Bijlage 5 Ontwerp Uitvoeringsplan duurzame warmte Heechterp

Ontwerp Uitvoeringsplan

Duurzame Warmte Heechterp

Voorwoord “De komende tientallen jaren willen we ons energieverbruik fors terugbrengen. En de energie die we nog wel gebruiken, willen we duurzaam opwekken. Alleen op die manier blijft de energievoorziening voor toekomstige generaties betaalbaar en vol te houden voor mens en planeet.

| UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP

Het duurzaam verwarmen kan op meerdere manieren plaatsvinden. Per wijk of buurt brengen we de beste opties in kaart. We hebben steeds meer te maken met netcongestie. Daarom is collectieve warmte in veel gevallen ook een goede en betaalbare oplossing. Bij het vaststellen van de Warmtevisie ‘Stap voor stap naar aardgasvrij’ in 2021 kwam Heechterp als kansrijke buurt uit de bus. Vanuit het project Heechterp Vernieuwt worden de komende jaren veel huurwoningen vernieuwd en gaat een groot deel van de buurt op de schop; een uitgelezen kans om de hele buurt aan te sluiten op duurzame warmte. Heechterp is één van de eerste buurten in de gemeente Leeuwarden die overstapt op zo’n collectieve duurzame warmtevoorziening.

2

Bij het vernieuwen van een wijk en een duurzame energievoorziening komen veel verschillende aspecten kijken. We willen deze stappen samen zetten. Met de inwoners, bedrijven in de buurt, Elkien en Bouwgroep Dijkstra Draisma. Er komen technische vraagstukken op ons af, maar ook hele praktische. Wat worden de tarieven? Wanneer kan ik aansluiten op het warmtenet? Wat verandert er in mijn huis? Hoe kan ik de benodigde aanpassingen betalen en welke subsidies zijn er? Het is belangrijk dat de overgang naar duurzame energie betaalbaar is voor iedereen en dat iedereen kan meedoen. Zo zorgen we er gezamenlijk voor dat iedereen een duurzaam en comfortabel (t)huis krijgt in Heechterp.”

Evert Stellingwerf Wethouder Duurzaamheid

Inhoud Voorwoord...............................................................................................................................................................2 Samenvatting..........................................................................................................................................................4 1. Inleiding .............................................................................................................................................................7 1.1 Wat beschrijft dit uitvoeringsplan? .................................................................................................................................................................... 7 1.2 Context........................................................................................................................................................................................................................ 7 1.3 Betrokken partners. ................................................................................................................................................................................................

8 1.4 Participatie...............................................................................................................................................................................................................10 1.5 Besluitvorming........................................................................................................................................................................................................11

2. Plangebied ...................................................................................................................................................... 12 2.1 Afbakening van het plangebied. .......................................................................................................................................................................12 2.2 Heechterp woonprogramma. ............................................................................................................................................................................12 2.3 Sociale kenmerken van de buurt. ....................................................................................................................................................................16 2.4 Het energieverbruik in de buurt. ......................................................................................................................................................................16

3. Warmteoplossingen in Heechterp. .............................................................................................................17 3.1 Afweging warmte-oplossingen Heechterp. ...................................................................................................................................................17 3.2 Een collectief midden-temperatuur warmtenet. .........................................................................................................................................17 3.3 Een individuele warmteoplossing ...................................................................................................................................................................19

4.1 Eindgebruikerskosten ..........................................................................................................................................................................................23 4.2 Kosten isolatie. .......................................................................................................................................................................................................23 4.3 Kosten MT-warmtenet en lucht-waterwarmtepomp..................................................................................................................................24

5. Plan van aanpak: Heechterp stap voor stap aardgasvrij. .................................................................... 27 5.1 Heechterp Vernieuwt .........................................................................................................................................................................................27 5.2 Oprichting van warmtebedrijf Heechterp en gefaseerde aanleg van het warmtenet......................................................................27 5.3 Begeleiding voor gebouweigenaren en huurders (niet woningcorporatie). ......................................................................................28 5.4 Overstappen op een andere warmteoplossing . .........................................................................................................................................30 5.5 Samenwerkingsvorm en rolverdeling..............................................................................................................................................................31 5.6 Risico’s en mitigatie..............................................................................................................................................................................................32

6. Monitoring en evaluatie............................................................................................................................... 33 6.1 Monitoring. ..............................................................................................................................................................................................................33 6.2 Evaluatie en herijking ..........................................................................................................................................................................................33

7. Begrippen......................................................................................................................................................... 34

UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP |

4. Financieel perspectief. ................................................................................................................................. 23

3

Samenvatting Wat is er aan de hand? Als we aardgas blijven gebruiken, verandert het klimaat. We winnen in Nederland steeds minder aardgas vanwege de aardbevingen in Groningen. Bovendien zijn de gasprijzen grillig; de prijzen stijgen regelmatig door gascrises en hogere kosten. Veel huishoudens hebben vervolgens moeite om de energierekening te betalen. Daarom is het belangrijk om over te stappen op energie een betrouwbare warmtevoorziening met stabiele betaalbare tarieven.

Heechterp aardgasvrij Dit uitvoeringsplan gaat over Heechterp. De woonbuurt wordt vernieuwd. 24 portiek-etageflats van Elkien waren lange tijd goede woningen voor veel inwoners. Maar de woningen zijn technisch op en opknappen is niet langer zinvol. Daarom komt er nieuwbouw die wordt aangesloten op een duurzame warmtevoorziening. Vanuit het Volkshuisvestingsfonds zijn middelen beschikbaar om particuliere woningen in Leeuwarden-Oost grondig te verduurzamen. Dit is dan ook een kans om zowel de nieuwbouw als de bestaande woningen in Heechterp op een duurzame manier te gaan verwarmen. Zo maken we Heechterp stap voor stap aardgasvrij. Het doel is om in de periode van sloop- en nieuwbouwproject van Elkien ook de woningen die in de wijk blijven staan aardgasvrij te maken.

| UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP

Over Heechterp

4

Heechterp is aangewezen als één van de kansrijke wijken en buurten in de Warmtevisie ‘Stap voor stap naar aardgasvrij’ uit 2021 van de gemeente Leeuwarden. De buurt kan daardoor als één van de eerste wijken en buurten van het gas af.

Wat gaan we doen? We gaan aan de slag om Heechterp aardgasvrij te maken. De gemeente richt samen met Bouwgroep Dijkstra Draisma een warmtebedrijf op, met Elkien als ‘launching customer’. Een zogenaamde eerste klant. Bij het aardgasvrij maken van de buurt worden inwoners, netbeheerder Liander en huurdersplatform Nieuw Elan nauw betrokken. Dit warmtebedrijf ontwikkeld een collectieve warmtevoorziening voor de nieuwbouwwoningen: een warmtenet. De bestaande woningvoorraad in de buurt kan ook hierop worden aangesloten. Het warmtenet van Heechterp levert warm water om flats, woningen en andere gebouwen te verwarmen en van warm tapwater te voorzien. Daarvoor is een warmtebedrijf nodig. Eind 2034 loopt het warmtenet door de hele buurt. Woningeigenaren kunnen ook kiezen voor een andere duurzame warmtevoorziening. Het doel is om vanaf 2035 Heechterp duurzaam te verwarmen.

Inhoud van dit uitvoeringsplan In dit uitvoeringsplan staat hoe we de overstap op duurzame warmte in de buurt willen maken. Voor een volledig aardgasvrij Heechterp moet de buurt worden voorbereid. Daar hoort isolatie van de bestaande woningen en ondersteuning vanuit de gemeente bij.

