Data doorzien_Rathenau Instituut.pdf

Ook zijn er mogelijkheden om via de omgevingsverordening een regulerende rol te nemen om een regio te (her)positioneren als een aantrekkelijke plek om te wonen en werken. De provincies Limburg en Zeeland hebben te maken met een krappe arbeidsmarkt, en zij hebben daardoor een groot aantal onvervulde vacatures. Limburg kampt tegelijkertijd met een relatief hoog percentage langdurig werklozen, waarbij circa 11% van de beroepsbevolking ‘onderbenut’ is (Provincie Limburg, 2019). In Zeeland zijn er tot 2022 6.000 mensen nodig op de arbeidsmarkt in diverse sectoren.36 Beiden provincies hebben daarom een ‘aanvalsplan’ arbeidsmarkt opgesteld. Wij spraken met Raquel Jimenez (opgavemanager Zichtbaar Zeeland) en Tom de Waard (digitaal architect) over hoe ze Zeeland herpositioneren als aantrekkelijke plek om te wonen en te werken Het interview richtte zich op de platformconstructie die zij ontwikkelden waarbij datagedreven werken centraal staat.

35 https://www.noordholland.nl/Actueel/Archief/2018/Augustus_2018/Arbeidsmarkt_Noord_Holland_vraagt_actieve_rol_provincie

36 https://www.zeeland.nl/economie/arbeidsmarkt

Data doorzien

8.1

55

Digitalisering bij wonen en werken

Het platform Zeeland Open Netwerk Provincie Zeeland heeft eind 2018 het digitale platform Zeeland Open Netwerk (ZON) gelanceerd dat het aanbod op het gebied van ondernemen, wonen, werken en studeren up-to-date houdt en bezoekers informatie op maat presenteert. Bij een vacature heeft een bedrijf de verantwoordelijkheid om iemand te enthousiasmeren voor een bepaalde functie en zichzelf te neer te zetten als aantrekkelijke werkgever. De aantrekkelijkheid van de omgeving is echter ook een factor. Hier is niet het bedrijf aan zet, maar ligt er een taak voor de provincie. De provincie kan faciliteren dat informatie over een bepaald gebied of regio gemakkelijk, toegankelijk en centraal kan worden aangeboden. Wanneer iemand bijvoorbeeld wil solliciteren bij Dow Chemical in Terneuzen, gaat zij/hij misschien ook alvast kijken naar partnerbanen, of zeilsportfaciliteiten, of andere aspecten die zij/hij belangrijk vindt op het gebied van leven. Het platform houdt bij welke informatie is bezocht en bouwt een profiel op. Het profiel kan worden verrijkt met contextuele informatie en in het vervolg zo toegespitste informatie bieden; informatie op maat. Het platform maakt ook gebruik van augmented reality.37 Via een app op je smartphone kun je ‘virtueel’ en op een interactieve manier door Zeeland reizen. De provincie heeft samen met VNO-NCW en bedrijven de ‘warme afwijzing’ mogelijk gemaakt.

Als iemand solliciteert bij een bedrijf in Zeeland, maar daar niet wordt aangenomen, kan na afloop van de sollicitatieprocedure gevraagd worden of gegevens van de sollicitant bewaard en beschikbaar gesteld mogen worden voor andere organisaties. Zo bouwt de provincie een kaartenbak op van mogelijke geïnteresseerden om in Zeeland te wonen en te werken. In het centraliseren van de informatie in een platform ziet de provincie diverse voordelen: (1) informatie is op een makkelijke manier ‘uit te lenen’ aan alle datasets, (2) het is gemakkelijker om data te hergebruiken door diverse partijen, of partijen data te laten valideren, (3) je kunt voordelen creëren omdat je de investeringen in de technologie maar één keer hoeft te doen. Door middelen en knowhow te centraliseren kun je kosten besparen en expertise inzetten voor een hoger doel. De complexiteit van web-ontwikkelingen De ontwikkeling van het platform was niet eenvoudig en van de ontstaansgeschiedenis van het Zeeuwse project valt veel te leren. In eerste instantie legden

