2605-13269 - Gemeente Leeuwarden - Accountantsverslag 2025

Accountantsverslag Gemeente Leeuwarden Boekjaar 2025

Aanbiedingsbrief Aan de gemeenteraad van de gemeente Leeuwarden Postbus 21000 8900 JA Leeuwarden Onderwerp: Accountantsverslag 2025 Kenmerk: Definitief d.d. 4 juni 2026

Geachte leden van de gemeenteraad, In overeenstemming met de opdracht tot de controle van de jaarrekening 2025 van gemeente Leeuwarden, zoals overeengekomen in onze opdrachtbevestiging d.d. 9 september 2025, bieden wij u hierbij het accountantsverslag aan. Het accountantsverslag bevat de bevindingen en conclusies naar aanleiding van onze werkzaamheden. De bevindingen in dit verslag zijn besproken met de portefeuillehouder Financiën en een afvaardiging van de ambtelijke organisatie. Wij hebben u gemachtigd om onze goedkeurende controleverklaring op te nemen in uw jaarrekening 2025. Indien de jaarrekening niet door de gemeenteraad wordt goedgekeurd en vastgesteld en leidt tot een aangepaste jaarrekening, dient ook bij deze aangepaste jaarrekening door ons toestemming te worden verleend tot het opnemen van onze controleverklaring. Wij vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd en zijn graag bereid de inhoud van deze rapportage nader toe te lichten. Met vriendelijke groet, Baker Tilly (Netherlands) B.V.

D.E. Engwerda RA

pagina | 2

Inhoud 1. Bestuurlijke samenvatting 2. Opdracht, scope en uitkomsten 3. Belangrijke bevindingen 4. Financiële positie 5. Bevindingen interne beheersing 6. Overige onderwerpen 7. Bijlagen

pagina | 3

1. Bestuurlijke samenvatting

pagina | 4

Bestuurlijke samenvatting Financiële kengetallen en signaleringswaarden

negatief is per saldo onttrokken

Mutatie reserves

Weerstandscapaciteit 2025

-2.731

2025

-2,73

2024

-5.144

MILJOEN EURO 35.249

Gerealiseerd saldo baten en lasten 32,52 MILJOEN EURO

Gerealiseerd resultaat

22% 17%

2023

48.500

Risico's totaal 2025

19%

43.300

2024

41.800 40.450

10.102

MILJOEN EURO 2023

2024

Schuldquote

9.159

49% 2024

72.800 55.800

2024

2023

Weerstandsratio 2023

2023

2023

-943

35,25

18.239

32.518

13.095

(in miljoenen Euro's)

2024

Solvabiliteit

2025

2025

1,68 2025 2024

2025

49%

2024

59%

2023

59%

2023

1,68 1,33 1,20

2025

pagina | 5

Bestuurlijke samenvatting (1) Wij hebben bij de jaarrekening 2025 een goedkeurende verklaring verstrekt. Het Besluit Begroting en Verantwoording is in alle opzichten nageleefd in 2025. Het jaarverslag is cf. NV COS 720 verenigbaar met de jaarrekening en voldoet in materiële zin aan de laatste actuele voorschriften. De geconstateerde controleverschillen zijn gecorrigeerd in de definitieve versie van de jaarrekening. Evenals voorgaande jaren resteren er onzekerheden met betrekking tot de prestatielevering van de Zorg in Natura (ZiN) uit hoofde van de Jeugdwet en WMO. Over 2025 betreft dit een bedrag van in totaal € 2,6 mln. Het saldo voor mutaties in de reserves is positief en bedraagt afgerond € 32,5 mln. voordelig. In de gewijzigde begroting was rekening gehouden met een saldo baten en lasten van € 28,4 mln. nadelig. Per saldo is gedurende 2025 € 2,7 mln. onttrokken aan de bestemmingsreserves. Het gerealiseerde resultaat in 2025 bedraagt daarmee (€ 32,5 mln. +/+ € 2,7 mln.) € 35,2 mln. voordelig. ofofdlijnen geldt dat het positieve resultaat 2025 voornamelijk wordt verklaard door extra rijksmiddelen in combinatie met onderuitputting op de kapitaallasten (fasering). De gebleken verschillen roepen de vraag op of de gemeente voldoende (bedrijfsmatig) in staat is om tot een adequate en tijdige inzet van de beschikbare middelen te komen.

