Agenda binnenstad 2021 2028

Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028 Leeuwarden, 12 oktober 2021

1

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

Verantwoording

Management samenvatting

Vanuit uitvoering van de motie ‘Integrale Agenda binnenstad’ (november 2020) is in opdracht van gemeente Leeuwarden de Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028 opgesteld door BBO in samenwerking met Vosjan Centrum-management. Bij het opstellen van de agenda is samengewerkt met beleidsmedewerkers van de gemeente Leeuwarden, en is gesproken met ondernemers (winkeliers, horeca e.a.), bewoners en andere belanghebbenden. Daarvoor zijn focusgroepen en interviews ingezet. In totaal is met 35 personen die betrokken zijn bij de binnenstad gesproken (zie de bijlagen voor een overzicht).

Leeuwarden heeft een aantrekkelijke, veelzijdige en levendige binnenstad. Kenmerkend zijn het historische karakter, de mooie stadsgrachten en de ‘oude straatjes’. De binnenstad is veelzijdig met een breed en gevarieerd winkelaanbod en een ruim horecaaanbod. De binnenstad kent bovendien ook andere functies zoals onderwijs, bestuur, zakelijke diensten, en openbare voorzieningen. De levendigheid komt door evenementen en een goed cultureel aanbod, en door de combinatie van functies. Juist doordat in de binnenstad ook wordt gewoond, is de binnenstad levendig.

Ook zijn via de participatiewebsite www.destemvanleeuwarden.nl bijna 100 ideeën en opmerkingen vanuit het publiek opgehaald. Qua “stemmers” gaat het om een diversiteit aan mensen die in de binnenstad wonen, maar ook mensen die van daarbuiten komen en betrokken zijn bij onze binnenstad en mogelijkheden voor verbetering aangeven. In deze agenda binnenstad zijn op diverse plekken in de tekst impressies van kaart- en straatbeelden opgenomen, gemaakt door RO Visuals. Deze impressies symboliseren de denkrichting in relatie tot de verschillende ambitieniveaus zoals beschreven in de agenda. Impressies van kaart- en straatbeelden dienen daarbij als voorbeeld voor vergelijkbare plaatsen in de binnenstad. De impressies zijn uitdrukkelijk géén uitgewerkte ontwerpplannen, gerelateerd aan het specifieke straatbeeld of deelgebied van de binnenstad.

2

Om een antwoord te vinden op de vragen die de trends oproepen, en om bezoekers te blijven trekken zal ook de Leeuwarder binnenstad moeten blijven investeren in aantrekkingskracht, onderscheidendheid en samenwerking. Leeuwarden heeft ambitie met haar binnenstad. Idealiter zou de binnenstad in de toekomst dé plek zijn voor wonen, werken en ondernemen, een plek met reuring en beleving, sterk klimaatadaptief, duurzaam en groen, en optimaal verbonden met water en de regio.

Opdracht Door de ligging van Leeuwarden kent Leeuwarden een groot verzorgingsgebied. Bezoekers van de binnenstad komen uit de gemeente Leeuwarden maar zeker ook van elders binnen en buiten de provincie. Vanwege de economische en maatschappelijke betekenis van de binnenstad voor Leeuwarden is een vitale binnenstad van groot belang. De afgelopen periode is ook de Leeuwarder binnenstad geraakt door de coronamaatregelen; gelukkig lijkt er een goed economisch herstel op gang te komen. Daarnaast komen er allerlei zaken op de binnenstad af, die de vitaliteit bedreigen. Denk daarbij aan de groei van e-commerce, en daardoor toenemend risico op leegstand. Denk ook aan de verschuiving bij consumenten naar meer beleving, wat betekent dat de binnenstad steeds meer ook een aantrekkelijke verblijfsruimte moet zijn. Verder zijn er tal van ruimtelijke plannen die van invloed zijn op de binnenstad, zoals de plannen rond het Spoordok.

De Gemeenteraad van Leeuwarden heeft eind 2020 een motie aangenomen waarin het College van B&W wordt verzocht te komen tot een meerjarige integrale agenda voor de binnenstad waarin richting wordt gegeven aan ontwikkelingen in en rond de binnenstad. Met deze rapportage wordt invulling gegeven aan het begrip ‘agenda’ dat in de motie is genoemd. De agenda 2021-2028 vormt een integraal investeringskader dat leidt tot de versterking van de aantrekkelijkheid van de binnenstad. De agenda betreft niet een geheel nieuwe visie. Er is voortgebouwd op bestaande beleidsdocumenten, plannen en visies op allerlei deelterreinen. De agenda is opgesteld mede in het licht van de effecten van de coronacrisis, maar staat ook in het teken van trends die op de binnenstad afkomen.

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

Visie en doel

Doelgroepen

Ambitieniveaus

De visie die in deze agenda centraal staat, is dat het economische en maatschappelijke belang van de Leeuwarder binnenstad moet worden versterkt mede op basis van de onderscheidende en ‘sterke’ kwaliteiten die de binnenstad heeft. Die kwaliteiten hebben te maken met het historische karakter van de binnenstad, met de compactheid van de binnenstad, met de verbinding met de regio, en met het water (zowel in de eigen grachten als in de verbinding met het water in de omliggende regio). De kracht ligt ook in de (beleids)keuze voor ‘groen’, duurzaamheid en circulariteit. Sterktes hebben verder te maken met veelzijdigheid, diversiteit en het organiserend vermogen van de stad (mienskip).

De binnenstad moet aantrekkelijk zijn voor alle doelgroepen. Daarbij is aandacht voor toegankelijkheid, veiligheid en handhaving een randvoorwaarde. • Ondernemers moeten er op een rendabele en toekomstbestendige manier kunnen ondernemen. • Bezoekers moeten een prettig verblijf hebben. • Voor bewoners moet de binnenstad een aantrekkelijke binnenstedelijke woonplek zijn. • Investeerders (vastgoed) moeten een rendement kunnen behalen.

In de agenda worden drie ambitieniveaus onderscheiden en concreet uitgewerkt. De keuze voor een bepaald ambitieniveau betekent de keuze voor een bepaald maatregelenpakket. De ambitieniveaus sluiten elkaar overigens niet uit, maar liggen in elkaars verlengde.

Met deze visie wordt geen nieuwe beleidsvisie op de binnenstad voorgesteld. Het bestaande beleid op de diverse relevante beleidsterreinen is uitgangspunt. Mocht bij latere uitwerkingen van deelprojecten het betreffende beleid ‘belemmerend’ zijn, dan kan dat uiteraard tot voorstellen voor beleidswijziging leiden. Ook het bestemmingsplan binnenstad, uit 2012, is uitgangspunt en zal worden ‘herzien’ in het licht van een gemeentedekkend omgevingsplan dat er uiterlijk in 2029 moet zijn. Het streven is een binnenstad die van economische en maatschappelijke betekenis is, met: 1) voldoende bezoekers, klanten en afnemers voor economische vitaliteit, 2) een goede invulling van de functie van multifunctioneel verblijfsgebied, en 3) daarmee voldoende aantrekkelijkheid voor ondernemers, investeerders, bewoners en bezoekers.

3

Er zijn meerdere functies – wonen, werken, winkelen, uitgaan - en juist in de binnenstad is er wisselwerking tussen die functies. Het is dus van groot belang dat er aandacht is voor de binnenstad als multifunctioneel verblijfsgebied. De functies versterken elkaar, maar er kan ook een spanning zijn tussen functies.

Draagvlak Er gebeurt al veel in de binnenstad en er zijn veel acties en plannen die op stapel staan. In het kader van deze agenda is met een groot aantal betrokkenen uit de binnenstad gesproken. Een conclusie daaruit is dat er draagvlak is voor veel van de huidige acties en plannen voor de korte termijn en dat die dus zeker moeten worden doorgezet. Denk daarbij aan thema’s als autoluw en vergroening.

Lange termijn focus Kern is dat de koers van het beleid voor de langere termijn wordt vastgelegd op een aantal thema’s die passen bij de identiteit van de stad. Die identiteit heeft te maken met: • Groen en water/verbinding met de regio. • Circulair/duurzaamheid. • Beleving en ‘reuring’ door veelzijdigheid en diversiteit. • Organisatiekracht van onderop (mienskip).

