Accountantsverslag gemeente Leeuwarden 2022 definitief.pdf
Tekst van het document
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Accountantsverslag 2022
Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag
Gemeente Leeuwarden
Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. 21 juni 2023
Onze samenwerking Bijlagen
• www.visitleeuwarden.com
1
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Aanbiedingsbrief
Jaarverslag
Gemeente Leeuwarden T.a.v. de raad en het college van burgemeester en wethouders Postbus 21000 8900 JA LEEUWARDEN
Jaarrekening
21 juni 2023
Ontwikkelingen 2022
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Referentie: A6Q4UCDNFENH-954264386-80 Geachte leden van de raad en het college, Hierbij bieden wij u ons accountantsverslag aan dat wij hebben opgesteld in het kader van onze opdracht om de jaarrekening 2022 (de ‘jaarrekening’) van de gemeente Leeuwarden te controleren. We hebben de controle uitgevoerd in overeenstemming met ons controleplan van 25 november 2022. Ons accountantsverslag gaat in op de belangrijkste bevindingen uit onze controle van uw jaarrekening en is met de gemeentesecretaris en wethouder financiën besproken op 31 mei 2023.
De belangrijke thema’s in dit verslag zijn onder andere: • de waardering van de grondexploitaties en de aanstaande ontwikkelingen; • de controle van de aanbestedingen inclusief uitkomsten; en • de samenwerking tijdens het jaarrekeningproces.
Wij hebben de inhoud van dit verslag tijdens de vergadering van de auditcommissie op 21 juni 2023 besproken. Hebt u in de tussentijd nog vragen, neemt u dan gerust contact met ons op. Wij bedanken u en uw medewerkers voor de medewerking tijdens onze controle. Hoogachtend, PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. Dit document is elektronisch ondertekend door:
Martine Koedijk []
drs. M.J.A. Koedijk RA RE partner
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V., Thomas R. Malthusstraat 5, 1066 JR Amsterdam, Postbus 90357, 1006 BJ Amsterdam T: 088 792 00 20, F: 088 792 96 40, www.pwc.nl ‘PwC’ is het merk waaronder PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285), PricewaterhouseCoopers Belastingadviseurs N.V. (KvK 34180284), PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. (KvK 34180287), PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. (KvK 51414406), PricewaterhouseCoopers Pensions, Actuarial & Insurance Services B.V. (KvK 54226368), PricewaterhouseCoopers B.V. (KvK 34180289) en andere vennootschappen handelen en diensten verlenen. Op deze diensten zijn algemene voorwaarden van toepassing, waarin onder meer aansprakelijkheidsvoorwaarden zijn opgenomen. Op leveringen aan deze vennootschappen zijn algemene inkoopvoorwaarden van toepassing. Op www.pwc.nl treft u meer informatie over deze vennootschappen, waaronder deze algemene (inkoop) voorwaarden die ook zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam.
2
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Een goedkeurende controleverklaring
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Dit verslag is opgesteld uitsluitend voor gebruik door de raad en het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Leeuwarden. Op dit verslag kan niet door derden worden gesteund aangezien derden niet op de hoogte zijn van het doel van de werkzaamheden en de resultaten onjuist kunnen interpreteren. Wij aanvaarden geen aansprakelijkheid, zorgplicht en/of verantwoordelijkheid jegens andere partijen dan de gemeente Leeuwarden.
De accountantscontrole van de gemeente Leeuwarden is afgerond. Wij hebben een goedkeurende controleverklaring afgegeven op de aspecten getrouwheid en financiële rechtmatigheid. Daarnaast geldt dat we geen indicaties van fraude en/of niet-naleving van wet- en regelgeving hebben, uitgezonderd de bevindingen ten aanzien van de naleving van aanbestedingsrichtlijnen.
Omvangrijke bevindingen in naleving aanbestedingsrichtlijnen Uit de controle (interne controle, verbijzonderde interne controles (VIC) en accountantscontrole) blijken omvangrijke bevindingen in de naleving van de Europese aanbestedingsrichtlijnen (€ 5,4 miljoen). Dit betreft voor € 5,1 miljoen aan fouten die reeds in voorgaande jaren zijn geconstateerd en doorlopen in 2022. Daarnaast is er voor € 0,3 miljoen aan nieuwe onrechtmatige contracten geconstateerd in 2022. De risicovolle dossiers en dossiers met bevindingen zijn intern nadrukkelijk besproken door de controllers. De verwachting bestaat dat (indien nieuwe bevindingen beperkt blijven) het foutbedrag de komende jaren daadwerkelijk zal gaan dalen. Wij vragen wel aandacht voor het blijven verbeteren van de interne beheersing in de primaire processen (dit komt ook uit de door de VIC uitgevoerde procescontrole).
Actualisering grondexploitaties kent belangrijke bijstellingen, uitgangspunten Middelsee fase 2 adequaat onderbouwd De gemeentelijke grondexploitaties zijn voor de jaarrekening 2022 geactualiseerd. Wij hebben vastgesteld dat de gemeente Leeuwarden evenwichtige en realistische uitgangspunten heeft gehanteerd bij de waardering van de grondexploitaties. Hierbij hebben de macro-economische ontwikkelingen een belangrijk financieel effect. Bij de actualisering is hier rekening mee gehouden door onder andere de verwachte kosten aanzienlijk te verhogen, maar ook de verwachte verkopen meer te spreiden (bijvoorbeeld voor bedrijventerreinen als gevolg van energieschaarste).
Hierdoor is het verwachte resultaat op met name Zuidlanden gedaald naar nihil en is het risicoprofiel van de grondexploitaties gestegen. Hiertoe heeft een aanvullende storting plaatsgevonden in de reserve grondexploitatie (€ 5,5 miljoen). De belangrijkste inhoudelijke ontwikkeling betreft de verwerking van het nieuwe stedenbouwkundig plan voor Middelsee fase 2 (deelplan van grondexploitatie Zuidlanden). Hierbij is de actualisering per december 2022 en de vaststelling van het stedenbouwkundig plan in maart 2023 als basis gebruikt voor de waardering in de jaarrekening. De uitgangspunten van de schattingen voor dit deelgebied zijn adequaat onderbouwd. Onze indruk is dat Leeuwarden de ontwikkelingen in de markt adequaat monitort.
Gericht stappen gezet, maar jaarrekeningproces vraagt nadrukkelijk aandacht Leeuwarden heeft op onderdelen positieve stappen gezet in het jaarrekeningproces. Zo is het proces van de grondexploitaties verbeterd, hebben we veel vroegtijdig overleg gehad over belangrijke thema’s en is, ondanks mutaties aan beide kanten, de communicatie goed geweest. Wel zien wij belangrijke verbeterpunten in het jaarrekeningproces die nadrukkelijk aandacht vragen van de brede gemeentelijke organisatie (en niet alleen SSC/VIC). Het gaat hierbij om de verbetering van de kwaliteit en tijdigheid van de oplevering van het jaarrekeningdossier, het verkorten van de doorlooptijd van beantwoording van vragen en het aanscherpen van de interne review op het jaarrekeningdossier (om bevindingen intern al te constateren en daarop te acteren). Wij hebben afgesproken dat we in juli het jaarrekeningproces samen evalueren en hierbij de verbeteracties zullen identificeren.
