Accountantsverslag-Leeuwarden-2024 getekend
Tekst van het document
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen Onze conclusies
Accountantsverslag 2024
Onze conclusies Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024 Jaarverslag
Gemeente Leeuwarden
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. 24 juni 2025
Bijlagen
Bijlagen
https://www.friesland.nl
2
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Aanbiedingsbrief
Onze conclusies
Onze conclusies
Jaarverslag
Gemeente Leeuwarden T.a.v. de raad en het college van burgemeester en wethouders Postbus 21000 8900 JA Leeuwarden
Controleaccenten
24 juni 2025
Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024 Jaarverslag
Controleaccenten
Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
Geachte leden van de raad en het college, Hierbij bieden wij u ons accountantsverslag aan dat wij hebben opgesteld in het kader van onze opdracht om de jaarrekening 2024 inclusief de rechtmatigheidsverantwoording (de ‘jaarrekening’) van gemeente Leeuwarden te controleren. We hebben de controle uitgevoerd in overeenstemming met ons controleplan van 19 december 2024 en daarbij rekening gehouden met de aanpassingen in de kadernota rechtmatigheid en de bijbehorende Audit Alert van de NBA. Ons accountantsverslag gaat in op de belangrijkste bevindingen uit onze controle van uw jaarrekening en is onlangs besproken met de ambtelijke organisatie op 15 mei en de gemeentesecretaris en wethouder Financiën op 20 mei 2025. Ook hebben wij dit rapport besproken tijdens de vergadering van de auditcommissie op 18 juni 2025.
Heeft u nog vragen over ons rapport, neemt u dan gerust contact met ons op. Wij bedanken u en uw medewerkers voor de plezierige en constructieve samenwerking tijdens de jaarrekeningcontroles in de afgelopen jaren.
Hoogachtend, PricewaterhouseCoopers Accountants N.V.
drs. M.J.A. Koedijk RA RE partner
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V., Thomas R. Malthusstraat 5, 1066 JR Amsterdam, Postbus 90357, 1006 BJ Amsterdam T: 088 792 00 20, F: 088 792 96 40, www.pwc.nl ‘PwC’ is het merk waaronder PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285), PricewaterhouseCoopers Belastingadviseurs N.V. (KvK 34180284), PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. (KvK 34180287), PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. (KvK 51414406), PricewaterhouseCoopers Pensions, Actuarial & Insurance Services B.V. (KvK 54226368), PricewaterhouseCoopers B.V. (KvK 34180289) en andere vennootschappen handelen en di ensten verlenen. Op deze diensten zijn algemene voorwaarden van toepassing, waarin onder meer aansprakelijkheidsvoorwaarden zijn opgenomen. Op leveringen aan deze vennootschappen zijn algemene inkoopvoorwaarden van toepassing. Op www.pwc.nl treft u meer informatie over deze vennootschappen, waaronder deze algemene (inkoop) voorwaarden die ook zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam.
3
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Onze conclusies
In dit hoofdstuk hebben we onze kernboodschappen samengevat.
Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024 Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
https://www.museum.nl/nl/
01
4
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen (1/2)
Onze conclusies
Onze conclusies
Een goedkeurende controleverklaring
Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024 Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
Dit verslag is opgesteld uitsluitend voor gebruik door de raad en het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Leeuwarden. Op dit verslag kan niet door derden worden gesteund aangezien derden niet op de hoogte zijn van het doel van de werkzaamheden en de resultaten onjuist kunnen interpreteren. Wij aanvaarden geen aansprakelijkheid, zorgplicht en/of verantwoordelijkheid jegens andere partijen dan de gemeente Leeuwarden.
Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening 2024 van gemeente Leeuwarden afgerond. Wij hebben een goedkeurende controleverklaring op het aspect getrouwheid en rechtmatigheid van de specifieke uitkeringen verstrekt. Wij hebben, conform landelijke voorschriften, een benadrukkingsparagraaf in onze controleverklaring opgenomen wegens onrechtmatigheden die de verantwoordingsgrens overschrijden. Dit alles onder voorbehoud dat de jaarrekening ongewijzigd wordt vastgesteld door de raad. Verder geldt dat we geen indicaties van fraude en/of niet-naleving van wet- en regelgeving hebben (uitgezonderd bevindingen rondom rechtmatigheid). College verantwoordt alle onrechtmatigheden boven de rapporteringsgrens Het college heeft een verantwoording over rechtmatigheid opgesteld in de jaarrekening en nader toegelicht in de paragraaf bedrijfsvoering. Door de gemeente Leeuwarden wordt een verantwoordingsgrens van 0% gehanteerd. De geconstateerde afwijkingen bedragen €3,0 miljoen. De afwijkingen bestaan uit: inkopen die ten onrechte niet Europees zijn aanbesteed met een onrechtmatigheid van €1,5 miljoen en overschrijdingen van de vastgestelde programma’s voor €1,5 miljoen (waarvan €1,1 miljoen acceptabel). De onrechtmatigheden zijn adequaat toegelicht in de paragraaf bedrijfsvoering. De rechtmatigheidsverantwoording voldoet aan de afspraken die zijn gemaakt met de raad.
Uit onze controle komen geen aanvullende bevindingen. Risico’s ingerekend in grondexploitaties wat leidt tot lagere netto contante waarde, gehanteerde parameters zijn evenwichtig ingeschat De boekwaarde van uw grondexploitaties bedraagt €185 miljoen per eind 2024 (vooral de Zuidlanden). De voorziening voor verliesgevende projecten is hierbij toegenomen met €7,8 miljoen, doordat met name plan Middelsee (als onderdeel
van de Zuidlanden) een verwacht negatief resultaat kent van €5,2 miljoen. Landelijk bestaan belangrijke onzekerheden rondom netcongestie en stikstof. Dit hebben we beoordeeld voor de gemeente Leeuwarden. Wij zijn het eens met het uitgangspunt dat de stikstofproblematiek op basis van de huidige inzichten beperkt impact heeft op de waardering van de grondexploitaties van Leeuwarden. Wij hebben vastgesteld dat de effecten van netcongestie zijn betrokken in de uitgangspunten bij de waardering van de grondexploitaties. Onzekerheden in het sociaal domein zijn afgenomen ten opzichte van voorgaand jaar, aandachtspunten ten aanzien van Jeugdhulp Friesland In het sociaal domein bedragen de totale onzekerheden €0,6 miljoen. Dit bestaat uit de productieverantwoordingen van zorgleveranciers die nog niet zijn ontvangen en de onzekerheid die voortvloeit uit de persoonsgebonden budgetten (PGB). De gemeente is bezig met een pilot om de afhankelijkheid van productieverantwoordingen te verkleinen, in 2024 is hiervoor samengewerkt met een tweetal zorgaanbieders. Ten aanzien van Jeugdhulp Friesland is door ons vorig jaar gereflecteerd op de financiële situatie bij deze zorgaanbieder. Ook in 2024 zijn de zorgen inzake de financiële situatie bij Jeugdhulp Friesland relevant en staat deze partij onder verscherpt toezicht van de gemeente Leeuwarden.
Onrechtmatigheden in de aanbestedingen zijn afgenomen, controle is beter verlopen De onrechtmatigheden in de aanbestedingen zijn afgenomen ten opzichte van voorgaand jaar. Deze bedragen €1,5 miljoen (in 2023: €3,7 miljoen). Wij identificeren, in lijn met de (verbijzonderde) interne controle, wel belangrijke aandachtspunten ten aanzien van het naleven van het eigen inkoopbeleid. De controle van aanbestedingen is in vergelijking met voorgaande jaren beter verlopen doordat de vooraf afgesproken tijdslijnen nageleefd zijn en vragen sneller zijn beantwoord.
