Beleidsprogramma Energie 2025-2030
Tekst van het document
Beleidsprogramma Energie 2025-2030 Sociaal Rechtvaardig, Volhoudbaar en Zorgvuldig Ingepast
Voorwoord Energie is cruciaal voor wonen, werken en vervoer. En daarmee een noodzakelijke randvoorwaarde voor de duurzame ontwikkeling, de economie en de woningbouw in onze gemeente. Steeds vaker merken we dat ons bestaande energiesysteem tegen haar grenzen loopt; ook in Leeuwarden hebben we te maken met drukte op het elektriciteitsnet. Daarom zullen we de komende jaren volop aan de bak moeten met stappen naar een duurzaam, decentraal en volhoudbaar energiesysteem. Daarbij willen we meteen rekening houden met sociale rechtvaardigheid en zorgvuldige ruimtelijke inpassing. De komende tientallen jaren willen we ons energieverbruik fors verlagen. En de energie die we nog wel gebruiken, willen we duurzaam opwekken. Alleen op die manier blijft de energievoorziening voor toekomstige generaties betaalbaar en vol te houden voor mens en planeet. Het is hierbij belangrijk dat alle inwoners van Leeuwarden mee kunnen doen in de energietransitie. De lusten en lasten willen we eerlijk verdelen en het moet voor iedereen betaalbaar blijven. Dit doen we zo veel mogelijk samen met onze inwoners, lokale energieinitiatieven en samenwerkingspartners. We bieden als gemeente ondersteuning en advies, en sluiten aan bij wat er leeft in de buurten en dorpen. Zo ondersteunen we de komende jaren het isoleren van ongeveer 9.000 woningen.
Dit zorgt ervoor dat we gezamenlijk stap voor stap naar een aardgasvrij Leeuwarden toegaan.
| STARTNOTITIE ENERGIE
Om de ontwikkeling van duurzame en betaalbare energie een boost te geven én betaalbaar te houden richten we een gemeentelijk energie- en warmtebedrijf op. De opwek van duurzame energie willen we ruimtelijk goed inpassen en de opbrengsten zo veel mogelijk laten terugvloeien naar de omgeving. Daarbij kijken we ook naar innovatieve manieren om het drukke elektriciteitsnet te ontlasten.
2
Zo bouwen we samen aan een volhoudbaar, robuust en sociaal energiesysteem voor de toekomst. Evert Stellingwerf Wethouder Duurzaamheid
Inhoud Voorwoord........................................................................................................................................................................................................................................................................2 Samenvatting. ..............................................................................................................................................................................................................................................................5 1 Inleiding.........................................................................................................................................................................................................................................................................7 1.1 De aanleiding voor het beleidsprogramma............................................................................................................................................................................................................... 7 1.2 Doel van het beleidsprogramma......................................................................................................................................................................................................................................... 7 1.3 Leeswijzer.
................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 8
2. Hoe is het beleidsprogramma tot stand gekomen?. ................................................................................................................................. 11 2.1 Startnotitie Energie........................................................................................................................................................................................................................................................................11 2.2 Evaluatie LEA.......................................................................................................................................................................................................................................................................................11 2.3 Opbrengst participatieproces...............................................................................................................................................................................................................................................11 2.4 Doorrekening scenario’s...........................................................................................................................................................................................................................................................13
3. Context, beleid en huidige situatie. .................................................................................................................................................................................. 15 3.1 Context. ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................15 3.2 Relevante beleidsstukken en wetgeving. ..................................................................................................................................................................................................................17 3.3 Huidige situatie.................................................................................................................................................................................................................................................................................19
4. Hoofdambitie: een fossielvrij Leeuwarden............................................................................................................................................................ 23 4.1 Hoofdambitie 2050: 100% fossielvrij...........................................................................................................................................................................................................................23 4.2 Opgave 2030: 60% minder CO2-uitstoot..................................................................................................................................................................................................................24
5. Een sociaal rechtvaardig, volhoudbare en ruimtelijk goed ingepaste energietransitie. ........................ 27
6. Samenwerking en de gemeentelijke rol. ................................................................................................................................................................... 47 6.1 Samenwerking...................................................................................................................................................................................................................................................................................47 6.2 De rol van de gemeente.......................................................................................................................................................................................................................................................... 48
7. Financiën & monitoring....................................................................................................................................................................................................................... 51 7.1 Financiën. ................................................................................................................................................................................................................................................................................................51 7.2 Monitoring..............................................................................................................................................................................................................................................................................................52
Opwek van zonne-energie bij De Zwette.
BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE |
5.1 Van ambitie naar uitvoering..................................................................................................................................................................................................................................................27 5.2 Ambitie: Sociaal rechtvaardige energietransitie..................................................................................................................................................................................................27 5.3 Ambitie: Een volhoudbaar energiesysteem............................................................................................................................................................................................................33 5.4 Ambitie: Een ruimtelijk zorgvuldig ingepaste energietransitie............................................................................................................................................................. 42
3
| BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE
4
Door de toenemende vraag naar duurzame stroom ont-
staat er een groeiende behoefte aan lokale ruimte voor de opwek, opslag, transport en gebruik van die stroom.
Samenvatting Op het gebied van energie zijn grote veranderingen gaande. De transitie naar een duurzaam en decentraal energiesysteem is volop bezig. Maar ook de context is veranderd. Hogere energieprijzen, druk op het elektriciteitsnet, nieuwe landelijke wetgeving en technologische innovaties geven aanleiding om onze doelen en aanpak te herzien. In dit beleidsprogramma geven we richting aan de energietransitie en schetsen we hoe we nieuw gestelde doelen willen bereiken.
‘‘In 2050 is er een fossielvrij, sociaal rechtvaardig, volhoudbaar en zorgvuldig ingepast energiesysteem in onze gemeente.
In 2030 hebben we onze CO2-uitstoot met 60% verminderd.’’ Ambities: Fossielvrij in 2050 en 60% minder CO2 in 2030
De eerste ambitie is dat in 2050 sprake is van een fossielvrij, sociaal rechtvaardig en volhoudbaar energiesysteem in onze gemeente. Dat betekent dat duurzame elektriciteit de basis vormt van het energienetwerk en dat de warmtevoorziening volledig aardgasvrij is. De tweede ambitie is dat we in 2030 onze CO2-uitstoot al met 60% verminderd hebben ten opzichte van het jaar 2018.
Drie hoofdopgaven 1) De energietransitie is sociaal rechtvaardig Met ons energiebeleid streven we naar een rechtvaardige energietransitie die bijdraagt aan het oplossen van sociale vraagstukken. Alle inwoners moeten kunnen meekomen in de energie transitie, anders is deze niet geslaagd. Dit doen we door ons te concentreren op energiebesparing, het verminderen van energiearmoede, samenwerking met lokale initiatieven en het faciliteren van besluitvorming waarbij zo veel mogelijk inwoners betrokken worden.
We onderzoeken het oprichten van een gemeentelijk energie- en warmtebedrijf. Daarmee willen we bijdragen aan een eerlijke verdeling van lusten en lasten, betaalbare duurzame energie en een sociaal rechtvaardige energietransitie.