37 https://www.zeelandlandinzee.nl/zeeland-arx

Data doorzien

56

Gedeputeerde Staten de vraag neer of er een app kon worden ontwikkeld om mensen aan te trekken die in Zeeland willen komen wonen en werken. Provincie Zeeland had al verschillende losse websites in de lucht. De websites waren niet onderling verbonden en ook niet datagedreven. Met een app werd geprobeerd de websites te verbinden en meer datagedreven te werken. Dat bleek ingewikkeld, vanwege diverse belangen en risico’s die partijen zagen. Tom de Waard: ‘ICT werd niet als sturingsmiddel voor nieuwe vragen ingezet. Wanneer je dit wel probeert te doen, dan wordt de “simpele opdracht” om een app te bouwen opeens een zeer complexe aangelegenheid. Er spelen diverse belangen, er zijn bezwaren om data te delen, er zijn zorgen over veiligheid, en de ervaring of expertise om aanbestedingen en R&D te organiseren is niet voorhanden.’ Met vallen en opstaan probeerde de provincie Zeeland een oplossing te creëren. In plaats van een app als kloppend hart, werd het een platform waar alle informatie werd verzameld. Dit platform kan continue worden doorontwikkeld. Het is mogelijk om steeds nieuwe componenten toe te voegen, afhankelijk van (beleids)vragen. Het platform biedt content op maat, via het opbouwen van profielen, het meten van gedrag van bezoekers, en wanneer zij websites weer verlaten.

Er wordt ook voortdurend geëxperimenteerd met welke combinaties van tekst, beeld of geluid wel/niet werken. Tom de Waard: ‘Web-ontwikkelingen zijn formeel genomen vaak projecten, met een begindatum en einddatum, en een gespecificeerd aantal uren waarvoor je betaalt. Wat je wil is juist “iteratief ontwikkelen”: als er veranderingen zijn, wil je het platform beter laten aansluiten en sterker maken. Een platform moet je daarom niet als een project zien.’ Ontwikkeling en beheer Om een robuust platform te ontwikkelen, speelt de discussie over open en closed source een belangrijke rol. De provincie Zeeland heeft ervoor gekozen om wel een open platform te bouwen, waarop diverse applicaties van diverse aanbieders mogelijk zijn, maar centraal beheer wel mogelijk is. Dit is vergelijkbaar met het ontwikkelingssysteem van bijvoorbeeld de Appstore. Iedereen mag apps bouwen, maar er zijn wel richtlijnen en Apple heeft de controle over de kerndata en de software. Bij open source is deze centrale controle ingewikkelder. Tom de Waard: ‘Als je doorontwikkelt, ga je steeds verder afwijken van de kern en wordt het applicatielandschap vatbaar voor storingen. Het risico is dan dat je na een paar maanden alweer opnieuw moet beginnen. Het voordeel van centraal beheer is de robuuste, gecontroleerde opbouw. Voor een dergelijke gecontroleerde code base

Data doorzien

57

is een faciliterende entiteit nodig die zich ontfermt over de technologie en de ontwikkeling.’ De provincie Zeeland heeft een aanjagende rol gehad bij de opzet van het platform. Maar nu ligt de vraag op tafel welke rol van de provincie bij het verdere beheer en uitvoering nodig is, en welke andere partijen hierbij nodig zijn. De provincie kan een rol spelen bij het organiseren van publiek-private samenwerking waar verschillende functies toegewezen kunnen worden, zoals zorgdragen voor robuuste softwareontwikkeling en het voldoen aan juridische voorwaarden rondom privacy en beveiliging van gegevens. Raquel Jimenez: ‘Het doel is om het werkende platform zo snel mogelijk weer ‘uit het provinciehuis’ te laten verdwijnen en mee te geven – als een soort bruidsschat – aan een organisatie die het beheer en toezicht organiseert.’