5
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen (2/2)
Onze conclusies
Onze conclusies Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024 Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
Financiële positie van de gemeente Leeuwarden is ruim voldoende De financiële positie per ultimo 2024 is goed te noemen. De kengetallen hebben zich positief ontwikkeld ten opzichte van 2023. Landelijk gezien worden door verschillende gemeenten ombuigingen aangekondigd en is sprake van tekorten vanaf boekjaar 2026 (waarbij effecten landelijke voorjaarsnota nog moeten worden verwerkt). Bij de gemeente Leeuwarden wordt pas vanaf 2028 een positief saldo verwacht. Het weerstandsvermogen is gestegen en er is sprake van meer risico’s. De omvang van de risico’s is met name toegenomen vanwege de ontwikkelingen in het sociaal domein (o.a. toename zorgkosten alsmede continuïteit zorgaanbieders). Wel is de omvang van de risico’s in vergelijking met andere gemeenten aan de lage kant. De jaarrekening en het jaarverslag voldoen aan de vereisten van het BBV
Dit verslag is opgesteld uitsluitend voor gebruik door de raad en het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Leeuwarden. Op dit verslag kan niet door derden worden gesteund aangezien derden niet op de hoogte zijn van het doel van de werkzaamheden en de resultaten onjuist kunnen interpreteren. Wij aanvaarden geen aansprakelijkheid, zorgplicht en/of verantwoordelijkheid jegens andere partijen dan de gemeente Leeuwarden.
Wij hebben vastgesteld, op grond van de verkregen informatie in onze controle, dat de jaarrekening en het jaarverslag verenigbaar zijn en voldoen aan het BBV. Wel zien wij ten aanzien van de leesbaarheid en opmaak verbeterpunten om het verslag aantrekkelijker te maken. O.a. door per programma uitgebreider toelichting te geven op de gerealiseerde uitkomsten, doelstellingen meer meetbaar te maken (en daarmee concreter hierop te kunnen reflecteren) en de toelichting in de jaarrekening niet alleen met tabellen vorm te geven (maar ook een meer inhoudelijke toelichting). In de paragraaf bedrijfsvoering is de toelichting op het fraudepreventiesysteem algemeen van aard, maar kan uitgebreider gerapporteerd worden op hoe signalen van fraude worden geïdentificeerd en opgevolgd. Wij hebben de schattingen beoordeeld en vragen uw aandacht voor de uitnutting van de onderhoudsvoorzieningen De schattingen in de jaarrekening zijn over het algemeen evenwichtig.
Ten aanzien van de onderhoudsvoorzieningen zien wij aandachtspunten en classificeren we deze schatting als voorzichtig. In 2024 en in eerdere jaren is gebleken dat het daadwerkelijk realiseren van het onderhoud achter loopt en wij vragen aandacht voor het vergroten van deze uitvoeringscapaciteit, ook om mogelijk achterstallig onderhoud in de toekomst te voorkomen.
Geen nieuwe significante tekortkomingen in de interne beheersing In onze raadsrapportage interim-bevindingen 2024 hebben wij ons beeld gegeven van de interne beheersing van de gemeente Leeuwarden. Naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole hebben wij geen nieuwe belangrijke aandachtspunten in de interne beheersing geconstateerd. In ons accountantsverslag reflecteren wij op een aantal overige ontwikkelingen in de interne beheersing zoals uw IT-omgeving, verschillende migraties in 2024 en het ontbreken van de ISAE-rapportage in het sociaal domein. Terugkoppeling op de door u benoemde controleaccenten Tijdens de vergadering van de auditcommissie van 4 december 2024 hebt u ons de volgende controleaccenten meegegeven. In deze rapportage geven wij hier een terugkoppeling op. De samenwerking is goed verlopen Wij hebben een constructieve samenwerking ervaren en de communicatie is open en duidelijk. Binnen de organisatie is een aantal vaste aanspreekpunten betrokken die onze vragen in de organisatie uitzetten. Gezamenlijk monitoren we wekelijks actief de voortgang van de controle. Ook zien we dat op onderdelen het proces is verbeterd, zoals bij de aanbestedingen. Met de jaarrekeningcontrole van 2024 komt een einde aan onze samenwerking van de afgelopen zes jaren. In deze jaren zijn er stappen gezet op verschillende gebieden en hier kijken wij plezierig op terug.
6
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Onze conclusies
Onze conclusies
In dit hoofdstuk wordt uitleg gegeven over ons oordeel bij de jaarrekening. Hierin lichten we de geconstateerde fouten en onzekerheden voor de getrouwheid van de verantwoording over de financiële positie en over rechtmatigheid toe.
Rechtmatigheid
Rechtmatigheid Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024 Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
https://lc.nl/
02
7
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Onze conclusies
Onze conclusies Rechtmatigheid
Ons oordeel bij uw jaarstukken 2024 is goedkeurend
Rechtmatigheid Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024 Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
Uw jaarrekening geeft een getrouw beeld Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening 2024 van de gemeente Leeuwarden afgerond. Wij verstrekken een goedkeurende controleverklaring inzake de getrouwheid van de jaarrekening, waarin ook de rechtmatigheidsverantwoording is opgenomen, onder het voorbehoud dat de jaarrekening ongewijzigd wordt vastgesteld door de raad. Hierbij hebben wij in onze controleverklaring een benadrukkingsparagraaf opgenomen ten aanzien van de niet-acceptabele onrechtmatigheden zoals opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording (deze overschrijden namelijk de door de raad vastgestelde verantwoordingsgrens van 0%). Wij hebben geen controlebevindingen in de WNT-verantwoording 2024.
Rechtmatigheid specifieke uitkeringen Wij hebben in onze controleverklaring ook een goedkeurend oordeel verstrekt over de baten en lasten als mede de balansmutaties met betrekking tot de specifieke uitkeringen. Zie hiervoor de SiSa-bijlagen. Fouten en onzekerheden geconstateerd in relatie tot getrouwheid In totaliteit hebben we twee controleverschillen geconstateerd in relatie tot getrouwheid. Dit betreft één onzekerheid vanuit het sociaal domein, onzekerheden worden niet gecorrigeerd. Het overzicht van deze fouten en onzekerheden inzake getrouwheid wordt hier getoond. Geen wijzigingen van het controleplan
Ten opzichte van ons controleplan hebben wij geen nieuwe risico’s geïdentificeerd.
Getrouwheid Oordeel:
Goedkeurend
30.000
23.400
20.000 7.800
10.000
391
660
Fouten ◼ = absoluut bedrag fouten of onzekerheden x €1.000
Onzekerheden
Overige informatie in uw jaarverslag is consistent met uw jaarrekening Als accountant zijn wij ervoor verantwoordelijk dat wij in onze controleverklaring verslag uitbrengen over de overige informatie die in het jaarverslag is opgenomen. De overige informatie omvat uw jaarverslag - inclusief programmaverslag en paragrafen - en de bijlagen. Wij hebben geen materiële inconsistenties, materiële onjuistheden en/of omissies opgemerkt in de informatie die op grond van het BBV moet worden verstrekt. Geen aanwijzingen of signalen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving geïdentificeerd Tijdens de controle van de jaarrekening 2024 zijn er geen aanwijzingen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen.
◼ = door u vastgestelde goedkeuringstolerantie x €1.000
8
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze conclusies Rechtmatigheid
Rechtmatigheid Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024
Overzicht van ongecorrigeerde fouten en onzekerheden inzake getrouwheid
Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de ongecorrigeerde fouten en onzekerheden in relatie tot getrouwheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van €390.000 voor boekingen met resultaatimpact en €5.800.000 voor reclassificatieboekingen zonder resultaatimpact. Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college.