We verkleinen de vraag naar energie door betere isolatie, energiebesparing, duurzame mobiliteit en slimme technologieën. Het elektriciteitsnet wordt robuuster en flexibeler door energieopslag en slimme aansturing van energievraag en -aanbod. Warmtenetten in combinatie met warmteopslag en andere collectieve oplossingen zorgen voor efficiënte warmtevoorziening en een lagere belasting van het elektriciteitsnet. 3) De energietransitie is ruimtelijk zorgvuldig ingepast De energietransitie heeft ruimtelijke gevolgen op verschillende schaalniveaus. Denk aan de inpassing van nieuwe hoogspanningsleidingen, hoogspanningsstations, zonneparken of windturbines. Maar ook de inpassing op straat- en gebouwniveau met elektriciteitskasten, zonnepanelen op daken en warmtepompen bij huizen en gebouwen. Door de toenemende vraag naar duurzame stroom ontstaat er een groeiende behoefte aan lokale ruimte voor opwek, opslag, transport en gebruik van die stroom. We beperken het ruimtebeslag door zo veel mogelijk in te zetten op het samenbrengen van elektriciteitsvraag en -aanbod. Dit betekent dat we op, en rondom, bedrijventerreinen de opwek van duurzame energie willen realiseren met zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik zoals zon op dak of boven parkeerplaatsen. Hierdoor zijn minder elektriciteitskabels nodig.
Ook zetten we in op collectieve warmte-oplossingen in gebieden waar dit een betaalbare en duurzame optie is. Ook daarmee beperken we het ruimtebeslag. De noodzakelijke uitbreiding van nieuwe energie-opwek en energienetten willen we zorgvuldig inpassen. Daarbij zetten we zo veel mogelijk in op slimme functiecombinaties, integrale gebiedsontwikkeling en zorgvuldig ontwerp.
Samenwerken is cruciaal
De energietransitie is een urgente en complexe uitdaging. Om onze doelen te behalen werken
we zo veel mogelijk samen met andere partijen, zowel op lokaal, regionaal als op nationaal en Europees niveau. Naast een kaderstellende en faciliterende rol neemt de gemeente, mede door nieuwe wetgeving, een steeds actievere en regisserende rol op zich in de energietransitie. Daarbij kijken we ook naar mogelijkheden om zelf energie-infrastructuur of -opwekking te ontwikkelen.
BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE |
We hebben extra aandacht voor inwoners die op eigen kracht niet goed mee kunnen komen in de energietransitie. Voor hen is een comfortabel verwarmd huis met een lage energierekening van groot belang als het gaat om bestaanszekerheid en gezondheid.
2) Het energiesysteem is volhoudbaar We stappen over van eindige fossiele energiebronnen naar hernieuwbare, duurzame alter natieven. Het energiesysteem van de toekomst verschuift van centrale stroomopwekking in kolen- en gascentrales, naar een duurzame en meer lokale opwekking met zonnepanelen en windmolens en opslag in batterijen. Ook warmte gaan we duurzaam en lokaal winnen en opslaan met behulp van de buitenlucht, de bodem en het oppervlaktewater.
5
| BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE
6
Boring naar aardwarmte / geothermie in Leeuwarden
1 Inleiding In onze maatschappij en economie speelt energie een cruciale rol: energie is nodig om te wonen, te werken en te reizen. De levering van energie via het bestaande, hiërarchisch opgebouwde energiesysteem is niet meer vanzelfsprekend; we worden steeds meer geconfronteerd met drukte op het elektriciteitsnet (netcongestie). Het opwekken van elektriciteit kan daarom niet meer los worden gezien van gebruik, opslag en transport van energie. Om nieuwe woningen te kunnen blijven bouwen en verduurzaming van de economie mogelijk te maken, is de overgang naar een nieuw energiesysteem noodzakelijk, gebaseerd op duurzame en decentraal opgewekte energie. Ons nieuwe Beleidsprogramma Energie beschrijft hoe we de komende jaren, van 2025 tot 2030, aan de slag gaan met de energietransitie in onze gemeente. In dit inleidende hoofdstuk gaan we in op de aanleiding en het doel van dit beleidsprogramma, welk proces er is gevolgd om tot de inhoud te komen en hoe het programma is opgebouwd.
1.1 De aanleiding voor het beleidsprogramma
Op het gebied van energie zijn grote veranderingen gaande. De transitie naar een duurzaam en decentraal energiesysteem is volop bezig. Maar ook de context is veranderd. Inwoners en bedrijven worden geconfronteerd met sterk gestegen energieprijzen. Dit zorgt voor een groeiende behoefte aan betaalbare en duurzame energieoplossingen. De problematiek rondom netcongestie is een knelpunt dat vraagt om innovatieve oplossingen, slimme samenwerking en energieplanologie (afstemming tussen energie en ruimtelijke planning). Daarnaast zorgen nieuwe technieken en producten voor nieuwe oplossingsrichtingen. Daarmee kunnen we onze energievoorziening toekomstbestendig maken.
Met dit Beleidsprogramma Energie geven we antwoord op de urgentie en vernieuwde context van de energietransitie. Het doel is om de gemeente klaar te maken voor een toekomstbestendige, duurzame energievoorziening waar alle inwoners in mee kunnen komen.
Het beleidsprogramma als basis voor verdere planvorming binnen de gemeente Het biedt niet alleen houvast voor medewerkers en de gemeenteraad, maar ook voor andere stakeholders. Zoals inwoners, bedrijven, energiecoöperaties en netwerkbedrijven. Door inzicht te geven in de geplande maatregelen en de rol(len) die de gemeente inneemt, krijgen zij ook helderheid. Over bijvoorbeeld investeringen in de verduurzaming van hun woning of bedrijf, het realiseren van energie-opwekprojecten of de benodigde uitbreiding van het energienetwerk. Het programma is zo opgesteld, dat de voortgang van de energietransitie gemeten of gemonitord kan worden. En waar nodig kan worden bijgestuurd om de gestelde doelen te behalen. Addendum Energie en Warmte Naast dit beleidsprogramma wordt een Addendum Energie en Warmte opgesteld. Dit is een toevoeging op de Omgevingsvisie en bevat de belangrijkste ambities en kaders voor de energietransitie in de gemeente. In de Omgevingsvisie zijn algemene ontwikkelprincipes en langetermijndoelen geformuleerd. Het Addendum concretiseert deze voor het thema energie en warmte en vult aan waar nodig. Het Addendum wordt ter besluitvorming aangeboden aan de gemeenteraad en vormt het beleidsmatig kader voor de verdere uitwerking in programma’s. Deze uitwerking gebeurt via programma’s, die richting geven aan de inhoudelijke opgaven, ontwikkelingen en uitdagingen per thema.
Voor het thema energie zijn dat: het Beleidsprogramma Energie en het Warmteprogramma. Uitvoeringsparagraaf
Uitvoering
Beleidsprogramma Energie
Omgevingsvisie
Startnotitie Energie
Addendum Energie en Warmte
Omgevingsplan Wijkuitvoeringsplannen Warmteprogramma
1.2 Doel van het beleidsprogramma
Met dit Beleidsprogramma Energie formuleren we concrete doelen voor 2030, met een doorkijk naar 2050. Hiermee geven we de koers van de gemeente binnen de energietransitie aan. Daarnaast geven we concreet aan welke inspanningen we willen leveren om het gestelde doel van 60% minder CO₂ in 2030 te realiseren.
Figuur 1: Schema beleidsinstrumenten gemeente Leeuwarden
BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE |
Ook nieuwe wetgeving en het aflopen van het huidige gemeentelijke energiebeleid geven aan leiding om onze doelen en aanpak te herzien. Deze omstandigheden brengen nieuwe rollen voor de gemeente met zich mee. Als regisseur, ruggensteuner, en soms zelfs uitvoerend, neemt de gemeente een steeds actievere positie in om de energietransitie samen met inwoners en bedrijven vorm te geven.
Meetbare activiteiten en duidelijke verantwoordelijkheden Met duidelijke prioriteiten, verantwoordelijkheden en meetbare stappen, wil de gemeente de energietransitie overzichtelijk en uitvoerbaar maken. Het beleidsprogramma schetst daarom de noodzakelijke stappen en activiteiten om de ambitie daadwerkelijk te kunnen realiseren.