Ambitieniveau A: Basis op orde ‘PLUS’ Bij dit ambitieniveau ligt de nadruk op het versnellen en intensiveren van maatregelen en acties die al in gang zijn gezet: voer de zaken uit die in de planning staan en versnel en intensiveer op korte termijn acties waar dat mogelijk is. Aan dit ambitieniveau kan op korte termijn worden gewerkt binnen bestaande middelen (2022); er is relatief weinig extra geld en organisatie voor nodig.

Ambitieniveau B: Maximaal benutten van aanwezige sterktes Hier maakt de binnenstad zoveel mogelijk gebruik maakt van de aanwezige ‘rijkdom’. Bij dit ambitieniveau worden als het ware de ‘sterke benen’ van de binnenstad maximaal benut. Meer dan in ambitieniveau A gaat het om een sterke focus op groen en water/ verbinding met de regio, duurzaamheid/circulair, en beleving en ‘reuring’ door veelzijdigheid en diversiteit. Het gaat om structureel, meer en beter investeren op de eigen identiteit als binnenstad van Leeuwarden. Aan dit ambitieniveau kan ook al relatief snel worden gewerkt, maar vraagt wel om meer investeringen, juist ook in organisatiekracht.

Ambitieniveau C: Groei en onderscheidendheid Bij deze ambitie wordt gefocust op onderscheidendheid: de binnenstad moet niet alleen ‘goed’ zijn, maar zich op haar sterke punten ook duidelijk onderscheiden. De stad wil in alle sterke thema’s excelleren en uniek zijn. Leeuwarden heeft in dit scenario één van de aantrekkelijkste binnensteden om te wonen, te werken en te ondernemen van het land. Dit ambitieniveau vraagt meer investeringen en organisatie.

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

Maatregelen voor ambitieus vergezicht De belangrijkste maatregelen op het ambitieniveau C kunnen worden samengevat als: Overall maatregelen; • Gehele binnenstad autoluw (met ontheffingen en parkeervergunningen voor bewoners en bedrijven) in de volgende collegeperiode. • Uitvoeren maatregelen klimaatadaptatie (wateroverlast, hittestress, vergroening) binnenstad. • Inzet op top-events (o.a. Triënnales Arcadia) en top-kunst. • Verbinding met water (stadsgrachten) en met waterrijke regio (o.a. oostelijke vaarroute). Specifieke maatregelen; • Optimale, aantrekkelijke en belevingsvolle verbindingen realiseren tussen binnenstad en Prinsentuin. • Metamorfose gebied Ruiterskwartier-Westerplantage tot culturele stadspoort. • Groene herinrichting Ruiterskwartier, Waagplein en rond Beurs. • Groene, belevingsvolle en verkorte verbinding maken tussen westzijde binnenstad en het grensverleggend Spoordok.

Leeswijzer

Uitvoeringsdeel

De agenda heeft twee hoofdonderdelen. In het eerste deel gaat het om visie en ambities. In het tweede deel gaat het om de concrete uitvoering. De lezer die vooral geïnteresseerd is in concrete maatregelen kan direct naar dat deel gaan.

In het tweede deel gaat het om de concrete maatregelen en acties. Deze zijn mede afhankelijk van het gekozen ambitieniveau in het Visiedeel. • In hoofdstuk 4 staan de voorgestelde maatregelen per ambitieniveau. Het gaat om maatregelen die te maken hebben met openbare ruimte (inrichting), groen en klimaat, mobiliteit, wonen, en kunst en cultuur. • In hoofdstuk 5 staan maatregelen die te maken hebben met organisatie en marketing.

Visiedeel In het eerste deel wordt een analyse gemaakt van de stand van zaken van de binnenstad, en van de trends die op de binnenstad afkomen. Ook wordt een visie beschreven en ambities geformuleerd. • In hoofdstuk 1 wordt de visie op de binnenstad uiteengezet. • In hoofdstuk 2 worden de trends beschreven die de investeringen nodig maken. • Hoofdstuk 3 geeft de ambities aan, en de basiskeuzes die daarin gemaakt kunnen worden.

Bijlagen In de bijlagen staat detailinformatie, wordt de aanpak verantwoord (bijlage A), en staat achtergrondinformatie o.a. over de gevolgen van de coronacrisis (bijlagen B en E). In bijlage C zijn de maatregelen meer in detail toegedeeld (‘vertaald’) naar deelgebieden in de binnenstad. In bijlage D is van de in hoofdstuk 4 genoemde maatregelen een budgetindicatie gegeven. Bijlage F geeft impressies weer van toekomstbeelden voor de binnenstad.

Bij de maatregelen is gekeken naar koppelkansen, met name bij ruimtelijke investeringen (bijvoorbeeld rond groot onderhoud, beleid andere overheden, subsidies e.d.). De maatregelen moeten samengaan met investeringen in marketing en organisatie. Met name de marketing zal steviger moeten worden neergezet naarmate de ambities groter zijn.

4

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

INLEIDING Opdracht De Gemeenteraad van Leeuwarden heeft een motie aangenomen waarin het college van B&W wordt verzocht te komen tot een meerjarige integrale agenda voor de binnenstad waarin richting wordt gegeven aan ontwikkelingen in en rond de binnenstad. Met deze rapportage wordt invulling gegeven aan het begrip ‘agenda’ dat in de motie is genoemd. De agenda 2021-2028 vormt een investeringskader dat leidt tot de versterking van de aantrekkelijkheid van de binnenstad.

Aanleiding en context De agenda is opgesteld mede in het licht van de coronacrisis, die de detailhandel en horeca relatief hard heeft getroffen – ook in de binnenstad van Leeuwarden. De agenda staat echter niet alleen in het licht van herstel na de coronacrisis. Op de binnenstad komen trends af die om een antwoord vragen. Denk daarbij aan de groei van e-commerce, leegstand, en de verschuiving naar beleving en de binnenstad als verblijfsruimte. Om bezoekers te blijven trekken zal ook de Leeuwarder binnenstad moeten investeren in aantrekkingskracht en onderscheidendheid. Alleen dan kan (economische) vitaliteit en de positie ten opzichte van andere (binnen)steden worden behouden en versterkt.

Doel en afbakening De agenda geeft een concreet investeringsplan voor de korte en (middel)lange termijn waarmee de aantrekkelijkheid van de Leeuwarder binnenstad voor bezoekers, bewoners en ondernemers van de binnenstad wordt versterkt. Ook moet de agenda de lijnen uitzetten waarlangs de binnenstad zich – ook in een verdere toekomst – zou moeten ontwikkelen. In de verder weg gelegen toekomst zullen er trends zijn waar een antwoord

5

op moet worden gevonden en die mogelijk weer nieuwe investeringen vergen. De agenda is ook aanleiding om regelmatig de stand van zaken te monitoren. De Binnenstadsagenda 2021-2028 is een investeringsprogramma. Bij de acties en maatregelen ligt de nadruk op investeringen in de openbare ruimte, maar de investeringen in deze agenda kunnen niet los worden gezien van gemeentelijke kaderstelling, vergunningverlening en handhaving. Deze agenda betreft niet een geheel nieuwe visie. Er liggen al veel beleidsdocumenten en gemeentelijke visies op allerlei deelterreinen (zie hoofdstuk 4 voor een overzicht), en die zijn uitgangspunt. Er wordt met deze agenda dus niet nieuw beleid voor de binnenstad voorgesteld. Het vigerende beleid op diverse relevante terreinen is als basis genomen). Voor deze agenda is daaruit geput. Tevens is er gekeken naar de opbrengsten van eerdere SWOT-analyses bijvoorbeeld in het kader van het onderzoek gedaan door Stad&Co (2020, zie bijlage E) en deze zijn verwerkt in de agenda.

Motie gemeenteraad De gemeenteraad van Leeuwarden vindt een vitale binnenstad van groot belang voor de economie en het welbevinden van de inwoners van Leeuwarden. Daarom is een motie aangenomen (november 2020) met een verzoek aan het college om: “… in kaart te brengen hoe de binnenstad van Leeuwarden er op dit moment voor staat”. Het idee is te komen tot een integrale agenda binnenstad voor de komende jaren. Die agenda moet gebaseerd zijn op een analyse van kansen en bedreigingen, en bij voorkeur ook op koppelkansen. De agenda is voor de korte en de (middel)lange termijn. Het gaat nadrukkelijk om een agenda die gedeeld wordt met bewoners en ondernemers.