Samenvattend is dit het plan: • We realiseren een collectieve warmtevoorziening: een midden-temperatuur warmtenet. Een collectief systeem is de meest logische warmteoplossing voor de meeste woningen in Heechterp. Gasfornuizen worden vervangen door elektrische kookplaten. Een afleverset komt in de plaats van de cv-ketel. • Bewoners met een eigen koopwoning kunnen ook een andere duurzame warmteoplossing kiezen. Op sommige plekken is een geheel elektrisch warmtesysteem mogelijk. Ook in dit geval worden gasfornuizen vervangen door elektrische kookplaten. Een warmtepomp en boilervat komt in de plaats van de cv-ketel. • Inwoners kunnen besparen op hun energierekening. In een aantal grondgebonden woningen kunnen inwoners nog veel energiekosten besparen door (extra) te isoleren. Daarmee brengen we de vraag naar warmte omlaag. Ook kunnen we het elektriciteitsverbruik verlagen door het gebruik van elektrische apparatuur en door oude, onzuinige apparaten te vervangen.

4. Aanleg warmtenet Het warmtenet wordt in fases door Heechterp aangelegd van Zuid naar Noord. Alle geplande nieuwbouw en bestaande woningen van Elkien en particulieren aansluiten op het warmtenet duurt ongeveer negen jaar. De Wilgenstraat wordt als eerste aangesloten in 2028. De Eikenflats worden als laatst aangesloten in 2034. 5. Aanbod en aansluiting warmtenet Particuliere woningeigenaren krijgen van het warmtebedrijf een aanbod voor een aansluiting. De aansluitkosten en de toekomstige energiekosten houden we zo laag mogelijk. 6. Ondersteuning achterblijvers en opt-out Woningeigenaren zijn niet verplicht om hun woning aan te laten sluiten op het warmtenet. We begeleiden woningeigenaren die kiezen voor een opt-out; een andere duurzame warmteoplossing, zoals een warmtepomp. Bij huurwoningen beslist de verhuurder met welke warmtevoorziening het gebouw wordt verwarmd.

Wat betekent dit voor de inwoners?

1. Bewoners ontzorgen: het loket in de buurt Veel bewoners in Heechterp hebben vragen, zowel huurders van Elkien als woningeigenaren. Heechterp Vernieuwt organiseert al inloopspreekuren in de roze keet. We gaan dit uitbreiden met bijeenkomsten en inloopmomenten in het wijkcentrum. Op deze momenten bespreken we de stappen die we zetten richting een aansluiting op het warmtenet. 2. Woningopname We gaan in woningen onderzoeken wat nodig is voor een aansluiting op het warmtenet. 3. Isolatie-/verduurzamingscampagne particuliere woningen Heechterp Een aantal woningen in Heechterp moet eerst nog extra geïsoleerd worden, voordat deze van het gas af kunnen.

UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP |

Iedereen moet de kans krijgen op een betaalbare en duurzame warmtevoorziening. Dit is een flinke klus, maar de planning voor de realisatie van het warmtenet is bekend. En contact is al gelegd met de buurt is al gelegd. Een aantal zaken weten we nog niet. Of een woning voldoende geïsoleerd is om van het gas af te gaan, blijft maatwerk. Ook weten we nog niet welke particuliere woningeigenaren besluiten om deel te nemen aan het warmtenet. Met een team van specialisten helpen we de komende jaren inwoners met de nodige aanpassingen in huis, zoals isoleren. We informeren woning- en gebouweigenaren zodat zij de juiste keuze kunnen maken voor het verwarmen van hun woning. Belangrijke stappen om te nemen zijn:

5

6

| UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP

1. Inleiding 1.1 Wat beschrijft dit uitvoeringsplan? In dit uitvoeringsplan staat beschreven op welke manier de wijk Heechterp stapsgewijs kan overstappen op een duurzame warmtevoorziening. De realisatie van een collectieve warmtevoorziening voor de nieuwbouwflats biedt daarbij kansen om ook de andere woningen en gebouwen in Heechterp (stapsgewijs) van het aardgas te halen.

Leeuwarden

Hijum

Kansrijke buurten voor 2030

Legenda Individueel: Geheel elektrisch

Stiens

Dit uitvoeringsplan beschrijft hoe woningeigenaren tijdens de wijkvernieuwing over kunnen stappen op duurzame warmte. We leggen uit welke warmteoplossingen mogelijk zijn. We beschrijven hoe deze groep bewoners kan meedoen en meedenken. En hoe de financiering geregeld kan worden. Ook beschrijven we wat de rol is van de gemeente en wat bewoners en andere partijen van ons mogen verwachten.

Individueel: (hybride) warmtepomp samen met duurzaam gas Koarnjum Collectief: Warmtenet Collectief warmtenet en individuele oplossingen zijn beide in beeld Vrijheidswijk-West Camminghaburen Noord Bilgaard Heechterp Valeriuskwartier Helicon De Zwette IV Businesspark Harlingervaart Noord

Het is belangrijk dat iedereen kan meedoen. Een wijk of buurt kan pas van het aardgas af als ook de laatste inwoner klaar is met het verduurzamen van de woning. Daarom gaan we dit proces samen aan en werken we aan technische oplossingen om het einddoel – een betrouwbare, duurzame en betaalbare warmtevoorziening – te bereiken.

Centrum

De Zwette III Schenkeschans

Oranjewijk

De Zwette II Zwettehaven De Zwette V Newton

Collectief warmtenet en duurzaam gas zijn beide in beeld Alle opties zijn nog in beeld Kansrijke buurt voor 2030

Aldlân West

Nijlân

Rapenburg De Zwette I Harlingervaart

Dit uitvoeringsplan wordt door het college vastgesteld en vormt de onderlegger van een (later) vast te stellen wijziging van het Omgevingsplan (raadsbevoegdheid).

Huns

Figuur 1: Warmteoplossingen in kaart vanuit de Warmtevisie

1.2 Context

Wergea

Leons

Baard Easterlittens

Klimaatakkoord Het Klimaatakkoord van 2019 beschrijft hoe Nederland de uitstoot van broeikasgassen gaat verminderen. Het doel is om in 2050 aardgasvrij te zijn; de warmtetransitie. Dit betekent geen aardgas meer voor verwarming, warm tapwater, koken en productie van elektriciteit. Dit geldt voor landelijk 7 miljoen woningen en 1 miljoen utiliteitsgebouwen. Naast impact op het milieu zijn aardbevingen in Groningen, de aardgasprijzen en toenemende energiearmoede redenen voor deze overstap.

Leeuwarder Energie Agenda (LEA) In 2021 heeft de gemeenteraad de Leeuwarder Energie Agenda (LEA) vastgesteld, gericht op energiebesparing en duurzame opwek van energie. De gemeente wil 49% minder CO2 gebruiken in 2030 en fossielvrij zijn in 2050. Het coalitieakkoord verhoogt deze ambitie naar 60% minder CO2 in 2030. Dit wordt in 2025 verder uitgewerkt in het beleidsprogramma Energie en Warmte.

Warmtevisie

Wytgaard

Ook werd in 2021 de Warmtevisie ‘Stap voor stap naar aardgasvrij’ vastgesteld. Het doel: een aardgasvrije gemeente in 2050. De visie noemt kansrijke wijken en buurten zoals Heechterp, Reduzum waar we willen starten met de overstap op duurzame warmte. Hoe we dit aanpakken, wordt beschreven in uitvoeringsplannen. Heechterp is kansrijk, omdat Elkien veel verouderde flats gaat vervangen door beter geïsoleerde en duurzaam verwarmde woningen. Tijdens de sloopen nieuwbouwperiode willen we de bestaande woningen en bedrijfspanden aardgasvrij Grou maken.

Heechterp Vernieuwt Jirnsum In 2020 begonnen woningcorporatie Elkien en gemeente Leeuwarden samen aan de toekomstvisie voor Heechterp. De 24 portiekflats worden vervangen door betere, duurzame woningen die zijn aangesloten op een collectief warmtesysteem. De woningen zijn vooral voor 1- en 2-persoonshuishoudens. De gemeente richt de buitenruimte opnieuw in, met inbreng van bewoners. Heechterp Vernieuwt is een gezamenlijk project.

UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP |

Dit uitvoeringsplan is geschreven als gevolg van verschillende (beleids)ontwikkelingen.