8.2

Maatschappelijke, ethische en politieke kwesties

Privacy De benodigde samenwerking voor het platform kwam niet vanzelf tot stand. De provincie Zeeland startte met de vraag of digitale samenwerking mogelijk was, maar dat stuitte op weerstand. Bij bedrijven leefden zorgden over bedrijfsgevoelige informatie en privacy van sollicitanten. Toen de provincie partijen ging benaderen vanuit het overkoepelende doel van personeelswerving werd er meer mogelijk. Raquel Jimenez: ‘Al doende hebben we geleerd dat puur digitale samenwerking een brug te ver was. Nu hebben we partijen geconcentreerd rondom een gemeenschappelijk belang: personeelswerving. Zo wordt het veel concreter en wordt helder dat je eigen data ook achter een slotje kunt zetten.’ Governance van dataplatform Het toenemende gebruik van data en het beheren van een platform, vraagt om een andere manier van werken; van de provincie, maar ook van andere betrokken partijen. De provincie Zeeland ziet dat drie blokken van ‘governance’ van een platform van belang zijn. Tom de Waard: ‘Er moet een uitvoeringsinstantie (of meerdere) komen die vraag en aanbod van diverse partijen bundelt (zoals de VVV doet voor toerisme), een toezichthouder die toeziet op data, datastromen, verslaglegging en omgang met protocollen. Dit zou een onafhankelijke instelling moeten zijn, met juristen en privacydeskundigen. Er moet ook een

Data doorzien

58

faciliterende entiteit zijn, gericht op de technologie-ontwikkeling en de robuustheid van het platform. Het platform is nooit af en vraagt om een constante revisie- en R&D-cyclus.’

8.3

Conclusie

Dit hoofdstuk laat zien dat achter een ogenschijnlijk eenvoudig verzoek ‘bouw een app’ een wereld van complexiteit zit. Welke data zijn precies nodig? Van welke partijen? Zijn die partijen bereid om die data te delen, en op welke manier dan? De ervaring leert dat er vaak veel enthousiasme is om te experimenteren en nieuwe projecten en pilots te starten. De stap naar opschaling en doorontwikkeling blijkt lastiger. Succesvolle inzet van data en technologie vraagt niet om enkel technologische inspanningen. Er zijn ook organisatorische en juridische veranderingen en investeringen nodig om te zorgen dat een pilot, ook na beëindiging van bijvoorbeeld een subsidieprogramma van de provincie, overeind blijft en kan worden opgeschaald. Dit kwam ook naar voren in het voorbeeld over maximumsnelheden in hoofdstuk 4 over Mobiliteit. De platformconstructie die de provincie Zeeland heeft ontwikkeld, heeft geholpen om te zoeken naar de rol van de provincie in digitale innovatietrajecten. Het blijkt waardevol om als provincie explicieter een regierol op te pakken. Daarnaast is het van belang om tijdig te verkennen wat de provincie zelf kan doen en wil blijven doen, en waar op een gegeven moment een andere partij verantwoordelijkheden over kan nemen.

Wie ziet toe op het gebruik van data, en op de technische ontwikkeling? Hoe blijft het platform ‘in de lucht’ als het platform het Provinciehuis uit is? Het laten slagen van een experiment vraagt dus om het vroegtijdig meenemen van technologische, organisatorisch en juridische aspecten.

Data doorzien

9

Conclusie

9.1

Inleiding

59

In dit essay verkenden we wat digitale technologie kan betekenen voor de kernopgaven van de provincie Noord-Holland en wat voor ethische, maatschappelijke en politieke vragen daarbij naar voren komen. We deden dit via interviews met zes verschillende deskundigen, over de zes kernopgaven voor de leefomgeving waar met de inzet van data en digitale technologie wordt geëxperimenteerd. In dit hoofdstuk gaan we in op de conclusies uit deze verkenning. We leveren aanknopingspunten voor hoe de provincie in de toekomst op maatschappelijk verantwoorde wijze vorm kan geven aan de digitale transitie. Dit essay is in die zin niet het sluitstuk van onze verkenning, maar vormt het startpunt voor de provincie om samen met andere partijen richting te geven aan de digitale transitie.