7
Het Warmteprogramma Dit Beleidsprogramma Energie richt zich op het brede energiebeleid van de gemeente, waaronder
duurzame opwek en energiebesparing. Daarnaast wordt een apart Warmteprogramma opgesteld. Dit programma is wettelijk verplicht en richt zich specifiek op de warmtetransitie in de gebouwde omgeving. Het Warmteprogramma vervangt de warmtevisie uit 2021 en werkt de strategie concreter uit.Waar het Beleidsprogramma Energie de energiemix en systeemopgaven beschrijft, biedt het Warmteprogramma een uitgewerkte aanpak voor de overgang van aardgas naar duurzame warmte. Het Warmteprogramma volgt op dit beleidsprogramma en zal uiterlijk eind 2026 gereed zijn.
1.3 Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt beschreven hoe het Beleidsprogramma Energie tot stand is gekomen, met een focus op het doorlopen participatieproces. In hoofdstuk 3 wordt de context van het Beleidsprogramma Energie geschetst. Hierin komen de bestaande wet- en regelgeving, het huidige beleid en andere programma’s die samenhangen met de energietransitie aan bod. Ook wordt de huidige energiesituatie in de gemeente Leeuwarden beschreven.
| BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE
Hoofdstuk 4 gaat in op de ambities van de gemeente richting 2030, met een doorkijk naar 2050. In onze ambities bouwen we voort op de Friese Energievisie.
8
In hoofdstuk 5 worden deze ambities verder uitgewerkt. Aan de hand van drie centrale opgaven beschrijven we hoe de gemeente invulling wil geven aan de energietransitie en de gestelde ambities. Per opgave zijn concrete doelen en inspanningen geformuleerd om de energietransitie tastbaar te maken. In hoofdstuk 6 wordt ingegaan op de samenwerking met andere partijen en de rol die de gemeente daarin op zich neemt om de uitvoering van het programma mogelijk te maken. Hoofdstuk 7 gaat ten slotte in op de financiering van de energietransitie. En de wijze waarop we de voortgang monitoren en, indien nodig, bijsturen.
BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE |
We ondersteunen woningeigenaren met lokale isolatieaanpakken.
9
| BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE
10
De brede betrokkenheid van inwoners, ondernemers en
energie-initiatieven vormt de basis van de keuzes die in dit beleidsprogramma zijn gemaakt.
2. Hoe is het beleidsprogramma tot stand gekomen? In deze paragraaf beschrijven we 2 belangrijke onderdelen voor de totstandkoming van dit beleidsprogramma: de startnotitie en de evaluatie van de Leeuwarden Energie Agenda (LEA) 2021-2024.
2.1 Startnotitie Energie
De eerste stap in het proces was het opstellen van een startnotitie Energie. Hierin zijn de omvang van de opgave en de inhoudelijke kaders voor het beleidsprogramma vastgelegd. Deze start notitie is op 16 juli 2024 door het college vastgesteld en op 18 september 2024 besproken met de gemeenteraad. Tijdens deze bespreking stonden niet alleen de technische en energetische uitgangspunten centraal, maar vooral ook het voorgestelde proces om te komen tot de inhoud van het Beleidsprogramma Energie.
2.2 Evaluatie LEA
De Leeuwarder Energie Agenda (LEA) 2021-2024 (‘Daadkracht en Dialoog’) beschreef de gemeentelijke strategie voor de energietransitie tot 2050. Met concrete doelen voor 2024 en 2030. De agenda benadrukte samenwerking met inwoners en partners om energiebesparing en duurzame energie-opwek te realiseren, vooral via lokale duurzame warmte en zonne-energie. De LEA is geëvalueerd door een externe partij en de uitkomsten hiervan luiden samengevat als volgt: • Neem meer regie op de opwek van duurzame energie. • Formuleer een duidelijke, communiceerbare langetermijnvisie voor de warmtetransitie en verbeter de aanpak van Wijkuitvoeringsplannen (WUPs). • Bouw voort op de succesvolle aanpak van energiebesparing. Met extra focus op specifieke groepen en de vindbaarheid van regelingen. • Ga proactief om met externe belemmeringen zoals het volle stroomnet (netcongestie) en wisselend landelijk beleid. • Verbeter de interne organisatie en de samenwerking met externe partners.
Voorafgaand aan het opstellen van dit beleidsprogramma is ingezet op een uitgebreid en zorgvuldig participatieproces. De brede betrokkenheid van inwoners, ondernemers, energie-
initiatieven en andere stakeholders vormt de basis van de keuzes die in dit beleidsprogramma zijn gemaakt. Hieronder wordt ingegaan op de inzichten die uit het participatieproces zijn opgehaald en richting hebben gegeven aan de verschillende prioriteiten en doelen.
Uit deze energiecafés bleek dat veel inwoners intrinsiek gemotiveerd zijn om hun woning te verduurzamen, maar daarbij tegen meerdere drempels aanlopen. De belangrijkste drempels zijn: • Gebrek aan overzichtelijke informatie, • Financiële barrières, • Externe afhankelijkheid (zoals verhuurders of VvE’s), • Praktische zorgen over overlast en onzekerheid over de te nemen maatregel. Tegelijkertijd worden mensen vooral gemotiveerd door: • De wens om kosten te besparen, • Milieubewust te handelen, • Het wooncomfort te verbeteren. Ook blijkt dat sociale steun en praktische hulp, zoals energiecoaches en buurtinitiatieven, een grote rol spelen in het overwinnen van deze drempels. Deelnemers gaven aan dat zij behoefte hebben aan gemeentelijke ondersteuning in de vorm van subsidies, isolatieadvies aan huis, laagdrempelige informatieavonden en collectieve wijkgerichte aanpakken. Hoewel de deelnemers aan de energiecafés vaak al bovengemiddeld geïnteresseerd zijn in duurzaamheid, geven hun ervaringen waardevolle inzichten in wat inwoners nodig hebben om daadwerkelijk stappen te zetten.
BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE |
2.3 Opbrengst participatieproces
Energiecafés Om de betrokkenheid verder te vergroten en verdieping te geven op resultaten van de inwonersraadpleging, zijn 4 energiecafés georganiseerd, verspreid over de gemeente. Bij deze energiecafés konden inwoners met elkaar, en met de gemeente, in gesprek gaan over de energietransitie en het toekomstig beleidsprogramma. Eén van deze bijeenkomsten richtte zich specifiek op jongeren, om ook hun stem nadrukkelijk mee te nemen.
11
Resultaten inwonersraadpleging Energie
Over de inwonersraadpleging 4%
In november en december 2024 konden inwoners via een online vragenlijst/raadpleging meedenken over ‘Wat gemeente Leeuwarden in de toekomst energie geeft’. De uitkomsten van deze raadpleging worden verwerkt in het nieuwe Energiebeleid van gemeente Leeuwarden.
Wat vind je van het doel om in de gemeente in 2030 60% minder CO2 uit te stoten?
Hier delen we met u een overzicht van de belangrijkste uitkomsten.
100%
80%
AS
AARDG
60%
83%
40%
Wie zijn onze deelnemers? 1516 mensen hebben deelgenomen
80%
1%
2%
2%
8%
8%
7%
11%
11%
12%
11%
16%
47%
28%
60%
40%
40%
28%
20%
38%
39%
40%
Binnen/buiten de stad
Opleiding
19%
• Binnen de stad • Buiten de stad
• Praktisch • Middelbaar • Theoretisch
• Nee, helemaal niet • Nee, niet echt • Neutraal • Ja, een beetje • Ja, heel erg
Het volledige rapport met alle uitkomsten, vindt u op www.energieloketleeuwarden.nl/raadpleging.
Maak je je zorgen over dat de energie heel duur wordt?