Onze samenwerking
Onze samenwerking
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
Fouten
Onzekerheden
Onzekerheid als gevolg van kasstelsel SVB
Pgb – Wmo & Jeugd
-
Balanspositie van de SiSa-regeling J9 met betrekking tot de woningbouwimpuls is te laag verantwoord. Door de gemeente wordt hierbij het matchingsprincipe toegepast (aan de hand van jaarlijkse vrijval van de subsidie op basis van de reeds gestarte projectperiode) in plaats van op basis van de start bouw van de woningen zoals aangegeven in de Vraag en Antwoord rubriek van het BBV. Dit heeft geen effect op de SiSa-bijlage.
Inkomende subsidies Aan Overige schulden
€660.000
Bijlagen
Bijlagen 1
2
Totaal
€660.000
€391.000
€391.000
9
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Rechtmatigheid
Onze conclusies
Onze conclusies Rechtmatigheid
Rechtmatigheid Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024 Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
Uw rechtmatigheidsverantwoording voldoet aan de vereisten Rechtmatigheidsverantwoording van het college voldoet aan de vereisten Het college legt verantwoording af over de rechtmatigheid van de baten, lasten en balansmutaties via de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening. Als uw accountant hebben wij de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording meegewogen in ons oordeel over de jaarrekening als geheel (indirect oordeel over de rechtmatigheid). Het college heeft onrechtmatigheden boven de verantwoordingsgrens geconstateerd aangezien er een percentage van 0% wordt gehanteerd. Een nadere toelichting van de afwijkingen is opgenomen in de paragraaf bedrijfsvoering. U heeft over 2024 €1,5 miljoen aan begrotingsafwijkingen gerealiseerd. Hiervan is €1,1 miljoen acceptabel en €0,4 miljoen een onacceptabele onrechtmatigheid. Ten aanzien van het voorwaardencriterium is voor €1,5 miljoen aan onrechtmatigheden geconstateerd die toezien op het niet - naleven van Europese aanbestedingswetgeving. Afwijkingen ten aanzien van het voorwaardencriterium zijn altijd niet-acceptabel.
Onrechtmatigheden € 3.500.000 € 3.000.000
€ 2.500.000
€ 1.100.000
€ 2.000.000 € 1.500.000 € 1.000.000
€ 1.900.000
€ 500.000
De rechtmatigheidsverantwoording is niet tijdig aangeleverd De rechtmatigheidsverantwoording is bij aanvang van de controle niet tijdig aangeleverd. Deze is in een laat stadium met ons gedeeld. Dit komt voornamelijk door vertraging in het uitwerken van de analyses rondom begrotingsrechtmatigheid (een arbeidsintensief proces). Ook zijn er na ontvangst van de analyses correcties in de rechtmatigheidsverantwoording geconstateerd. Deze zijn door de gemeente gecorrigeerd.
€-
Onrechtmatigheden
◼ = Acceptabele onrechtmatigheden
◼ = Onacceptabele onrechtmatigheden = Verantwoordingsgrens
10
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen Onze conclusies
Uitkomsten controle 2024
Onze conclusies Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024
In dit hoofdstuk beschrijven we de belangrijkste uitkomsten van de controle van uw grondexploitaties, het sociaal domein en overige onderwerpen.
Ruimtelijk domein
Ruimtelijk domein Sociaal domein
Sociaal domein Aanbestedingen
Aanbestedingen Schattingen
Schattingen Update interne beheersing
Update interne beheersing Fraude
Fraude Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
https://natuurmuseumfryslan.nl/
03
11
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Grondexploitaties - controle
Onze conclusies
Positieve ontwikkeling grondverkopen, verliesvoorziening toegenomen door extra verwachte kosten Middelsee
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024
Meer grondverkopen gerealiseerd dan begroot
Ruimtelijk domein
Ruimtelijk domein Sociaal domein
Sociaal domein Aanbestedingen
Aanbestedingen Schattingen
Schattingen Update interne beheersing
Update interne beheersing
De voorraad onderhanden werk inzake grondexploitaties bedraagt per 31 december 2024 €185,0 miljoen (2023: €183,9 miljoen). Het saldo eind 2024 bestaat uit de boekwaarde van €192,8 miljoen (2023: €186,4 miljoen) en de gevormde verliesvoorziening van €7,8 miljoen (2023: €2,5 miljoen). De toegenomen verliesvoorziening is met name het gevolg van negatieve waardering van de Zuidlanden, o.a. veroorzaakt door hogere kosten geluidsschermen in Unia en Middelsee (ruim €3 miljoen hoger) en extra grondwerk te verrichten in Middelsee als gevolg van planwijziging De Fellingen en ontwikkelingen in Barrahûs (circa €2 miljoen hoger).
Fraude
Fraude Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
De boekwaarde van de grondexploitaties bestaat vooral uit de Zuidlanden (boekwaarde na voorziening van €178 miljoen, 2023 €180 miljoen). De verkopen in 2024 laten een positief beeld zien. In 2024 zijn met name in De Zuidlanden meer grondverkopen (vooral Middelsee) gerealiseerd dan begroot (€11,5 miljoen gerealiseerd t.o.v. €8,7 miljoen begroot). Gemeente Leeuwarden heeft in 2024 (en ook in 2025) ingezet op versneld planologische ruimte creëren en de grond bouwrijp te maken. Dit is mede het gevolg van de bijdrage start bouwimpuls (SBI) vanuit het Rijk en de toenemende vraag naar woningbouw en extra leencapaciteit voor woningen met een gunstig energielabel in 2024. Gemeente Leeuwarden heeft subsidie gekregen vanuit het Rijk (MIRT) voor de realisatie van bruggen, geluidsschermen e.d. Voorwaarde voor deze subsidie is dat er tot en met 2030 in de Zuidlanden (specifiek Middelsee) 1.550 woningen gerealiseerd worden. Volgens de huidige planning en de meest recente inzichten lijkt gemeente Leeuwarden dit te halen. Gezien de positieve ontwikkelingen en realisatie in 2024 zijn er woningen in de fasering van verkopen naar voren gehaald (o.a. 524 woningen vanuit 2029 naar 2025-2028 verschoven).
Wij hebben vastgesteld dat de doorgevoerde aanpassing in programmering op basis van juiste uitgangspunten is genomen (ontwikkelaars hebben tijdig een vooraanmelding gedaan) en op grond van deze informatie is dit op een juiste wijze verwerkt is in de jaarrekening. Daling in risico-inschatting grondexploitaties weerstandsvermogen, verliesvoorziening toegenomen De risico-inschatting voor de grondexploitaties is gedaald van €22,8 miljoen eind 2023 naar €19 miljoen eind 2024. Dit wordt met name verklaard doordat de belangrijkste risico’s aan de kostenkant voor de Zuidlanden zijn verwerkt in de grondexploitaties (en daarmee niet meer in het weerstandsvermogen zijn meegenomen). Deze risico’s hebben zich (deels) voorgedaan en zien toe op extra kosten voor grondwerk en prijsstijgingen na aanbesteding. Dit heeft er mede toe geleid dat de netto contante waarde van de Zuidlanden is gedaald van €0,1 voordelig per eind 2023 naar €5,2 miljoen nadelig per eind 2024. Dit verklaart ook de toename van de getroffen voorziening (€5,3 miljoen).