7

Gestegen gasprijzen Ook belangrijke context is dat de energieprijzen de afgelopen jaren flink zijn gestegen. De verwachting is dat de gasprijs de komende jaren blijft stijgen. Onder andere door het aanbod van goedkoop gas afneemt. Dit maakt dat het ook vanuit de betaalbaarheid van energie wenselijk is om een stap te zetten naar duurzame warmte. We willen immers de inwoners van Heechterp niet afhankelijk maken van duur aardgas en grillige energieprijzen.

In de toekomstvisie van de gemeente Leeuwarden en Elkien staan 4 ambities voor Heechterp. Dat zijn doelen en ideeën voor de toekomst.

Nieuwe wetgeving Tijdens het opstellen van dit uitvoeringsplan is er belangrijke wetgeving tot stand gekomen. In 2024 is de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie door de Tweede- en Eerste Kamer vastgesteld. Deze wet beschrijft de regierol van de gemeenten op het gebied van warmtetransitie en geeft aan welke instrumenten de gemeente kan inzetten om deze regierol waar te maken. In de Wet collectieve warmte wordt beschreven aan welke eisen een warmtebedrijf moet voldoen om in een gebied collectieve warmte te mogen aanbieden. Deze wet moet nog door het parlement worden behandeld. In het juridisch kader worden beide wetten beschreven.

1. Een veerkrachtige buurt, waar mensen elkaar kennen en op elkaar kunnen bouwen.

1.3 Betrokken partners 2. Een ongedeelde buurt voor verschillende typen mensen en een divers woningaanbod. De huidige bewoners kunnen er blijven wonen en de woningen zijn betaalbaar.

| UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP

3. Een duurzame buurt. Ruimte voor voetgangers en fietsers. Veel aandacht voor de natuur en het milieu, voor het klimaat en planten en dieren. En aansluiting op duurzame energie.

8

4. Heechterp is sterk verbonden met Schieringen en andere delen van Leeuwarden. Heechterp als buurt waar mensen elkaar ontmoeten op straat, in de groene hoven of in het wijkcentrum. Programma Leeuwarden Oost Leeuwarden Oost is onderdeel van het landelijk programma Leefbaarheid en Veiligheid. De komende 20 jaar willen we de leefbaarheid verbeteren, zodat iedereen prettig en betaalbaar kan wonen met een goede opleiding, inkomen en gezondheid. Heechterp valt binnen dit gebied. Verduurzaming Leeuwarden Oost (Volkshuisvestingsfonds) Het programma Leeuwarden Oost besteedt aandacht aan het verduurzamen en energiezuinig maken van woningen. Door een combinatie van Rijksmiddelen (Volkshuisvestingsfonds), subsidies en hulp van de gemeente kunnen 1.610 woningen in dit gebied worden geïsoleerd. Per woning is een subsidie van €12.000 mogelijk, aan te vullen met subsidies van Rijk, Provincie en gemeente. Inwoners kunnen vervolgens overstappen op duurzame alternatieven voor aardgas. Particuliere woningeigenaren in Heechterp kunnen hier aanspraak op maken. Het project loopt tot 2031.

Dit uitvoeringsplan is een product van de gemeente Leeuwarden. We werken samen met verschillende organisaties, bewoners en andere gebouweigenaren in het gebied. Van plan tot uitvoering: • Inwoners en particuliere woningeigenaren zijn de belangrijkste partij in het proces naar een aardgasvrije buurt. Ze worden actief betrokken bij het ontwikkelen van aardgasvrije oplossingen en kunnen meedenken over duurzame warmtevoorzieningen, zoals een warmtepomp of warmtenet. In paragraaf 1.4 gaan we in op het participatieproces dat we tot nu toe hebben doorlopen. • Woningcorporatie Elkien maakt plannen voor het vervangen van de woningen. Daarnaast beheert Elkien sociale huurwoningen voor inwoners en communiceert ze regelmatig met de bewoners over de voortgang van het project. Elkien is als ‘launching customer’, een zogenaamde eerste klant, een belangrijke partner in de uitrol van de voorgestelde warmtetechniek. • Bouwgroep Dijkstra Draisma (BGDD) is de aannemer die betrokken is bij een gedeelte van de uitvoering van het sloop-nieuwbouwproject. Daarnaast is BGDD de ontwikkelpartner die na een openbare selectieprocedure is gekozen om samen met de gemeente Leeuwarden en Elkien de nieuwe warmtevoorziening te ontwikkelen. • Warmtebedrijf Heechterp (in oprichting) is een publiek-private samenwerking tussen gemeente Leeuwarden en BGDD. De gemeente Leeuwarden is minimaal 50% aandeelhouder.

Het warmtebedrijf draagt zorg voor de aanleg en het gebruik van het warmtenet. • Netbeheerder Liander is de netbeheerder en is verantwoordelijk voor het waarborgen van leveringszekerheid op het elektriciteitsnetwerk. • Huurdersplatform Nieuw Elan staat voor de belangen van Elkien huurders in de buurt Heechterp.

Juridisch kader Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie Voor het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving is de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) van toepassing. De Wgiw legt een belangrijke regierol voor het aardgasvrij maken van bestaande gebouwen in handen van de gemeenten. Het is aan de gemeente om per dorp, wijk of stadsdeel te bepalen hoe en op welke termijn het gebruik van aardgas voor verwarming wordt afgebouwd. Dit gebeurt stap voor stap, in een zorgvuldig proces met ruimte voor inspraak en participatie. In dat proces wordt ook een alternatieve warmtevoorziening voor het gebied gekozen.

Warmtevisie/ warmteprogramma

In welke wijken wordt de komende tien jaar toegewerkt naar aardgasvrije warmte?

Sluitstuk van het proces in de Wgiw is dat de gemeenteraad een datum kan bepalen waarop de gaslevering in een bepaald gebied wordt stopgezet. Dit gebeurt door de wijziging van het Omgevingsplan. Voor die datum moeten alle gebouweigenaren zijn overgestapt op de alternatieve warmtevoorziening óf op een zelfgekozen gelijkwaardige oplossing.

Wet collectieve warmte Naast de Wgiw wordt ook gewerkt aan de Wet collectieve warmte (Wcw). Deze wet moet de huidige Warmtewet vervangen. In de Wcw is geregeld dat de gemeente een warmtebedrijf de taak kan geven in een bepaald gebied een warmtenet aan te leggen. Ook staan er regels in waaraan warmtebedrijven zich moeten houden. Het gaat dan onder meer om maximale tarieven en leveringszekerheid.

Toegespitst op Heechterp

Wat wordt het alternatief voor aardgas in de wijk en wat is het pad daar naartoe?

Wijziging omgevingsplan

Op welke datum wordt de levering van aardgas in Wijk X beëindigd?

Figuur 2: Gemeentelijke instrumenten warmtetransitie

De globale voornemens neemt de gemeente op in het Warmteprogramma, dat eens per vijf jaar wordt geactualiseerd. Hierin staan de wijken en gebieden waar de gemeente van plan is in de vijf jaren na 2030 te starten met het uitfaseren van aardgas. Het Warmteprogramma vervangt de Warmtevisie. Totdat het eerste Warmteprogramma wordt vastgesteld (beoogd in 2026), geldt de Warmtevisie als richtinggevend kader. Op wijk- of buurtniveau worden de concrete voornemens uitgewerkt in uitvoeringsplannen.

De gemeenteraad kan in het omgevingsplan een datum bepalen waarop de gaslevering in de wijk of buurt stopt. Dit wordt de zogenaamde aanwijsbevoegdheid genoemd. Het in stand houden van een warmtenet voor een klein aantal woningen is kostbaar en inefficiënt. Het ligt daarom in de rede dat de gemeenteraad besluit om in Heechterp op enig moment de levering van aardgas te beëindigen. Vóór die datum moeten alle gebouwen zijn aangesloten op het warmtenet óf van een alternatieve warmteoplossing zijn voorzien. Mocht blijken dat dit niet voor alle gebouwen op tijd is gebeurd, kan de gemeenteraad de beëindiging van de gaslevering uitstellen.

UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP |

Uitvoeringsplan

De Wgiw en de Wcw geven de gemeente de regie bij het aardgasvrij maken van bestaande gebouwen. In Heechterp gebeurt dat door het aanleggen van een collectief warmtenet, waarop zowel de nieuwbouw als de bestaande gebouwen kunnen worden aangesloten. Een aansluiting op het warmtenet is voor particuliere woningeigenaren nooit verplicht. Een andere keus voor een warmtevoorziening blijft mogelijk. Voorwaarde is wel dat het gekozen alternatief gelijkwaardig is. Dat betekent dat het gekozen alternatief qua energieprestatie niet minder duurzaam mag zijn dan het warmtenet. Voor Heechterp betekent dit bijvoorbeeld dat bewoners er ook voor kunnen kiezen om hun woning te verwarmen met een individuele warmtepomp.

9

Roze keet voor de inloopspreekuren aan de Magnoliastraat

1.4 Participatie

| UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP

Bij ingrijpende veranderingen in de woon- en leefomgeving van bewoners is het belangrijk om continu op verschillende manieren in gesprek te blijven met de buurt. We blikken in deze paragraaf terug op de participatie tot nu toe en de lessen die we hieruit meenemen in de toekomstige participatie.

10

Bij de voorbereiding van het uitvoeringsplan en in het project Heechterp Vernieuwt zijn verschillende partijen betrokken. De participatie met woningeigenaren en huurders heeft verschillende doelen: • Actief informeren over de plannen en voortgang van het collectieve warmtesysteem voor nieuwbouw en de kansen die dit biedt voor bestaande bouw. • Contactopties bieden om vragen, zorgen en suggesties te uiten over deze overstap naar een aardgasvrij Heechterp. • Informeren en adviseren over de voordelen en mogelijke gevolgen van een aansluiting op het warmtenet. • Keuzemogelijkheden bieden als bewoners hun woning niet willen aansluiten op het warmtenet. Participatie in de buurt tot nu toe Bewoners hebben op verschillende manieren meegedacht of inspraak gehad in het proces. • Diverse activiteiten vanuit Heechterp Vernieuwt. • Inloopbijeenkomsten Heechterp Vernieuwt voor alle bewoners | in april en juni 2022: Over het Masterplan. Bewoners konden vragen en zorgen over de overstap naar aardgasvrij bespreken. • Inloopspreekuren voor huurders van Elkien in de roze keet | wekelijks: Huurders kunnen terecht met hun vragen en zorgen over de wijkvernieuwing.

• Isolatiepilot Verduurzaming Leeuwarden Oost: Op dit moment worden drie woningeigenaren begeleid in het verduurzamen van hun woning vanuit de Pilot Verduurzaming Leeuwarden-Oost. In het voorjaar van 2025 kunnen andere woningeigenaren deelnemen. • Woningopname particulieren: Enkele technische onderzoeken van woningen om in beeld te krijgen welke maatregelen nodig zijn om woningen aan te sluiten op het warmtenet. • Energiecoaching | doorlopend: Individuele gesprekken met bewoners over het starten met verduurzamen. • Eerste bijeenkomst aardgasvrij voor particuliere woningeigenaren | juli 2024: Aanwezigen zijn geïnformeerd over de ontwikkelingen en de plannen voor een collectief warmtesysteem. Er was ruimte voor vragen en discussie. Als resultaat werden de eerste woningopnames gepland. • Informerende brief aan alle woningeigenaren: We stuurden per post een verslag inclusief vragen en antwoorden uit de buurt. Eigenaren werden uitgenodigd om hierop te reageren. • Nieuw Elan adviesvraag | zomer 2024: Elkien deed Nieuw Elan een adviesverzoek voor het warmtenet. Hier reageerde Nieuw Elan positief op met een aantal aandachtspunten. • Nieuwsbrief Heechterp Vernieuwt: In de nieuwsbrief van oktober 2024 werd teruggeblikt op de bewonersavond voor particuliere woningeigenaren.

• Tweede bijeenkomst bewoners grondgebonden woningen | december 2024: Gemeente Leeuwarden en BGDD organiseerden twee inloopmomenten (dag en avond) voor huurders en woningeigenaren. Bewoners kunnen zich aanmelden voor woningopnames en de klankbordgroep. Bij de inloopmomenten was ook een afleverset aanwezig, waarmee woningen op een warmtenet worden aangesloten. Wat hebben we tot nu toe geleerd? De betrokkenheid van de bewoners leverde waardevolle inzichten op. Tijdens verschillende bewonersbijeenkomsten met huurders en woningeigenaren kwamen vragen over de transitie naar duurzame warmte. We zetten de inzichten op een rij: • Bewoners maken zich zorgen over de betaalbaarheid van een warmtenetwerk. Doordat er één aanbieder zal zijn, maken bewoners zich zorgen over hoge aansluitkosten en onverwachte naheffingen. Velen kunnen niet meer betalen dan ze nu doen en de toekomst is onzeker. Het is belangrijk dat huurders en woningeigenaren goed en regelmatig worden geïnformeerd over de verwachte maandlasten. De informatie moet aansluiten op hun persoonlijke situatie. • Men wil graag weten of bestaande woningen ook kunnen worden aangesloten op het warmtenet. • Over het algemeen is er begrip en staan de bewoners van Heechterp neutraal tegenover de energietransitie.

• Een aantal woningeigenaren zijn nu al toe aan een nieuwe cv-ketel, terwijl hun woning pas over enkele jaren kan worden aangesloten op het warmtenet. • We moeten bepaalde informatie goed uitleggen. Onder andere dat de gemeente deelneemt in het warmtebedrijf. Zo worden de belangen van de bewoners vooropgesteld. Dat woningcorporatie Elkien meedenkt vanwege hun woningbezit in Heechterp, waardoor goede

prijsafspraken zullen worden gemaakt. Het warmtebedrijf is gebonden aan de regels uit de Warmtewet, waaronder regels over maximale tarieven. De Autoriteit Consument & Markt (ACM) houdt toezicht en controleert of de warmtebedrijven zich aan de regels houden. • In hoofdstuk 5 beschrijven we hoe we inwoners en stakeholders in de toekomst willen blijven betrekken bij de stappen naar een duurzame warmtevoorziening.

• Masterplan Heechterp Vernieuwt | december 2021 De gemeenteraad stelt het Masterplan vast. Dit is een stedenbouwkundig plan op schetsniveau. Het Masterplan Heechterp is opgesteld in samenwerking met woningcorporatie Elkien, huurderorganisaties en bewoners. Elkien besloot eind 2018 om de 24 portiekflats te slopen en over te gaan tot nieuwbouw. Dit moment was het startpunt van de verdere plannen voor de vernieuwing van Heechterp, de woningvoorraad en de openbare ruimte.

1.5 Besluitvorming In 2023 heeft de gemeenteraad de plannen voor Heechterp Vernieuwt goedgekeurd. Daarnaast heeft de raad geld vrijgemaakt om de openbare ruimte aan te pakken. Sindsdien wordt hard gewerkt aan de verdere uitwerking en realisatie van deze plannen.

• Stedenbouwkundigplan Heechterp Vernieuwt | november 2022 Op 30 november 2022 heeft de gemeenteraad het stedenbouwkundig plan vastgesteld. Het stedenbouwkundig plan werkt het Masterplan in meer details uit. Dit plan is samen met verschillende groepen uit Heechterp tot stand gekomen. In het stedenbouwkundig plan staan ook de beoogde warmtevoorziening en aandachtspunten voor het warmtestation. • Bestemmingsplan Heechterp Vernieuwt | september 2023 De gemeenteraad heeft op 27 september 2023 het bestemmingplan Heechterp Vernieuwt vastgesteld. In het bestemmingsplan staan de planregels voor de nieuwbouw. • Intentieovereenkomst warmtenet Heechterp | januari 2024 Op 29 januari 2024 is er een intentieovereenkomst gesloten tussen de gemeente Leeuwarden, Elkien en BGDD om samen te onderzoeken hoe zij op een duurzame en betaalbare wijze warmte kunnen gaan leveren aan alle inwoners van Heechterp.