3
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze kernboodschappen Kwaliteit van het jaarverslag kan verder verbeteren, positief dat aandacht wordt besteed aan SDG’s Uw jaarverslag en jaarrekening voldoen aan het BBV. In de jaarstukken is veel informatie opgenomen, onder andere per programma de in 2022 verrichte activiteiten (en gericht ook wat dit voor effect heeft opgeleverd) en de financiële realisatie (inclusief toelichting op de verschillen tussen begroting en realisatie). Het is positief dat Leeuwarden steeds meer aandacht besteed in de jaarstukken aan de Sustainable Development Goals. Wij classificeren de jaarstukken vanuit informatiewaarde als voldoende, maar zien ook mogelijkheden om een verdere kwalitatieve stap te zetten (onder andere meer koppeling aanbrengen tussen inhoudelijke en financiële prestaties, het toelichten van ontwikkelingen indicatoren). Inmiddels is een traject gestart (onder andere samen met de auditcommissie) om te komen tot een verdere doorontwikkeling van de begroting. Wij adviseren de geconstateerde ontwikkelpunten hierbij te betrekken (aangezien begroting basis is voor uiteindelijk de jaarverslaggeving).
Schaarste aan capaciteit en materialen vraagt om prioritering In de toelichting op de programma’s lezen wij geregeld als verklaring voor de lagere lasten dat door krapte op de arbeidsmarkt of van grondstoffen de capaciteit of materialen niet beschikbaar waren (bij de gemeente of bij aanbieders) om de geplande uitvoering te realiseren. Wij adviseren waar mogelijk expliciete keuzes te maken in de prioritering van (niet-wettelijke) taken en selectie van maatregelen (zie blog). Positief resultaat over 2022 van € 3,9 miljoen, grote afwijking tussen begrote en werkelijke realisatie van baten en lasten (voor reservemutaties) Het positieve resultaat is hierbij een combinatie van een aantal extra baten (onder andere vergoeding voor opvang Oekraïners, aanvullende uitkering gemeentefonds) en aanvullende kosten (onder andere storting reserve grondexploitatie en aantal getroffen voorzieningen voor personele kosten). Conform de afgelopen jaren is het resultaat voor mutaties in reserves veel hoger dan begroot (begroot € 25 mijloen negatief, werkelijk € 15 miljoen positief).
Van dit verschil wordt ruim € 31 miljoen ‘doorgeschoven’ naar volgend jaar via de reserve budgetoverheveling. Het is belangrijk om het voorspellend vermogen verder te vergroten, mede gezien de steeds meer toenemende onzekerheden (onder andere ontwikkeling rente, inflatie, economische omstandigheden) en de schaarste in mens en middelen (zie hiervoor). De financiële indicatoren zijn door positieve jaarresultaten in de afgelopen jaren gestegen (onder andere solvabiliteit en netto schuldquote). Wel bestaan richting de komende jaren belangrijke onzekerheden die het financieel beeld aanzienlijk kunnen beïnvloeden, zoals inflatie en verwachte vermindering van gemeentefondsuitkering.
Rapporteren door middel van een nieuwe controleverklaring Wij hebben in onze controleverklaring 2022 voor het eerst gerapporteerd over frauderisicobeheersing en de financiële positie van uw gemeente. Wij hebben uw frauderisicobeheersing beoordeeld. Leeuwarden is zich in algemene zin bewust van frauderisico’s, maar kent geen specifieke frauderisicoanalyse. Het is wel aan te bevelen die in 2023 op te stellen en op basis hiervan te beoordelen of er aanvullende beheersingsmaatregelen of interne controles noodzakelijk zijn. Mede door het toegenomen belang en landelijke aandacht voor dit onderwerp (onder andere over fraude en corruptie). Daarnaast hebben wij uw toelichtingen in de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing over uw financiële positie beoordeeld. Wij vinden dat de gemeente Leeuwarden in voldoende mate rekening houdt met de relevante financiële risico’s. Uw benodigde weerstandscapaciteit bedraagt € 35 miljoen en wordt opgevangen door de beschikbare weerstandscapaciteit (totaal € 50 miljoen).
Controleaccenten Tijdens de vergadering van de auditcommissie van 9 november 2022 hebt u ons controleaccenten meegegeven, waarover wij u additioneel informeren. In deze rapportage geven wij een terugkoppeling hierop.
4
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze conclusies Ons oordeel bij uw jaarstukken 2022 is goedkeurend voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten
Uw jaarrekening geeft een getrouw beeld
De totale rechtmatigheidsfout is € 5,5 miljoen
Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening 2022 van de gemeente Leeuwarden afgerond. Wij verstrekken een goedkeurende controleverklaring op de aspecten getrouwheid en financiële rechtmatigheid, onder het voorbehoud dat de jaarrekening ongewijzigd wordt vastgesteld door de raad.
Het totaal van de rechtmatigheidsfouten en -onzekerheden komt neer op respectievelijk € 5,95 miljoen en € 0,96 miljoen (2021: € 3,7 miljoen en € 0,9 miljoen). Afwijkingen van de rechtmatigheidscriteria zijn veelal niet te corrigeren. Het detailoverzicht van fouten en onzekerheden inzake rechtmatigheid wordt hier getoond.
Vooruitblik
Fouten en onzekerheden geconstateerd in relatie tot getrouwheid
Onze samenwerking
In totaliteit hebben we voor € 0,55 miljoen aan fouten en € 0,96 mijloen aan onzekerheden geconstateerd in relatie tot getrouwheid. De overzichten van deze fouten en onzekerheden inzake getrouwheid worden hier getoond.
Bijlagen
Overige informatie in uw jaarverslag is consistent met uw jaarrekening Als accountants zijn wij ervoor verantwoordelijk dat wij in onze controleverklaring verslag uitbrengen over de overige informatie die in het jaarverslag is opgenomen. De overige informatie omvat uw jaarverslag, programmaverslag, de paragrafen en de bijlagen. Wij hebben geen materiële inconsistenties, materiële onjuistheden en/of omissies opgemerkt in de informatie die op grond van het BBV (Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten) moet worden verstrekt.
Getrouwheid Oordeel:
Rechtmatigheid
Goedkeurend
Oordeel:
30.000
30.000 20.667
20.000 10.000 -
Goedkeurend
6.889
557
20.667
20.000 6.889
10.000 961
961
-
Fouten
◼ = absoluut bedrag fouten of onzekerheden x €1.000
Onzekerheden
5.957
◼ = door u vastgestelde goedkeuringstolerantie x €1.000
Fouten
Onzekerheden
5
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Overzicht van ongecorrigeerde fouten en onzekerheden inzake getrouwheid De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de ongecorrigeerde fouten en onzekerheden in relatie tot getrouwheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van €344.000.
Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college.
Onze samenwerking #
Beschrijving
Jaarrekeningpost
Fouten
Onzekerheden
Onzekerheid kasstelsel SVB
Pgb – Wmo & Jeugd
-
€ 380.000
Prestatielevering zorg in natura
ZIN – Wmo & Jeugd
-
€ 581.000
Inkoopfacturen 2023 ten onrechte niet verwerkt in het boekjaar 2022
Diverse balansposten/lasten
€ 557.000
Totaal
€ 557.000
Bijlagen 1
2
3
-
€ 961.000
6
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Overzicht van fouten en onzekerheden inzake rechtmatigheid De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de geconstateerde fouten en onzekerheden in relatie tot rechtmatigheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van €344.000. Afwijkingen in relatie tot rechtmatigheid zijn niet te corrigeren.
Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college.