Ontwikkeling risicoprofiel grondexploitaties (x €1 miljoen) 25
22,7 19
20
2024
15 7,8
10 5
2,5
0 -5
Prognose resultaat -1,6 -1,8
Risico's
Verliesvoorziening
2023
12
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Grondexploitaties - parameters
Onze conclusies
Onze conclusies Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024 Ruimtelijk domein
Ruimtelijk domein Sociaal domein
Sociaal domein Aanbestedingen
Aanbestedingen Schattingen
Schattingen Update interne beheersing
Update interne beheersing Fraude
Fraude Jaarverslag
Jaarverslag
De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig en realistisch ingeschat
De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van schattingen. Om inzicht te verkrijgen in de financiële waardering stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin een schatting is opgenomen van de te maken kosten en nog te realiseren opbrengsten. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. In juni 2024 heeft u als raad de hercalculaties grondexploitaties 2024 vastgesteld. Via het position paper heeft de organisatie de uitgangspunten opgesteld die worden gehanteerd voor de herzieningen ten behoeve van de jaarrekening 2024 (o.a. verwachte planning van de verkopen van bouwgrond voor woningen en bedrijven en de te hanteren parameters voor rente, kostenen opbrengstenstijging). Het position paper is niet door de raad vastgesteld, maar wel op indirecte wijze via de vaststelling van de hercalculaties grondexploitaties 2024.
Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking
Wij hebben de gehanteerde uitgangspunten en parameters beoordeeld en hebben vastgesteld dat de parameters bij de technische herziening voor de jaarrekening zijn geactualiseerd. Hierbij is zichtbaar dat de rente op de boekwaarde vanaf 2025 wordt aangepast naar 1,50% conform de BBVwijziging dat de rente op de boekwaarde gelijk moet zijn aan de omslagrente.
Bijlagen
Bijlagen
De parameters op de lange termijn liggen in lijn met voorgaand jaar. Voor 2025 geldt grotendeels dat zowel de kosten- als opbrengstenstijging hoger zijn bij de jaarrekening 2024 t.o.v. jaarrekening 2023. De hogere kostenstijging wordt met name veroorzaakt door hogere cao-lonen voor ambtenaren en blijvende schaarste in de bouwsector. Door de blijvend toenemende vraag naar woningen, de hogere lonen en afvlakkende inflatie, waardoor leencapaciteit stijgt, wordt een opbrengstenstijging voor de komende jaren verwacht.
De onderstaande parameters zijn evenwichtig en realistisch bepaald. Naast het toepassen van onderstaande parameters zijn ook de geraamde (nominale) kosten en opbrengsten in de grondexploitaties geactualiseerd per prijspeil van 1 januari 2025. Wij hebben deze uitvoerig besproken, gericht onderbouwingen verkregen en kunnen ons vinden in de huidige inschattingen. Gezien de ontwikkelingen in de markt (rondom verkoopprijzen, inflatie, rente, schaarste van middelen) is het belangrijk om de ontwikkelingen en realisatie van de schattingen goed te blijven volgen. Beoordeling
2025
2026
2027 en 2028
2028 e.v.
Kostenstijging woningen niet-woningbouw
⚫
2,5%
3,0%
2,0%
2,0%
Plankosten
⚫
6,6%
3,1%
2,0%
2,0%
Opbrengstenstijging woningbouw (vrije sector)
⚫
4,0%
4,0%
2,0%
2,0%
Opbrengstenstijging woningbouw (sociaal)
⚫
2,0%
2,0%
2,0%
2,0%
Opbrengstenstijging bedrijven
⚫
3,0%
2,0%
2,0%
2,0%
Opbrengstenstijging kantoren en winkels
⚫
1,0%
1,0%
1,0%
2,0%
Gehanteerde rekenrente
⚫
1,97%
1,5%
1,5%
1,5%
◼ Controleverschil
Optimistisch
Parameter
⚫ Evenwichtig
⧫ Voorzichtig
13
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Grondexploitaties en fysiek domein - ontwikkelingen
Onze conclusies
Nieuwe grondexploitaties in 2024
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024 Ruimtelijk domein
Ruimtelijk domein Sociaal domein
Sociaal domein Aanbestedingen
Aanbestedingen Schattingen
Schattingen Update interne beheersing
Update interne beheersing Fraude
Fraude Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten
In 2024 zijn 2 nieuwe grondexploitaties (Steenslân fase 2 en Nieuw Oud Oost) voor woningbouw vastgesteld door de raad. In Steenslân fase 2 worden 105 woningen gerealiseerd, waarvan 30% voor sociale huur. Dit project loopt naar verwachting tot en met 2030 en het verwachte positieve resultaat is €0,2 miljoen. Grondexploitatie Nieuw Oud Oost (ontwikkeling gebied oude voetbalstadion) betreft deels actief en deels faciliterend grondbeleid. Gemeente Leeuwarden ontwikkelt de sportvelden en de bijbehorende openbare ruimte vanuit een grondexploitatie en verkoopt dit als bouwrijpe grond. De looptijd van dit project is naar verwachting tot en met 2032 en het verwachte positieve resultaat is €4,8 miljoen. Vanuit faciliterend grondbeleid zijn de projectontwikkelaar en gemeente Leeuwarden gezamenlijk verantwoordelijk voor planontwikkeling. De projectontwikkelaar is verantwoordelijk voor het ontwikkelen van de stadionlocatie en de ontwikkeling van circa 150 grondgebonden koopwoningen op gemeentegrond. Hierover zijn afspraken gemaakt en vastgelegd in een anterieure overeenkomst tussen de projectontwikkelaar en de gemeente Leeuwarden.
Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
Effecten netcongestie verwerkt in waardering grondexploitaties
De landelijke problemen met betrekking tot netcongestie spelen ook op dit moment nog een grote rol. De aanvragen van grootverbruikers worden op een wachtlijst gezet totdat er extra stroom beschikbaar is. Dit is het geval wanneer er een nieuw onderstation is gerealiseerd en extra middenspanningskabels zijn aangelegd. Gemeente Leeuwarden heeft hiervoor al aanvragen gedaan voor de grondexploitaties Middelsee en Zwette V. Zodra er ruimte ontstaat op het stroomnet, komt Leeuwarden hiervoor in aanmerking. Liander heeft aangegeven dat er vanaf 2032 weer ruimte op het stroomnet komt. In Friesland, mede vanuit het Friese Actieplan netcongestie, wordt met concrete acties geprobeerd om deze termijn naar voren te halen.
Hierin wordt gericht op extra capaciteit op het stroomnet in 2029. De verkopen niet zijnde woningbouw voor de Zuidlanden (waaronder Middelsee) zijn in het geheel verschoven van de komende jaren naar 2028 e.v. Voorgaand jaar was er voor de jaren 2024 t/m 2027 nog circa 38.000 m2 ingerekend voor grondverkopen. Voor de verkopen niet zijnde woningbouw in de overige grondexploitaties zijn de verkopen tevens getemporiseerd. In Zwette V worden nog wel enige verkopen verwacht, waarvoor verkoopovereenkomsten zijn gesloten of opties zijn overeengekomen. Wij hebben vastgesteld dat de effecten van netcongestie op juiste wijze zijn meegenomen in de uitgangspunten bij de waardering van de grondexploitaties.