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

Inhoudsopgave 1. VISIE EN ‘STIP OP DE HORIZON’

7

2. TRENDS EN RUIMTELIJKE PLANNEN

12

3. AMBITIES 

23

4. MAATREGELEN EN ACTIES

28

5. ORGANISATIE EN MARKETING

37

Bijlage A: Deelnemers focusgroepen/interviews

39

Bijlage B: Gevolgen coronacrisis

40

Bijlage C: Maatregelen per deelgebied 

41

Bijlage D: Maatregelen gehele binnenstad en indicatie budget

55

Bijlage E: Achtergrondinformatie

62

Bijlage F: Impressies toekomstbeelden binnenstad

64

6

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

1. VISIE EN ‘STIP OP DE HORIZON’ In dit hoofdstuk gaat het om de visie op de binnenstad. Wat is de functie van de binnenstad en waarom is een vitale en aantrekkelijke binnenstad belangrijk? Er wordt ingegaan op de betekenis van de binnenstad en er wordt aangegeven wat een vitale binnenstad is en welke doelgroepen daarvoor belangrijk zijn. Op basis daarvan wordt een visie gegeven op een aantrekkelijke binnenstad en wat daarvoor nodig is. Ook is aangegeven wat de huidige kwaliteiten en sterktes zijn. Die vormen immers het uitgangspunt voor wat er nodig is om de vitaliteit en aantrekkingskracht te versterken, onder andere in het licht van de coronacrisis, en de trends die op de binnenstad afkomen.

Cijfers april 2020 Groot- en detailhandel

1.1 Economische en maatschappelijke betekenis binnenstad Economische vitaliteit en maatschappelijke betekenis gaan hand in hand De Leeuwarder binnenstad heeft een grote economische en maatschappelijke betekenis. De binnenstad als geheel is te beschouwen als een grote werklocatie van de stad, zo niet de grootste. Bijna 20% van de banen in Leeuwarden is gevestigd in de binnenstad (zie het kader hiernaast). De detailhandelssector is

Banen (15 uur of meer)

Aandeel binnenstad in totaal

1.037

17%

Vervoer en opslag

452

35%

Logies-, maaltijd- en drankverstrekking

848

56%

Informatie en communicatie

305

17%

2.969

63%

572

16%

Verhuur, overige zakelijke diensten

1.160

35%

Openbaar bestuur, overheid, sociale verzekeringen

3.101

41%

Cultuur, sport en recreatie

368

26%

Overige

912

3%

Totaal

11.724

19%

Financiële instellingen Advisering, onderzoek, specialistische zakelijke diensten

Bron: provinciaal werkgelegenheidsregister

7

Groen en klimaat De functie van verblijfsgebied wordt steeds belangrijker. De binnenstad wordt steeds meer een plek van ontmoeting en vrijetijdsbeleving. Vergroening speelt daarbij een belangrijke rol. Groene verblijfsplekken, groene pleinen en vergroening van gevels en straten zijn daarbij centrale elementen. Vergroening is ook een actueel thema in verband met klimaatadaptatie (wateroverlast en hittestress).

een belangrijke werkgever, maar werk komt ook voort uit andere functies, zoals horeca, onderwijs, zakelijke diensten en bestuur. Behalve belangrijk voor de economie, is de binnenstad ook een plek van grote maatschappelijke betekenis. De binnenstad heeft een publiek karakter en is als gevolg van de concentratie van verschillende functies de plek voor diverse vormen van interactie en (maatschappelijke) activiteiten, variërend van festivals tot onder andere demonstraties en sportevenementen De Leeuwarder binnenstad heeft bovendien een rol voor de hele Friese regio in de vorm van voorzieningen en activiteiten die er plaats vinden.

Economische vitaliteit Vanwege de economische en maatschappelijke betekenis is een vitale binnenstad van belang. Dat betekent dat er verschillende functies in de binnenstad moeten zijn en dat die functies behouden moeten worden of versterkt. Bij veel functies - met name winkels, horeca en diensten – gaat het juist om economische vitaliteit: bedrijven moeten voldoende bezoekers, klanten en afnemers hebben om economisch gezond te zijn en bij te dragen aan de vitaliteit van de binnenstad.

Multifunctioneel verblijfsgebied Er zijn meerdere functies – wonen, werken, winkelen, uitgaan en juist in de binnenstad is er wisselwerking tussen die functies. Functies versterken elkaar. Zo levert de aanwezigheid van onderwijs en zakelijke diensten bezoekers op voor de horeca en winkels. En andersom, de aanwezigheid van winkels en horeca maakt een locatie van onderwijs en zakelijke diensten aantrekkelijk voor

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

vestiging in de binnenstad. Kunst en cultuur trekken bezoekers, juist ook van buiten de regio, die voor extra omzet in winkels en horeca zorgen. En andersom, liefhebbers van kunst en cultuur en een omgeving met veel historisch karakter zullen eerder naar een stad gaan, als ze weten dat het daar ook goed is om op een terras te zitten of een bijzondere winkel te bezoeken. Het is dus van groot belang dat er aandacht is voor de binnenstad als multifunctioneel verblijfsgebied. De functies versterken elkaar, maar er kan ook een spanning zijn tussen functies, zoals tussen gebieden of straten waar gewoond wordt en uitgaansgelegenheden zijn (zeker als die tot laat open zijn).

Doelgroepen

Bij bezoekers en bewoners moet ook rekening worden gehouden met de diverse leeftijdsgroepen. Een leeftijdsgroep die specifiek vermeldenswaard is, zijn jongeren. Jongeren en in het bijzonder studenten maken op hun eigen wijze gebruik van de binnenstad, met name waar het gaat om uitgaan en bijvoorbeeld het gebruik van de Prinsentuin. Die doelgroep geeft ‘reuring’ en is belangrijk voor de binnenstad, maar diezelfde reuring kan wel op enige spanning staan ten opzichte van andere doelgroepen. De binnenstad heeft ook een bijzondere functie met locaties voor maatschappelijke opvang in of vlakbij de binnenstad.

Doelgroepen en (primaire) belangen: • Ondernemers: bezoekers en bestedingen. • Investeerders: rendement vastgoed. • Bezoekers: goede toegankelijkheid, aantrekkelijk verblijf en een goed aanbod van winkels, horeca en voorzieningen. • Bewoners: aantrekkelijk, binnenstedelijk wonen.

Economische vitaliteit, multifunctionaliteit en doelgroepen vormen de bouwstenen voor een visie op de binnenstad.

De crux voor het versterken van de vitaliteit van een binnenstad ligt in het aantrekken (en behouden) van vier kerngroepen: ondernemers, investeerders, bezoekers en bewoners. Dat zijn de groepen die de economische vitaliteit en de multifunctionaliteit van de binnenstad borgen. Daarvoor is een aantrekkelijke binnenstad nodig. • Voor ondernemers betekent dat in de eerste plaats voldoende bezoekers die voor omzet zorgen en vestigingsvoorwaarden die het ondernemen aantrekkelijk maken. • Voor investeerders is het van belang dat er voldoende bedrijvigheid in de binnenstad is zodat verhuur tegen rendabele prijzen mogelijk is. • Voor bezoekers, zowel de eigen bezoekers als die van buiten de stad, gaat het om aantrekkelijke beleving en aangenaam verblijf in een binnenstad, die veilig is en goed bereikbaar. • Voor bewoners gaat het om aantrekkelijke woningen en woonomgeving in het licht van alles dat wonen in de binnenstad met zich meebrengt. Bezoekers vormen een doelgroep die weer uit verschillende (deel)doelgroepen bestaat, zoals winkelend publiek (waaronder funshoppers), horecabezoekers, toeristen, werknemers enz. In het kader van de Inclusie Agenda van Leeuwarden is er aandacht vereist voor de toegankelijkheid van de binnenstad voor bezoekers die minder mobiel zijn of op andere wijze bij een bezoek een beperking ondervinden.