Onze samenwerking Bijlagen
#
1
2
Beschrijving
Jaarrekeningpost
Fouten
Onrechtmatigheden in de aanbestedingen
Inkopen en aanbestedingen
€ 5.400.000
Een ongecorrigeerde correctie voor getrouwheid is ook een bevinding voor rechtmatigheid
Totaal
Onzekerheden
€ 557.000
€ 961.000
€ 5.957.000
€ 961.000
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Ontwikkelingen 2022
7
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Grondexploitaties - controle De boekwaarde van de grondexploitaties is gestegen
Het risicoprofiel van de grondexploitaties stijgt
De voorraad onderhanden werk inzake grondexploitaties bedraagt per 31 december 2022 € 164,2 miljoen (2021: € 150,5 miljoen). Het saldo ultimo 2022 bestaat uit de brutoboekwaarde van € 166,6 miljoen (2021: € 152,7 miljoen) en de gevormde verliesvoorzieningen van € 2,4 miljoen (2021: € 2,2 miljoen). De nettoboekwaarde van grondexploitatie Zuidlanden bedraagt € 160,4 miljoen (2021: € 147,4 miljoen). De stijging van de nettoboekwaarde in 2022 wordt grotendeels veroorzaakt door kosten bouw- en woonrijpmaken met name in Middelsee, Unia en De Hem.
In 2022 is als gevolg van de uitvoering van de grondexploitaties per saldo een bedrag van € 8,7 miljoen gestort in de reserves grondexploitaties. Dit bestaat met name uit een bijstelling van de voorziening voor negatieve grondexploitaties (€ 1,1 miljoen), de afronding van het project Steenslân (€ 1,1 miljoen positief) en een aanvullende storting in de reserve als gevolg van het toegenomen risicoprofiel (€ 5,5 miljoen). De verwachte resultaten op de grondexploitaties zijn daarbij afgenomen, met name als gevolg van de inflatie, rentestijging en het inrekenen van het nieuwe stedenbouwkundig plan van Middelsee fase 2 dat is ingerekend in de grondexploitatie Zuidlanden. Eind 2021 was de verwachting nog dat Zuidlanden € 9 miljoen positief resultaat zou behalen. Dit is door de hiervoor benoemde aanpassingen gedaald naar € 0,1 miljoen.
De grondexploitaties zijn in het najaar en voor de jaarrekening geactualiseerd In het najaar 2022 zijn de grondexploitaties naar de peildatum 1 januari 2022 geactualiseerd. Deze actualisatie is op 21 december 2022 door de gemeenteraad goedgekeurd. In het voorjaar 2023 heeft de gemeente Leeuwarden ten behoeve van de jaarrekening een technische herziening met peildatum 1 januari 2023 opgesteld. In deze herziening zijn de gehanteerde parameters en uitgangspunten (onder andere de kosten- en opbrengstenstijging) geactualiseerd. Dit is gezien de beweging in de markt ook van belang. Deze actualisatie is het uitgangspunt voor de jaarrekening 2022. De waardering van de grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van schattingen. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Als onderdeel van de jaarrekeningcontrole hebben wij bepaald dat de parameters voor de grondexploitaties realistisch en evenwichting zijn ingeschat.
Voor het boekjaar 2022 heeft de gemeente Leeuwarden opnieuw een ‘Monte Carlo Simulatie’ uitgevoerd waarmee de risico-inschatting voor de grondexploitatie Zuidlanden wordt bepaald. Hierbij gaat het om risico’s die nog niet zijn ingerekend in de grondexploitatie. De totale risico-inschatting voor de grondexploitatie Zuidlanden bedraagt € 21,5 miljoen ten opzichte van € 17,9 miljoen voorgaand jaar (met name door kostenstijgingen en stijging rente).
25
Ontwikkeling risicoprofiel grondexploitaties 21,5 17,9
20
2022
2021
15 10
7,8
5
2,4
2,2
0 -5
Prognose toekomstig resultaat -1,8
Risico's
Verliesvoorziening
8
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Grondexploitaties - parameters De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig en realistisch ingeschat De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin een schatting is opgenomen van de te maken kosten en opbrengsten. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. In december 2022 heeft u als raad de uitgangspunten vastgesteld die worden gehanteerd voor de herziening ten behoeve van de jaarrekening 2022. Het betrof de te hanteren planningen voor de verkopen van bouwgrond voor woningen en bedrijven en de te hanteren parameters voor rente, kosten- en opbrengststijging. Wij hebben de gehanteerde uitgangspunten en parameters beoordeeld. Wij hebben vastgesteld dat de parameters bij de technische herziening voor de jaarrekening zijn geactualiseerd als gevolg van de hoge inflatie die in de loop van 2022 is ontstaan. De kostenstijging voor niet-woningbouw is hoger dan de kostenstijging voor woningbouw. De reden hiervoor is dat er in woningbouwgebieden veelal gebruik wordt gemaakt van open verhardingen (bijvoorbeeld klinkers) en bij bedrijventerreinen met name gebruik wordt gemaakt van gesloten verhardingen (bijvoorbeeld asfalt).
De prijzen van gesloten verhardingen zijn sterker gestegen dan de prijzen van open verhardingen in verband met de kostenstijging van onder andere olie en gas.
De onderstaande parameters zijn evenwichtig en realistisch bepaald. Naast het toepassen van onderstaande parameters zijn ook de geraamde (nominale) kosten en opbrengsten in de grondexploitaties geactualiseerd per prijspeil 1 januari 2023. Wij hebben deze uitvoerig besproken, gericht onderbouwingen verkregen en kunnen ons vinden in de huidige inschattingen. Gezien de ontwikkelingen in de markt (rondom verkoopprijzen, inflatie, rente, schaarste van middelen) is het belangrijk om de ontwikkelingen en realisatie van de schattingen goed te volgen. Parameters t.b.v. jaarrekening 2023
1-1-2023
2023
2024
2025 e.v.
Rente boekwaarde
1,49%
1,66%
1,66%
1,66%
Kostenstijging woningbouw Zuidlanden
10%
2,9%
2%
2%
Kostenstijging woningbouw dorpen
7%
2,9%
2%
2%
Kostenstijging niet-woningbouw
13%
2,9%
2%
2%
Opbrengstenstijging woningbouw
2,5%
1%
1,5%
2%
Opbrengstenstijging niet-woningbouw
1%
1%
1%
1%
9
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Grondexploitaties - ontwikkelingen Onderstaand gaan wij in op een aantal relevante ontwikkelingen in de grondexploitaties
Ontwikkelingen 2022
Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Nieuw stedenbouwkundig plan voor Middelsee fase 2
Schaarste op het stroomnet voor grootverbruikers
In oktober 2022 is het nieuwe stedenbouwkundig plan ter visie gelegd door het college voor Middelsee fase 2. Dit is daarbij de basis geweest voor de actualisatie van de grondexploitatie Zuidlanden met vaststelling door de raad in december 2022. Hierbij is al vooruitgelopen op een vaststelling door de raad van het stedenbouwkundig plan in 2023. Op 22 februari 2023 is dit stedenbouwkundig plan zonder wijzigingen vastgesteld door de raad. Hiermee is de actualisatie van december 2022 ook de basis geweest voor de financiële waardering in de jaarrekening 2022 van de grondexploitatie Zuidlanden. Wij kunnen hiermee instemmen. Wij hebben vastgesteld dat de uitgangspunten wat betreft Middelsee fase 2 redelijk en evenwichtig lijken (het blijven uiteraard schattingen) en tevens op deze wijze zijn ingerekend in de grondexploitatie Zuidlanden.