Stikstofproblematiek heeft beperkt impact op waardering grondexploitaties Op 18 december 2024 is er een uitspraak geweest van de Raad van State. Waar voorheen enkel een natuurvergunning van de provincie nodig was voor extern salderen, gaat dit ook gelden voor intern salderen. Bij intern salderen lost de initiatiefnemer extra stikstofuitstoot binnen het project of activiteit op. Bij extern salderen neemt een initiatiefnemer de ruimte die ontstaat door beëindiging van een stikstofemissie-veroorzakende activiteit op een andere locatie permanent over. Uit een voortoets van elk project moet blijken of er sprake is van stikstofdepositie. Dit geldt met terugwerkende kracht voor projecten die gestart zijn vanaf 1 januari 2020. Voor gemeente Leeuwarden heeft dit vooralsnog beperkt effect, aangezien bestemmingsplannen reeds onherroepelijk zijn. Voor toekomstige projecten, bijvoorbeeld Werpsterhoeke, zou dit gevolgen kunnen hebben bij de vergunningsaanvraag, maar hiervan is tot op heden geen indicatie. Wij zijn het eens met het uitgangspunt dat de stikstofproblematiek op basis van de huidige inzichten beperkt impact heeft op de waardering van de grondexploitaties van Leeuwarden.
14
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Sociaal domein (1/3)
Onze conclusies
De lasten in het sociaal domein blijven een uitdaging
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024
De lasten in het sociaal domein nemen toe; de risico-inschatting is gereflecteerd in het weerstandsvermogen
Ruimtelijk domein
Ruimtelijk domein Sociaal domein
Sociaal domein Aanbestedingen
Aanbestedingen Schattingen
Schattingen Update interne beheersing
Update interne beheersing
In het sociaal domein is al een aantal jaren een forse stijging zichtbaar in de lasten, wat voornamelijk wordt veroorzaakt door een toename in aantallen en toename in complexiteit. Gezamenlijk met de indexaties die de afgelopen jaren zijn doorgevoerd is zichtbaar dat de lasten ten opzichte van 2021 met bijna 40% zijn gestegen. Het grootste deel van de stijging is toe te rekenen aan het domein Jeugd. In de grafiek hieronder is een weergave opgenomen van de lastenontwikkeling in het sociaal domein. In het weerstandsvermogen is de ontwikkeling van de zorgkosten Jeugd opgenomen als risico.
Door de gemeente is halverwege 2024 een set aan maatregelen geformuleerd om meer grip te krijgen op deze zorgkosten. Wij reflecteren op het beheersbaar houden van de zorgkosten als onderdeel van het controleaccent. Daarnaast is landelijk zichtbaar dat gevallen van zorgfraude aan het licht komen. Binnen de gemeente Leeuwarden is dit besproken met uw organisatie, maar zijn geen indicaties bekend dat hiervan sprake is. Onder meer als onderdeel van het pakket aan maatregelen is het contact met zorgaanbieders wel geïntensiveerd. In de basis vinden declaraties plaats conform gecontracteerde tarieven en in lijn met beschikkingen per cliënt. De inschattingen in het sociaal domein blijven afwijken van de begroting
Fraude
Fraude Jaarverslag
Jaarverslag
Ontwikkeling lasten Jeugd & Wmo
Controleaccenten
x €1 miljoen
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik
200
Onze samenwerking
150
Onze samenwerking
Bijlagen
Bijlagen
100 50 Totale zorglasten (WMO + Jeugd) 2021
WMO
2022
2023
Jeugd
2024
In het overzicht van baten en lasten is zichtbaar dat de inschatting van de lasten in het sociaal domein afwijken van de begroting, zowel primitief als gewijzigd. De realisatie in 2024 ten aanzien van het programma Meedoen komt uit op een bedrag van €210 miljoen, in de primitieve begroting werd uitgegaan van €174 miljoen en in de begroting na wijziging van €229 miljoen. Dit betekent dat er (opnieuw) sprake is van forse afwijkingen ten opzichte van de begroting. De onderschrijding van de lasten ten opzichte van de begroting na wijziging zien grotendeels toe op samenkracht & burgerparticipatie. De onderschrijding op dit programma komt voornamelijk door de opvang van Oekraïners waarvan de lasten €7,7 miljoen lager zijn dan begroot. Het normbedrag wat van het rijk wordt ontvangen is hoger dan de kosten die de gemeente maakt voor de opvang. De daling komt ook doordat in 2024 door de gemeente is ingezet op meer zelfstandig verblijf in plaats van via hotelarrangementen, waardoor lasten lager zijn uitgevallen. Bij de taakvelden Jeugd en Wmo is wel sprake van een verbetering in het voorspellend vermogen ten opzichte van voorgaand jaar. De afwijkingen tussen de begroting en realisatie zijn lager dan voorgaand jaar.
15
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Sociaal domein (2/3)
Onze conclusies
Onze conclusies Uitkomsten controle 2024
Binnen het sociaal domein is sprake van terugkerende onzekerheden omtrent prestatielevering
Uitkomsten controle 2024 Ruimtelijk domein
Ruimtelijk domein Sociaal domein
Sociaal domein Aanbestedingen
Aanbestedingen Schattingen
Schattingen Update interne beheersing
Update interne beheersing Fraude
Fraude Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten
Ook in 2024 blijken er onzekerheden rondom de prestatielevering zorg in natura De gemeente Leeuwarden is voor het vaststellen van de prestatielevering afhankelijk van de productieverantwoordingen van aanbieders. Door een aantal zorgaanbieders zijn deze productieverantwoordingen niet voor de wettelijke termijn van 1 april 2025 ingediend. Er zijn nog een aantal in mei ontvangen. Per saldo leidt dit in 2024 tot een onzekerheid van €220.000 (in 2023: €630.000). De gemeente Leeuwarden is daarnaast zelf ook actief aan het kijken naar alternatieve mogelijkheden om de prestatielevering vast te stellen en de afhankelijkheid van productieverantwoordingen te verminderen. In 2024 is een experiment uitgevoerd omtrent het zelfstandig vaststellen van de prestatielevering voor een tweetal zorgaanbieders. Op de volgende pagina geven wij hier een reflectie op.
Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
dus niet meegewogen in het oordeel. Daarnaast bevat de SVB-verantwoording de daadwerkelijk uitbetaalde budgetten voor het boekjaar 2024. Dit betekent dat de betalingen in 2025 met betrekking tot het boekjaar 2024 geen onderdeel zijn van de verantwoording en daarmee van de accountantscontrole van SVB. Dit resulteert voor de gemeente Leeuwarden in een onzekerheid inzake getrouwheid van €391.000 (2023: €430.000).
De uitkomsten van de SVB-verantwoording leiden net als in andere jaren tot een onzekerheid Een jaarlijks terugkerende bevinding ziet toe op de Sociale Verzekeringsbank (SVB). De gemeente verstrekt beschikkingen aan alle cliënten die een pgb ontvangen. De SVB verzorgt het administratieproces en legt daarover verantwoording af, maar controleert niet of de prestatie die samenhangt met de gedeclareerde zorgkosten is geleverd. De gemeente Leeuwarden heeft hier via interne controles voldoende zekerheid over verkregen. Als onderdeel van de verantwoording van SVB over de pgb-bestedingen is er conform voorgaande jaren geen sprake van een goedkeurende controleverklaring. De rechtmatigheidsfouten zijn lager dan onze rapportagetolerantie en worden
2024 (x €1.000)
2023 (x €1.000)
Fout
Fout
Getrouwheid Onzeker
Onzeker
Jeugdzorg ZiN
-
220
-
630
Wmo ZiN
-
-
-
-
Wmo & Jeugdzorg pgb
-
391
-
430
Totaal
-
611
-
1.060
Tabel: Overzicht van fouten en onzekerheden sociaal domein
16
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Sociaal domein (3/3)
Onze conclusies
Overige ontwikkelingen in het sociaal domein bij de gemeente Leeuwarden
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024 Ruimtelijk domein
Ruimtelijk domein Sociaal domein
Sociaal domein Aanbestedingen
Aanbestedingen Schattingen
Schattingen Update interne beheersing
Update interne beheersing Fraude
Fraude
De gemeente is gestart met de pilot ‘’Vernieuwend verantwoorden’’ inzake het afbouwen van de afhankelijkheid van productieverantwoordingen
Dit is wel een belangrijk onderdeel dat veel zegt over de prestatielevering en bevelen wij aan om toe te voegen aan de controlemix (ook om de kwaliteit van geleverde zorg te kunnen verbeteren).