Maak je je zorgen over vervuiling van de lucht?
Maak je je zorgen over de afhankelijkheid van Nederland van andere landen voor energie?
GA
80%
Maak je je zorgen over klimaatverandering?
G N I N EIT K E RICIT R ES/ELECT
49%
31%
0%
00 € 2.456,
| BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE
14%
19%
78% 78%
82%
84%
77%
Ik kon mijn mening kwijt in deze raadpleting
Ik vertrouw erop dat deze raadpleging eerlijk is
Ik vond het een belangrijk onderwerp om mijn mening over te geven
Ik vond de raadpleging goed te begrijpen
• (Helemaal) mee eens • Neutraal • (Helemaal) mee oneens Welke rol kan de gemeente Leeuwarden het beste vervullen? Deelnemers werd gevraagd naar:
• Wat kan gemeente doen zodat inwoners en bedrijven meer schone energie gaan opwekken?
• Wat kan gemeente doen zodat er minder energie verbruikt wordt? (besparen)
85% 93%
20%
1. Ondersteun inwoners en bedrijven met informatie en goede begeleiding 9% 85% 90% 2. Ondersteun inwoners en bedrijven met extra subsidies
39%
51%
12
moeten minder doen
0%
40%
28%
4%
13%
16%
40%
• 16-24 jaar • 25-44 jaar • 45-64 jaar • 65+ jaar
• Vrouw • Man
i
dat we meer moeten doen
Leeftijd
Geslacht
33%
• Weet ik niet • Eens, of vind zelfs • Oneens, we
Maken inwoners zich zorgen? 3%
3%
16%
8%
Inw raadponersleging
100%
2%
18%
Welke dingen moeten we in de gemeente doen om het doel te behalen? Deelnemers kregen meerdere stellingen voorgelegd die zij, op volgorde van belangrijkheid, punten moesten geven. De meerderheid vindt stelling 1 en 2 het belangrijkst. Stelling 3 vinden zij het minst belangrijk.
19º
85% 1. Woningen en bedrijven beter isoleren en zorgen dat er zuiniger wordt omgegaan met energie
65% 2. Woningen en bedrijven duurzaam verwarmen (warmtepomp of warmtenet) en zorgen dat er extra zonnepanelen op daken wordt gelegd
79% 3. Laat vooral gemeente zelf schone energie opwekken (niet projectontwikkelaars)
Waar moet de gemeente voor zorgen met de plannen over Energie? Deelnemers kregen meerdere stellingen voorgelegd die zij op volgorde van belangrijkheid punten moesten geven. De volgende stellingen werden door de meerderheid het belangrijkst gevonden: 1. Zorg dat iedereen de energierekening kan betalen
36% 3. Het bouwen van windmolens of zonnevelden werd als minst belangrijkst gezien, maar zijn wel nodig om het doel te behalen
2. Zorg dat het geld dat wordt verdiend met schone energie gaat naar alle inwoners van de gemeente
Inwonersraadpleging Een belangrijk onderdeel van dit proces was de brede inwonersraadpleging via een participatieve
waarde-evaluatie (PWE). Hierin zijn uiteenlopende perspectieven en ideeën over de energietransitie opgehaald. Zie de publiekssamenvatting op de pagina hiernaast. Het volledige rapport van de raadpleging is in de bijlagen opgenomen. Verdiepingssessies energie-initiatieven en klankbordgroep Daarnaast zijn verdiepende sessies gehouden met de Leeuwarder energie-initiatieven, waarin werd ingezoomd op hun ervaringen, rol en ideeën voor de toekomst. Naast deze nieuwe trajecten zijn bestaande participatiemomenten benut, waarin inwoners, ondernemers en andere stake holders hun inbreng konden leveren. Ook is een klankbordgroep samengesteld die feedback heeft gegeven op de tussenproducten en het concept-beleidsprogramma. Informeren gemeenteraad De gemeenteraad is tijdens het proces betrokken. Op 18 september 2024 is de startnotitie besproken in de gemeenteraad. Bij de energiecafés waren verschillende raadsleden en fractie- assistenten als toehoorder aanwezig. Daarnaast is de gemeenteraad tijdens een informatieve sessie op 21 mei 2025 bijgepraat over de uitkomsten van zowel de inwonersraadpleging als de evaluatie van de huidige Leeuwarder Energie Agenda. In de ter inzage periode van dit beleids programma zal er nog een sessie met de raad plaatsvinden.
2.4 Doorrekening scenario’s
Om te komen tot het beleidsprogramma en de bijbehorende ambitie om 60% van onze CO₂-
uitstoot te verlagen in 2030, is de gemeente begeleid door adviesbureau Quintel. Inhoudelijk is gebruikgemaakt van het Energy Transition Model (ETM), een rekeninstrument waarmee op basis van data en scenario’s de effecten van beleid in beeld worden gebracht. Daarbij zijn drie stappen doorlopen: 1. De analyse begon met het berekenen van de verwachte vermindering van CO₂ die in de gemeente Leeuwarden gerealiseerd wordt als gevolg van nationaal en regionaal beleid, met gebruik van de landelijke Klimaat- en Energieverkenning (KEV). 2. Vervolgens is in kaart gebracht wat het huidige gemeentelijke beleid en lopende projecten aan CO2 vermindering opleveren. 3. Om de ambitie van 60% te realiseren, is modelmatig doorgerekend wat nodig is aan extra inzet op het gebied van energiebesparing, duurzame opwek en warmte. Deze doorrekening vormt de basis voor de doelen en maatregelen die in dit programma zijn opgenomen.
Denk mee over wat Leeuwarden energie geeft
Inspiratie en werkbezoeken Om een bredere blik te houden en te leren van anderen, zijn vergelijkbare plannen en beleid van gemeenten zoals Utrecht, Deventer en Groningen bestudeerd. Daarnaast zijn er werkbezoeken geweest naar Assen en Lelystad. Daar hebben we verdieping gezocht en inspirerende voorbeelden op locatie bekeken. De uitkomsten van dit participatieproces en de opgedane kennis en verdieping vormen samen het de basis voor dit beleidsprogramma.
Figuur 2: Promotieposter inwonersraadpleging
BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE |
Scan de QR-code of vul de vragenlijst in op www.leeuwardenenergie.nl
13
| BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE
14
De gemeente Leeuwarden telt veel zonnepanelen op daken.
3. Context, beleid en huidige situatie In dit hoofdstuk geven we een overzicht van de context waarbinnen dit beleidsprogramma zich bevindt. Ook beschrijven we de samenhang van het beleidsprogramma met andere beleids terreinen en relevante energiewetgeving.