Op dit moment komt alle stroom in Leeuwarden binnen via twee belangrijke onderstations bij de Kanaalweg en de Schenkenschans. Deze stations zitten bijna aan de top van hun capaciteit. Door de ontwikkelingen in Middelsee is er op korte termijn schaarste ontstaan op het stroomnet voor grootverbruikers. Dit heeft met name gevolgen voor nieuwe scholen, horeca en bedrijven in Middelsee en bedrijventerreinen De Zwette. In 2027 is de schaarste op het stroomnet naar verwachting verholpen. De bouw van het nieuwe station ‘Leeuwarden Zuidwest’ start in 2025 en wordt naar verwachting in 2026 opgeleverd.
Wel is het belangrijk om bij volgende grote wijzigingen goed te kijken naar de volgorde van de vaststelling van documenten. Nu liep de besluitvorming en verwerking in de actualisatie van de grondexploitaties al vooruit op nog te nemen besluitvorming. Wij hebben het college geadviseerd hier rekening mee te houden.
Temporisering verwachte grondverkopen Vanuit de controle van de grondexploitaties is gebleken dat grondverkopen zijn getemporiseerd. Bij de bedrijventerreinen wordt dit met name veroorzaakt door de hiervoor beschreven schaarste op het stroomnet. Bij De Zuidlanden is dit enerzijds het gevolg van vertraging in bouw- en woonrijpmaken van de grond door krapte op de arbeidsmarkt en tekort aan materialen. Anderzijds wordt dit veroorzaakt door de nu al zichtbare vertraging in grondverkopen. In de markt is zichtbaar dat er minder vraag is naar nieuwbouwwoningen. Voor de jaarrekeningcontrole 2022 hebben wij vastgesteld dat hiermee voldoende rekening is gehouden in de programmering wat betreft de te realiseren verkopen. In de komende jaren is het daarbij belangrijk om dit goed te volgen en tijdig over te gaan tot bijstellingen.
10
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Fysiek domein – controle en ontwikkelingen Correctie op investeringen De Skalm en omvangrijke investeringen in het boekjaar 2022
Ontwikkelingen 2022
Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Correctie op investeringen De Skalm
Omvangrijke investeringen in het boekjaar 2022
In juni 2021 heeft de gemeente Leeuwarden het voormalige gemeentehuis in Stiens verkocht aan een particuliere partij. Bij de verkoop is overeengekomen dat een deel van het pand voor minimaal 30 jaar weer aan de gemeente Leeuwarden wordt verhuurd. De gemeente is na de verkoop het gehuurde deel van het pand gaan verbouwen met als doel om daar MFC De Skalm te huisvesten. De investeringen hiertoe van € 2,2 miljoen zijn geactiveerd als bijdragen aan activa van derden. Een bedrag van € 2 miljoen ziet toe op de verbouwing en een bedrag van € 200.000 ziet toe op meubilair en inrichting. In 2022 heeft de commissie een Vraag & Antwoord uitgebracht omtrent de afschrijvingsduur van bijdragen aan activa in eigendom van derden. Het BBV stelt dat de afschrijvingsduur maximaal gelijk mag zijn aan die activa, waarvoor de bijdrage aan derden wordt verstrekt. Indien een derde partij geen afschrijvingstermijn toepast, dan is de te volgen afschrijvingstermijn voor de gemeente nihil en dient de investering direct ten laste van de expolitatie te worden gebracht. Dit betekent dat het geïnvesteerde bedrag aangaande de verbouwing (€ 2 miljoen) gecorrigeerd dient te worden op de investeringen en als last dient te worden geboekt. De kosten voor het meubilair en inrichting zullen wel geactiveerd blijven aangezien daarbij sprake is van eigendom.
Wij hebben vastgesteld dat dit adequaat verwerkt is in de jaarrekening 2022.
In het boekjaar 2022 is een aantal omvangrijke investeringen gedaan door de gemeente Leeuwarden. De totale investeringen in 2022 bedragen in totaal € 29,7 miljoen. Een deel van deze investeringen ziet toe op de vervanging van rioleringen, het onderhoud van de wegen (onder andere de P.S. Gerbrandyweg /Dammelaan) en de inrichting van de openbare ruimte in het gebied rond WTC/Cambuur. In 2023 wordt het Cambuur-stadion (door derden) en het gebied daaromheen verder ontwikkeld en zullen de investeringen hiertoe toenemen.
11
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Sociaal domein Lasten van Jeugdzorg en sociale uitkeringen in 2022 toegenomen
Ontwikkelingen 2022
Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
De lasten in het sociaal domein nemen toe Over 2022 is een stijging te zien van de totale kosten voor Jeugd, Wmo en sociale uitkeringen. De stijging is met name zichtbaar in de uitgaven voor de jeugdzorg en de sociale uitkeringen.
Om hier inzicht in te geven is door de gemeente een separate paragraaf opgenomen in het jaarverslag waarbij de lasten en resultaten per type zorg inzichtelijk zijn gemaakt. Wij hebben deze niet uitvoerig gecontroleerd, maar vastgesteld of hier strijdigheden met de jaarrekening in zitten.
De lasten Jeugdzorg zijn gestegen, onder andere door de wijziging van het woonplaatsbeginsel en duurdere trajecten. De sociale uitkeringen zijn gestegen ten opzichte van vorig jaar door de verstrekking van leefgelden aan vluchtelingen uit de Oekraïne en de uitkering van energietoeslag. Over de lasten van de energietoeslag rapporteren wij als onderdeel van de controleaccenten.
Over 2022 is door de gemeente Leeuwarden als centrumgemeente opnieuw sprake van een positief resultaat ten aanzien van Beschermd Wonen van € 11,5 miljoen (2021: € 7,8 miljoen euro) wat wordt veroorzaakt door minder cliënten dan begroot en minder kosten per cliënt dan begroot. Wij hebben vastgesteld dat de eindafrekening met de deelnemende gemeenten adequaat heeft plaatsgevonden en is verantwoord.
De kosten voor de opvang van Oekraïners zijn vergoed door het Rijk. Als onderdeel van de SiSa-regeling is het ontvangen normbedrag verantwoord en in de jaarrekening is dit gepresenteerd als onderdeel van het programma Samenkracht en burgerparticipatie. Het normbedrag dat vanuit het Rijk is ontvangen bedraagt €12,5 miljoen. Het normbedrag dat vanuit het Rijk is verkregen ligt hoger dan de werkelijk gemaakte kosten wat leidt tot een positief resultaat in de jaarrekening. Binnen de Wmo is sprake geweest van een relatief kleine daling als gevolg van de verschuiving tussen beschermd wonen en de Wlz die in 2021 in gang is gezet en in de eerste maanden van 2022 ook heeft doorgezet. Als centrumgemeente speelt de gemeente Leeuwarden een belangrijke, regionale rol in het sociaal domein binnen de provincie Friesland. Middels het Sociaal Domein Fryslan wordt invulling gegeven aan deze taken.
Sociaal domein
Realisatie 2022 (x € 1.000)
Realisatie 2021 (x € 1.000)
Realisatie 2020 (x € 1.000)
ZIN & pgb - Jeugd
59.565
56.248
45.816
ZIN & pgb – Wmo
88.243
91.058
115.389
Sociale uitkeringen
109.936
100.077
114.925
Totaal
257.744
247.383
276.130
Tabel 1: Gerealiseerde kosten in het sociaal domein
12
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Sociaal domein Interne beheersing in Sociaal Domein van goede kwaliteit
Ontwikkelingen 2022
Fysiek domein Sociaal domein Jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Productieverantwoordingen worden tijdig ontvangen en beoordeeld
Prestatielevering pgb is vastgesteld
De gemeente Leeuwarden is voor het vaststellen van de prestatielevering voor een groot deel afhankelijk van de productieverklaringen van zorgaanbieders. De beoordeling hiervan vindt plaats binnen het Sociaal Domein Fryslân (via afdeling F&A) in samenwerking met de verbijzonderde interne controle. Voor een deel van de bestedingen is geen productieverantwoording (inclusief controleverklaring) verkregen. Dit leidt tot een onzekerheid van € 581.000.