Om de afhankelijkheid van productieverantwoordingen te verlagen is de gemeente Leeuwarden gestart met het uitvoeren van alternatieve maatregelen om zekerheid te verkrijgen over de prestatielevering van zorgkosten. Dit traject is gestart met zorgaanbieders binnen het domein Jeugd. Door de gemeente is een plan van aanpak ontwikkeld en dit is uitgevoerd in 2024 c.q. 2025. De beheersingsmaatregelen zijn opgehangen aan het ‘’three lines of defence’’model. De eerste lijn voert de primaire controles uit, de tweede lijn verzamelt en analyseert de resultaten en stelt een rapportage op van de uitkomsten en de derde lijn voert een onafhankelijke controle uit op de uitkomsten.
Continuïteit van Jeugdhulp Friesland blijft een aandachtspunt
Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
Door de gemeente wordt de prestatielevering vastgesteld aan de hand van het voeren van accountmanagersgesprekken, het beoordelen van binnengekomen klachten, cliëntervaringsonderzoeken door zowel zorgaanbieder als gemeente, signalen vanuit het expert team, monitoren van het aantal cliënten, de gedeclareerde zorg en het onderhanden werk, beoordelen van de continuïteit van de zorgaanbieder en doornemen van het interne controleplan van de zorgaanbieder. Op deze manier worden zowel kwaliteit als kwantiteit geadresseerd. Wij hebben kennisgenomen van de eindrapportage over 2024, hierin is een reflectie zichtbaar op elke maatregel per zorgaanbieder en worden duidelijk conclusies gevormd. Het is zichtbaar dat de manier van opvolging verschilt per zorgaanbieder. Om dit door te trekken naar meer zorgaanbieders bevelen wij aan dat er wordt gewerkt met een uniform format. Aanvullend kiest de gemeente ervoor om niet per zorgaanbieder dossiercontroles te doen of nabelprocedures uit te voeren per cliënt.
In het accountantsverslag 2023 hebben wij gerapporteerd over de situatie binnen Jeugdhulp Friesland. Ook over 2024 is gebleken dat deze zorgaanbieder de productieverantwoording niet tijdig heeft ingediend voor de wettelijke termijn van 1 april 2025. Voor de gemeente Leeuwarden is dit een belangrijke zorgaanbieder binnen het sociaal domein, waar in het kader van de Jeugdwet €12,1 miljoen aan zorgkosten door worden gedeclareerd. Vanuit gesprekken met de organisatie is tevens gebleken dat de accountant de jaarstukken over 2023 en 2024 nog niet heeft goedgekeurd mede als gevolg van onzekerheden rondom de continuïteit. Binnen de gemeente Leeuwarden is sprake van een vordering op deze partij ter waarde van ruim €2 miljoen. Ondanks de situatie omtrent de continuïteit is voor deze vordering geen voorziening in het kader van oninbaarheid getroffen. Het voorschot is uitgekeerd in 2023, maar de prestatie is tot op heden nog niet geleverd door Jeugdhulp Friesland. De situatie is besproken met de gemeente. Er is nauw contact met Jeugdhulp Friesland en de verwachting is dat de prestatie in 2025 wordt geleverd, waardoor de gelden niet teruggevorderd hoeven te worden. Wij zijn het eens met de verwerking van de gemeente in de jaarrekening. Door de gemeente is de situatie van deze zorgaanbieder opgenomen als risico in het weerstandsvermogen.
Bij Jeugdhulp Friesland is sprake van monitoring, waarbij de gemeente samen met de jeugdautoriteit maandelijks de voortgang monitoren ten opzichte van het continuïteitsplan dat in 2024 is opgesteld.
17
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Aanbestedingen
Onze conclusies
Samenwerking omtrent aanbestedingen is verbeterd, wel sprake van aandachtspunten
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024
Onrechtmatigheden in de aanbestedingen zijn afgenomen
Ruimtelijk domein
Ruimtelijk domein Sociaal domein
Sociaal domein Aanbestedingen
Aanbestedingen Schattingen
Schattingen Update interne beheersing
Update interne beheersing Fraude
Fraude Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik
De onrechtmatigheden als gevolg van het niet naleven van aanbestedingsrichtlijnen zijn afgenomen in relatie tot voorgaand jaar en bedragen voor 2024 €1,5 miljoen (in 2023: €3,7 miljoen). Van dit bedrag bestaat €1,2 miljoen uit doorlopende fouten van voorgaand jaar en ziet €0,3 miljoen toe op nieuwe fouten. Een belangrijk aandachtspunt binnen de aanbestedingen, die wij de afgelopen jaren en ook sectorbreed steeds vaker zien terugkomen betreffen overschrijdingen van de contractwaarde. Eventueel meerwerk kan leiden tot een wezenlijke wijziging indien de uitgaven meer dan 10%-15% van de geraamde waarde overschrijden. Wij bevelen aan kritisch te kijken naar het moment waarop de verwachting bestaat dat een (raam)contract wordt overschreden en dit bewustzijn moet bij accountmanagers gecreëerd worden. Indien een overschrijding geconstateerd wordt, moet hier een inhoudelijke analyse op plaatsvinden om te motiveren of het een wezenlijke wijziging betreft. Bij het uitvoeren van de controle op aanbestedingen zien wij regelmatig dat deze toetsing achteraf plaatsvindt, waardoor het vaak al te laat is bij te sturen. De samenwerking in de controle op aanbestedingen is verbeterd
Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
In het proces omtrent de controle van de aanbestedingen zijn verbeteringen doorgevoerd, waardoor de samenwerking op dit vlak soepeler is verlopen. Wij constateren dat de VIC nog steeds een belangrijke rol hierin heeft, maar wel dat de zichtbaarheid en kwaliteit van de tweede lijn (IC) verbeterd is. Als onderdeel van de jaarrekeningcontrole zijn de documenten tijdig en conform afspraak ontvangen, ook is in de opvolging van vragen de doorlooptijd verbeterd. Ondanks dat blijft dit onderdeel van de controle tijdsintensief en zien wij nog wel mogelijkheden tot verbeteren in het kader van volledigheid van inkoopdossiers (ontbrekende stukken).
Ten aanzien van de spendanalyse zien wij ook verbeterpotentieel om deze op elementen te vereenvoudigen en zijn in onze controle verschillen geconstateerd tussen de spendanalyse en de inkooprapportage. In het kader van betrouwbaarheid lijstwerk hebben we daardoor aanvullende werkzaamheden moeten uitvoeren om de aansluiting met het inkoopboek te maken. In de spendanalyse is sprake van behoorlijk wat handmatige acties, waardoor de herleidbaarheid hiervan naar de brondata complex is. Dit is een aandachtspunt voor volgend jaar. Gunning van inkopen in het fysieke domein verdienen uw aandacht In de controle op de aanbestedingen voeren wij werkzaamheden uit aan de hand van verschillende risicocategorieën. Werken in het fysieke domein zijn hier onderdeel van gezien deze inkopen vaak fors zijn qua omvang. Specifiek met betrekking tot één contract hebben wij gedurende de controle meermaals contact gehad met de organisatie over de rechtmatigheid. Dit heeft in het kader van de naleving Europese aanbestedingsrichtlijnen niet geleid tot een bevinding, maar wel zien wij hierin belangrijke aandachtspunten. Dit betreft enerzijds dat het eigen inkoopbeleid van de gemeente niet is nageleefd (enkelvoudig aanbesteed in plaats van meervoudig aanbesteed).