3.1 Context 3.1.1 Trends, ontwikkelingen en uitdagingen De energietransitie is een complex en dynamisch proces dat wordt beïnvloed door techno logische, economische, sociale en geopolitieke factoren. Zowel wereldwijd als in Nederland en de gemeente Leeuwarden zijn duidelijke trends zichtbaar in de manier waarop wordt overgestapt naar een duurzamer energiesysteem. De energietransitie is wereldwijd en in de gemeente Leeuwarden volop gaande. Dit wordt ook op verschillende manieren al zichtbaar. De gemeente Leeuwarden telt veel zonnepanelen op daken van woningen, auto’s staan steeds vaker aan de laadpaal in plaats van bij de pomp. En warmtepompen zijn steeds vaker een alternatief voor de cv-ketel. Om dit alles mogelijk te maken is netbeheerder Liander veelvuldig in de wijken te vinden om nieuwe stroomkabels in de grond te leggen of om transformatorhuisjes te plaatsen. Ondertussen zijn inwoners en aannemers druk bezig huizen te isoleren en hebben de installateurs het druk met het opwaarderen van de stroomvoorziening in huis.
lende prijzen. Dit komt doordat deze energie in tegenstelling tot lokale (duurzame) energie bronnen, afhankelijk is van internationale handelsstromen en onder invloed van geopolitieke ontwikkelingen. De komende jaren worden stijgende gas- en brandstofprijzen verwacht. Onder andere doordat het aanbod van goedkoop gas afneemt, maar ook doordat meer sectoren onder het Europese emissiehandelssysteem gaan vallen. Dit maakt dat het ook vanuit de betaalbaarheid van energie wenselijk is om een stap te zetten naar duurzame warmte. Zonne- en windenergie behoren wereldwijd tot de snelst groeiende energiebronnen. Ook in de gemeente Leeuwarden is een stijging van de productie van duurzame energie te zien. Steeds meer huishoudens en bedrijven wekken zelf elektriciteit op. Tegelijkertijd neemt het gebruik van stroom toe door de opkomst van warmtepompen, elektrische voertuigen en andere elektrische toepassingen. Dit leidt tot een zwaardere belasting van het elektriciteitsnet en toenemende problemen rondom volle stroomnetten. De behoefte aan flexibiliteit in het energiesysteem neemt daarmee toe. Om schommelingen in vraag en aanbod op te vangen, groeit het belang van energieopslag en de inzet van slimme netwerken en energiesystemen. Energiebesparing blijft daarnaast een belangrijk onderdeel van de energietransitie.
De aandacht richt zich onder andere op het verbeteren van de isolatie van gebouwen, het verlagen van het energieverbruik en het gebruik van zuinige apparaten. De energietransitie wordt steeds vaker gekoppeld aan gebiedsontwikkelingen. In verschillende wijken worden plannen gemaakt voor warmtenetten en het verduurzamen van gebouwen. Vaak in samenhang met andere fysieke ingrepen zoals rioolvervanging, woningbouwprojecten, herstructurering of herinrichting. En op lokaal niveau ontstaan steeds meer initiatieven van bewoners en bedrijven voor duurzame energie opwek, energiebesparing en collectieve oplossingen.
Figuur 3: Historische energieprijzen tot en met 2023 (CBS) en verwachte energieprijzen tot 2040 (PBL)
Internationale ontwikkelingen en geopolitieke spanningen beïnvloeden de beschikbaarheid en prijs van energie. Dit zorgt voor onzekerheid over levering, energieprijzen en investerings beslissingen. Dit is ook lokaal ook te merken. De gasprijs steeg in 2021 en 2022 tot ongekende hoogte. In het verlengde van het voorgaande punt zien we vooral bij fossiele energie schomme
3.1.2 Randvoorwaarden voor de energietransitie De energietransitie in de gemeente Leeuwarden voltrekt zich dus niet in isolatie, maar binnen een breder samenspel van lokale, nationale en internationale ontwikkelingen. Of deze transitie slaagt, is afhankelijk van het creëren van de juiste randvoorwaarden op al deze niveaus. Een aanzienlijk deel van deze randvoorwaarden valt buiten de directe invloedssfeer van de gemeente, maar heeft wel degelijk lokaal effect. Voorbeelden hiervan zijn geopolitieke ontwikkelingen, de beschikbaarheid van grondstoffen, passende wet- en regelgeving en technologische innovaties.
BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE |
Een blijvende uitdaging is het bereiken van álle inwoners en bedrijven, ongeacht achtergrond of mogelijkheden. De energietransitie raakt iedereen, maar de mate waarin men kan meedoen of er voordeel van heeft, verschilt sterk.
15
| BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE
16
Gestuurde boring voor NuLelie van Liander bij De Hemrik.
Tegelijkertijd zijn er randvoorwaarden waarop de gemeente wél directe invloed kan uitoefenen, zoals het bevorderen van maatschappelijke betrokkenheid en een zorgvuldige ruimtelijke inpassing van duurzame energieoplossingen. Binnen deze beïnvloedbare kaders neemt de gemeente een proactieve rol in (zie hoofdstuk 6).
Voor randvoorwaarden die buiten onze bevoegdheid vallen, zetten we in op strategische beïnvloeding, onder meer via lobbytrajecten binnen netwerken als de G40 en andere interbestuurlijke samen werkingsverbanden. Op deze manier streven we ernaar om ook op bovenlokale schaal de voorwaarden te verbeteren die nodig zijn voor een succesvolle energietransitie binnen onze gemeente.
3.2 Relevante beleidsstukken en wetgeving 3.2.1 Nationaal beleid Op nationaal niveau is de energietransitie verankerd in het Klimaatakkoord. Daarin is afgesproken dat Nederland in 2030 49% minder CO2 wil uitstoten ten opzichte van 1990. Om uiterlijk in 2050 klimaatneutraal te zijn, is bij de vorming van kabinet Rutte 4 het doel voor 2030 aangescherpt tot een verlaging van tenminste 55% CO2-uitstoot. Om dit doel ook zeker te halen, werd het beleid ingericht op 60% in 2030. Het huidige Klimaatplan 2025-2035 is gericht op een verlaging met 55% in 2030. In het voorontwerp Nota Ruimte1 wordt gesteld dat om ook in de toekomst onze energie voorziening te garanderen we energie moeten besparen en energie zo veel mogelijk lokaal moeten opwekken. Het voorontwerp gaat uit van 3 principes voor een rechtvaardige verdeling van de ruimte: recht doen aan volgende generaties, recht doen aan schaarste (meervoudig ruimteverbruik) en rechtdoen aan eigenheid (gebiedskenmerken centraal). Het Nationaal Plan Energiesysteem geeft richting aan de gewenste inrichting van het energie systeem in 2050. Het plan zet in op een maximaal aanbod van duurzame energie en energieinfrastructuur, energiebesparing en het slim inzetten van energie en infrastructuur.
Specifiek voor de gebouwde omgeving is het Nationaal Isolatieprogramma van belang, dat zich richt op het versneld isoleren van slecht geïsoleerde (koop)woningen, vooral in kwetsbare wijken.
schoon en fossielvrij opgewekt. Daarbij wordt uitgegaan van 5 leidende principes: 1. Fryslân stimuleert energie voor en door de gemeenschap; 2. Fryslân zet maximaal in op energiebesparing; 3. Alle bronnen zijn nodig, naast kleinschalige is ook grootschalige productie nodig; 4. Fryslân past het energie-infrastructuur goed in, zowel in het landschap en in het energiesysteem; 5. Fryslân versterkt de flexibiliteit van het energiesysteem.
Omgevingsvisie vastgesteld. Daarin heeft de energietransitie een prominente rol gekregen. De Provincie wil ruimte reserveren voor de benodigde opwekcapaciteit tot 2035. Naast meer ruimte voor zonneweides en windturbines bij de grootste Friese plaatsen, zal de provincie ook gaan zoeken naar een aantal regionale energieclusters. Het pMIEK (Provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat) is een concrete uitwerking van de visie met daarin geplande energieprojecten op provinciale schaal, zoals de uitbreiding en nieuwbouw van hoogspanningsstations, transportleidingen en opslagfaciliteiten. In de Energievisie van Wetterskip Fryslân zet het waterschap in op energiebesparing, duurzame opwekking en regionale samenwerking. 3.2.3 Gemeentelijk beleid Het coalitieakkoord ‘Nu investeren in de toekomst’ streeft naar 60% minder CO2-uitstoot in 2030. Dit beleidsprogramma geeft invulling aan deze ambitie en geeft verder vorm aan thema’s als energiebesparing, betaalbare energie en energiearmoede. In 2021 is voor de gemeente Leeuwarden een Omgevingsvisie vastgesteld. De Omgevingsvisie vormt het strategisch kader voor de fysieke leefomgeving. De ambitie is een volledig duurzame energievoorziening in 2050. Daarnaast bevat de visie een aantal richtinggevende uitspraken over ruimtelijke inpassing van energieopwek en -infrastructuur.