9.2

Veranderende beleidspraktijken

We beschreven de diverse mogelijkheden om via data en digitale technologie datagedreven te werken en dat te gebruiken voor beleid. Data verkregen via digitale technologie kunnen nieuwe inzichten bieden, bijvoorbeeld over de stand van de natuur of de voortgang van de energietransitie. Met die inzichten kunnen beleidskeuzes beter worden onderbouwd, en zijn gerichtere beleidsinterventies mogelijk: waar is het bijvoorbeeld zinvol om te over te gaan naar warmtenetten, of waar kan preventief onderhoud worden gepleegd aan bruggen of wegen? Het zijn deze directe en zichtbare opbrengsten van data en digitale technologie (niveau I, zie hoofdstuk twee), die vaak de drijfveer vormen voor de provincie om experimenten met data te starten, samen met het gevoel niet achter te kunnen blijven bij mondiale trends, voortkomend uit het Internet of Things, kunstmatige intelligentie of big data (niveau III). Tegelijkertijd maakt deze verkenning duidelijk dat de inzet van data en digitale technologie de bestaande beleidspraktijk verandert (niveau II). De directe ‘opbrengsten’ blijken daardoor in de praktijk vaak anders te uit te pakken. Dit niveau is voor de provincie minder zichtbaar en grijpbaar. Er ontstaat een ‘datalawine’ aan gegevens en nieuwe, ondoorzichtige analysetechnieken zijn nodig om de data te analyseren. Via innovatieve platforms ontstaan er nieuwe manieren om data te

Data doorzien

60

ontsluiten, waarmee andere verdienmodellen, actoren en toepassingen ontstaan. Er rijzen vragen over de kwaliteit en het beheer van de gegevens, en over het kunnen waarborgen van de veiligheid of privacy. Aan de hand van de datawaardeketen lieten we bij iedere kernopgave zien dat zowel op het gebied van dataverzameling, data-analyse en toepassing, maatschappelijke, ethische en politieke vragen ontstaan (zie tabel 2). Tabel 3 Maatschappelijke, ethische en politieke kwesties, overzicht per kernopgave

Kernopgave

Kwesties

Biodiversiteit

- toegang tot data - menselijke waardigheid (automatiseren van werk) - transparantie en uitlegbaarheid van algoritmen - veiligheid en privacy van dieren

Mobiliteit

- privacy - autonomie - veiligheid en aansprakelijkheid

Economische transitie

- standaardisatie - veiligheid - markt of overheid

Lucht, water en bodemkwaliteit

- transparantie meetmethoden en algoritmen - burgerparticipatie

Energietransitie

- betrouwbaarheid en veiligheid - privacy en autonomie - toegang en rechtvaardigheid - transparantie en inzicht in algoritmen en systemen

Wonen en werken

- privacy - governance van dataplatform

De geïnterviewden zien de mogelijkheden van data en technologieën, en zijn zich bewust van maatschappelijke, ethische en politieke kwesties. Tegelijkertijd geven ze aan dat er binnen de provincie als geheel, nog onvoldoende helderheid en overzicht is met betrekking tot deze kwesties. Het tijdig doorzien en doordenken van de veranderingen in de datawaardeketen, en de daarmee samenhangende kwesties, zijn echter cruciaal om hierop te kunnen anticiperen. De urgentie over deze vraagstukken mag gevoeld worden door de provincie: waar moet de provincie nu over nadenken, om in de toekomst haar grip op de beschikbaarheid en kwaliteit

Data doorzien

61

van data te blijven behouden? Welke rol wil de provincie spelen bij het waarborgen van publieke waarden als privacy, veiligheid, transparantie en een open, eerlijke data-economie? Maatschappelijk verantwoord innoveren vraagt van de provincie om het tijdig verkennen en aankaarten van, en anticiperen op maatschappelijke en ethische kwesties. De kansen van digitalisering zijn alleen te realiseren als de provincie goed omgaat met de risico’s. Tegelijkertijd is er geen pasklare oplossing voor hoe de provincie dat kan doen, en is ze daarbij soms afhankelijk van anderen. Toch mag van de provincie verwacht worden dat ze, vanuit haar publieke taak, een voortrekkersrol speelt bij het tijdig verkennen, aankaarten van en anticiperen op deze kwesties. Daar is zelfbewustzijn, reflectie, en durven nemen van verantwoordelijkheid voor nodig. In de volgende paragrafen bieden we hiervoor diverse handvatten.