Het voorspellend vermogen van de begroting is daarbij een aandachtspunt. Wij adviseren in deze context de verschillen nader te analyseren en te bezien op welke wijze hier verbeteringen kunnen worden gerealiseerd. De organisatie heeft aangegeven hier opvolging aan te willen geven. Het college heeft een rechtmatigheidsverantwoording opgenomen in de jaarrekening en heeft daarin opgenomen dat de baten en lasten en balansmutaties 2025 niet rechtmatig tot stand zijn gekomen. De bevindingen betreffen: • •

Voorwaardencriterium: er is sprake van € 1,76 mln. onrechtmatigheden met betrekking tot het naleven van de EU-aanbestedingsrichtlijnen. Begrotingscriterium: er is sprake van € 5,62 mln. onrechtmatigheden als gevolg van overschrijdingen van de lasten. Hiervan is een bedrag ter hoogte van € 5,07 mln. acceptabel.

Dit leidt tot een totaal aan onrechtmatigheden van € 7,38 mln., hetgeen lager is dan de door de raad vastgesteld grens van € 15,9 mln. Uit onze controle zijn geen bevindingen geconstateerd. De rechtmatigheidsverantwoording geeft een getrouw beeld.

Op grond van ons onderzoek hebben wij bij de specifieke uitkeringen geen fouten en/of onzekerheden geconstateerd die de voor SiSa geldende rapporteringstolerantie overschrijden. Wij hebben vastgesteld dat de bezoldigingen over 2025 in overeenstemming zijn met de Wet normering topinkomens (WNT) en dat de jaarrekening 2025 van gemeente Leeuwarden voldoet aan de publicatieverplichtingen van de WNT.

Het controleproces is in samenwerking met de ambtelijke organisatie op een prettige en constructieve wijze verlopen.

pagina | 6

Bestuurlijke samenvatting (2) De boekwaarde van de post grondexploitaties ultimo 2025 bedraagt € 172,3 mln. De waardering van de grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van de gemaakte schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin schattingen zijn opgenomen. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Wij hebben de door uw gemeente gehanteerde uitgangspunten en parameters getoetst en hiermee ingestemd.

In het kader van onze controle golden een aantal specifieke risico’s rondom schattingsposten: •

•

Caparis NV, waarvan Leeuwarden aandeelhouder en opdrachtgever is, kampt met versnelde krimp, financiële onzekerheid en een kwetsbare liquiditeitspositie, waardoor de continuïteit onder druk staat. De gemeente heeft hierdoor verhoogde risico’s op haar vorderingen, verruimde bevoorschotting, een verwachte extra bijdrage in 2026 en een bestaande garantie. Deze risico’s zijn door de gemeente verwerkt in het weerstandsvermogen, met een opgenomen risico van € 4,5 mln., welke analyse en verwerking door ons wordt onderschreven. De gemeente Leeuwarden heeft voor circa € 19,5 mln. aan leningen uitstaan bij SC Cambuur en GSC BV, waarvoor door de financiële situatie van SC Cambuur een verhoogd oninbaarheidsrisico bestaat. Hoewel zekerheden zijn verstrekt, is hun realiseerbare waarde nog onzeker en bestaat ook risico op kortlopende vorderingen. Wij hebben geconcludeerd dat nog geen directe objectieve aanwijzingen zijn die afwaardering per balansdatum noodzakelijk zouden maken. Gegeven dit feit is in de jaarstukken volstaan met risicobeheersing via het weerstandsvermogen en een aangehouden reserve. Wij onderschrijven deze benadering.