Ondertekening intentieovereenkomst in 2024

Genomen besluiten Heechterp Vernieuwt De plannen voor Heechterp Vernieuwt werden in de afgelopen jaren concreter. Als onderdeel is het warmtenet meegenomen. Het besluitvormingsproces verliep als volgt: • Toekomstvisie Heechterp | april 2020 In de toekomstvisie zijn 4 ambities geformuleerd die richting geven aan de vernieuwing.

UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP |

Nog te nemen besluiten Heechterp Vernieuwt • Oprichting Warmtebedrijf Heechterp | maart/april 2025 • Het Warmtebedrijf heeft als doelstelling om een duurzaam, betrouwbaar en betaalbaar warmtenet te realiseren dat aansluit bij de energietransitie. • Samenwerkingsovereenkomst Warmtebedrijf en Elkien | 2025 Er wordt een samenwerkingsovereenkomst gesloten tussen het warmtebedrijf en Elkien. Beide partijen werken samen aan een toekomstbestendig project dat gericht is op betaalbaarheid, duurzaamheid en tevredenheid onder de bewoners. • Vaststellen Wijkuitvoeringsplan Duurzame Warmte Heechterp | 2025 Dit betreft onderliggend plan.

11

Maquette Heechterp Vernieuwt

2. Plangebied 2.1 Afbakening van het plangebied Heechterp ligt midden in Leeuwarden, ten noordoosten van het centrum. Het plangebied wordt begrensd door de Elzenstraat aan de noordkant, de Schieringerweg aan de oostkant, de Egelantierstraat aan de zuidkant en de Archipelweg aan de westkant. Op figuur 3 is het plangebied weergegeven.

2.2 Heechterp woonprogramma

| UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP

Figuur 3: Afbakening plangebied

12

De woonbuurt Heechterp bestaat in de huidige situatie uit ongeveer 1.100 woningen, is ruim en groen opgezet en heeft een stratenpatroon met daartussen hoog- en laagbouw. De buurt bestaat voor een groot deel uit acht herhalende stempels. Elke stempel is opgebouwd uit drie portiek-etageflats en drie grondgebonden rijen eengezinswoningen rondom een open hof. Hier komt verandering in.

In deze maquette is de wijkvernieuwing van Heechterp Vernieuwt gevisualiseerd. De groene en gele gebouwen zijn de nieuwbouw. De witte gebouwen zijn geen onderdeel van de nieuwbouw.

Wijkcentrum Heechterp-Schieringen, cafetaria en bloemenwinkel

In Heechterp is een wijkvernieuwingsproject gestart waarbij 24 portiekflats met 576 sociale huurwoningen zullen worden gesloopt. Hiervoor in de plaats komen 531 nieuwe sociale huurwoningen (167 grondgebonden woningen en 364 appartementen) en 90 koopwoningen (12 grondgebonden woningen en 78 appartementen) in het middensegment, in totaal 621 woningen. Het grootste deel van de woningen (zo’n 88%) is in eigendom van woningcorporatie Elkien. 128 woningen zijn in particuliere handen. In de meeste gevallen worden deze woningen bewoond door de eigenaar. Een kleiner aantal woningen wordt particulier of bedrijfsmatig verhuurd.

Aan de zuidrand van de buurt zijn diverse voorzieningen, zoals een cafetaria, bloemenwinkel, wijkcentrum (Heechterp-Schieringen) en een aardgasvrije supermarkt.

Het isolatieniveau van de woningen is over het algemeen redelijk tot goed. Ongeveer 20 woningen hebben een lager isolatieniveau: energielabel E, F en één enkele G. Dit zijn allemaal eengezinsrijwoningen uit 1961 in particulier bezit. Niet alle woningen hebben een vastgesteld energielabel. Bij deze woningen is een voorlopig label bepaald op basis van hun bouwjaar. Dit kan inmiddels door verduurzaming anders zijn.

Type

Bouwjaar

Aantal woningen

Eigendom

Energielabel

Cafetaria

1996

1

Utiliteit

C

Bloemboetiek

1996

1

Utiliteit

C

We beschrijven de verschillende delen van de wijk op basis van type, bouwjaar, aantal woningen, eigendom en energielabel.

Verzamelgebouw (o.a. wijkcentrum, bewonersbedrijf)

1996

1

Utiliteit (bijeenkomst, winkel, kantoor)

A

Portiek-etageflats en eengezinswoningen

Hazelaarstraat, Essenstraat, Kastanjestraat

De komende jaren worden de portiek-etageflats één voor één gesloopt en vervangen voor verschillende typen nieuwbouw. De grondgebonden rijen met eengezinswoningen uit 1961 (rechtsonderin de foto) blijven staan.

Het hart van de buurt werd in 1999 vernieuwd. Hierbij zijn 44 grondgebonden twee-onder-een-kap koopwoningen gebouwd aan de Hazelaarstraat, Essenstraat en Kastanjestraat. Deze woningen zijn over het algemeen redelijk geïsoleerd. Hier zijn relatief weinig maatregelen nodig om aardgasvrij te worden.

Bouwjaar

Aantal woningen

Eigendom

Energielabel

Type

Bouwjaar

Aantal woningen

Eigendom

Energielabel

Portiek-etageflat / nieuwbouwflat sloop-nieuwbouw

1960

576

100% Elkien

D

Eengezinswoning plat dak/lessenaar dak)

1999

44

100% particulier

A en B

Eengezinswoning (plat dak)

1961

192

Elkien (108) Particulier (84)

C-D 88% E-G 12%

UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP |

Type

13

Eikenflats

Appartementencomplexen, kerk en woning

| UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP

Aan de noordrand van de buurt markeren de Eikenflats uit 1960 met twaalf woonlagen de rand van de buurt. Deze galerijflats zijn in eigendom van Elkien en blijven staan.

14

In het midden van de buurt bevinden zich aan de westkant een kerk, woning en een oude school gerenoveerd tot appartementencomplex uit de jaren ’60. Ook staat er een appartementencomplex uit 2011. Beide appartementencomplexen zijn goed geïsoleerd.

Type

Bouwjaar

Aantal woningen

Eigendom

Energielabel

Type

Bouwjaar

Aantal woningen

Eigendom

Energielabel

Galerijflat (Eikenflats)

1960

240

100% Elkien

B en D

Appartementencomplex (oude school)

1961

10

100% bedrijfsmatige verhuur

A

Appartementencomplex (Elkien)

2011

20

100% Elkien

A

Woning (naast kerk)

1962

1

100% particulier

D

Kerk

1962

1

100% zakelijk

G

100 90

26%

26%

100

Type huishoudens Heechterp

8% 19%

90

80

22%

80

70

70

13% 26%

60

25%

60

50

37%

50

40

26%

40

61%

30

65 jaar of ouder 45 tot 65 jaar

30

15%

Huishoudens met kinderen

20

15%

10

Huishoudens zonder kinderen

10

15%

18%

0

Eenpersoonshuishoudens

0

Leeuwarden

Heechterp

48%

20

Leeuwarden

Bevolkingsopbouw in Heechterp

Heechterp

25 tot 45 jaar 15 tot 25 jaar 0 tot 15 jaar

Figuur 4 en 5: Type huishoudens en bevolkingsopbouw in Heechterp

Sociale kenmerken 16,3 x 1.000 € gemiddeld per inwoner Hoog inkomen

Gemiddeld inkomen

0,4%

17%

Laag inkomen 10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Figuur 6: Verdeling landelijke inkomensgroepen in Heechterp

Engergieverbruik elektriciteit (kWh) Verbruik naar woningtype Gemiddeld elektriciteitsverbruik: 1.900 kWh

Engergieverbruik gas (m3) Verbruik naar woningtype Gemiddeld aardgasverbruik: 920 m3