9.3

Verbreding van rol van de provincie

De hamvraag is wat de veranderingen, en de daaruit voortkomende maatschappelijke, ethische en politieke kwesties, betekenen voor de provincie. Te vaak wordt digitalisering door provincies nog gezien als iets voor de IT-afdeling, of afgedaan als iets waar de provincie niet over gaat. Deze verkenning heeft echter laten zien dat de fysieke leefomgeving – van natuurbeleid, mobiliteit en energie – met de inzet van data en digitale technologie een digitale component krijgt. In het natuurbeleid spelen digitale sensoren en digitale analyse een steeds belangrijkere rol voor het nemen van beleidsmaatregelen. Bij de infrastructuur (mobiliteit en wegbeheer) wordt de fysieke omgeving (mede) afhankelijk van digitale componenten, zoals sensoren en zenders. Wat betekent de onderlinge communicatie tussen auto’s, bussen en wegen voor het kunnen waarborgen van verkeersveiligheid? En voor het realiseren van een circulaire economie is de beschikbaarheid van gestandaardiseerde digitale informatie over de herkomst en waarde van grondstoffen cruciaal. Er is dus niet zozeer sprake van een nieuwe rol van de provincie, maar eerder van een verbreding van bestaande rollen en taken. Het doordenken en overzien wat dit betekent voor de provincie moet nog op gang te komen. Het denken over digitalisering in termen van verbreding, geeft de provincie hierbij houvast.

Data en digitale technologie vormen een integraal onderdeel van de kernopgaven van de provincie, en raken zodoende aan het takenpakket van de provincie. De zes rollen van de provincie (verbinden, investeren, handhaven, opdrachtgeven, toezichthouden en beheren) bieden aanknopingspunten voor sturing op beleidsambities in het digitale domein alsmede in het fysieke domein.

Data doorzien

62

De verbreding slaat ook op het innovatieproces zelf. De besproken innovatietrajecten lijken (in eerste instantie) vooral gericht op het technisch functionerend krijgen van de beoogde innovatie, en minder op het verkennen en anticiperen op maatschappelijke en ethische kwesties. Een innovatie is pas geslaagd als het niet alleen technisch werkt, maar ook commercieel (is er een duurzaam verdienmodel?). Past het binnen juridische en institutionele kaders (is het toelaatbaar volgens wet- en regelgeving) en is het maatschappelijk geaccepteerd (door gebruikers of door hen die de gevolgen van de innovatie ondervinden)? Dat vraagt om een verbreding van de huidige innovatietrajecten, zowel qua inhoud, actoren en het proces (Sikma et al., 2019; Van den Broek et al., 2019). Dit gaat zowel om de innovaties die de provincie in eigen ‘huis’ opzet, als daar waar de provincie samenwerkt met anderen.

9.4

Tot slot: data doorzien

De provincie heeft als bestuursorgaan een belangrijke taak bij maatschappelijk verantwoord innoveren. De kansen van digitalisering zijn alleen te realiseren als de provincie, in samenwerking met anderen, ook zorgdraagt voor de maatschappelijke en ethische kwesties die de innovaties oproepen. Het kunnen vervullen van deze publieke verantwoordelijkheid vraagt om het tijdig doorzien en doordenken van de veranderende beleidspraktijken door data en digitale technologie, en de daarmee samenhangende kwesties. Dat vereist zelfbewustzijn, reflectie en het durven nemen van verantwoordelijkheid. Daarmee kan de provincie als verbinder en regisseur een leidende rol spelen bij het verkennen en aankaarten van deze kwesties. Hier ligt een mooie opgave, waarbij een belangrijke rol voor de provincie is weggelegd.

Data doorzien

63

Literatuur Aazami, A. & J. Post (2017) Digitalisering in het energielandschap: Data, the world’s most valuable resource. Den Haag: Topsector Energie. https://www.topsectorenergie.nl/sites/default/files/uploads/Algemeen/Rappo rt%20%20Digitalisering%20in%20het%20energielandschap%20webversie_ 0.pdf Allenby, B.R. & D. Sarewitz (2011). The Techno-Human Condition. Boston: The MIT Press. Castells, M. (1996) The Rise of the Network Society. The Information Age: Economy, society and culture 1. Cambridge, MA: Blackwell Publishing Ltd. Deuten, J. en L. van Drooge (2018). Kennis voor beleid in beeld – Een methode voor het analyseren van knelpunten en issues en het opstellen van handelingsopties. Den Haag: Rathenau Instituut Eurocities (2019). Principles on citizen data. http://www.eurocities.eu/eurocities/home Gemeente Amsterdam en Eindhoven (2017) Spelregels voor de digitale stad. https://vng.nl/files/vng/20171204-brief-digitale-stad-wethouders-ollongrendepla.pdf Goodall, N. J. (2014). Machine ethics and automated vehicles. In Road vehicle automation (pp. 93-102). Springer, Cham. IPO (2014) Kompas 2020: Samen werken aan een sterke regio. Den Haag: IPO. Kool, L. J. Timmer, L. Royakkers en R. van Est (2017) Opwaarderen. Borgen van publieke waarden in de digitale samenleving. Den Haag: Rathenau Instituut Kool, L., E. Dujso, en R. van Est (2018).