Anderzijds is geconstateerd dat facturen van een aannemer zijn opgehangen aan een aanbesteed contract terwijl deze werken niet binnen de scope van het aanbestede contract vielen. Dit is tevens door de (verbijzonderde) interne controle aangekaart binnen het fysiek domein en benoemd als belangrijk aandachtspunt. Binnen de inkopen van de gemeente Leeuwarden is een verbetertraject onderhanden. Het is belangrijk om dergelijke aandachtspunten daarin te betrekken.
18
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Schattingen (1/2)
Onze conclusies
De schattingen van het college nader uitgelicht
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024 Ruimtelijk domein
Ruimtelijk domein
Bij het opstellen van de jaarrekening moet het college belangrijke boekhoudkundige schattingen, beoordelingen en aannames toepassen en toelichten. Wij hebben de belangrijkste schattingen, beoordelingen en aannames die door het college zijn gedaan beoordeeld en concluderen dat deze zijn gebaseerd op passende bewijsstukken en goed uitgebalanceerde overwegingen. Onderstaande tabel bevat een overzicht van onze bevindingen m.b.t. die schattingen en oordelen.
Sociaal domein
Sociaal domein Aanbestedingen
Schatting
Aanbestedingen
Waarde (x €1 miljoen)
Oordeel Opmerkingen
2024
2023
2024
2023
Afschrijvingen van materiële vaste aa
21
21
⚫
⚫
Het activabeleid van de gemeente ligt ten grondslag aan de wijze van afschrijven op materiële vaste activa. De gehanteerde afschrijvingspercentages zijn gebruikelijk in de sector. Voor flexwoningen geldt dat deze in 20 jaar worden afgeschreven en is in vergelijking met andere gemeenten een lange afschrijvingstermijn (10 of 15 jaar). De effecten zijn niet materieel.
De waardering van het vastgoed
435
431
⚫
⚫
Vastgoed kan een economische of een maatschappelijke functie hebben. Vastgoed met een maatschappelijke functie (bijvoorbeeld een schoolgebouw) mag niet worden afgewaardeerd. De waardering van het vastgoed met een economische functie hebben we in detail gecontroleerd. Hieruit komen geen bevindingen naar voren.
De waardering van de grondexploitaties
-1,6
-1,8
⚫
⚫
Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de grondexploitaties een betrouwbaar beeld geven van de waardering van uw grondexploitaties. De uitgangspunten die in de berekeningen gehanteerd worden zijn voor zover mogelijk onderbouwd met rapportages van externe partijen.
De waardering van de financiële vaste activa
46
39
⚫
⚫
Wij hebben de waardering van uw financiële vaste activa in detail gecontroleerd. Ook de deelnemingen hebben we specifiek gecontroleerd. Wij concluderen dat de inschattingen van het college ten aanzien van de waardering van deze deelnemingen en (gerelateerde) leningen evenwichtig tot stand zijn gekomen.
Schattingen
Schattingen Update interne beheersing
Update interne beheersing Fraude
Fraude Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
◼ Controleverschil
Optimistisch
⚫ Evenwichtig
⧫ Voorzichtig
19
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Schattingen (2/2)
Onze conclusies
Onze conclusies Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024
Schatting
Waarde (x €1 miljoen)
Oordeel Opmerkingen
2024
2023
2024
2023
De juistheid en volledigheid van de onderhoudsvoorziening
21
21
⧫
⧫
Met betrekking tot de voorziening onderhoud hebben wij geconstateerd dat de onttrekkingen voor 2024 lager liggen dan de geplande onttrekkingen voor 2024. Dit wordt met name veroorzaakt door de significant lagere onttrekkingen ten aanzien van de voorziening civiele kunstwerken (€3,4 miljoen t.o.v. €11,6 miljoen). Dit zorgt voor uitstel van onderhoud naar komende jaren. Het is van belang aandacht te hebben voor achterstanden in de realisatie. Wij constateren bij verschillende onderhoudsvoorzieningen extra structurele stortingen om ervoor te zorgen dat de voorziening geen negatief saldo vormt. Echter komt de totale onderhoudsvoorziening per saldo per 2033 uit op een ruim positief saldo, met name veroorzaakt door €2,5 miljoen positieve eindstand voorziening groot onderhoud vastgoed, dus merken wij dit aan als een voorzichtige schatting. Het is belangrijk om de omvang van de jaarlijkse stortingen goed af te stemmen op het onderhoudstempo, zodat de voorziening volledig wordt benut.
De waardering en indexatie van de APPA-voorziening
7
7
⚫
⚫
De voorziening voor wethouderspensioenen (APPA) per eind 2024 is onderbouwd door actuariële berekeningen van een externe serviceorganisatie. Deze organisatie heeft de uitgangspunten uit de circulaire van het ministerie gebruikt. Daarnaast is de voorziening geïndexeerd met 1,84%. Er is geen nieuw collegelid in 2024. Wij zijn akkoord met de uitgangspunten die de gemeente Leeuwarden heeft gehanteerd. Uiterlijk in 2028 zullen naar verwachting de pensioenen van (oud-)wethouders worden overgebracht naar het ABP. Onderdeel van de overdracht zijn ook de pensioenen van oud-wethouders (die voor 2013 met pensioen zijn gegaan). Deze pensioenen zijn bij gemeente Leeuwarden reeds ondergebracht in de APPA-voorziening, derhalve hebben wij de schatting als evenwichtig aangemerkt.
De juistheid en volledigheid van de voorziening verlofsparen
4
3
⚫
⚫
Wij hebben vastgesteld dat de voorziening is gevormd op basis van de beste inschatting die de gemeente kan maken. De grondslagen die zijn gehanteerd zijn juist en in lijn met onze verwachting.
Ruimtelijk domein
Ruimtelijk domein Sociaal domein
Sociaal domein Aanbestedingen
Aanbestedingen Schattingen
Schattingen Update interne beheersing
Update interne beheersing Fraude
Fraude Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
20
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Update interne beheersing
Onze conclusies
Geen nieuwe significante tekortkomingen geïdentificeerd in de interne beheersing
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024
Geen nieuwe significante tekortkomingen in de interne beheersing
Ruimtelijk domein
Ruimtelijk domein Sociaal domein
Sociaal domein Aanbestedingen
In onze raadsrapportage interim-bevindingen 2024 hebben wij ons beeld gegeven van de interne beheersing van de gemeente Leeuwarden. Naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole hebben wij geen nieuwe belangrijke aandachtspunten in de interne beheersing geconstateerd.
Aanbestedingen
Er zijn geen significante gevallen van fraude geconstateerd
Schattingen
Controleaccenten
Er is geen materiële fraude (of signalen van fraude) geconstateerd in 2024. Landelijk zien wij ontwikkelingen dat er meer zaken aan het licht komen ten aanzien van prestatielevering door leveranciers, waarbij de prestatie niet (volledig) is geleverd ten aanzien van hetgeen gefactureerd. Als onderdeel van onze werkzaamheden op de verantwoorde lasten, investeringen in activa en meerwerk bij omvangrijke contracten in de aanbestedingen hebben wij specifieke procedures uitgevoerd de om prestatielevering vast te stellen. Hierbij zijn geen uitzonderingen geconstateerd.