3.000

1.200

2.500

1.000

2.000

800

1.500 1.000

1.760

2.380

2.540

600 2.430

400

500 0

870

1.060

1.200 830

200 0

Appertement

Tussenwoning

Hoekwoning

Twee-onder-een-kap

Vrijstaand

0

0

Appertement

Tussenwoning

Hoekwoning

Twee-onder-een-kap

Vrijstaand

Figuur 7: Energieverbruik per inwoner

UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP |

0%

82,6%

15

2.3 Sociale kenmerken van de buurt Heechterp telt 1.785 inwoners, verdeeld over 1.070 huishoudens. De gemiddelde huishoudensgrootte is 1.7. In Heechterp vallen relatief veel bewoners onder de leeftijdscategorie van 25 tot 45 jaar. Daarbij is er in veel gevallen sprake van een eenpersoons huishouden. In figuren 4 en 5 wordt een vergelijking gemaakt met het gemiddelde in de gemeente Leeuwarden. In economisch opzicht is er een gemengd beeld. Veel bewoners hebben een laag- of middeninkomen. Het gemiddelde inkomen in Heechterp bedraagt €16.300 per inwoner per jaar. 82,6% van de huishoudens valt onder de laagste inkomensgroep, wat hen kwetsbaar maakt voor stijgende energiekosten. Energiearmoede komt in Heechterp relatief vaak voor. Bij de sociale huur wordt dat nu nog veroorzaakt door de energiekwaliteit van de woningen gecombineerd met lage inkomens. 23,6% van de woningeigenaren ervaart energiearmoede door de lage energiekwaliteit van de woning in combinatie met weining investeringsmogelijkheden1. Uiteraard verandert dit beeld zodra de wijkvernieuwing vordert.

| UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP

2.4 Het energieverbruik in de buurt

16

In Heechterp werd in 2023 0,8 miljoen m³ aardgas verbruikt. De woningen in het gebied worden vooral verwarmd met een cv-ketel. Een klein deel van de woningen wordt elektrisch verwarmd of heeft een onbekende warmtevoorziening. Een gemiddeld huishouden in Heechterp verbruikt 1.900 kWh aan elektriciteit per jaar. Dit is minder dan het landelijk gemiddelde van 2.640 kWh en iets lager dan het landelijk gemiddelde voor huurwoningen (2.040 kWh).2 Een gemiddeld huishouden in Heechterp verbruikt 920 m³ aardgas per jaar. Dit ligt onder het landelijk gemiddelde van 1.130 m³, maar komt overeen met het landelijk gemiddelde voor huurwoningen (980 m³).3 Gerichte ondersteuning nodig Een collectieve verduurzamingsaanpak ligt in een wijk als Heechterp voor de hand. De rijwoningen en de twee-onder-een-kapwoningen lijken onderling qua woningtype veel op elkaar. Op basis van de sociale kenmerken en de ervaring tot nu toe verwachten we dat gerichte ondersteuning nodig is. Daarbij is gerichte communicatie, met aandacht voor de verschillende achtergonden van bewoners belangrijk. Er wordt niet verwacht dat woningeigenaren uit eigen initiatief gezamenlijke acties opzetten voor verduurzaming van de woningen.

1 CBS Monitor Energiearmoede 2021 2, 3 CBS Statline: Energieverbruik particuliere woningen; woningtype en regio’s 2021

3. Warmteoplossingen in Heechterp De nieuwbouwflats van Elkien worden niet meer door aardgas verwarmd. Ook voor de bestaande bouw moet een keuze worden gemaakt.

Collectief warmtenet Goede isolatie

Zonnepanelen

3.1 Afweging warmte-oplossingen Heechterp In de Warmtevisie (2021) is aangegeven welke warmteoplossingen in verschillende buurten voor de hand liggen. In Heechterp zijn een collectief warmtenet en individuele oplossingen beide in beeld. Nu het wijkvernieuwingsproject van Elkien van start is gegaan, is in overleg met de verschillende partners een voorkeurskeuze-oplossing voor dit project bepaald. Voor de gehele wijk Heechterp heeft dit geleid tot de volgende afwegingen en conclusies:

Elektrisch koken

Warmtenet gevoed door warmtebronnen

Figuur 8: De werking van een collectief warmtenet met de gevolgen voor bewoners gevisualiseerd

collectieve warmtevoorziening: een warmtenet. Een groot deel van de woningen in de buurt gaat hiermee van het aardgas af en over op een collectief systeem. Hoofddoel van het project is het realiseren van een betaalbare, betrouwbare en duurzame warmtevoorziening voor Heechterp. Dit warmtenet biedt ook kansen voor de bestaande bouw in de wijk. Deze woningen – deels van particuliere eigenaren en deels corporatiebezit – kunnen meeliften op de ontwikkeling van het warmtenet. Het systeem wordt zo ingericht, dat de bestaande bouw met een betaalbaar aanbod gemakkelijk kan aansluiten op dit systeem. In hoofdstuk 5 staat dit plan van aanpak. Het projectplan warmtenet gaat verder in op de keuzes met betrekking tot techniek en hoe we deze warmtevoorziening ontwikkelen en beheren. Ook staan hierin de risico’s voor de toekomstige leveringszekerheid van de bronnen beschreven.

3.2 Een collectief midden-temperatuur warmtenet Voorkeurskeuze Elkien: collectief warmtenet De komende negen jaar worden nieuwe woningen in acht fases opgeleverd. Deze woningen moeten worden voorzien van duurzame warmte. Elkien heeft de voorkeur voor een duurzame,

Infrastructuur Het warmtenet in Heechterp wordt gevoed door één warmtecentrale. De warmtecentrale wordt voorzien van lucht/water en water/water warmtepompen op ‘het eiland’ (figuur 9). Deze centrale haalt warmte uit lucht en water en verwarmt dit tot midden-temperatuur (65°C). Het warmtenet wordt in fases gerealiseerd en loopt gelijk op met de wijkvernieuwing (tot 2034).

4 Onderzoek: Warmtenetten aanzienlijk goedkoper dan warmtepompen - EBN 5 Routekaart Waterstof | Nationaal Waterstof Programma 6 Energieprogramma 2022-2025 (p. 22: waterstofladder)

UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP |

• De voorkeursoptie voor deze wijk is het aansluiten van woningen op een collectief warmtenet. Op basis van betaalbaarheid en duurzaamheid heeft Elkien met de verschillende partners vastgesteld dat een collectieve warmtevoorziening de beste optie is voor de nieuwbouwwoningen. Als alle maatschappelijke kosten worden meegerekend, is een warmtenet goedkoper dan de individuele warmteoplossing 4 . Door te verwarmen op midden-temperatuur (MT) is een warmtenet ook geschikt voor minder geïsoleerde woningen. De impact bovengronds op de openbare ruimte is lager. Door een centrale opweklocatie zijn meerdere trafohuizen in de buurt niet nodig. Bovendien wordt het elektriciteitsnet met een collectieve warmtevoorziening significant minder zwaar belast in vergelijking met individuele- of woonblokalternatieven. Een collectief systeem heeft voordelen voor de bewoner: door de techniek voor verwarming centraal te regelen in plaats van achter de voordeur, hebben bewoners minder last en gedoe bij storingen of onderhoudswerkzaamheden. • Ook verwarming met individuele lucht-waterwarmtepompen blijft mogelijk. • De inzet van groen gas en waterstof 5,6, zijn in deze wijk geen optie. In de directe omgeving van de buurt Heechterp zijn onvoldoende bronnen beschikbaar om groen gas of waterstof te produceren.

Bovendien wordt het verwarmen van gebouwen met waterstof in de Friese waterstofladder niet als prioriteit gezien. Als er in Friesland waterstof beschikbaar komt, zou dit eerst ingezet moeten worden voor industrie met een hogere procestemperatuur of voor (zwaar) transport.