Doelgericht digitaliseren – Hoe Nederland werkt aan een digitale transitie waarin mensen en waarden centraal staan. Den Haag: Rathenau Instituut.

Data doorzien

64

Korthagen, I. & I. van Keulen (2017) Online meebeslissen. Lessen uit onderzoek naar digitale burgerparticipatie voor het Europees Parlement. Den Haag: Rathenau Instituut. Marvin, S., & Luque‐Ayala, A. (2017). Urban operating systems: Diagramming the city. International Journal of Urban and Regional Research, 41(1), 84-103. Ministerie van Economische Zaken (2013) Natuurpact, https://www.rijksoverheid.nl/documenten/brieven/2013/09/18/natuurpactontwikkeling-en-beheer-van-natuur-in-nederland Ministerie van Economische Zaken en Klimaatverandering (2016) Energieagenda: naar een CO2 -arme energievoorziening. Ministerie van Economische Zaken, Den Haag. Misa, T.J., P. Brey & A. Feenberg (eds.) (2003). Modernity and Technology. Cambridge, MA: The MIT Press. Negroponte, N. (1995) Being Digital. New York: Alfred A. Knopf. Nemitz, P. (2018). Constitutional democracy and technology in the age of artificial intelligence. Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences, 376(2133), 20180089. Onderzoeksraad voor de Veiligheid (2016). Ongeval Uylbrug, Zaandam: Meer dan de som der delen. Planbureau voor de Leefomgeving (2016), Balans van de Leefomgeving 2016. Richting geven – Ruimte maken, Den Haag: PBL. Planbureau voor de Leefomgeving (2017). Mobiliteit en elektriciteit in het digitale tijdperk. Publieke waarden onder spanning. Den Haag: PBL.

Prins, C., A. Vedder & F. van der Zee (red.) (2012). Jaarboek ICT en samenleving 2012. De transformerende kracht van ICT. Gorredijk: Media Update Vakpublicaties.

Data doorzien

65

Provinciale Rekenkamers (2018) Energie in transitie. Een vergelijkend onderzoek naar de inzet van de provincies in de energietransitie. https://www.randstedelijkerekenkamer.nl/onderzoek/energietransitie/?provincie=noord-holland Provincie Noord-Holland (2018a) Omgevingsvisie 2050 Provincie Noord-Holland (2018b) Datastrategie. Provincie Zuid-Holland (2019). Visie op digitale transformatie. Brief aan Provinciale Staten. Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (2018). Stroomvoorziening onder digitale spanning. Den Haag: Rli Radinger, Elli. H. (2018). De Wijsheid van Wolven (Vierde druk, augustus 2018, ed.). (Davida van Dijke, Vert.) Amsterdam: A.W. Bruna Uitgevers B.V. Rijksoverheid (2016) Nederland circulair in 2050. https://www.circulaireeconomienederland.nl/rijksbreed+programma+circulai re+economie/default.aspx Roosendaal, A.P.C., T.A. van den Broek & A.F.E van Veenstra (2014). ‘Vertrouwen in big datatoepassingen: accountability en eigenaarschap als waarborgen voor privacy’. In: Privacy en Informatie 93: ISSN 1388-0241. Royakkers, L., & Van Est, R. (2015). Just ordinary robots: automation from love to war. CRC Press. Sikma, T., P. Verhoef en J. Deuten (2019). Voorbereid op de praktijk – Anticiperen op de maatschappelijke inbedding van innovatie bij onderzoeks- & ontwikkelprogramma's. Den Haag: Rathenau Instituut Slob, M., & Staman, J. (2012). Beleid en het bewijsbeest.