De pensioenen van politieke ambtsdragers gaan per 2028 over naar het ABP. De benodigde overdrachtswaarde ligt hoger dan de voorheen in de gemeentelijke balans hiervoor opgenomen pensioenvoorziening in eigen beheer. Op grond van het BBV moeten gemeenten hun voorziening per eind 2025 aanpassen aan het benodigd vermogen en dit jaarlijks herzien. Gemeente Leeuwarden heeft op basis van het hiervoor benodigde onderzoek de voorziening vastgesteld op € 8,4 mln., gelijk aan de prognose.

De gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026 markeren de start van een nieuwe raadsperiode, waarbij wij graag bijdragen aan een zorgvuldige overdracht. Wij bieden aan onderdeel te zijn van het inwerkprogramma, onder meer via een workshop over het lezen van de jaarrekening en de rol van de accountant. Graag stemmen wij met de griffie af hoe dit het beste kan worden ingepast in het totale programma. Voorts hebben wij in hoofdstuk 6 van deze rapportage de door de auditcommissie voor 2025 aangedragen speerpunten (controle accenten) voor u uitgewerkt.

pagina | 7

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

2. Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

pagina | 8

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

2. Opdracht, scope en uitvoering Reikwijdte van de controle De jaarstukken van uw gemeente bestaan uit: • Het jaarverslag (programmaverantwoording + paragrafen). • De jaarrekening.

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Grondslag

Bedrag

Goedkeuringstolerantie fouten en onzekerheden

2% lasten exclusief toevoegingen reserves

€ 15.900.000

Rapporteringstolerantie

Conform afspraak in de financiële verordening

€ 750.000

• Bijlagen (SiSa en Overzicht taakvelden). • De overige gegevens. Met de opdrachtbevestiging van d.d. 9 september 2025 heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2025. De reikwijdte van onze controle staat omschreven in deze opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle geen sprake geweest van een beperking in de reikwijdte van onze controle.

De toleranties voor de rechtmatigheidsverantwoording, zoals vastgelegd in uw financiële verordening, wijken niet af van de toleranties voor de controle op de getrouwheid. De tolerantie voor de rechtmatigheidsverantwoording mag vanaf boekjaar 2025 maximaal 2% bedragen (vorig jaar nog maximaal 3%). Dit leidt ertoe dat de door het college opgestelde rechtmatigheidsverantwoording is opgesteld op basis van de volgende toleranties:

Overzicht toleranties Bevindingen interne beheersing

Vanaf het boekjaar 2025 is de materialiteit bij de uitvoering van onze controle voor fouten en onzekerheden 2% van de totale lasten exclusief dotaties aan de reserves. Deze materialiteit sluit aan op het door de gemeenteraad vastgestelde materialiteit over boekjaar 2025.

Grondslag

Bedrag

Goedkeuringstolerantie fouten

2% lasten exclusief toevoegingen reserves

€ 15.900.000

Rapporteringstolerantie

Conform afspraak in de financiële verordening

€ 750.000

Overige onderwerpen

Bijlagen

pagina | 9

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

2. Opdracht, scope en uitvoering Kernpunten en significante risico’s in de controle

Geautomatiseerde gegevensverwerking

Wij hebben voldoende en geschikte controle-informatie verkregen, onder andere met betrekking tot de volgende kernpunten van de controle:

Op grond van artikel 393 lid 4, Titel 9 Boek 2 BW rapporteren wij onze bevindingen met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking in dit verslag. Wij merken op dat de jaarrekeningcontrole niet specifiek gericht is op de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking.

• Het risico dat het management maatregelen van interne beheersing doorbreekt (dit is een op grond van de controlestandaarden altijd verplicht te onderkennen risico) • Gunning inkoopcontracten • Handmatige betalingen • Prestatielevering inkopen

Financiële positie

• Niet zakelijke grondtransacties (aan- en/of verkopen)

Wij zijn van mening dat voldoende maatregelen zijn getroffen om de betrouwbaarheid en de continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking en informatievoorziening te waarborgen. In onze managementletter hebben wij een aantal attentiepunten ten aanzien van de IT-omgeving opgenomen. U heeft aangegeven hieraan opvolging te willen geven.

• De juiste waardering grondexploitaties • Getrouw beeld rechtmatigheidsverantwoording • Waardering verstrekte leningen u/g aan GSC BV en SC Cambuur.