8

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

1.2 Visie en doel Een aantrekkelijke binnenstad voor economische vitaliteit en aangenaam verblijf voor alle doelgroepen De visie die in deze agenda 2021-2028 centraal staat is dat het economische en maatschappelijke belang van de Leeuwarder binnenstad moeten worden versterkt mede op basis van de onderscheidende en ‘sterke’ kwaliteiten die de binnenstad heeft. Die kwaliteiten hebben te maken met het historische karakter van de binnenstad en de ‘sfeer’ die dat met zich meebrengt, met de compactheid van de binnenstad, met de verbinding met de regio, en met het water (zowel in de eigen grachten als in de verbinding met het water in de omliggende regio). De kracht ligt ook in de (beleids)keuze voor een groen karakter en duurzaamheid en circulariteit. Sterktes hebben verder te maken met de veelzijdige functies (onder andere de regiofunctie) en diversiteit van de stad (bijvoorbeeld de meertaligheid), en ook met de identiteit van de Leeuwarders die zich sterk verbonden voelen met de stad en een eigen stadse cultuur koesteren (met als ‘dragers’ bijvoorbeeld de Oldehove en Cambuur). Het streven is een binnenstad die van economische en maatschappelijke betekenis is, met...

1) voldoende bezoekers, klanten en afnemers voor economische vitaliteit, 2) een goede invulling van de functie van multifunctioneel verblijfsgebied, en 3) daarmee voldoende aantrekkelijkheid voor ondernemers, investeerders, bewoners en bezoekers. Bij de ambitie rond bezoekers moet rekening worden gehouden met autonome ontwikkelingen (zie het volgende hoofdstuk) en met welk type bezoeker vooral gewenst is. Leeuwarden heeft, ondanks de moeilijke (markt)omstandigheden een goede uitgangspositie met een groeiende eigen bevolking.

9

In de toekomst is de binnenstad: • • • • •

Dé plek voor wonen, werken en ondernemen Een plek met reuring en beleving Sterk klimaatadaptief Duurzaam en groen Optimaal verbonden met water

Een ontwikkeling die nog wordt versterkt door plannen zoals de Lelylijn, het deltaplan Noord-Nederland en bijvoorbeeld het Spoordok. Die autonome en mogelijke extra groei van de bevolking zal ook in het aantal bezoekers in de binnenstad zichtbaar worden en het aanbod van winkels, horeca en andere verblijfsfuncties in de binnenstad zal daarmee kunnen meegroeien. Daarnaast is het – vanuit economische vitaliteit – van belang dat vooral ook bezoekers worden getrokken die langer verblijven en meer besteden in de winkels, horeca en andere voorzieningen in de binnenstad. Het doel is dus om het groeiend potentieel aan bezoekers te benutten en deze bezoekers langer te laten verblijven en meer te laten besteden. De multifunctionele verblijfsfunctie moet goed zijn vormgegeven en ingericht en aansluiten op de trends die er zijn in wensen en gedrag van bezoekers. Trends zoals bijvoorbeeld beleving en de verschuiving van place to buy naar een mix van place to buy en place to be. De ‘stip op de horizon’ is dat er daadwerkelijk en zichtbaar is geïnvesteerd in het versterken van de beleving en van de ontmoetings- en verblijfsfunctie van de binnenstad. Dat kan door investeringen in een aantrekkelijke inrichting die uitnodigt tot ontmoeting en (langer) verblijf, meer vergroening en verbinding met water, een goede bereikbaarheid en een autoluwe binnenstad, en meer beleving en ‘reuring’.

Ook investeringen in goed onderhoud van aantrekkelijk erfgoed en/ of de gebouwde omgeving dragen hieraan bij.

De binnenstad moet aantrekkelijk zijn voor alle doelgroepen. Ondernemers moeten er op een rendabele en toekomstbestendige manier kunnen ondernemen, bezoekers moeten een prettig verblijf hebben en voor bewoners moet de binnenstad een aantrekkelijke binnenstedelijke woonplek zijn. Daarbij is aandacht voor toegankelijkheid een randvoorwaarde (zie het kader ‘toegankelijkheid’). De ‘stip op de horizon’ geeft de gewenste toekomst aan. Die kan worden afgezet tegen waar de binnenstad nu staat. De ‘stip’ is overigens niet een vaststaand einddoel. Een binnenstad is nooit ‘af’, en ook in de verder weg gelegen toekomst zullen er trends zijn waar een antwoord op moet worden gevonden en die mogelijk weer nieuwe investeringen vergen. Het gaat dus veel meer om het continue blijven werken aan het waar je naar toe wilt met de binnenstad. Het is dus ook raadzaam om regelmatig de stand van zaken en de trends te monitoren (‘de thermometer in de ideeën en plannen voor investeringen steken’). Hierbij valt te denken aan wonen in het centrum waarvoor nieuw/aanvullend beleid in de maak is. Zodra dat is vastgesteld wordt de impact ervan verwerkt in het uitvoeringsprogramma rond de binnenstad.

Toegankelijkheid Bij alle maatregelen, acties en projecten die in deze agenda worden genoemd is toegankelijkheid een belangrijk criterium, dat altijd aandacht vraagt. De mobiliteit in de binnenstad is primair die van fietsers en voetgangers. De toegankelijkheid voor bezoekers met een beperking moet geborgd worden. Leeuwarden heeft een actieve Werkgroep Toegankelijkheid die daarin een belangrijke rol speelt. Leeuwarden heeft bovendien een Inclusie Agenda die mede leidend is voor de maatregelen.

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

1.3 Huidige kwaliteiten en sterktes Er is veel moois te vertellen over de Leeuwarder binnenstad

Aantrekkelijk Leeuwarden heeft een aantrekkelijke, veelzijdige en levendige binnenstad. Kenmerkend zijn het historische karakter met de stadsgrachten en de ‘oude straatjes’ waar bezoekers in rond kunnen dwalen. En er zijn bijzondere historische plekken en gebouwen zoals de Blokhuispoort, het Stadhouderlijk Hof, de Waag, Princessehof, de Grote of Jacobijnerkerk, en de Oldehove toren. Er zijn straten en pleinen met een bijzondere uitstraling zoals de Eewal, de Tweebaksmarkt en het Zaailand. Met de Prinsentuin is er een nabij gelegen groen verblijfsgebied en groene passantenhaven voor de watersport. De aantrekkelijkheid komt ook doordat het een compacte binnenstad is: vanaf het middelpunt is de hele binnenstad binnen een straal van minder dan 1.000 meter te belopen. Het aanbod van parkeercapaciteit – een belangrijk thema in binnensteden - is in Leeuwarden goed ‘op orde’ en verhoudt zich goed tot de (verwachte) vraag, ook de komende jaren. De parkeertarieven zijn redelijk in vergelijking met andere, vergelijkbare steden en vormen geen drempel voor bezoekers. De Leeuwarder binnenstad is verbonden met de Friese regio en is daarmee de ‘perfecte uitvalsbasis’ voor een stedentripje of een korte vakantie in Friesland. De binnenstad geeft de bezoeker stedelijkheid én toegang tot landschappelijke waarden en Friese toeristische highlights.

Veelzijdig De binnenstad is veelzijdig omdat er een breed en gevarieerd winkelaanbod is van landelijke ketens tot aan lokale speciaalzaken. Er is een ruim horeca-aanbod met (zonnige) terrassen. De binnenstad kent bovendien ook andere functies zoals onderwijs, bestuur, zakelijke diensten, en openbare voorzieningen. Onderwijs betreft de hele breedte van onderwijs met locaties in de binnenstad: van de basisschool Olde Nije en het Stedelijk Gymnasium, tot aan NHL Stenden Hogeschool, de mbo’s Friese Poort, Friesland College en Nordwin (in de Kanselarij) en de RUG/Campus Fryslân (in de Beurs). Er zijn ook wetenschappelijke instituten in de binnenstad

10

gevestigd zoals de Fryske Akademy en de Waddenacademie. De functie bestuur betreft het stadhuis, het gemeentekantoor en het provinciehuis. Zakelijke diensten betreffen de grote verzekeraars en andere zakelijke dienstverleners aan de Willemskade en de Lange Marktstraat. Openbare voorzieningen zijn onder meer het tegen de binnenstad gelegen station, musea (het Fries museum, Natuurmuseum, de Princessehof, OBE en HCL), de bibliotheek (in de Blokhuispoort) en Stadsschouwburg De Harmonie en Neushoorn. De kunst in de openbare ruimte draagt ook bij aan de veelzijdigheid (zoals bijvoorbeeld graffitikunst op gevels/muren, de ‘walvis’ (Passage de la Baleine van Giny Vos) in de Oude Lombardsteeg en de beeldengroep ‘Love’ van Jaume Plensa bij het station.