Afleverset

17

De nadelen Een warmtenet wordt door één energieleverancier beheerd. Mede daarom streeft de gemeente Leeuwarden naar een publiek-privaat warmtenet dat voor minimaal 50% in handen van de gemeente is. Op die manier oefent de gemeente zeggenschap uit over belangrijke keuzes binnen het warmtebedrijf. Dit heeft ook de voorkeur van woningbouwcorporatie Elkien. • Bij een warmtenet op midden-temperatuur moeten bewoners wennen dat de temperatuur minder snel kan worden aangepast, zoals bij een cv-ketel. • Er is geen mogelijkheid om in de zomer vanuit het warmtenet te koelen. Wel zijn isoleren en zonwering zijn zeer effectieve manieren om de woning te koelen. Wat verandert er allemaal in huis? Voor het aansluiten van gebouwen op een warmtenet zijn aanpassingen nodig. Wat moet worden aangepast, hangt af van het type woning of gebouw. Door woningopnames wordt in detail onderzocht welke aanpassingen nodig zijn. Het kan voorkomen dat bij twee dezelfde type woningen de afleverset toch bij iedere woning op een andere plek in huis wordt geplaatst. Tabel 1 geeft aan welke aanpassingen eventueel nodig zijn voor ruimteverwarming, warm tapwater en koken. Om in de maximale warmtebehoefte te voorzien, is in een deel van de woningen mogelijk na-isolatie nodig. Het vereiste isolatieniveau is matige isolatie (energielabel D).

| UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP

Figuur 9: Concept warmteleidingen in Heechterp.

18

De energiecentrale staat rechts van de buurt getekend.

Kenmerk

Nieuwbouw appartementen

Bestaande bouw

Het warme water van de bron wordt op een midden-temperatuur vervoerd door het warmtenet en afgeleverd aan de gebouwen in Heechterp. Figuur 9 toont de route van dit warmtenet. In afstemming met overige nutsbedrijven zoals Liander, Vitens en KPN worden afspraken gemaakt over de aanleg en planning van de energieleidingen. De gemeente coördineert dit. Overlast voor bewoners wordt zo veel mogelijk beperkt.

Aansluiting

Aansluiting op het warmtenet met leidingen naar meterkast

Aansluiting op het warmtenet met leidingen naar meterkast

Meestal 3-fasen-aansluiting nodig voor elektriciteit

Meestal 3-fasen-aansluiting nodig voor elektriciteit

Wanneer is dit een goede optie voor een woning?

Installatie

Warmte afleverset

Warmte afleverset in plaats van cv-ketel

Afleversysteem

Directe luchtverwarming of vloerverwarming

Mogelijk bestaande radiatoren of vloerverwarming

Kookvoorziening

Elektrisch koken

Elektrisch koken

De voordelen • Voor de meeste woningen vraagt de overstap op het MT-warmtenet minder aanpassingen in huis dan een individuele luchtwarmtepomp. • Een extra voorziening voor warm tap- en douchewater is niet noodzakelijk. Vooral in kleinere woningen scheelt dit ruimte. • De gemiddelde kosten per jaar zijn over een langere periode (2025-2040) lager dan bij aardgas. • Verwarming op lage temperatuur is erg comfortabel door een stabiele temperatuur in huis. • Een warmtenet is veiliger dan aardgas. Er is geen risico op koolmonoxidevergiftiging omdat er geen individuele ketels nodig zijn.

Tabel 1: De benodigde aanpassingen en gebouwkenmerken om aan te sluiten op het warmtenet

Uitgangspunt: Betaalbaar

Uitgangspunt: Betrouwbaar

Uitgangspunt: Duurzaam

Warmte uit het warmtenet is niet duurder dan de huidige gaskosten of een alternatief. Verschillende partners zetten zich in om de eindgebruikerskosten zo laag mogelijk te houden.

Bewoners hebben een betrouwbare warmtevoorziening met zo veel mogelijk stabiele betaalbare prijzen.

Het warmtenet gebruikt geen fossiele brandstoffen en zet de gebruikte energie zo efficiënt mogelijk in.

Wat is een geheel elektrische warmtevoorziening? Bij geheel elektrisch wordt het huis met elektriciteit verwarmd. Vaak wordt een warmtepomp gebruikt in plaats van een cv-ketel. Er zijn verschillende typen warmtepompen: 1. Een lucht-waterwarmtepomp op warmte uit de buitenlucht. 2. Een water-waterwarmtepomp op warmte uit de bodem (bodemwarmtepomp). 3. Een water-waterwarmtepomp op zonnewarmte (zon-PVT). Bij een elektrische warmtevoorziening bestaat de mogelijkheid om zelf voor een (groot) deel de benodigde elektriciteit op te wekken met zonnepanelen. Wat verandert er allemaal in huis?

Kenmerk

3.3 Een individuele warmteoplossing Woning- en gebouweigenaren kunnen een voorkeur hebben voor een andere warmteoplossing. Woningeigenaren zijn niet verplicht aan te sluiten op het warmtenet. Een goed geïsoleerde woning kan ook geheel elektrisch van het aardgas af.

Geheel elektrisch

Aansluiting

Meestal 3-fasen-aansluiting nodig voor elektriciteit

Installatie binnen

Warmtepomp (buffervat 200 liter)

Installatie buiten

Buiten-unit

Afleversysteem

Mogelijk bestaande radiatoren of vloerverwarming

Kookvoorziening

Elektrisch koken

Tabel 2: De benodigde aanpassingen en gebouwkenmerken om aan Zonnepanelen

Uitbreiding elektriciteitsnet

Elektrisch koken

Lage temperatuur verwarming

Figuur 10: Warmtevoorziening geheel elektrisch

Buffervat voor warm water Buiten-unit warmtepomp

te sluiten op een luchtwarmtepomp

De overstap van een gasgestookte cv-ketel naar een elektrische warmtepomp vraagt om flink wat aanpassingen. Het is noodzakelijk om de woning heel goed te isoleren (energielabel B). Er mag geen warmte meer ontsnappen. Om de warmte in huis goed te verspreiden, wordt gebruikgemaakt van vloer- of wandverwarming. Een warmtepomp is groter dan een cv-ketel en heeft vaak een binnen- en buitengedeelte. Hier moet ruimte voor zijn. Daarnaast is het nodig om over te stappen op een elektrische manier van koken. Wanneer is dit een goede optie? Geheel elektrisch is een goede optie wanneer de woning gemakkelijk heel goed kan worden geïsoleerd. Het gaat dan vooral om huizen die gebouwd zijn vanaf 1970.

UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP |

Goede isolatie

19

De nadelen • De investeringskosten zijn hoog. • Een flinke verbouwing in huis. • Mogelijke geluidsoverlast door een warmtepomp. • Met lagetemperatuurverwarming is het even wennen dat de temperatuur niet snel kan worden bijgesteld, zoals bij een cv-ketel. • De warmwaterboiler neemt veel ruimte in; de grootte van een extra koelkast. • Door de inzet van een warmtepomp is er veel energievraag op momenten dat er weinig duurzame elektriciteit (zonnestroom) beschikbaar is. Bovendien is er geen (seizoens)buffering van energie. Dit betekent dat het elektriciteitsnet op sommige momenten veel wordt belast. Dit kan leiden tot netschaarste.

| UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP

Dus geen waterstof?

20

Waterstof wordt al jaren als veelbelovende oplossing in de energietransitie gezien. Al te hoge verwachtingen moeten we daar op dit moment echter niet van hebben. Dat heeft in de eerste plaats te maken met de manier waarop waterstof wordt geproduceerd. Op de duurzame manier – met wind- en zonne-energie – is er voorlopig nog maar heel weinig beschikbaar. Pas als er veel overaanbod is van groene stroom kunnen we denken aan de inzet van waterstof in de energievoorziening. Dat kan dan worden ingezet voor de verwarming van woningen, maar het is logischer om het eerst in te zetten voor de industrie en het zware transport (denk aan luchtvaart en scheepvaart). Die sectoren kunnen veel moeilijker gebruikmaken van elektriciteit dan (de meeste) woningen. Het verwarmen van woningen met waterstof kost ook veel extra energie door de omzetting van stroom naar gas. Dit kan worden voorkomen door de woning elektrisch te verwarmen met een warmtepomp of door gebruik te maken van zonnecollectoren. Daar is geen elektrische omzetting voor nodig. De voordelen • Geheel elektrisch verwarmde woningen zijn erg comfortabel door de goede isolatie en de gelijkmatige verwarming. • Het is zeer duurzaam, mits de elektriciteit duurzaam is opgewekt. • Het is veiliger dan aardgas.