Vooruitblik
Geen derdenverklaring ontvangen met betrekking tot het declaratieportaal in het sociaal domein
Schattingen
Update interne beheersing
Update interne beheersing Fraude
Fraude Jaarverslag
Jaarverslag Controleaccenten
Vooruitblik
Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
Door de gemeente Leeuwarden is in 2024 geen derdenverklaring (ISAErapportage) ontvangen met betrekking tot het declaratieportaal binnen het sociaal domein. Gedurende het voorjaar van 2025 is door de softwareleverancier aangekondigd dat deze rapportage niet is opgesteld en daar geen controles zijn uitgevoerd. Dit is een onvoorziene wijziging geweest ten opzichte van ons controleplan. Door de gemeente zijn acties ondernomen met de softwareleverancier om deze rapportage alsnog te krijgen, dit is niet gelukt. Voor de jaarrekeningcontrole en werkzaamheden ten aanzien van het sociaal domein zijn als gevolg hiervan aanvullende gegevensgerichte werkzaamheden uitgevoerd om zekerheid te verkrijgen over de juistheid van de gedeclareerde
tarieven. Dit heeft geleid tot een extra urenbesteding ten opzichte van voorgaand jaar. Geen overige nieuwe bevindingen ten aanzien van uw IT-omgeving Wij zijn verplicht melding te maken van onze bevindingen met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van uw geautomatiseerde gegevensverwerking. Onze werkzaamheden richten zich op de algemene IT-beheersingsmaatregelen rondom de systemen die onderliggend zijn aan de jaarrekening. Wij hebben geen nieuwe bevindingen naar aanleiding van onze werkzaamheden. Een actuele ontwikkeling is dat de publieke sector in Nederland wordt geraakt door toegenomen geopolitieke spanningen. In april van 2025 zijn verschillende provincies en gemeenten het doelwit geweest van DDOS-aanvallen, waardoor websites niet toegankelijk waren. De gemeente Leeuwarden was hier geen onderdeel van, maar de provincie Friesland bijvoorbeeld wel. Wij onderschrijven het belang dat de gemeente zich moet voorbereiden op meer van dit soort incidenten in de toekomst. Het risico van eventuele cyberaanvallen of hacks is momenteel niet gekwantificeerd en daardoor geen specifiek onderdeel van het weerstandsvermogen van de gemeente Leeuwarden, terwijl het risico hierop daadwerkelijk aanwezig is.
Migraties zijn beoordeeld en hierbij zijn geen aandachtspunten geconstateerd Gedurende 2024 is sprake van verschillende migraties of nieuwe systemen binnen de gemeente Leeuwarden. Hierover hebben wij gerapporteerd als onderdeel van onze interim-rapportage. Wij hebben kennisgenomen van de migraties en inrichting van de nieuwe systemen, daaruit zijn geen aandachtspunten naar voren gekomen die impact hebben op onze controle.
21
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Fraude
Onze conclusies
Wij hebben specifieke werkzaamheden uitgevoerd op drie frauderisico’s
Gunning van inkoopcontracten
In onze risico-inschatting is geen sprake van wijzigingen ten opzichte van ons controleplan. Voor onze jaarrekeningcontrole zijn de geïdentificeerde frauderisico’s als volgt:
•
Opzet en implementatie van interne beheersmaatregelen geëvalueerd
•
Middels deelwaarneming uitvoeren van gegevensgerichte controles op de naleving van aanbestedingsrichtlijnen, het ondertekenen van contracten door bevoegde personen (inclusief betrokkenheid van meerdere personen bij de totstandkoming en of de opdracht is gegund aan de partij die op basis van de gunningscriteria de opdracht had moeten krijgen).
•
Middels deelwaarneming beoordeeld of er bij meerwerk van opdrachten de prestatie daadwereklijk is geleverd.
•
Het evalueren van de uitkomsten van de door de organisatie uitgevoerde spendanalyse op de naleving van aanbestedingsrichtlijnen;
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024 Ruimtelijk domein
Ruimtelijk domein Sociaal domein
•
Het risico op het doorbreken van de interne beheersingsmaatregelen door het college c.q. de directie
•
Het risico van niet-zakelijke transacties bij grondverkopen
•
Het risico dat inkoopcontracten worden gegund aan (bevriende) partijen, dan wel dat er sprake is van omkoping om een contract te verkrijgen (met het risico op belangenverstrengeling en kickbacks).
Sociaal domein Aanbestedingen
Aanbestedingen Schattingen
Schattingen Update interne beheersing
Update interne beheersing
In dit kader hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd.
Fraude
Fraude
Doorbreken interne beheersingsmaatregelen
Jaarverslag
•
Opzet en implementatie van interne beheersmaatregelen geëvalueerd;
•
Op basis van risico-analyse en data-analyse verrichten van controles op gemaakte boekingen in de administratie;
Vooruitblik
•
Specifieke controlewerkzaamheden verricht ten aanzien van belangrijke schattingen, specifiek de waardering van grondexploitaties;
Onze samenwerking
•
Wij hebben voor organisaties/bedrijven waar collegeleden of de directie een nevenfunctie hebben, vastgesteld of de gemeente inkooptransacties met deze organisaties/bedrijven is aangegaan.
Jaarverslag
Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking
Bijlagen
Bijlagen
Niet-zakelijke transacties bij grondverkopen •
Opzet en implementatie van interne beheersmaatregelen geëvalueerd;
•
Middels deelwaarneming uitvoeren van controles op verkooptransacties in de grondverkopen inclusief of marktconforme prijzen tot stand zijn gekomen en inclusief prestatielevering
Naast deze werkzaamheden hebben wij ook de frauderisicoanalyse van gemeente Leeuwarden doorgenomen en vergeleken met onze eigen risicoinschatting. Eventueel hebben wij onze risicoanalyse aangevuld. In onze controle bouwen wij daarnaast jaarlijks een element van onvoorspelbaarheid in. Dit jaar hebben wij werkzaamheden verricht op het gebruik van dienstauto’s binnen de gemeente Leeuwarden. Hierbij zijn geen indicaties van fraude geconstateerd. Geen aanwijzingen of signalen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving geïdentificeerd Tijdens de controle van de jaarrekening 2024 zijn er geen aanwijzingen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen.
22
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze conclusies Uitkomsten controle 2024
Jaarverslag InInditdithoofdstuk hoofdstukbeschrijven beschrijvenwe wewat watons onsis opgevallen in relatie tot de is opgevallen in relatie tot de informatiewaarde informatiewaardevan vanhet hetjaarverslag. jaarverslag. Daarnaast Daarnaastbeschrijven beschrijvenwe weonze onzevisie visieopop dedefinanciële van de gemeente X. financiëlepositie positie.
Uitkomsten controle 2024 Jaarverslag
Jaarverslag Financiële positie
Financiële positie Observaties jaarverslag
Observaties jaarverslag Controleaccenten
Controleaccenten Vooruitblik
Vooruitblik Onze samenwerking
Onze samenwerking Bijlagen
Bijlagen
https://www.dezuidlanden.nl/
04
23
Accountantsverslag 2024 | Gemeente Leeuwarden
Aanbiedingsbrief
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Financiële positie (1/3)
Onze conclusies
Onze conclusies Uitkomsten controle 2024
Uitkomsten controle 2024
Resultaat 2024 zorgt voor positieve ontwikkeling financiële kengetallen Leeuwarden heeft een positief resultaat van €18,2 miljoen na bestemming