Levendig

LF2018 economische opbrengsten

De binnenstad is levendig. Bezoekers van de binnenstad komen uit de gemeente Leeuwarden maar ook van elders. De binnenstad wordt door bezoekers “vrij goed” gewaardeerd, met een relatief hoge waardering voor de kwaliteit van de winkels en het aantal winkels.1 Op vrijdag is er de weekmarkt. De levendigheid komt ook doordat in de binnenstad wordt gewoond. Binnenstadsbewoners wonen deels in oude straten en hofjes en deels in appartementencomplexen. En er is – vaak boven winkels - woonruimte voor studenten. De binnenstad kent een jonge bevolking (zie het kader ‘bevolking naar leeftijd en geslacht 2021Binnenstad’).

Schatting tijdelijke economische effecten LF2018

De binnenstad was in 2018 mede het toneel van LF2018 – Leeuwarden Fryslân Culturele Hoofdstad van Europa. Zo trokken de reuzen van Royal de Luxe door de binnenstad (400.000 bezoekers) en waren er grote tentoonstellingen in het Fries museum (350.000 bezoekers). Recent is een street art project uitgevoerd: op de Voorstreek is door een aantal kunstenaars de straat beschilderd.

Investeringen Mede door investeringen rond LF2018 is de Leeuwarder binnenstad op veel locaties goed op orde wat betreft ‘schoon/heel/veilig’.

1

Bron: Koopstromenonderzoek 2017.

Type effect Besteding extra bezoekers en toeristen Extra omzet culturele/ creatieve sector

Schatting impact

Schatting

(euro)

(arbeidsjaren)

125-200 miljoen

1.000-1.500

35 miljoen

700

Uitgelokte investeringen

20-25 miljoen

200-250

Afgeleide bestedingseffecten

40-50 miljoen

600-850

220-310 miljoen

2.500-3.300

Totaal

Bron: BBO In de openbare ruimte is daarmee een stevige kwaliteitsslag gedaan. Bijvoorbeeld rond het station is de entree van de stad aantrekkelijker gemaakt, en is één van de zogenoemde 11Fountains beelden geplaatst. De investeringen in de Blokhuispoort (bibliotheek, horeca) en de Beurs (RUG/Campus Fryslân) hebben bijgedragen aan een aantrekkelijke uitstraling. LF2018 heeft ook private investeringen uitgelokt in met name horeca en hotelvoorzieningen.2 Ook is er – al in 2013 geïnvesteerd in het Zaailand en het nieuwe Fries museum. 2

BBO (2019), ECONOMISCHE IMPACT 2018. Notitie 27 februari 2019. Leeuwarden.

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

Bevolking binnenstad naar leeftijd en geslacht, 2021.

Desondanks zijn er nog deelgebieden en straten die aandachtspunten kennen, ook in termen van ‘schoon/heel/veilig’. Om een aantal voorbeelden te noemen: • niet overal zijn historische gevels gerestaureerd of goed in beeld; • in sommige straten is sprake van teveel op de stoep geparkeerde fietsen en/of deelscooters, of afval; • de binnenstad kent nog een prostitutiegebied – de Weaze – waarvoor het voor de niet doelgerichte bezoeker minder prettig vertoeven is; • de shared space ruimtes roepen soms nog vragen op bij gebruikers; • het Ruiterskwartier richting Harmonie vraagt om aanpassing van de inrichting; • de Prinsentuin is soms overbelast met een veelheid van functies: wonen, recreatie en jachthaven.

Verzorgingsgebied Door de ligging van Leeuwarden kent Leeuwarden een groot verzorgingsgebied. In Friesland is het de enige stad met een zeer compleet aanbod, in combinatie met een levendige en historische binnenstad.3 De dichtstbijzijnde stad die dat ook heeft, is Groningen op bijna een uur rijden of 35 minuten ‘treinen’. Alle dorpen en steden rondom Leeuwarden in combinatie met de reuring in de binnenstad maken het voor veel ondernemers aantrekkelijk om zich in Leeuwarden te vestigen. En daarmee maakt het weer voor veel inwoners, omwonenden en bezoekers een interessante stad. De relatie (binnen)stad-regio is tweeledig: enerzijds komen mensen uit de regio naar de binnenstad, anderzijds lopen er ook veel ‘lijnen’ (bestuurlijk, toerisme en recreatie, voedsel, natuur) de andere kant op. De binnenstad van Leeuwarden heeft vele kwaliteiten en sterktes. De uitgangspositie van de Leeuwarder binnenstad is in die zin goed - er is zeker geen sprake van ‘groot achterstallig onderhoud’. Er zijn echter ook ontwikkelingen die op de binnenstad afkomen (zie hoofdstuk 2), die om aanpassing, verandering en actie vragen. Bron: RSO, Gemeente Leeuwarden

3

11

Leeuwarden wordt wel de ‘huiskamer van Fryslân’ genoemd.

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

2. TRENDS EN RUIMTELIJKE PLANNEN In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de ontwikkelingen die op de binnenstad afkomen. Die ontwikkelingen vragen om aanpassing, verandering en extra actie. Er wordt gekeken naar wat de trends zijn die op de binnenstad afkomen, wat de gevolgen daarvan zijn, en welke acties dat vraagt. Onderdeel daarvan zijn ook ruimtelijke plannen die invloed hebben op het draagvlak voor de binnenstad.

2.1 Trends binnenstad Er zijn trends die op de binnenstad afkomen, die om een antwoord vragen

Corona Net als alle andere binnensteden maakt de Leeuwarder binnenstad een zware periode door vanwege de Covid-19 pandemie, die de binnensteden relatief zwaar treft.4 Binnensteden stonden in het algemeen al onder druk van toename van internetverkopen, leegstand, afname van bezoekers e.d. De coronacrisis heeft die trends als het ware nog eens op scherp gesteld en versneld. De uiteindelijke economische neergang als gevolg van de coronacrisis is in Nederland echter relatief beperkt, en inmiddels wijzen prognoses op een goed herstel van de economie.5 Ook bezoekersaantallen in binnensteden groeien weer richting het niveau van voor de pandemie. Tegelijkertijd zal er ook een post-coronatijd zijn, waarin achterliggende trends rond retail en leegstand nog steeds opgaan. Over het algemeen wordt verondersteld dat de coronacrisis, doordat veel meer aankopen online werden gedaan, een impuls heeft gegeven aan de al veel langer aanwezige trend van verdere toename van internetverkopen. Dat betekent dat de noodzaak om als binnenstad een goed antwoord te hebben op die 4 5

12

ontwikkelingen alleen nog maar urgenter is geworden. Ook online (thuis)werken heeft door corona een impuls gekregen. Dat beperkt de werkgelegenheid in binnensteden met name bij kantoorbanen (zakelijke diensten).6 Voor binnensteden is dat relevant omdat banen in de binnenstad ook leiden tot bezoeken van werknemers en omzet voor detailhandel en horeca. Het gebruik en de inrichting van de openbare ruimte zal mogelijk ook te maken krijgen met effecten in de vorm van blijvende of terugkerende corona-maatregelen. Wat precies de effecten zullen zijn van meer thuiswerken en hoe groot deze effecten zullen zijn, is nog niet met zekerheid te zeggen. Digitalisering en thuiswerken betekenen sowieso een andere manier van werken. Leeuwarden volgt om die reden de ontwikkelingen bij het thema Slimme Stad van de Agenda Stad7.

Beleving In de afgelopen decennia is de trend van de beleveniseconomie opgekomen en gegroeid. Grondleggers van wat de beleveniseconomie wordt genoemd zijn Pine en Gillmore, die de groei van beleving als onderscheidend vermogen van merken beschreven (zie het kader hiernaast). Beleving komt steeds meer terug in de groeiende aandacht voor de verblijfskwaliteit van binnensteden. Van place to buy naar place to be. Het gaat dan ook om een positieve beleving van licht, geluid en geur. Een autoluwe binnenstad, ‘groen’ in de binnenstad, en duurzaamheid (duurzaam transport, duurzame energie) zijn belangrijke voorwaarden voor een prettig verblijfsklimaat. Ook kunst en culturele uitingen in de openbare ruimte dragen bij aan beleving. Ook erfgoed, zowel in de vorm van gebouwen en plekken als immaterieel erfgoed, spelen een belangrijke rol in de beleving; het biedt bezoekers een authentieke ervaring.

