BBV voldaan (overallconclusie is dat het voldoet). Voor de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing hebben wij, bij een controleaccent van de jaarrekeningcontrole 2020 onze aanbevelingen gegeven, zoals het meer inzicht geven in risicobeleid, risicobereidheid, de overwegingen (kans, omvang en beïnvloedbaar) en de relevante beheersingsmaatregelen. In de jaarrekening 2021 zijn deze aanbevelingen nog niet zichtbaar. In 2022 wordt een nieuwe kadernota risicomanagement aan de raad aangeboden. Wij adviseren u hierbij kennis te nemen van de bovengenoemde aanbevelingen.
Oordeel per paragraaf Paragraaf
Oordeel
Oordeel
2021
2020
Lokale heffingen
Matig
Matig
Weerstandsvermogen en risicobeheersing
Matig
Matig
Financiering
Voldoende
Voldoende
Grondbeleid
Voldoende
Voldoende
Onderhoud kapitaalgoederen
Voldoende
Voldoende
Verbonden partijen
Voldoende
Voldoende
Goed
Goed
Investeringsprogramma
Voldoende
Voldoende
Leeuwarden duurzaam
Matig
Matig
Voldoende
-
Bedrijfsvoering
Centrumregelingen
11
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarrekening
Jaarverslag
In dit hoofdstuk geven we een beschrijving voor de verrichte werkzaamheden met betrekking tot de verhoogde risico’s, rechtmatigheid en schattingen. Ten slotte staan we stil bij fraude en het niet naleven van wet -en regelgeving.
Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Impact van mondiale ontwikkelingen Fraude en wet- & regelgeving
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
05
12
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Aanbestedingen
Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen
De onrechtmatige Europese aanbestedingen toegenomen naar €3,7 miljoen (2020: €2,2 miljoen) In 2021 is er voor een bedrag ad €3,7 miljoen aan onrechtmatigheden in Europese aanbestedingen geïdentificeerd. De onrechtmatigheden zijn allen vanuit de interne controles aan het licht gekomen. Wij hebben deze dossiers ook gecontroleerd en zijn het eens met de conclusies. De omvang van het totaalbedrag aan onrechtmatigheden is ten opzichte van eerdere jaren voor het eerst weer toegenomen. Zie ook onderstaande tabel. Oorzaak in miljoen euro’s
2021
2020
2019
1,3
1,4
3,0
0
0
0,6
Impact van mondiale ontwikkelingen
Onrechtmatigheden doorlopend uit eerdere jaren
Fraude en wet- & regelgeving
Inhuur derden
Controleaccenten
Overig reguliere inkopen
2,4
0,8
0,7
Totaal
3,7
2,2
4,3
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Uit de controle blijkt daarnaast een dossier (€ 1,6 miljoen aan lasten) waarbij afgeweken is van het intern inkoopbeleid (onderhands aanbesteed in plaats van meervoudig onderhands). Aangezien het eigen inkoopbeleid niet in het normenkader is opgenomen, weegt dit niet mee in ons oordeel. De interne beheersing en controle van aanbestedingen kent nog aandachtspunten We hebben in onze eerdere rapportages een aantal verbeterpunten opgenomen over het proces bij de jaarrekeningcontrole (onder andere over zichtbaarheid controle en dat nog veel nadruk ligt op de controle achteraf door de VIC-functie). Voor 2021 hebben we aanvullend de volgende aandachtspunten die we onder de aandacht willen brengen, ook richting de rechtmatigheidsverantwoording in 2022: •
De onrechtmatigheden die doorlopen vanuit beoordeelde inkopen in eerdere jaren hebben betrekking op leveringen en diensten van diverse aard, maar hebben niet langer betrekking op ingehuurd personeel. De bestedingen uit hoofde van deze contracten zullen in de komende jaren verder aflopen. Van het totaal aan €2,4 miljoen onrechtmatigheden geïdentificeerd in 2021 heeft ruim €1,3 miljoen betrekking op één groot IT-raamcontract. Voor dit contract heeft een Europese aanbestedingsprocedure plaatsgevonden, maar is op basis van de zogenaamde minimusregeling (2.163b aanbestedingswet) de geraamde waarde meer dan 10% overschreden. Voor dit contract wordt op dit moment beoordeeld op welke onderdelen er mogelijk een nieuwe raamovereenkomst dient te worden (Europees) aanbesteed om voor 2022 (en verder) onrechtmatigheden van vergelijkbare omvang te voorkomen.