Voor alle cliënten die een pgb ontvangen, worden door de gemeente beschikkingen verstrekt aan de cliënt. De Sociale Verzekeringsbank (SVB) verzorgt het administratieproces en legt daarvoor verantwoording af, maar controleert niet of de prestatie is geleverd voor gedeclareerde zorgkosten.
Met de verkregen productieverantwoordingen is voldoende controle-informatie beschikbaar om te onderbouwen dat de prestaties ook daadwerkelijk zijn geleverd.
Onze samenwerking Bijlagen
De gemeente Leeuwarden heeft op dit aspect aanvullende werkzaamheden verricht. Daarmee is er meer grip verkregen op de mate van onzekerheid inzake de pgb-lasten. Op basis van een willekeurige steekproef is vastgesteld dat de prestatie is geleverd. Hierin zijn geen bevindingen geconstateerd.
De uitkomsten van de SVB-verantwoording zijn niet gewijzigd Interne controle in het Sociaal Domein is van voldoende kwaliteit Binnen het Sociaal Domein zien wij dat de interne controle van voldoende kwaliteit is. De uitgevoerde controles worden duidelijk vastgelegd en met een overkoepelend memorandum worden terechte conclusies geformuleerd. Dit wordt zowel in de organisatie als met ons gedeeld. Aanvullend zien wij dat uw medewerkers in dit domein proactief communiceren over wijzigingen of landelijke ontwikkelingen. Hierbij wordt door de interne controle c.q. de VIC een vertaling gemaakt naar het effect op de controleaanpak. Een voorbeeld hiervan is de stap naar een meer organisatiegerichte aanpak door gebruik te maken van de ISAE3402-rapportage van Lost Lemon. Dit bevordert onze samenwerking en draagt bij aan een efficiënte controle.
De SVB heeft voor het boekjaar 2022 overeenkomstig voorgaande jaren geen goedkeurende controleverklaring ontvangen over de pgb-bestedingen (zowel Jeugd als Wmo). Dit resulteert in een rechtmatigheidsfout voor de gemeente Leeuwarden van € 48.000 (2021: € 59.000). Gezien de omvang hebben wij deze verder niet meegewogen in ons oordeel. Daarnaast bevat de SVBverantwoording de daadwerkelijk uitbetaalde budgetten voor het boekjaar 2022. Dit betekent dat de betalingen in 2023 met betrekking tot het boekjaar 2022 geen onderdeel van de verantwoording en daarmee de accountantscontrole van de SVB zijn. Dit resulteert voor Leeuwarden in een onzekerheid inzake getrouwheid van € 380.000 (2020: € 424.000).
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Jaarverslag
13
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie De kengetallen laten een positieve ontwikkeling zien
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Wij hebben uw financiële positie aan de hand van zes kengetallen onder elkaar gezet. Hierbij hebben wij ook de landelijke cijfers gepresenteerd (zie de tabel hiernaast). Hierbij is sprake van een positieve ontwikkeling van uw financiële positie. Mede door positieve jaarrekeningresultaten in de afgelopen jaren is de solvabiliteit toegenomen. Daarnaast zijn er meer verkregen middelen vanuit het Rijk waarmee Leeuwarden minder schulden heeft hoeven maken; dit zorgt voor een positieve ontwikkeling van de nettoschuldquote. Wij zien de positieve ontwikkeling bij veel gemeenten. Hierbij dient wel te worden opgemerkt dat er veel financiële middelen zijn verkregen vanuit het Rijk die in 2021 en 2022 tot een bate leiden, maar naar verwachting in de komende jaren nog tot uitgaven leiden (waar dan geen middelen meer voor worden verkregen). Dit betreft onder andere de Tozo-gelden (komende jaren nog uitvoeringskosten), de verkregen middelen voor energietoeslag en een normbedrag voor de opvang van Oekraïners.
Kengetallen
Het kengetal met betrekking tot de structurele exploitatieruimte is afgenomen en is met 3,5% hoger dan het landelijke beeld (op basis van de begrotingen 2022). Dit kengetal laat zien dat de structurele baten hoger zijn dan de structurele lasten. Op basis van uw begroting 2023 blijkt ook voor de komende jaren een sluitende begroting, waarbij ruimte bestaat om de reserves te laten toenemen (per saldo wordt in 2023, 2024 en 2025 een positief resultaat voor mutaties in reserves begroot en daarmee jaarlijks stortingen in de reserves). In 2026 ontstaat wel een negatief beeld in de begroting, waarbij de reserves moeten worden ingezet om de begroting sluitend te krijgen. Dit is conform het landelijke beeld waarbij in de begrotingen 2023 te zien is dat dan het effect ontstaat van een afnemende gemeentefondsuitkering.
* **
Gemeente Leeuwarden
Landelijk**
2022
2021
2022*
2021
17,2%
15,8%
30%
31%
Grondexploitaties
25%
25,1%
7%
9%
Structurele exploitatieruimte
3,5%
4,8%
0,2%
1%
Nettoschuldquote
65,4%
72,5%
74%
73%
Nettoschuldquote gecorrigeerd
64,6%
71,1%
68%
67%
Belastingcapaciteit
84,5%
95,5%
105%
105%
Weerbaarheid Solvabiliteit
Wendbaarheid
Op basis van de begroting 2022 Bron: https://findo.nl/jive
14
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie Het weerstandsvermogen is de afgelopen jaren gestegen
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
In de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing is het risicoprofiel (benodigde weerstandscapaciteit) weergegeven van Leeuwarden en daarbij inzicht geboden in de middelen ter dekking van de mogelijke risico’s (beschikbare weerstandscapaciteit). Hierbij is in 2022 een onderscheid gemaakt in operationele risico’s (die afgedekt moeten worden door de algemene reserve), strategische risico’s rondom het nieuwe stadion (die afgedekt worden door de reserve Cambuur) en de grondexploitatierisico’s (die afgedekt moeten worden vanuit de reserve grondexploitatie). In de grafiek hiernaast is de ontwikkeling weergegeven ten opzichte van vorige jaren. De omvang van de risico’s per eind 2022 is met een berekend bedrag van € 35 miljoen ruim € 18 miljoen gestegen. De belangrijkste reden hiervoor is een hogere inschatting van de risico’s grondexploitaties (ruim € 11 miljoen gestegen) Het verwachte resultaat op grondexploitatie Zuidlanden is aanzienlijk gedaald (van circa € 9 miljoen winstverwachting naar nu € 0,1 miljoen), daarnaast is het risicoprofiel toegenomen door de omvangrijke kostenstijgingen in de markt waarmee rekening is gehouden. Ter afdekking van de risico’s rondom de grondexploitaties is gedurende 2022 een aanvullende storting gedaan in de reserve grondexploitatie.
Daarnaast is een belangrijk risico opgenomen voor de risico’s rondom de bouw van het stadion van Cambuur (circa € 4,5 miljoen meegenomen in risicoprofiel). Dit mogelijke risico wordt afgedekt door de reserve Cambuur. Het totaalbeeld van het weerstandsvermogen is dat de gemeente Leeuwarden voldoende weerstandscapaciteit beschikbaar heeft om de ingeschatte risico’s af te dekken.