Met een toevoeging (addendum) op de visie, worden enkele onderdelen van de visie geactualiseerd en aangevuld. Het Beleidsprogramma Energie werkt deze visie (en het addendum) op het gebied van de energietransitie verder uit. Zo sluit dit beleidsprogramma aan op de 3 ontwikkelprincipes uit de Omgevingsvisie: • Vergroenen: het draagt bij aan een emissievrije leefomgeving (een volhoudbaar energiesysteem). • Verbinden: het draagt bij aan een inclusieve leefomgeving (een sociaal rechtvaardige energietransitie). • Verwaarden: het draagt bij aan een kwalitatieve leefomgeving (een ruimtelijk zorgvuldig ingepaste energietransitie). Deze 3 ontwikkelprincipes worden gebiedsgericht toegepast om de 3 hoofdambities in de Omgevingsvisie te realiseren: 1) Leeuwarden is een sterke economische gemeente, 2) het is goed leven in Leeuwarden en 3) Leeuwarden is het hart van een bijzondere groenblauwe regio.
BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE |
3.2.2 Provinciaal beleid Op provinciaal niveau vormt de Friese Energievisie de basis voor het gemeentelijke beleid omtrent energie. De Friese Energievisie beschrijft hoe we toewerken naar een schoon, toekomstbestendig en rechtvaardig energiesysteem in 2050. In 2050 wordt alle verbruikte energie in de provincie
De borging en uitvoering van de Friese Energievisie werkt de Friese Energietafel momenteel uit in de Uitvoeringsagenda. Ruimtelijke vertaling vindt plaats in de Provinciale Omgevingsvisie. Op 24 juni 2025 heeft het college van Gedeputeerde Staten de contourenschets voor de Provinciale
17
| BELEIDSPROGRAMMA STARTNOTITIE ENERGIEENERGIE
18
De gemeentelijke organisatie streeft ernaar om CO2- neutraal te zijn, onder andere door het verduurzamen van eigen vastgoed.
Het pand van Handhaving is inmiddels gasloos en in 2026 wordt gestart met het gasloos maken van het Gemeentehuis.
De energietransitie is direct onderdeel van het programma Volhoudbaar, waarin de gemeente Leeuwarden zich integraal richt op duurzaamheid. Hieronder vallen de thema´s energie, klimaatadaptatie, biodiversiteit en circulariteit. Met het uitvoeringsprogramma Circulaire economie wordt gewerkt aan duurzame innovaties bij bedrijven en aan circulariteit en het verlagen van de CO2-uitstoot in binnen de gebouwde omgeving. Binnen het uitvoeringsprogramma Volhoudbare Eigen Organisatie streeft de gemeentelijke organisatie ernaar om in 2030 CO2-neutraal te zijn, onder andere door het verduurzamen van het eigen vastgoed.
Het Beleidskader Mobiliteit draagt bij aan de energietransitie waarbij ze 60% minder CO2-uitstoot in 2040 binnen de mobiliteitssector. Daarbij wordt vol ingezet op actieve en duurzame mobiliteit (lopen, fietsen en openbaar vervoer). Het Beleidskader Economische Ontwikkeling ziet de energietransitie als economische kans. Daarnaast is het voor de toekomstbestendigheid van bedrijven steeds belangrijker om in te spelen op de krapte op het elektriciteitsnet en schommelende energie- en grondstofprijzen. Het gemeentelijke Beleidskader Water richt zich mede op de inzet van water als duurzame energiebron, zoals aquathermie. In het Woonbeleid (diverse programma’s) ligt er focus op het energiezuinig maken van woningen. Met de doelstellingen rondom het bouwen van veel extra woningen, wordt het rekening houden met, en tegengaan van krapte op het elektriciteitsnet (netcongestie) nog meer van belang. Ten slotte ondersteunt het Beleidsprogramma Grondbeleid (in ontwikkeling) de energietransitie door bijvoorbeeld de inzet van een strategisch wervingsfonds. In de Visie armoede en schuldhulp ‘Samen werken aan een armoedevrij Leeuwarden’ (2022) staat beschreven hoe Leeuwarden zicht richt op een preventieve aanpak om te voorkomen dat onze inwoners leven in armoede.
Voorkomen van hoge energiekosten door middel van het inzetten van Energiecoaches is één van de acties voor het vergroten van de bestaanszekerheid van inwoners. Inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners worden voor een project, plan of (grote) beleidsverandering rondom energie betrokken volgens de leidraad participatie.
De recent in werking getreden Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) geeft gemeenten regie over het aardgasvrij maken van wijken en bevat de bijbehorende instrumenten zoals het Warmteprogramma. De Wet collectieve warmte (Wcw – in behandeling) regelt de publieke regierol, consumentenbescherming en betaalbaarheid van warmtenetten.
1
Het Rijk werkt aan een nieuwe Nationale Omgevingsvisie, het voorontwerp Nota Ruimte is in juni 2024 gepubliceerd.
vormen van energiegemeenschappen mogelijk.
3.3 Huidige situatie 3.3.1 Leeuwarder Energie Agenda 2021-2024 De Leeuwarder Energie Agenda (LEA) 2021-2024 (‘Daadkracht en Dialoog’) beschreef de gemeentelijke strategie voor de energietransitie tot 2030. Met concrete doelen voor 2024. De agenda benadrukte samenwerking met inwoners en partners om energiebesparing en duurzame energie opwek te realiseren, vooral via lokale duurzame warmte en zonne-energie. 3.3.2 Feiten en aantallen Als onderdeel van de evaluatie van de Leeuwarder Energie Agenda is er gekeken naar verschillende feiten en cijfers die inzicht geven in hoe de transitie ervoor staat. In 2020 was er 285 TJ aan zonnestroom en 58 TJ aan wind, het aardgasverbruik was in diezelfde periode 3.401 TJ en het elektriciteitsverbruik 1.297 TJ. In de onderstaande figuren wordt hiervan een samenvatting gegeven van de huidige situatie in 2023.
Huidige Leeuwarder situatie Opwek van duurzame elektriciteit door wind en zon.
529 TJ
3 MW
Energieverbruik in de gebouwde omgeving.
2568 TJ
1277 TJ
155MW aan opgesteld vermogen
Figuur 4: Huidige Leeuwarder situatie (cijfers van 2023)
BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE |
3.2.4 Wetgeving De energietransitie wordt ondersteund door wetgeving op verschillende niveaus. De Klimaatwet en het bijbehorende Klimaatplan vormen het wettelijke fundament voor het nationale klimaat beleid en beschrijven de reductiedoelen op de lange termijn.
Tot slot biedt de nieuwe Energiewet regels voor gas en elektriciteit en biedt het duidelijkheid over de verschillende rollen en verplichtingen. Dit maakt onder andere het delen van energie en het
19
CO2 -uitstoot naar sector Gemeente Leeuwarden, kton CO2 480
320
160
0 2014
2015
Gebouwde omgeving
2016
2017
2018
Verkeer & Vervoer
Landbouw, Bosbouw & Visserij
2019
2020
2021
2022
2023
Industrie, Energie, Afval & Water
Elektrische auto’s
Regionale klimaatmonitor | 2010 - 2023
Figuur 5: CO2-uitstoot gemeente Leeuwarden per sector
De afgelopen jaren is de CO2-uitstoot in de gemeente gedaald van ongeveer 700 kton CO2 in 2018 naar ongeveer 500 kton CO2 in 2023. Het grootste deel van die daling werd veroorzaakt door de gebouwde omgeving (meer isolatie, zonnepanelen, zuinige apparaten) en de industrie.
| BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE
Warmtetransitie In 3 gebieden zijn uitvoeringsplannen in ontwikkeling en deels al in uitvoering. In de Oranjewijk (Leeuwarden), het Grieneko-gebied en Stiens wordt gewerkt aan een uitvoeringsplan. In Heechterp (Leeuwarden) is het eerste plan juni 2025 vastgesteld en in uitvoering.