Prognoses economie

Bron: CPB (Centraal Planbureau), Juniraming 2021

De domeinen van de belevenis Absorptie

Amusement

Leren

Passieve deelname

Actieve deelname Esthetiek

Ontsnapping

Onderdompeling

Zie de informatieve reeks in de Leeuwarder Courant over winkeliers in de Leeuwarder binnenstad.

6

Zie de bijlagen.

Zie de bijlagen.

7

Zie https://agendastad.nl/context-van-deze-city-deal/

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

Trends retail en horeca De aantrekkelijkheid van de Leeuwarder binnenstad kan niet los worden gezien van ontwikkelingen in de retail (winkels). Het faillissement van V&D heeft laten zien dat ook de Leeuwarder binnenstad te maken kan krijgen met vertrek van vestigingen van (grote) ketens op zogenoemde A1-locaties en dus met leegstand.8 Een ander voorbeeld is het overdekte winkelcentrum Zaailand. Momenteel ligt de leegstand in Leeuwarden iets boven het landelijk gemiddelde. Het percentage is daarmee niet direct zorgelijk, maar het risico van leegstand op A1 locatie vraagt wel om blijvende monitoring en waar vervolgens nodig actief beleid om leegstand tegen te gaan. Veelal wordt gewezen op de noodzaak om juist in randgebieden – de aanloopstraten buiten de A1-locatie - te zorgen voor transformatie of functieverandering daar waar in kernwinkelgebieden de leegstand meestal nog meevalt. In de randgebieden wordt dan gekeken naar een combinatie van horeca, cultuur, diensten, ambachten, onderwijs, wonen en werken. In de praktijk wordt geconstateerd dat de (vastgoed)markt die functieverandering vaak wel oppakt. De indruk is dat dat ook in Leeuwarden zo is.9

Visuele waarneming leegstand per straat (kernwinkelstraten)

Kernwinkelgebied totaal Berlikumermarkt Groentemarkt Kelders Kleine Kerkstraat Lombardplein Naauw Nieuwe Oosterstraat Nieuwestad Oude Doelesteeg Oude Oosterstraat Over De Kelders Peperstraat Prins Hendrikstraat Sint Jacobsstraat Tuinen Voorstreek Wilhelminaplein Wirdumerdijk Zaailand

26-aug-19

26-nov-19

17-nov-20

1-mrt-2021

Zomer 2019

Najaar 2019

Najaar 2020

Voorjaar 2021

50 0 0 5 0 1 0 2 6 0 1 0 2 0 3 0 2 9 0 3 16

41 0 0 4 0 1 0 0 7 0 0 0 2 0 2 0 2 10 0 3 10

53 0 0 4 1 0 1 1 7 1 1 0 2 1 3 0 2 12 0 6 11

57 0 1 4 1 0 2 2 6 1 0 0 2 1 3 0 3 13 0 6 12

Bron: Rapportage, Statistiek en Onderzoek gemeente Leeuwarden

Steeds vaker is de totaalbeleving, van thuis op de bank (online oriëntatie) tot het bezoek aan de stad, bepalend voor de klantwaardering. Niet alleen het feitelijke bezoek aan een winkel of restaurant. De vraag verschuift naar een combinatie van fysiek en online. Een stad kan tegenwoordig niet zonder ‘Instagrammable’ locaties, evenementen en aanbod. De toenemende rol van beleving in binnensteden zien we ook terug in evenementen en bijvoorbeeld ook in de groeiende blurring van functies: de espresso die je in steeds meer winkels krijgt tijdens het passen van je kleding, de huisgemaakte producten die horecaondernemers verkopen, het café/kantoor etc.

Een andere trend is dat met name de retailfunctie minder ruimte in beslag gaat nemen. Centrumgebieden kunnen daardoor sowieso kleiner en compacter worden met meer menging met (andere) functies. Ook op pandniveau is meer en meer menging van functies (horeca, retail, dienstverlening en wonen). Ook in de horeca speelt beleving een steeds belangrijkere rol. Gasten hebben steeds meer behoefte aan een persoonlijke benadering waarbij ze een unieke ervaring willen hebben en een 8

9

13

Een A-locatie voor detailhandel is een winkelgebied dat aantrekkelijk is voor bedrijven om zich te vestigen omdat er veel winkelend publiek komt. Een A1-locatie bevindt zich in het centrum van een winkelgebied, terwijl een A2-of B1 locatie zich meer aan de rand in de omliggende straten bevindt. Een A1-locatie moet het vooral hebben van de aanwezigheid van (de massa van) veel passerend winkelend publiek. Bron: Focusgroepen.

‘waardevolle herinnering’ aan het bezoek willen overhouden. De horeca moet met haar producten en service inspelen op die trends. De horeca speelt ook een belangrijke rol in het aanbod voor toeristische bezoekers. Daarbij geldt dat de trend is dat toeristische bezoekers steeds meer (hoge) kwaliteit vragen. Voor horeca zijn toeristische bezoekers van belang.10 Op het gebied van winkelen is er in dit verband ook de “Friese Retailaanpak”. De provincie beoogt daarmee om 71 geselecteerde winkelgebieden in Fryslân toekomstbestendig(er) te maken en tevens aantrekkelijker voor bezoekers. Hierbij wordt specifiek ingezet 10

Bijna zeventig procent van de horecaondernemers geeft aan dat toerisme belangrijk is voor hun zaak (bron: https://www.khn.nl/kennis/ trendspecial-horeca-de-huiskamer-van-het-toerisme - mei 2021)

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

Herkomst bestedingen binnenstad Leeuwarden (in %)

Actuele ontwikkelingen Voorbeelden van enkele actuele en in het oog springende ontwikkelingen in de binnenstad (Nieuwestad) zijn: • Zara maakte recent bekend dat zij uit Leeuwarden vertrek-ken, waarmee een karakteristiek, groot pand op een zeer prominente plek in het kernwinkelgebied vrij komt; een nieuwe passende invulling is van groot belang. • Afgelopen jaar is ook het pand van Sikkes vrij gekomen. Dat pand wordt verbouwd en Spellekijn zal er zijn intrek nemen; ook wordt een aantal appartementen gerealiseerd (een voorbeeld van een gedeeltelijke herontwikkeling van werken naar weken en wonen van ook een beeldbepalend pand op een prominente plek.

op versterking en professionalisering van het ondernemerschap, gezamenlijke profilering en verbeteringen in de inrichting van de openbare ruimte die de uitstraling en de beleving ten goede komen. In sommige steden in Nederland is er sprake van een ‘overkill’

Bron: Broekhuis Rijs Advisering

aan ‘air bnb’ gebruik van woningen in de binnenstad, waardoor interventies gedaan worden in beleid. In Leeuwarden is er nog geen sprake van dergelijke overmaat.

bestedingscijfers. Van de niet-dagelijkse bestedingen in de binnenstad

Voor de binnenstad betekent dat dat de agenda niet los kan

Andere steden

kwam 58% uit Leeuwarden, 38% uit de regio en 4% van buiten

worden gezien van trends die in het algemeen in binnensteden

De positie van de Leeuwarder binnenstad kan niet los worden

de regio (zie het kader “ herkomst bestedingen Leeuwarden”).11

spelen. De gevolgen van de coronacrisis zullen voelbaar zijn,

gezien van wat er in andere steden gebeurt. In Friesland er een

Leeuwarden zal juist ook zichtbaar moeten zijn en blijven voor

maar er is nog veel onzekerheid over de lange-termijngevolgen.

zekere gelaagdheid met binnensteden in kleine en middelgrote

de bezoeker van buiten de Friese regio. Op dat vlak concurreert

Retailtrends en de trend naar meer beleving (van place-to-buy

plaatsen met een bij het ruimtelijk niveau passend lokaal of

Leeuwarden met andere steden, zeker die in het noorden van het

naar place-to-buy-and-be) zijn belangrijk voor de toekomst

regionaal winkelaanbod. Leeuwarden heeft als grootste stad

land. Alle grotere steden doen investeringen in hun binnensteden

van de binnenstad.

een duidelijke (boven)regionale functie (zie bijlage E). Over het

(denk aan het Forum in Groningen, en het Broerenkwartier in Zwolle).

algemeen kan worden gesteld dat er daardoor een hoge mate van

De kunst is om ten opzichte van andere steden onderscheidend te

complementariteit is tussen de Friese plaatsen, die elk hun eigen

zijn en op te vallen als een stad waar je terecht kan voor bijzondere

verzorgingsgebied en niveau van winkelaanbod hebben.

winkels, een bijzondere sfeer en een bijzondere beleving.