•
De controle van de aanbestedingen kent een lange doorlooptijd. Dit komt onder meer door vertraging in de conclusievorming van meerdere dossiers die vanuit de interne controle als ‘mogelijke onrechtmatigheid’ wordt aangemerkt (bijv. dossiers die nog onder onderzoek waren bij fysiek domein). Er vindt veel afstemming heen en weer plaats tussen de drie lijnen en duurt bij enkele dossiers maanden. We adviseren om maatregelen te implementeren om het projectmanagement te verbeteren. Denk hierbij aan periodiek (bijvoorbeeld per kwartaal) conclusies te delen met de controllers/directie. De conclusievorming (wel of niet rechtmatig) en onderbouwing hiervan ontbreekt nog in veel dossiers. We bevelen aan om duidelijk op grond van de wet- en regelgeving de conclusie te onderbouwen. De betrokkenheid van interne en/of externe juristen/inkopers kan duidelijker/consistenter naar voren worden gehaald. Tot slot merken we op dat er in een aantal dossiers sprake was van meerdere conclusies in plaats van één standpunt van gemeente Leeuwarden.
12I
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Geen sprake van begrotingsonrechtmatigheid Een onderdeel van onze rechtmatigheidscontrole betreft de naleving van het budgetrecht van de raad. Op basis van artikel 3 van uw financiële verordening blijkt dat de begroting wordt vastgesteld op beleidsproduct. Onderstaand hebben wij de overschrijdingen opgenomen en weergegeven of deze wel of niet
Jaarverslag Jaarrekening
meewegen in ons oordeel bij de jaarrekening. Ook hebben wij overschrijdingen van investeringskredieten beoordeeld op basis van de kadernota rechtmatigheid. Hierbij hebben wij geen materiële overschrijdingen geconstateerd.
Werkelijke lasten (x 1.000)
Overschrijdingen t.o.v. begroting na wijziging (x 1.000)
Telt overschrijding mee voor het oordeel?
Toelichting
Rechtmatigheid
Arbeidsmarkt en sociale integratie
€31.023
€903
Nee
Schattingen
Inkomensvoorziening
€107.833
€770
Nee
Impact van mondiale ontwikkelingen
Inzameling afval
€19.417
€1.666
Nee
Ruimtelijke ordening
€715
€267
Nee
Verhardingen
€5.643
€273
Nee
Burgerzaken
€3.994
€382
Nee
Algemene baten en lasten
€10.252
€684
Nee
Algemene belastingen
€3.785
€840
Nee
Gemeentefonds
€3.785
€6.101
Nee
Betreft budgetoverheveling naar 2022.
Management
€6.361
€752
Nee
Informatievoorziening & automatisering
€14.071
€863
Nee
De verwachte kostenoverschrijding van deze lasten (passend binnen bestaand beleid) is in de TURAP tussentijds gedeeld met de raad. Op grond van de financiële verordening leiden afwijkingen in de TURAP niet tot een begrotingswijziging. Op basis van deze consistente gedragslijn en bovenstaande feiten akkoord.
Fraude en wet- & regelgeving
Controleaccenten
De overschrijding van de lasten op het beleidsproduct wordt gecompenseerd door corresponderende baten en is passend binnen het beleid. Op basis van de kadernota rechtmatigheid is dit derhalve geen onrechtmatigheid.