Een verkenning van verwachtingen en praktijken rond evidence based policy. Den Haag: Rathenau Instituut. Strijp, P. (2018). Provinciaal bestuur bij technologische innovatie: Gezaghebbend vertragen bij het zoeken van een verschuivend midden. NSOB essay.

Data doorzien

66

Teisman, G. (2016) https://ipo.nl/publicaties/een-tussenbestuur-dat-de-overheidhelpt-te-helen Teisman, G., M. van der Steen, A. Frankowski, B. van Vulpen (2018). Effectief sturen met multi-level governance. Snel en slim schakelen tussen schalen. Den Haag: NSOB Timmer, J., Pel, B., Kool, L., van Est, R., & Brom, F. W. A. (2014). Tem de robotauto: de zelfsturende auto voor publieke doelen. Van de Poel, I. & L. Royakkers (2011) Ethics, technology and engineering. An introduction. Chicester: Wiley-Blackwell. Van den Broek, J., I. Van Elzakker, T. Maas en J. Deuten (2019, in voorbereiding) Van lokaal experiment naar grootschalige impact: maatschappelijke inbedding van living labs. Den Haag: Rathenau Instituut Van Est, R., E. de Bakker, J. van den Broek, J. Deuten, P. Diederen, I. van Keulen, I. Korthagen & H. Voncken (2018). Waardevol digitaliseren – Hoe lokale bestuurders vanuit publiek perspectief mee kunnen doen aan het ‘technologiespel’. Den Haag: Rathenau Instituut. World Economic Forum (2016) The future of jobs: Employment, skills and workforce strategy for the fourth industrial revolution. In Global Challenge Insight Report, World Economic Forum, Geneva. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2000). Het borgen van publiek belang. Sdu Uitgevers, Den Haag.

Data doorzien

67

Bijlage 1 Overzicht geïnterviewden

Naam

Organisatie en functie

Nico Jonker

Medewerker natuur, provincie Noord-Holland

Chris de Veer

Strategisch adviseur Smart Mobility, provincie Noord-Holland

Peter Korbee

Sinds januari 2019 beleidsmedewerker energietrantisitie, Provincie Noord-Holland. Daarvoor als senior technisch adviseur betrokken bij duurzaamheid en circulair bouwen

Paul Jansen

Adviseur civiele techniek, innovatie en duurzaamheid, provincie Noord-Holland

Kasper de Rooy

Kwartiermaker Datalab, provincie Noord-Holland

Grisjo Koers

Strategisch adviseur data en technologie, provincie Zuid-Holland

Raquel Jimenez

Opgavemanager Zichtbaar Zeeland, provincie Zeeland

Tom de Waard

Digitaal architect, provincie Zeeland

Data doorzien

68

© Rathenau Instituut 2019 Verveelvoudigen en/of openbaarmaking van (delen van) dit werk voor creatieve, persoonlijke of educatieve doeleinden is toegestaan, mits kopieën niet gemaakt of gebruikt worden voor commerciële doeleinden en onder voorwaarde dat de kopieën de volledige bovenstaande referentie bevatten. In alle andere gevallen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming. Open Access Het Rathenau Instituut heeft een Open Access beleid. Rapporten, achtergrondstudies, wetenschappelijke artikelen, software worden vrij beschikbaar gepubliceerd. Onderzoeksgegevens komen beschikbaar met inachtneming van wettelijke bepalingen en ethische normen voor onderzoek over rechten van derden, privacy, en auteursrecht. Contactgegevens Anna van Saksenlaan 51 Postbus 95366 2509 CJ Den Haag 070-342 15 42 info@rathenau.nl www.rathenau.nl

Bestuur van het Rathenau Instituut Mw. G. A. Verbeet Prof. dr. Noelle Aarts Prof. mr. dr. Madeleine de Cock Buning Prof. dr. Roshan Cools Dr. Hans Dröge Dhr. Edwin van Huis Prof. mr. dr. Erwin Muller Prof. dr. ir. Peter-Paul Verbeek Prof. dr. Marijk van der Wende Dr. ir. Melanie Peters - secretaris

Het Rathenau Instituut stimuleert de publieke en politieke meningsvorming over de maatschappelijke aspecten van wetenschap en technologie. We doen onderzoek en organiseren het debat over wetenschap, innovatie en nieuwe technologieën.