20
Bereik energiebesparing Sinds 2021 gingen energiecoaches elk jaar op meer dan 1.300 huisbezoeken. Waar we begonnen met 1 coach, is dit team inmiddels gegroeid naar 8 coaches. Het Energieloket van gemeente Leeuwarden (website) heeft jaarlijks rond de 12.000 gebruikers. Van de verschillende aangeboden subsidies, wordt vooral de subsidie witgoedwissel veel gebruikt.
Het Energieloket geeft inwoners advies tijdens de Duurzame Markt.
BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE |
In Heechterp is het eerste warmteplan vastgesteld (2025)
en in uitvoering. Hier komt een collectief warmtenet.
21
| BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE
22
“Wij willen een volledig duurzame energievoorziening in 2050
en daarmee volledig onafhankelijk zijn van fossiele brandstoffen.”
4. Hoofdambitie: een fossielvrij Leeuwarden In dit hoofdstuk beschrijven we de hoofdambities voor 2030 en 2050. Daarnaast wordt de ambitie van 2030 vertaald naar concrete doelen voor het besparen van energie en het opwekken daarvan. In hoofdstuk 5 geven we vanuit de hoofdopgaven verder invulling aan deze doelen, de uitgangspunten en inspanningen die daarbij horen.
4.1 Hoofdambitie 2050: 100% fossielvrij
In de Omgevingsvisie heeft de gemeente Leeuwarden de volgende ambitie uitgesproken:
‘’Wij willen een volledig duurzame energievoorziening in 2050 en daarmee volledig onafhankelijk zijn van fossiele brandstoffen.’’
Onderstaand schetsen wij een beeld van het energiesysteem in 2050. 4.1.1 Energie in Leeuwarden is van en voor ons allemaal De energie in de gemeente Leeuwarden is toegankelijk en betaalbaar voor iedereen in Fryslân. Productie, opslag en gebruik van energie wordt in dorpen lokaal vormgegeven. We zijn daarmee zo veel mogelijk zelfvoorzienend, maar staan altijd nog in verbinding met het centrale energie systeem. Het centrale systeem bestaat uit een aantal clusters met grootschalige opwek van duurzame elektriciteit. Het Leeuwarder energiesysteem is onderdeel van het Friese energiesysteem, dat op zijn beurt weer in verbinding staat met het landelijke netwerk. Dit gebeurt bijvoorbeeld via de waterstofbackbone (nog aan te leggen landelijke infrastructuur voor het transport van waterstofgas) voor flexibel vermogen of via het hoogspanningsnetwerk voor duurzame elektriciteit vanaf de Noordzee.
stevige inzet op lopen, fietsen, openbaar vervoer en elektrisch rijden wordt ook op het gebied van mobiliteit energie bespaard. Ondernemers profiteren van een gunstig vestigingsbeleid door beschikbaarheid van voldoende duurzame energie en een betrouwbaar, geïntegreerd energie systeem. Er vinden regulier gesprekken met ondernemers plaats om verder te besparen of om bij te dragen aan een betrouwbaar en gebalanceerd energiesysteem.
Elektriciteit vormt de basis van het energienetwerk in 2050. Deze elektriciteit wordt in 2050 vooral lokaal opgewekt door zonnepanelen en windmolens. Vooral dichtbij grote energievragers is ook veel energie-opwek beschikbaar. Om pieken in de vraag op te vangen en het elektriciteitsnet te ontlasten, wordt energie opgeslagen in batterijen en slim verdeeld. Het elektriciteitsnet is versterkt en uitgebreid, zodat het geschikt is voor grootschalige duurzame opwek en het gebruik van deze groene stroom. Deze elektriciteit wordt breed ingezet, zowel in woningen als bij bedrijven en in de industrie. Huishoudens verwarmen, koken en rijden voor een groot deel elektrisch, en bedrijven gaan over op elektrische technieken zoals warmtepompen, e-boilers en inductie. Elektriciteit is daarmee de stille kracht van de duurzame gemeente. Aanvullend daarop spelen groen gas en waterstof een rol, daar waar elektriciteit niet goed toe te passen is. Omdat duurzame gassen beperkt beschikbaar zijn, worden deze vooral ingezet voor industrie met een hoge procestemperatuur en zwaar transport. 4.1.4 De warmtevoorziening in Leeuwarden is in 2050 volledig aardgasvrij De warmte komt uit lokale en hernieuwbare bronnen zoals de bodem, het oppervlaktewater of de buitenlucht. In de stad spelen warmtenetten een belangrijke rol: deze leveren duurzame warmte aan hele wijken en buurten.
Waar warmtenetten minder goed passen, worden individuele warmtepompen bij de woningen ingezet. Zo krijgt elke wijk de oplossing die het beste past bij de gebouwde omgeving en het warmteverbruik. In de dorpen ligt de nadruk op individuele warmtepompen, soms ondersteund door kleinschalige warmtenetten. In het buitengebied wordt per woning een warmtepomp toegepast op basis van lucht-, water- of bodemwarmte.
BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE |
4.1.2 Leeuwarden heeft aanzienlijk energie bespaard De Leeuwarder energievraag is in 2050 fors teruggebracht. Besparing heeft plaatsgevonden in bedrijfspanden, door inwoners in huizen en door efficiëntere apparaten en elektrisch vervoer. Huizen en gebouwen zijn goed geïsoleerd waardoor de energiebehoefte flink is gedaald. Door
4.1.3 Leeuwarden heeft een robuust en flexibel energiesysteem De gemeente Leeuwarden heeft een gevarieerde energiemix met diverse bronnen en opslag en omzetting van elektriciteit, warmte en gassen. Dit zorgt ervoor dat het energiesysteem robuust en flexibel is. Door het gebruik van slimme technologieën kunnen energiestromen efficiënt worden beheerd en kan vraag en aanbod op elkaar worden afgestemd.
23
4.1.5 Mogelijke energiebronnenmix 2050 Hoewel de exacte energiebronnenmix voor 2050 nog onzeker is, laat de schets op basis van de
huidige kennis van experts zien hoe de landelijke duurzame energiemix er in dat jaar uit zou kunnen zien: (zie de afbeelding hieronder). Uiteraard kunnen in de tussentijd nog innovaties plaats vinden waardoor de definitieve mix er anders uit zal zien.
Energiemix Nederland 2019 100%
4.2.1 Vertrekpunt: energie gerelateerde uitstoot in 2018 Om een beeld te krijgen van de verdeling van de energetische CO2-uitstoot in de gemeente
Leeuwarden, is een onderverdeling gemaakt per sector. De figuur hieronder geeft aan per sector hoe de 692 KT energetische CO2 verdeeld is (in 2018). We zien dat er 3 grote sectoren van belang zijn: gebouwde omgeving, industrie en transport.