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
13
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen (1/2) De schattingen van het college nader uitgelicht
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening
Bij het opstellen van de jaarrekening moet het college belangrijke boekhoudkundige schattingen, beoordelingen en aannames toepassen en toelichten. Wij hebben de belangrijkste schattingen, beoordelingen en aannames die door het college zijn gedaan beoordeeld en concluderen dat
deze zijn gebaseerd op passende bewijsstukken en goed uitgebalanceerde overwegingen. Onderstaande tabel bevat een overzicht van onze bevindingen met betrekking tot die schattingen en oordelen.
Rechtmatigheid Oordeel Schattingen
Schatting
Opmerkingen 2021
2020
Impact van mondiale ontwikkelingen Fraude en wet- & regelgeving
De waardering financiële vaste activa
Wij concluderen dat de inschattingen van het college ten aanzien van de financiële vaste activa evenwichtig tot stand zijn gekomen.
De waardering van het vastgoed
Vastgoed kan een economische of een maatschappelijke functie hebben en op vastgoed met een maatschappelijke functie (bijvoorbeeld een schoolgebouw) mag niet worden afgewaardeerd. De waardering van het vastgoed met een economische functie hebben we in detail gecontroleerd. Hierbij concluderen wij dat de waardering van het vastgoed evenwichtig tot stand is gekomen.
De waardering van de overige (strategische) gronden
Wij concluderen dat de inschattingen van het college ten aanzien van de overige (strategische) gronden evenwichtig tot stand zijn gekomen.
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De juistheid en volledigheid van de onderhoudsvoorziening
Controleverschil
Met betrekking tot de onderhoudsvoorzieningen hebben wij geconstateerd dat de onttrekkingen achterblijven op het onderhoudsplan. Door de huidige Covid-19-situatie is dit effect versterkt. Het veroorzaakt geen materiële wijzigingen in de uitvoering van de plannen de komende jaren, de schattingen blijven hiermee evenwichtig.
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
13I
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen (2/2) De schattingen van het college nader uitgelicht
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening
Oordeel Schatting
Opmerkingen 2021
2020
Rechtmatigheid Schattingen
De waardering van de debiteuren en overige uitzettingen
Wij hebben de waardering van de voorziening dubieuze debiteuren gecontroleerd. Uit onze werkzaamheden blijkt dat de voorziening evenwichtig is bepaald.
De juistheid en volledigheid van de APPA-voorziening
De voorziening voor wethouderspensioenen (APPA) per ultimo 2021 is onderbouwd door actuariële berekeningen door een externe serviceorganisatie. Door deze organisatie zijn de uitgangspunten uit de circulaire van het ministerie gebruikt. Wij zijn akkoord met deze uitgangspunten.
De juistheid en volledigheid van de overige personele voorzieningen
De schatting kenmerken wij als voorzichtig, want voor alle medewerkers is voor het maximale WW-bedrag een voorziening gevormd.
Impact van mondiale ontwikkelingen Fraude en wet- & regelgeving
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Controleverschil
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
14
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Impact van mondiale ontwikkelingen
Impact van mondiale ontwikkelingen De impact van Covid-19 is duidelijk toegelicht in de jaarstukken Voor specifiek inzicht en monitoring van de impact van de coronacrisis heeft het college een (tijdelijk) hoofdstuk ‘Impact Covid-19’ in de jaarstukken opgenomen. Deze paragraaf geeft de (financiële) gevolgen van de crisis overzichtelijk weer. Daarnaast wordt de raad actief op de hoogte gehouden van ontwikkelingen en bestedingen, bijvoorbeeld via de voorjaarsbrief en de coronamonitor. Voor 2021 betreft de besteding met name sociale uitkeringen (€2 miljoen) en subsidies voor de kunst- en cultuursector (€1,3 miljoen). De vrijval omvat met name de stelpost Corona ad €1,6 miljoen. Deze stelpost is vorig jaar als buffer voor aanvullende uitgaven opgenomen. We zijn het eens met de conclusie van het college dat er in het weerstandsvermogen geen aanvullend risicobedrag is opgenomen (reserve is toereikend). Zie onderstaand voor een totaaloverzicht.