Ontwikkeling van het weerstandsvermogen
50.400 2022 35.500
24.520 2021 17.220
18.800 2020 14.580
Weerstandscapaciteit (x €1.000) Figuur: Ontwikkeling weerstandsvermogen
Risico's (x €1.000)
15
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie Het resultaat over 2022 is € 3,9 miljoen, voorspellend vermogen wel verder te verbeteren
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Positief resultaat over 2022 Over 2022 heeft de gemeente Leeuwarden een positief resultaat behaald van € 3,9 miljoen (na reservemutaties). Begroot was een saldo van nihil. Dit levert hiermee een verschil op van € 3,9 miljoen. Dit is in deze tijd een beperkte afwijking. Op het resultaat voor bestemming zit wel een behoorlijk verschil. Begroot was een negatief resultaat van de baten en lasten van ruim € 25 miljoen. Gerealiseerd is een uiteindelijk positief resultaat voor muaties reserves van € 15 miljoen. Hierbij bestaat derhalve een verschil van € 40 miljoen. Er wordt daarbij ruim € 31 miljoen overgeheveld via de reserve budgetoverheveling (bedrag wordt in reserve gestort ter dekking van bestedingen in komend jaar).
Verschil begrote en werkelijke baten en lasten voor mutaties reserves (x € 1 miljoen)
27
30 20
19 15
10
3
0 2022
2021
2020
-19
-19
-10
2019 -16
Belangrijke oorzaken voor de uiteindelijk gerealiseerde baten zijn onder andere een extra uitkering van het gemeentefonds in december, verkregen vergoeding voor uit te keren energietoeslag (inclusief al middelen 2023), meer vergoeding dan kosten voor opvang van Oekraïners, en vertraging in de uivoering van projecten (onder andere door capaciteitsgebrek in de ambtelijke organisatie).
-20
Uit het beeld zoals in de figuur hiernaast weergegeven blijkt dat Leeuwarden in de begroting vaak een negatief resultaat van baten en lasten begroot (begroting na wijziging), maar uiteindelijk veelal een positief resultaat van baten en lasten realiseert. Een korte analyse leert: • 2019: met name meer baten dan begroot (€ 17 miljoen) • 2020: minder kosten (€ 28 miljoen) en meer baten (€ 10 miljoen) • 2021: € 38 miljoen minder kosten en € 9 miljoen extra baten • 2022: € 41 miljoen meer baten en lasten in lijn met begroting
Ondanks dat sprake is van bijzondere jaren met onder andere Covid-19, de oorlog in Oekraïne en de enomische ontwikkelingen, blijken de verschillen tussen begroting en realisatie vrij omvangrijk. Een deel hiervan wordt jaarlijks verrekend met de reserves, waardoor het jaarrekeningresultaat lager uitvalt. Mede door een toename van de onzekerheden (onder andere inflatie, rente, rijksbeleid) is het verbeteren van het voorspellend vermogen belangrijk. Dit om eerder te kunnen inspellen op onverwachte gebeurtenissen en op basis daarvan het bijstellen van het eigen (financieel) beleid.
-25
-30 Saldo van B&L begroot
Saldo van B&L werkelijk
16
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Uw jaarverslag voldoet aan de vereisten maar de kwaliteit en informatiewaarde kan verbeterd worden
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Controleaccenten Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
De jaarrekening en het jaarverslag zijn verenigbaar; daarnaast voldoet het jaarverslag aan de vereisten van het BBV Wij hebben vastgesteld, op grond van de verkregen informatie in onze controle, dat de jaarrekening en het jaarverslag verenigbaar zijn. In het BBV zijn diverse eisen opgenomen voor de vorm en inhoud van het jaarverslag, waaronder de nieuwe paragraaf ‘Wet open overheid’. De paragraaf ‘Wet open overheid’ is nieuw per 2022. De gemeente Leeuwarden heeft in de jaarstukken wel wat informatie opgenomen over de nieuwe wet, maar geen afzonderlijke paragraaf opgenomen. Hiermee wordt niet voldaan aan het BBV. Informatiewaarde jaarverslag kan worden verbeterd Ons oordeel is gebaseerd op de leesbaarheid, concreetheid en kwaliteit van de analyses: • Positief is dat, in tegenstelling tot wat we bij veel gemeenten zien, er op onderdelen ook wordt ingegaan op gerealiseerde prestaties en effecten. Dit is echter nog wel een punt om verdere stappen in te zetten. • Er worden per programma tabellen gepresenteerd met daarin een te verantwoorden afwijking op inhoud en financiën. Dit biedt de mogelijkheid om in de toelichting per programma ook meer in te gaan op de koppeling tussen gerealiseerde inhoudelijke prestaties en het financiële beeld. Deze relatie wordt nog beperkt gelegd. • In de financiële analyse worden verschillen tussen begroting en realisatie verklaard.
Hierbij wordt echter regelmatig niet ingegaan op de vraag waarom dit verschil is ontstaan. Bijvoorbeeld: verschil wordt verklaard door minder bezetting in de sociale werkvoorziening dan gefinancierd. Maar waarom is er dan minder bezetting? • In het jaarverslag en bijlagen wordt steeds meer in gegaan op de Sustainable Development Goals (SDG’s) en wordt in de bijlage bijvoorbeeld ook de stand van
•
•
zaken van de brede welvaartsindex gepresenteerd. Er worden diverse overzichten gepresenteerd per programma met daarin indicatoren met maatschappelijke effecten. De informatiewaarde kan toenemen door het opnemen van een reflectie op de gepresenteerde indicatoren (wat is de ontwikkeling, waardoor veroorzaakt, is de ontwikkeling positief/negatief). De kwaliteit van de paragrafen is van voldoende niveau, maar kan winnen in leesbaarheid.
Uw paragraaf ‘Bedrijfsvoering’ geeft te weinig inzicht in het fraudepreventieprogramma van de gemeente Leeuwarden In onze controleverklaring hebben wij gerapporteerd over de risico-inschatting en onze verrichte werkzaamheden en materiële bevindingen ten aanzien van fraude. Daarbij hebben we ook aandacht besteed aan de toelichtingen die de gemeente Leeuwarden heeft opgenomen in de paragraaf ‘Bedrijfsvoering’. Wij vinden dat de toelichting inzake fraude op dit moment te beknopt is en te weinig inzicht biedt. De paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ geeft voldoende inzicht in het vermogen om risico’s financieel op te vangen Naast het onderwerp fraude hebben wij in onze controleverklaring ook gerapporteerd over de financiële positie van de gemeente Leeuwarden. Wij hebben vastgesteld dat de gemeente Leeuwarden alle relevante informatie heeft opgenomen in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’; daarnaast zijn alle relevante ontwikkelingen uit de sector en de impact daarvan op de gemeente Leeuwarden opgenomen in de toelichting. Wij vinden dat de gemeente Leeuwarden in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ een goede reflectie heeft gegeven op het vermogen om de risico’s vanuit de bedrijfsvoering financieel op te vangen.