Energetisch: CO2 Gemeente Leeuwarden 2018
2050
1%
3% 5%
10%
20%
5% 80%
28%
Landbouw
Industrie & energie
Gebouwde omgeving
Transport
16%
49% 60%
30% Bronnen
40%
63%
• Aardgas • Elektriciteit
64%
• Waterstof
20%
Figuur 7: Verdeling uitstoot energetisch CO2 in Leeuwarden (2018) Referentiejaar
• Biomassa, biogas en biobrandstoffen 0%
5%
• Aardwarmte
| BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE
Figuur 6: Situatie 2019 t.o.v. koers experts 2050
24
4.2 Opgave 2030: 60% minder CO2-uitstoot
In het coalitieakkoord ‘Nu investeren in de toekomst 2022 - 2026’ staat de ambitie om in 2030 onze CO2-uitstoot met 60% te hebben verminderd ten opzichte van het jaar 2018. In de Startnotitie Energie is toegelicht hoe deze CO2-uitstoot is afgebakend. Deze ambitie is niet alleen gericht op het verminderen van CO2-uitstoot in het belang van het klimaat. We willen met deze opgave ook andere belangrijke doelen realiseren. Door in te zetten op duurzame energie en energiebesparing, vergroten we onze onafhankelijkheid van fossiele energiebronnen en internationale energiemarkten. Dit maakt ons minder kwetsbaar voor plotselinge prijsstijgingen, zoals we die de afgelopen jaren hebben ervaren. Een betrouwbare, betaalbare en duurzame energievoorziening draagt bij aan de weerbaarheid van onze inwoners en bedrijven en versterkt de lokale economie.
Elektriciteit vormt de basis van het energienetwerk in 2050. De gemeente Leeuwarden heeft hierbij een robuust en flexibel energiesysteem.
Dit beleidsprogramma richt zich op de energie gerelateerde CO2-uitstoot. CO2-ambities worden vaak gemeten ten opzichte van een referentiejaar om de CO2-uitstoot goed meetbaar en inzich-
telijk te krijgen. Wij maken gebruik van het referentiejaar 2018. Vanaf 2018 wordt er een specifieke onderverdeling van de uitstoot over verschillende sectoren gemaakt. Dit maakt dat we de voortgang van het beleidsprogramma goed kunnen monitoren. 4.2.2 60% minder CO2-uitstoot; een deel is al gerealiseerd Het energiegebruik binnen de gemeente Leeuwarden zorgde in 2018 voor ongeveer 692 KT2 aan CO2-uitstoot. De ambitie is om dit met 60% te hebben verminderd in 2030. Dit betekent dat we in 2030 nog maar 277 KT aan CO2 uitstoten. In 2023 was de CO2-uitstoot in de gemeente Leeuwarden 500 KT. Daarmee is een deel van de opgave in de afgelopen jaren al gerealiseerd, maar moet er de komende jaren nog meer gebeuren. 4.2.3 Wat vinden onze inwoners? Uit de resultaten van de inwonerraadpleging (PWE) blijkt dat een ruime meerderheid (70%) van de deelnemers het eens is met het gemeentelijke doel om in 2030 60% minder CO2 uit te stoten. Deze deelnemers vinden het doel ambitieus maar noodzakelijk, door de urgentie van klimaat verandering. Een deel van de deelnemers (13%) vindt het doel juist nog niet ambitieus genoeg en wil een hoger doel om CO2 te verminderen en strenger beleid. Andere deelnemers (9%) zijn het oneens met het doel. Sommigen betwijfelen de noodzaak van verdere actie.
Mogelijke energiemix Leeuwarden 2030 Om de CO2-uitstoot te verminderen, moet het gebruik van fossiele bronnen sterk afnemen. Om
rekenkundig invulling te geven aan deze ambitie en vooruit te kijken naar de toekomst, is onder begeleiding van een extern bureau een mogelijke energiemix opgesteld voor de gemeente Leeuwarden in 2030. Met inzet van verschillende besparingsmaatregelen en opwek van duurzame energie, kan de doelstelling om de CO2-uitstoot met 60% te verlagen worden behaald. In 2030 willen we het energieverbruik in de gemeente Leeuwarden terugbrengen van 9.832 TJ in 2018 naar 7.209 TJ in 2030 (besparing van 27%). Dit gaat vooral om dalend verbruik van fossiele energie. Op het gebied van duurzame energie voorzien we juist een groeiende vraag. Het resterende energieverbruik zal dan ook zo veel mogelijk duurzaam worden en vraagt om een nieuwe mix van energiebronnen. In combinatie met de forse energiebesparing van 27% is het de bedoeling dat het energieverbruik voor de gemeente Leeuwarden in 2030 voor 47% niet meer fossiel wordt opgewekt. Onderstaande afbeelding geeft een overzicht van de bijbehorende energiemix. Deze energiebronnenmix vormt geen blauwdruk voor de toekomst, maar geeft wel richting aan de doelen en inspanningen van de gemeente. In het volgende hoofdstuk worden deze verder toegelicht.
Energieverbruik gemeente Leeuwarden
Energiebronnen
Energieverbruik per sector in 2018 en de verwachting voor 2030
Het Leeuwarder energieverbruikbruik vertaald naar de gebruikte bronnen in 2030
Wat vind je van het doel om in de gemeente in 2030 60% minder CO2 uit te stoten?
2018
10000
100% = 9832 TJ
19%
Energieverbruik (TJ)
8000
6000
6%
1%
2030 1%
30%
• Industrie
1 KT = 1.000.000 kg. Een gemiddeld huis stoot ongeveer 3.700 kg CO2 met betrekking tot energie uit.
Bronnen • Fossiel (fossiel overig + aardgas)
• Mobiliteit
2
13%
• Landbouw
• Windturbines • Omgevingswarmte (o.a. warmtepompen) • Zonnepanelen • Biobrandstof (biobrandstof, biogas en biomassa) • Restwarmte, zonthermie en geothermie
Figuur 9: Verwacht Leeuwarder energieverbruik vertaald naar gebruikte bronnen in 2030
BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE |
44%
• Gebouwde omgeving
van de gemeente.
52%
13%
50%
Sectoren
de raadpleging naar het gestelde doel
22% 33%
0
Figuur 8: Hoe kijken deelnemers van
12%
100% = 7209 TJ
4000
2000
4%
25
| BELEIDSPROGRAMMA ENERGIE
26
De energietransitie is ook een sociaal vraagstuk die we koppelen met de aanpak van sociale ongelijkheid. Hiermee dragen we ook bij aan andere vormen van welvaart zoals gezondheid en leefbaarheid.
5. Een sociaal rechtvaardig, volhoudbare en ruimtelijk goed ingepaste energietransitie 5.1 Van ambitie naar uitvoering
Voor een fossielvrij gemeente Leeuwarden in 2050 en 60% minder CO2-uitstoot in 2030 zijn stevige inspanningen nodig. In dit hoofdstuk beschrijven we hoe we de energietransitie in de gemeente Leeuwarden aanpakken. We zetten de komende jaren drie grote (sub)ambities centraal: • Een sociaal rechtvaardige energietransitie, • Een volhoudbaar energiesysteem, • Een ruimtelijk zorgvuldig ingepaste energietransitie. Deze vormen samen de bouwstenen van onze aanpak om de ambities van vandaag om te zetten in het energiesysteem van morgen. Elke paragraaf in dit hoofdstuk is op dezelfde manier opgebouwd: we beschrijven het doel, de maatschappelijke opgave, de principes en uitgangspunten, en hoe we daar in de praktijk mee aan de slag gaan.
5.2 Ambitie: Sociaal rechtvaardige energietransitie
Fossielvrij
Ambitie 2030
60% minder CO₂
Een volhoudbaar energiesysteem
Een ruimtelijk zorgvuldige ingepaste energietransitie
Opgaven
Opgaven
Opgaven
• De energietransitie is niet inclusief • Energiearmoede • Betrekken van inwoners en lokale initiatieven
• Van het huidige systeem, naar het toekomstige energiesysteem
• Het ruimtebeslag van de energietransitie zoveel mogelijk te beperken • Waar dat noodzakelijk is, nieuwe infrastructuur en opwekinstallaties zo zorgvuldig mogelijk inpassen in de omgeving
Doelstellingen