• De gemiddelde kosten per jaar zijn over langere periode (2025-2040) voor de meeste woningen woonlastenneutraal, ten opzichte van aardgas. • Een luchtwarmtepomp biedt de mogelijkheid om te koelen. • Inwoners kunnen dit laten installeren voor hun eigen woning, zonder afhankelijk te zijn van de buren.

Dus geen houtstook? In de afgelopen jaren werd in studies het stoken van hout of houtachtige materialen vaak genoemd als alternatief voor aardgas. Vanwege de uitstoot van fijnstof en andere overlast wordt houtstook niet meegenomen als optie in het uitvoeringsplan. Er is geen wetgeving die deze optie kan verbieden, maar meerdere groepen hebben de gemeente laten weten deze optie af te keuren.

UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP |

21

Verdeling woningen Verdeling van het aant al woningen bij verschillende eindgebruikerskost en in euro per jaar t .o.v. aardgas. st erke minderkost en

135 (13%) 945 (88%)

minderkost en woonlast enneut raal

Meer-of -minderkost en st erke minderkost en minderkost en

meerkost en st erke meerkost en

Figuur 11: Kosten van een MT-warmtenet (voor een woning met energielabel D of hoger) ten opzichte van aardgas

Verdeling woningen Verdeling van het aant al woningen bij verschillende eindgebruikerskost en in euro per jaar t .o.v. aardgas. st erke minderkost en

43 (4%)

Meer-of -minderkost en st erke minderkosten

106 (10%)

minderkost en

920 (85%)

woonlast enneut raal meerkost en

11 (1%)

woonlast enneut raal

st erke meerkost en

meerkost en

22

Energiedrager & Scenariovariant

€ 2,00

Aardgas Centraal

Gemiddelde aardgasprijs 2025-2040: € 1,64 Prijs per m3 of kW h

| UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP

Figuur 12: Kosten van een lucht-waterwarmtepomp (voor een woning met energielabel B of hoger) ten opzichte van aardgas

Aardgas Hogere prijzen Aardgas Lagere prijzen

€ 1,50

Electriciteit Centraal Electriciteit Hogere prijzen Electriciteit Lagere prijzen

€ 1,00

€ 0,50

minderkost en

Gemiddelde elekt ricit eit sprijs 2025-2040: € 0,27 Figuur 13: Historische energieprijzen tot en met 2023

€ 0,00

(CBS) en verwachte energieprijzen tot 2040 (PBL)

2010

2015

2020

2025

2030

2035

2040

4. Financieel perspectief 4.1 Eindgebruikerskosten We geven inzicht in de woonlasten voor bewoners. Daarvoor hebben we de eindgebruikerskosten van de warmteoplossingen uit hoofdstuk 3 opgeteld. De eindgebruikerskosten bestaan uit alle relevante kosten en baten die bewoners maken, wanneer ze kiezen voor een warmtenet of geheel elektrisch. De kosten zijn berekend over de periode van 2025 tot 2040. Deze kosten en baten worden uitgedrukt in een jaarlijks bedrag en vergeleken met de kosten van een aardgasaansluiting. In bijlage I staat hierover een toelichting. Voorbeelden van meegenomen jaarlijkse kosten en baten zijn: Investeringen • Isolatie • Afsluitbijdrage gasnet • Bijdrage aansluitkosten warmtenet • Inductiekookplaat en pannenset • Installatie aanpassen • Lage temperatuurafgifte • Uitgespaarde hr-ketel • Ventilatiesysteem aanpassen • Woningaanpassing koken

Subsidies • Rijkssubsidies (o.a. ISDE) • Gemeentelijke subsidies

Figuur 11 laat zien dat de verwachte eindgebruikerskosten bij aansluiting op een MT-warmtenet voor alle woningen in Heechterp lager zijn ten opzichte van aardgas. Hierbij is uitgegaan van woningen met energielabel D of hoger. Figuur 12 laat zien dat de verwachte eindgebruikerskosten bij gebruik van een lucht-waterwarmtepomp evenveel of lager zijn ten opzichte van aardgas. Hierbij is uitgegaan van woningen met energielabel B of hoger. Conclusie Het MT-warmtenet laat voor de meeste woningen een positief resultaat zien ten opzichte van aardgas. De inzet van warmtepompen is voor slechts een aantal woningen goedkoper ten opzichte van een MT-warmtenet. Op basis van de technische analyse is het MT-warmtenet voor de meeste gebouwen het voordeligst.

4.2 Kosten isolatie Woningeigenaren zijn niet verplicht om extra te isoleren. Maar isolatie is altijd een goede keuze voor het klimaat, de portemonnee en het wooncomfort. Het meeste resultaat wordt bereikt door de hele schil van de woning te isoleren in combinatie met decentrale ventilatie. De isolatiemaatregelen die nodig zijn om aan te sluiten op het MT-warmtenet zijn voor alle woningen en gebouwen in Heechterp haalbaar. De meeste woningen hebben al energielabel D of hoger. Deze woningen kunnen zonder extra isolatie op midden-temperatuur worden verwarmd. Daarmee zijn ze geschikt voor een aansluiting op het warmtenet. De gebouwaanpassingen zijn in dit geval beperkt, want een boilervat voor douchewater is bij een MT-warmtenet niet nodig. Bouwdeel

Grondgebonden Woningen 1961

Grondgebonden Woningen 1999

Dak

Isolatie binnen- of buitenzijde

Geen aanpassingen nodig

Voor- en achtergevel

Spouwmuurisolatie

Geen aanpassingen nodig

Ramen

HR++-glas

Geen aanpassingen nodig

Infiltratie

Kier- en naaddichting

Geen aanpassingen nodig

Ventilatiesysteem

Geen aanpassingen nodig

Geen aanpassingen nodig

Tabel 3: Voorbeelden van isolatiemaatregelen om te voldoen aan de maximale warmtebehoefte

UITVOERINGSPLAN DUURZAME WARMTE HEECHTERP |

Hypotheken en leningen • Bank • Warmtefonds

Energieprijzen • Leveringstarief aardgas • Energiebelasting + opslag aardgas • Leveringstarief elektriciteit • Energiebelasting + opslag elektriciteit • Leveringstarief warmtelevering • BTW: (percentage) • Vastrecht aardgas • Vastrecht warmtelevering

Overstappen op duurzame energie ook wenselijk met het oog op betaalbaarheid Het is belangrijk dat een duurzame warmteoplossing betaalbaar is en blijft voor bewoners, ondernemers en gebouweigenaren. De energieprijzen zijn de afgelopen jaren flink gestegen. De verwachting is dat de aardgasprijs ook de komende jaren blijft stijgen stijgt (figuur 13). Daarom is het wenselijk om over te stappen op duurzame warmte.

23

• Voor de verschillende woningtypes in Heechterp (bestaande bouw) zijn de volgende opmerkingen van toepassing: de eengezinswoningen (lessenaardak) uit 1999 hebben energielabel A of B. Isolerende maatregelen zijn niet per se nodig om over te stappen op één van beide duurzame warmteoplossingen. Dit geldt ook voor het appartementencomplex (oude schoolgebouw). Voor de eengezinsrijwoningen uit 1961 (plat dak) met energielabel C en D is verduurzaming een goede keuze. Extra isoleren van deze woningen is alleen nodig voor de overstap op een individuele lucht-waterwarmtepomp. • 23 eengezinsrijwoningen uit 1961 hebben energielabel E of lager. De kosten voor het verduurzamen van deze woningen zijn hoog. Zeker wanneer sprake is van achterstallig onderhoud. Om aan te sluiten op het MT-warmtenet heeft verduurzamen de voorkeur. Van alle alternatieven voor aardgas is een individuele lucht-waterwarmtepomp voor deze woningen waarschijnlijk relatief duurder. Dit komt vooral doordat de investeringskosten van de isolatiemaatregelen hoger zijn. De kosten voor de warmtepomp en de overstap van radiatoren naar vloerverwarming komen hier nog bij. Tabel 4 geeft een indicatie van de kosten van isolerende maatregelen. Dit is berekend op basis van de verduurzaming van dit type woningen in de pilot Verduurzaming Leeuwarden Oost.