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Jaarrekening
17
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheid De onrechtmatige Europese aanbestedingen zijn toegenomen van € 3,7 miljoen naar € 5,4 miljoen
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking
Voorgaand jaar bleken er onrechtmatigheden te zijn naar aanleiding van de uitgevoerde interne controle (€ 3,7 miljoen). Voor een bedrag van € 5,1 miljoen zijn deze doorgelopen in 2022. Dit betreffen diverse ‘oude’ opdrachten. Deze oude contracten leiden ook tot bestedingen (én dus tot onrechtmatigheden) in 2022. Hierbij is het bedrag wel toegenomen door extra bestedingen op de aangegane contracten (onder andere een groot IT-contract). Dit is daarmee ook voor komend jaar een aandachtspunt. In 2022 is in totaal voor € 0,3 miljoen aan nieuwe onrechtmatige contracten geconstateerd. De verwachting bestaat dat omdat contracten afgelopen zijn dan wel af gaan lopen, in combinatie met beperkte nieuwe onrechtmatige contracten in 2022, het foutbedrag in de komende jaren af zal nemen. Met de in de afgelopen jaren uitgevoerde interne controles c.q. VIC-controles is veel inzicht ontstaan in onrechtmatigheden en mogelijke aandachtspunten in contracten. Nu is het zaak om concreet te zorgen dat de bestedingen op aflopende onrechtmatige contracten afnemen en de interne beheersing in de organisatie toeneemt (ter voorkoming van nieuwe onrechtmatige contracten).
Bijlagen Verder investeren in de interne beheersing in primaire processen is belangrijk Zowel uit de VIC-controle, de bevindingen in de fgelopen jaren als ons beeld van de interne beheersing blijkt dat er nog belangrijke stappen gezet moeten worden in de interne beheersing in de primaire processen.
Dit om reeds direct in het proces te zorgen voor de juiste wijze van aanbesteding, dan wel dat al in het primaire proces controles worden uitgevoerd op de naleving van wet- en regelgeving (ook om van te leren). Dit is ook van belang voor het uiteindelijk kunnen afgeven van de rechtmatigheidsverantwoording door het college. Het vergroten van de kennis en bewustwording over de regelgeving en het zorgen voor maatregelen in het primaire proces (bijvoorbeeld eerder betrekken van een inkoopadviseur en het monitoren van overschrijdingen van aangegane contracten) zijn daarbij voorbeelden. Ook de nieuwe inkoop- en bestelmodule kan hieraan bijdragen.
De gemeente Leeuwarden heeft met-dwingende-spoed-aanbestedingen verricht inzake Oekraïne De gemeente Leeuwarden heeft gebruikgemaakt van de dwingendespoedregel. Hiermee is er geen Europese aanbesteding gedaan voor de inkopen gerelateerd aan de opvang van vluchtelingen uit Oekraïne. De dwingende-spoedregel kan worden gehanteerd tot en met maart 2023; inkopen na deze periode zijn niet meer rechtmatig. De gemeente Leeuwarden heeft hierin tijdig actie ondernomen, nieuwe aanbestedingen voorbereid en het risico op onrechtmatigheden naar verwachting afgedekt.
18
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid
Rechtmatigheid Er zijn geen onrechtmatigheden in het kader van de begrotingsrechtmatigheid Een onderdeel van onze rechtmatigheidscontrole betreft de naleving van het budgetrecht van de raad. Op basis van artikel 5 van uw financiële verordening blijkt dat de begroting wordt vastgesteld op het niveau van beleidsproduct.
Onderstaand hebben wij de overschrijdingen opgenomen en weergegeven of deze wel of niet meewegen in ons oordeel bij de jaarrekening. Er zijn geen overschrijdingen geconstateerd in de inversteringekredieten.
Begrotingsoverschrijdingen op dit niveau kunnen in sommige gevallen als onrechtmatig worden aangemerkt. Beleidsproduct
(x € 1.000)
Overschrijdingen t.o.v. begroting (na wijziging)
Inkomensvoorziening
99.291
1.572
Nee
De overschrijding van de lasten wordt gecompenseerd door corresponderende baten. Op basis van de kadernota rechtmatigheid is dit geen onrechtmatigheid.
Zorg voor de jeugd
59.565
4.023
Nee
In het kader van het opmaken van de jaarrekening is dit een niet eerder geconstateerde overschrijding. Dit kon niet eerder worden bijgesteld in de begroting.
Vastgoedbeheer
30.035
5.295
Nee
De overschrijding wordt grotendeels veroorzaakt door boekingen met betrekking tot De Skalm. Dit is per jaareinde geconstateerd.
Grondzaken
35.544
17.862
Nee
Per jaareinde is er een additionele storting gedaan in de reserve grondexploitatie om het huidige risicoprofiel af te dekken. Dit is niet bijgesteld in de begroting.
Wonen
10.080
359
Nee
De overschrijding van de lasten wordt gecompenseerd door corresponderende baten. Op basis van de kadernota rechtmatigheid is dit geen onrechtmatigheid.
Inzameling afval
19.153
1.082
Nee
De overschrijding van de lasten wordt gecompenseerd door corresponderende baten. Op basis van de kadernota rechtmatigheid is dit geen onrechtmatigheid.
Schattingen
Lasten werkelijk
Telt overschrijding mee voor het oordeel?
Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Toelichting
19
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheid Er zijn geen onrechtmatigheden in het kader van de begrotingsrechtmatigheid
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag
Beleidsproduct
(x €1.000)
Overschrijdingen t.o.v. begroting (na wijziging)
Verhardingen
12.912
264
Nee
De overschrijding van de lasten wordt gecompenseerd door corresponderende baten. Op basis van de kadernota rechtmatigheid is dit geen onrechtmatigheid.
Integraal veiligheidsbeleid
5.023
422
Nee
Overschrijding heeft meerdere oorzaken. Bij het opmaken van de jaarrekening is dit geïdentificeerd en niet bijgesteld in de begroting.
College van B&W
2.992
966
Nee
De overschrijding van de lasten wordt gecompenseerd door corresponderende baten. Op basis van de kadernota rechtmatigheid is dit geen onrechtmatigheid.
Stelposten c.a.
4.345
2.818
Nee
Bij het opmaken van de jaarrekening is een storting gedaan voor arbeidsgerelateerde verplichtingen. De begroting is niet bijgesteld aangezien de omvang gedurende het jaar niet bekend was.
Algemene baten en lasten
16.366
295
Nee
Algemene belastingen
4.080
893
Nee
Gemeentefonds
2.568
2.568
Nee
P&O/HRM
5.224
498
Vennootschapsbelasting (Vpb)
2.000
1.950
Jaarrekening Rechtmatigheid
Lasten werkelijk
Telt overschrijding mee voor het oordeel?
Schattingen Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Nee
Toelichting
De overschrijding van de lasten wordt gecompenseerd door corresponderende baten. Op basis van de kadernota rechtmatigheid is dit geen onrechtmatigheid.
Dit is pas laat in het jaar geconstateerd en kon niet eerder worden bijgesteld in de begroting.
20
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen (1/2) De schattingen van het college nader uitgelicht
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening
Bij het opstellen van de jaarrekening moet het college belangrijke boekhoudkundige schattingen, beoordelingen en aannames toepassen en toelichten.
Rechtmatigheid Schattingen
Oordeel Schatting
Opmerkingen
2022
Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing
2021
De waardering van de financiële vaste activa
Wij hebben de waardering van uw financiële vaste activa beoordeeld. Wij concluderen dat de inschattingen van het college ten aanzien van deze deelnemingen en (gerelateerde) leningen evenwichtig tot stand zijn gekomen.
De waardering van het vastgoed
Vastgoed kan een economische of een maatschappelijke functie hebben en op vastgoed met een maatschappelijke functie (bijvoorbeeld een schoolgebouw) mag niet worden afgewaardeerd. De waardering van het vastgoed met een economische functie hebben we in detail gecontroleerd. Hierbij concluderen wij dat de waardering van het vastgoed adequaat tot stand is gekomen.
De waardering van de overige (strategische) gronden
Wij concluderen dat de inschattingen van het college ten aanzien van de overige (strategische) gronden evenwichtig tot stand zijn gekomen.