Fraude en wet- & regelgeving
Covid-19-middelen
Omvang in mln. euro’s
Controleaccenten
Beschikbaar in 2021
17,2
Besteed
(3,5)
Vrijval
(2,4)
Onze samenwerking
Compensatiepakket decembercirculaire
4,2
Bijlagen
Overheveling 2022
15,5
Vooruitblik
N.B. het betreft de Covid-19-middelen gerelateerd aan het steunpakket dat door de raad in het voorjaar 2021 is goedgekeurd. De specifieke uitkeringen zoals TOZO (ad €6,8 miljoen) zijn hierin niet meegenomen. Geen onrechtmatigheden geconstateerd in relatie tot Covid-19 Wij hebben geen onrechtmatigheden of bevindingen in relatie tot getrouwheid boven de rapporteringstolerantie van €311.000 geconstateerd.
De aandachtspunten die we voorgaand jaar met elkaar hebben geïdentificeerd gelden nog steeds en we hebben specifiek aandacht besteed aan: • Prestatielevering inkopen • Uitgaande subsidies, specifiek de vaststelling/terugvordering. Zie ook controleaccent. • Tozo/TONK bijstandsuitkeringen voor zelfstandigen, specifiek in hoeverre deze in lijn met het M&O-beleid zijn uitgevoerd. Impact van oorlog en sanctiewetgeving Rusland-Oekraïne De oorlog in Oekraïne en de sanctiewetgeving kunnen grote gevolgen hebben voor (gemeentelijke) organisaties. In eerste instantie voor eventuele activiteiten in Oekraïne, maar ook voor (belangen in) Russische organisaties die door sancties zijn getroffen. Gemeente Leeuwarden heeft op overkoepelend niveau een (risico)-analyse opgesteld van de gevolgen van de oorlog en de sanctiewetgeving. Hieruit blijkt dat de directe impact (activiteiten en relaties met Rusland en/of Oekraïne) beperkt is. Voor gemeente Leeuwarden is het belangrijkste risico de continuïteit van het contract met een grote Russische gasleverancier en eventuele compensatie/vervangende leverancier. Dit wordt op dit moment landelijk door het Rijk onderzocht. Overige belangrijke (indirecte) risico’s betreffen mogelijk verwachte prijsstijgingen en schaarste van materialen.
De gemeente heeft bovenstaande adequaat toegelicht in de paragraaf risicobeheersing en weerstandsvermogen en de gebeurtenissen na balansdatum paragraaf in de jaarrekening. De gemeente heeft geen risicobedrag gereserveerd in het weerstandsvermogen als gevolg van de oorlog en sancties.
15
Accountantsverslag | gemeente Leeuwarden 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Impact van mondiale ontwikkelingen Fraude en wet- & regelgeving
Fraude en wet- en regelgeving Geen aanwijzingen of signalen van fraude geïdentificeerd. Geen gevallen van niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen Verantwoordelijkheden van het college en de raad
•
De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en opsporen van fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving berust bij degenen die belast zijn met governance van de gemeente (de gemeenteraad) en het college.
•
Als uw accountant is het onze verantwoordelijkheid om onze controle te plannen en uit te voeren om redelijke zekerheid te krijgen dat de jaarrekening als geheel geen materiële onjuistheden bevat, of die nu worden veroorzaakt door fraude of door fouten, rekening houdend met het toepasselijke wet- en regelgevende kader. Door de inherente beperkingen van een controle is het risico onvermijdelijk dat sommige materiële onjuistheden in de jaarrekening onopgemerkt blijven.