De regionale en bovenregionale functie van Leeuwarden blijkt ook uit

11

14

Bron: Koopstromenonderzoek 2017.

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

2.2 Ruimtelijke plannen en economisch draagvlak Veranderingen in de ruimtelijke omgeving hebben invloed op de binnenstad De binnenstad kan niet los worden gezien van ontwikkelingen die de binnenstad niet zelf direct aangaan. De binnenstad ontwikkelt zich in een omgeving die verandert. Zowel op nationaal niveau als regionaal en lokaal niveau zijn er (beleids)plannen en ruimtelijke projecten die van invloed zijn op de binnenstad. Vaak liggen achter die plannen en projecten algemene trends die de toekomst mede bepalen, zoals demografische trends of bijvoorbeeld klimaatverandering. Beleidsplannen en ruimtelijke projecten hebben invloed op de binnenstad omdat ze het draagvlak van de binnenstad mede bepalen. Draagvlak kan worden opgevat als de grootte van het verzorgingsgebied (in relatie tot de bereikbaarheid), de omvang van de bevolking, en het inkomen in een stad of regio.12

Duurzaamheid en klimaat: nationale en gemeentelijke doelen en beleid Op nationaal niveau zijn er doelen vastgesteld in het nationale Klimaatakkoord. Rijk en decentrale overheden streven gezamenlijk de doelstelling na om te komen tot 49% CO2–reductie van broeikasgassen in 2030 (ten opzichte van 1990); in 2050 moet de uitstoot met 95% afgenomen zijn.13 Voor duurzame energie is de nieuwe Leeuwarder Energieagenda opgesteld. In die agenda staat de doelstelling voor Leeuwarden dat in 2024 38% van de eigen energie duurzaam wordt opgewekt, 12 Draagvlak (en ook reikwijdte) zijn termen uit de economische geografie, en komen voort uit de zogenoemde centrale-plaatsentheorie van Christaller. Volgens de theorie is er een verband tussen de grootte van een centrale plaats en de grootte van het verzorgingsgebied, de

waarvan 23% duurzame stroom (zon en wind) en 15% duurzame warmte en dat 9% energie wordt bespaard.14 De doelstellingen haken aan op de Regionale Energie Strategie (RES). De gemeente wordt vaak gezien als een voorloper in de energietransitie in Fryslân. Ook op het thema circulaire economie zijn er nationale doelstellingen. De Nederlandse regering streeft er naar dat Nederland volledig circulair is in 2050. De transitieagenda circulaire economie moet worden uitgevoerd om te komen tot een circulair

bevolking en het inkomen in dit gebied. Hoe groter de centrale plaats,

Nederland in 2050.15 De gemeente Leeuwarden ziet zichzelf op het gebied van circulair (samen met de provincie Fryslân) als een proeftuin en experimenteer-ruimte. De gemeente trekt daarin samen op met bijvoorbeeld de vereniging Circulair Friesland. De gemeente Leeuwarden wordt vaak gezien als één van de koplopers in Fryslân wat betreft circulair beleid. Nederland dient zich tijdig aan te passen aan de (versnelde) klimaatverandering zodat de schade beperkt wordt. Op nationaal niveau is het doel om in 2050 Nederland klimaatbestendig en waterrobuust ingericht te hebben. Gemeentelijke maatregelen

hoe groter de verscheidenheid aan functies en hoe groter ook het verzorgingsgebied van die plaats. 13 Klimaatakkoord, Den Haag, 28 juni 2019.

15

14 Gemeente Leeuwarden, ‘Leeuwarder Energieagenda 2021-2024; Daadkracht en Dialoog’.

15 Zie: www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/circulaire-economie/nederlandcirculair-in-2050.

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

op dit terrein zijn onder meer een uitvloeisel van het nationale Deltaprogramma en interbestuurlijk programma “Samen aan de slag voor het klimaat”.16 De gemeente Leeuwarden wil al in 2035 een klimaatadaptieve gemeente zijn. Het gaat om het tegengaan van negatieve effecten en het voorkómen van schade: • Schade door wateroverlast in natte omstandigheden zoveel mogelijk voorkomen. • Watertekort en hittestress door droge en hete weersomstandigheden zo lang mogelijk voorkomen. • Het bewustzijn van de burger vergroten. Juist in de binnenstad kunnen – als gevolg van het versteende karakter – relatief sterke klimaatproblemen optreden, zoals 16 Zie: https://ruimtelijkeadaptatie.nl.

hittestress (zie het kader hieronder). Behalve de vergroening van de openbare ruimte zou een vergroening van de ruimtes achter de panden, dus in particuliere binnentuinen, ook bij kunnen dragen aan doelstellingen van klimaatadaptatie. Eigenaren zouden gestimuleerd kunnen worden om daar waar kansen zijn, de verstening aan te pakken. De strategie van de gemeente Leeuwarden is om duurzaamheidsmaatregelen samen te laten gaan met investeringen in de circulaire economie en daarmee de lokale economie en werkgelegenheid te versterken. De gemeente werkt daarbij met een campus-aanpak waarbij investeringen in kennis, innovatie en netwerken centraal staan. De gemeente richt zich met de campus-aanpak – de stad als campus - onder meer op water, agrofood, duurzame energie en media en innovatie.

Noord-Nederland: focus op innovatie en ruimtelijke plannen Op noordelijk niveau zijn er plannen gericht op duurzaamheid en innovatie. De Research- en Innovatie Strategie voor NoordNederland (RIS3) gaat over de transities op het gebied van energie, circulaire economie, zorg en digitalisering. Het doel van RIS3 is om de kansen die transities bieden, te vertalen naar nieuwe ontwikkelkansen en slimme specialisaties.17 Op die manier wordt bijgedragen aan smart specialisation – één van de innovatiestrategieën van de EU. De kracht van Noord-Nederland is volgens RIS3 dat veel bedrijven, kennisinstellingen en overheden elkaar al kennen en er korte lijnen zijn. De noordelijke strategie is ook gericht op internationalisering. Op noordelijk niveau wordt ook gewerkt aan een gezamenlijk Omgevingsvisie. Noordelijke thema’s in die visie zijn: 1) Duurzaam economisch groeipotentieel, 2) Ruimte voor Klimaatadaptatie, 3) Energietransitie, 4) Sterke, gezonde, en bereikbare steden en regio’s en 5) Toekomstbestendig landelijk gebied. In een breder verband en op de langere termijn is er het Deltaplan Noord-Nederland dat een rol speelt bij het (investerings) programma dat een nieuw kabinet gaat ontwikkelen. Het Deltaplan is een integraal plan voor bereikbaarheid, wonen en werken in het noorden.

In het Deltaplan gaat het om meer woningen – 220.000 woningen in Friesland, Groningen, Drenthe en Flevoland - en meer inwoners voor Noord-Nederland, die een economische impuls moeten geven. Het plan voor een snelle spoorverbinding – de Lelylijn – is er onderdeel van.

Ruimtelijke plannen In Leeuwarden zijn er belangrijke ruimtelijke plannen voor de komende jaren. Zo wordt er gewerkt aan de ontwikkeling van het gebied rond het nieuwe Cambuurstadion en aan de uitbreiding van De Centrale.

Impressie hittestress 2050, Leeuwarder binnenstad. Bron: Uitvoeringsagenda 2021-2035, Klimaatadaptatie

16

17 Research- en Innovatie Strategie voor Slimme Specialisatie (RIS3) voor Noord-Nederland. Programmaperiode 2021-2027. concept april 2020, p. 21-22.

Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

“De binnenstad biedt een mix van bijzondere detailhandel, diensten, horeca, leisure, cultuur, cultureel erfgoed, wonen en vermaak. Een aantrekkelijke mix voor de Leeuwarders, maar zeker ook voor alle Friezen en voor het groeiende aantal toeristen van elders. We zetten in op een binnenstad die ook internationaal bekend is en bezocht wordt. Op een binnenstad met ruimte voor initiatieven en ondernemerschap. Op een binnenstad met duurzame distributie van goederen die goed bereikbaar is, maar zoveel mogelijk in de volgorde ‘voet, fiets, OV, auto’. En op een binnenstad die steeds meer mogelijkheden biedt voor aantrekkelijke woonvormen en een binnenstad die vergroent”.1 1 Leeuwarden in 2028. De aftrap voor een Leeuwarder Omgevingsvisie (augustus 2019).

Er is een ontwikkelkader voor het Amelandskwartier vastgesteld. In het Amelandskwartier is sprake van verstopte monumenten en “sleets geraakte” ruimtelijke kwaliteit. Het binnengebied is erg versteend. Dit gebied moet volgens het ontwikkelkader worden voorzien van een kwaliteitsimpuls. De gemeente heeft zelf weinig eigendom in dit gebied. De kwaliteitsimpuls moet daarom worden bewerkstelligd door initiatieven van bewoners/ondernemers/ ontwikkelaars. Er zijn concrete initiatieven om wooneenheden te realiseren rondom het Bonifatiusplein. Dit is een mooie kans om het plein zelf ook aan te pakken. Er zijn plannen om het Bonifatiusplein te vergroenen en de aanwezige parkeergelegenheid af te waarderen. Door daarbij de relatie Sint-Bonifatius kerk te leggen kan kwalitatieve meerwaarde worden gecreëerd. Ten aanzien van wonen in het centrum is nieuw/aanvullend beleid in de maak. Zodra dat is vastgesteld wordt de impact ervan verwerkt in het uitvoeringsprogramma rond de binnenstad. Impressie Amelandskwartier Een grootschalig en recent plan betreft de Spoorzone. De ontwikkeling van de Spoorzone hangt samen met het Deltaplan Noord-Nederland en het uitgangspunt dat Leeuwarden net als Groningen eind- en beginstation is van de Lelylijn.

In het gebied zijn de plannen onder meer gericht op ondergrondse kruisingen spoor-water, verdieping van het spoor Leeuwarden-Groningen, en de ontwikkeling van station Werpsterhoek. Daarmee wordt de bereikbaarheid versterkt en ontstaan er kansen voor verbetering van de kwaliteit van de omgeving, onder meer door de verbinding met water en groen. Wonen is onderdeel van de Spoorzone.

Relevant voor de binnenstad daarbij is hoe die gebieden, die een ander profiel hebben, verbonden kunnen worden met de binnenstad.18 Ook is de gemeente bezig met plannen voor stedelijke vernieuwing. De gemeente is verder bezig met het opstellen van de gemeentelijke Omgevingsvisie. Daarin worden ook ambities voor de binnenstad meegenomen: 18 Zie Bovenregionale verzorgingsfuncties Visie profilering Leeuwarder binnenstad, de Centrale en WTC-ontwikkeling (sept. 2018).

17

Het Spoordok-gebied, vlakbij de binnenstad gelegen, geeft ruimte aan duurzame, groene en innovatieve woningen. Het Spoordok wordt complementair aan de binnenstad. Een plek waar “de stad als Campus” een gezicht en een plek moet krijgen. Een plek die een alternatief kan vormen voor de Prinsentuin als groen verblijfsgebied. Om Spoordok goed te laten functioneren en één geheel met de binnenstad te laten zijn, zijn kwalitatief hoogwaardige (en groene) verbindingen tussen binnenstad en Spoordok noodzakelijk. Deze gebieden zijn momenteel volop in ontwikkeling en bieden kansen voor nieuwe vormen van stedelijkheid voor Leeuwarden. Ze voegen een nieuw verhaal toe aan de bestaande binnenstad.

Binnen de Spoorzone is ook de recente ontwikkeling van de Media Innovatie Campus (Mica) van start gegaan. De campus moet een broedplaats worden voor studenten van diverse media- en creatieve opleidingen van het mbo en hbo. Samengevat: er komt veel op de stad af en dus ook op de binnenstad. Alle ruimtelijke (beleids)plannen hebben te maken met duurzaamheid, innovatie, meer groen, en het vergroten van de aantrekkingskracht van de stad. En vooral ook met meer wonen en een betere verbinding met de regio en met de Randstad. Alle beleidsplannen en ruimtelijke projecten hebben een positieve invloed op het aantal inwoners, de economische slagkracht en dus de welvaart en de bereikbaarheid van de stad. Al die toekomstige ontwikkelingen dragen bij aan een groter draagvlak en dus economische vitaliteit van de binnenstad. Voorwaarde is dat de binnenstad het toenemende draagvlak kan bedienen met voldoende aanbod van winkels, horeca en andere voorzieningen, met voldoende kwaliteit. Ook zal de binnenstad aangehaakt moeten zijn op (wensen van) nieuwe bewoners en moeten nieuwe woongebieden goed bereikbaar zijn voor een binnenstadsbezoek. Gemeente Leeuwarden | Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028

2.3 Onderscheidendheid en focus Een (binnen)stad moet zich onderscheiden op haar identiteit

Mobiliteitshub Werpsterhoeke Stadsuitbreiding Middelsee Vervanging spoor HRMK

Leeuwarden heeft zich met LF2018 ‘op de kaart gezet’. De stad heeft zich gepresenteerd als een stad waar iets te beleven valt. De sfeer en uitstraling van de binnenstad was voor bezoekers van buiten de regio vaak een positieve verrassing. Leeuwarden heeft zich onderscheiden met LF2018. (Zie het kader Lonely Planet).

Transformatie De Zwette Transformatie Spoordok Media- en innovatiecampus NDC

Lonely Planet

Verdieping Spoor LWD-GRO Bereikbaarheid Merodestraat

Het gaat primair om faciliteiten voor ontmoeting en uitwisseling die de kern vormen van de hedendaagse stad en een belangrijke opgave voor ruimtelijk beleid zijn. De sterkste steden zijn de meest veelzijdige steden: veelzijdig qua economische structuur maar vooral ook qua aanbod van voorzieningen voor interactie, voor ontmoeting en uitwisseling. Het hele palet van ‘interactiemilieus’ -van festivalterrein en musea tot campussen en congrescentra geeft de stad kleur. De kwaliteit van deze milieus in de brede zin is van betekenis voor de economische betekenis van steden: het bepaalt hun aantrekkelijkheid als vestigingsmilieu en reisbestemming. Om de goede positie van de historische binnenstad als belangrijk interactiemilieu te behouden en te versterken richten we ons op het handhaven en intensiveren van de huidige compactheid.

18

Spoorzone 2020-2035 1. Mobiliteitshub Werpsterhoeke 2. Stadsuitbreiding Middelsee (750 woningen) 3. Vervanging spoorbrug HRMK 2020-2040 4. Transformatie Spoordok 5. Innovatiecampus NDC (Mica) 6. Verdieping spoor Leeuwarden-Groningen 7. Bereikbaarheid bedrijventerreinen Merodestraat 2035-2050 8. Kansen transformatie de Zwette

“Welcome to Leeuwarden: An unexpected combination of style, gritty back alleys, cafe-lined canals and urban renewal, Friesland’s capital is well worth a visit. Its superb trinity of museums and inventive cultural projects left over from a fabulous year as European Capital of Culture in 2018 are fascinating to explore. A continuous flow of cyclists ride happily along the broad paths that flank the city’s canals, whose tunnels are atmospherically illuminated purple at night. Stick around and sample some of the northern hospitality, easily found in Leeuwarden’s many bars and cafes throbbing with fun-loving Liwwadders (as people from Leeuwarden are officially known).”

Onderscheidendheid is van belang. In het aantrekken van bezoekers – zowel van dichtbij als van buiten de regio – is onderscheidendheid in relatie tot de trend van meer beleving en de stad als ontmoetings- en verblijfruimte steeds van groot belang. ‘Iets unieks hebben’ wat het bezoeken van een stad waard is, is een belangrijk element in motieven van bezoekers. De behoefte aan het unieke hangt samen met het verschuiven van het bezoekdoel van kopen naar beleven en ontmoeten (naast kopen). Beleven en ontmoeten worden aantrekkelijker als de stad daartoe