De juistheid en volledigheid van de onderhoudsvoorziening
Met betrekking tot de onderhoudsvoorzieningen hebben wij geconstateerd dat de onttrekkingen toenemen. Er is echter nog steeds sprake van een achterstand op het onderhoudsplan. In het beeld naar de komende jaren zijn er een aantal onderhoudsvoorzieningen waar tekorten gaan ontstaan (bijvoorbeeld gymzalen). Dit onder andere door toegenomen kosten. Bij de begroting 2024 zullen door het college voorstellen worden gedaan om de jaarlijkse storting te verhogen om de voorziening op peil te houden en niet negatief te laten worden. Dit is ook nodig om aan het BBV te voldoen. Evenwichtig Voorzichtig
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Wij hebben de belangrijkste schattingen, beoordelingen en aannames die door het college zijn gedaan gecontroleerd en concluderen dat deze zijn gebaseerd op passende bewijsstukken en goed uitgebalanceerde overwegingen. Onderstaande tabel bevat een overzicht van onze bevindingen met betrekking tot die schattingen en oordelen.
Controleverschil
Optimistisch
21
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen (2/2) De schattingen van het college nader uitgelicht
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag
Oordeel Schatting
Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen
2022
Wij hebben de waardering van de voorziening dubieuze debiteuren gecontroleerd. De huidige marktomstandigheden leiden tot aanvullende onzekerheden met betrekking tot de inbaarheid, voornamelijk toeziend op de belastingdebiteuren en debiteuren aangaande Sociale Zaken – dit betreffen veelal particulieren. Uit onze werkzaamheden blijkt dat de voorziening evenwichtig is bepaald conform voorgaand jaar en dat de methodiek ondanks deze omstandigheden niet is gewijzigd.
De juistheid en volledigheid van de APPA-voorziening
De voorziening voor wethouderspensioenen (APPA) per eind 2022 is onderbouwd door actuariële berekeningen van een externe serviceorganisatie. Deze organisatie heeft de uitgangspunten uit de circulaire van het ministerie gebruikt voor de rekenrente en sterftetafels. De voorziening wordt geïndexeerd. De nieuwe collegeleden zijn meegenomen in de voorziening. Wij zijn akkoord met de uitgangspunten die de gemeente Leeuwarden heeft gehanteerd.
De juistheid en volledigheid van de overige personele voorzieningen
Wij hebben vastgesteld dat de voorziening is gevormd op basis van de beste inschatting die de gemeente kan maken. De grondslagen die zijn gehanteerd zijn geschikt. In 2022 is een aantal nieuwe voorzieningen getroffen, onder andere de voorziening verlofsparen. Deze is gevormd op basis van landelijke wijzigingen in regelgeving. Wij hebben de uitgangspunten van de voorzieningen gecontroleerd en kunnen hiermee instemmen.
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
2021
De waardering van de debiteuren en overige uitzettingen
Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing
Opmerkingen
Controleverschil
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
22
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Fraude en wet- en regelgeving
Ontwikkelingen 2022
Geen aanwijzingen of signalen van fraude geïdentificeerd. Er zijn geen gevallen van niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen.
Jaarverslag
Onze nieuwe controleverklaring
Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Wij hebben tijdens onze controle bijzondere aandacht besteed aan het proces dat u hebt opgezet om frauderisico’s en risico’s op het niet naleven van wet- en regelgeving te identificeren. De uitgevoerde werkzaamheden en de uitkomsten hebben wij voor het eerst gerapporteerd in onze nieuwe controleverklaring. Als gevolg van de nieuwe controleverklaring is in de paragraaf Bedrijfsvoering een passage toegevoegd met betrekking tot fraude. Hierin is benoemd dat het fraude onderdeel is van het integrale risicomanagement van de gemeente. Conform hetgeen gerapporteerd bij de interim-bevindingen worden de frauderisico’s in beperkte mate specifiek gemaakt door de organisatie en zijn er stappen te maken in het vergroten van de bewustwording binnen de organisatie. De passage omtrent fraude in de paragraaf Bedrijfsvoering is algemeen van aard, erg beknopt en bevat geen specifieke risico’s. Onze visie op uw interne controlekader met betrekking tot fraude en het niet naleven van wet- en regelgeving Fraude is een ernstig maatschappelijk probleem dat burgers, ondernemingen en de overheid financieel benadeelt. Het voorkomen en opsporen van fraude binnen uw organisatie is primair de verantwoordelijkheid van het college en degenen die belast zijn met governance.
In dat kader verwachten wij dat u een frauderisicomanagementsysteem hebt geïmplementeerd dat bijdraagt aan het voorkomen en detecteren van fraude. Bij de gemeente Leeuwarden is geen specifiek frauderisicomanagementsysteem ingericht en is dit onderdeel van het integrale risicomanagement en de werkprogramma’s per proces van de verbijzonderde interne controle.
De bewustwording ten aanzien van frauderisico’s in de organisatie kan vergroot worden en verder worden geformaliseerd. Ook bevelen wij aan om een overkoepelende frauderisicoanalyse op te stellen voor de organisatie als geheel in lijn met hetgeen gerapporteerd is bij de interim-bevindingen. Verantwoordelijkheden van het college en de raad De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en opsporen van fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving berust bij degenen die belast zijn met governance van de gemeente (de gemeenteraad) en het college. Vanuit PwC hebben we een blog gepubliceerd die ingaat op de rol van de raad bij het voorkomen van fraude en corruptie. Deze blog belicht de verantwoordelijkheden van de organisatie en hoe u deze kunt aanpakken. Als uw accountant is het onze verantwoordelijkheid om onze controle te plannen en uit te voeren om redelijke zekerheid te krijgen dat de jaarrekening als geheel geen materiële onjuistheden bevat, of die nu worden veroorzaakt door fraude of door fouten, rekening houdend met het toepasselijke wettelijke en regelgevende kader. Door de inherente beperkingen van een controle is het risico onvermijdelijk dat sommige materiële onjuistheden in de jaarrekening onopgemerkt blijven.
Geen aanwijzingen of signalen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving geïdentificeerd Tijdens de controle van de jaarrekening 2022 zijn geen aanwijzingen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen.
23
Accountantsverslag | Gemeente Leeuwarden | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing
Controleaccenten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Update interne beheersing (1/2) Interne beheersing omtrent kasgeld is niet op orde Als onderdeel van de jaarrekeningcontrole hebben wij geconstateerd dat de interne beheersingsmaatregelen omtrent kasgeld niet voldoende zijn ingericht. Er bleken significante verschillen te zitten tussen het getelde kasgeld en het saldo kasgeld in de administratie. Wij hebben verschillen geconstateerd bij meerdere kassen. Er is door de organisatie een nadere analyse uitgevoerd op de geconstateerde kasverschillen. Hierbij is het merendeel van de verschillen nader verklaard. Hieruit blijkt ook dat er bijvoorbeeld achterstanden zijn met het in de administratie verwerken van kasmutaties, de kassen onvoldoende geteld worden (om tijdig verschillen te constateren) en de beheersing van gekochte waardebonnen ook onvoldoende is. Op basis van de uitgevoerde analyse hebben wij geconcludeerd dat er geen signalen zijn van fraude (en derhalve hebben wij hiertoe ook geen frauderisico aangemerkt in de controle). Wel is het belangrijk dat de interne beheersing wordt aangescherpt en door de organisatie in 2023 expliciete (verbijzonderde) interne controles worden uitgevoerd om vast te stellen dat de maatregelen ook daadwerkelijk zijn doorgevoerd.