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Uitkomsten Wij hebben bij de jaarrekening 2025 een goedkeurende verklaring verstrekt. De geconstateerde controleverschillen zijn gecorrigeerd in de definitieve versie van de jaarrekening. Tevens zijn er onzekerheden met betrekking tot de prestatielevering van de Zorg in Natura (ZiN) uit hoofde van de Jeugdwet ter hoogte van € 1,1 mln. en uit hoofde van de WMO € 1,5 mln. De resterende fouten en onzekerheden blijven binnen de goedkeuringstoleranties.

Bijlagen

pagina | 10

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

2. Opdracht, scope en uitvoering Fraude en naleving wet- en regelgeving Het college is primair verantwoordelijk voor het voorkomen van fraude, het naleven van wet- en regelgeving en voor een cultuur van eerlijkheid en integriteit en dient zowel preventieve als repressieve beheersingsmaatregelen te nemen om de kans op fraude en overtreding van wet- en regelgeving zo veel mogelijk te beperken. Voor het uitoefenen van deze verantwoordelijkheid maakt het management gebruik van diverse beheersingsmaatregelen, zoals interne richtlijnen en gedragscodes, controle technische functiescheiding en periodieke rapportages over financiën.

Onderzoek wijst uit dat het grootste deel van de fraudegevallen door middel van een ‘tip’ aan het licht komt. Dit toont het belang aan van een fraudemeldpunt en een klokkenluidersregeling. In het kader van onze controle hebben wij geen bevindingen te melden met betrekking tot fraude en de naleving van wet- en regelgeving. Op de volgende pagina’s geven wij een nadere toelichting over de verplichting om in onze controleverklaring te rapporteren over fraude.

Ten behoeve van onze jaarrekeningcontrole identificeren wij de risico’s met betrekking tot fraude en overtreding van wet- en regelgeving en beoordelen wij de interne beheersingsmaatregelen die gericht zijn op het voorkomen en signaleren van (materiële) fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving. Voor zover relevant voor onze controle voeren wij gegevensgerichte controlewerkzaamheden uit. Onze controle is echter niet specifiek gericht op het signaleren van fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving. Wij hebben als onderdeel van de jaarrekeningcontrole uw inschatting inzake frauderisico’s met betrekking tot uw organisatie besproken. Deze bespreking komt ook voort uit de verplichte rapportage van de accountant over de uitkomsten van onze werkzaamheden met betrekking tot frauderisico’s in de controleverklaring.

pagina | 11

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

2. Opdracht, scope en uitvoering Frauderisico’s en continuïteit Onze controleverklaring over boekjaar 2025 bevat, gelijk aan voorgaande jaren, een verplichte paragraaf over onze werkzaamheden met betrekking tot fraude en een met betrekking tot continuïteit.

Frauderisico’s Het college dan wel het management bevindt zich in de positie om fraude te plegen, omdat het in staat is de administratieve vastleggingen te manipuleren en frauduleuze financiële overzichten op te stellen door interne beheersingsmaatregelen te doorbreken, die anderszins effectief lijken te werken. Onze beroepsregels schrijven voor dat de accountant dit risico in zijn controle onderkent. Om dit frauderisico te ondervangen hebben wij de volgende werkzaamheden verricht: • Analyseren en beoordelen van, op basis van risicocriteria geselecteerde journaalposten en hierop specifieke controlewerkzaamheden verricht om de nauwkeurigheid van de geselecteerde journaalposten te controleren;

• Beoordelen van significante transacties buiten het kader van de normale bedrijfsuitoefening om; • Doornemen van notulen van vergaderingen van het college en de raad. Uit bovenstaande werkzaamheden zijn geen bevindingen voortgekomen.

Naleving wet- en regelgeving en overige Wij informeren de gemeenteraad over illegale handelingen waarbij het hoger kader is betrokken en over fraude en illegale handelingen (of deze nu door het hoger kader of door andere werknemers zijn veroorzaakt) die een onjuistheid van materieel belang in de jaarrekening tot gevolg hebben. Gedurende de controle zijn geen significante punten gesignaleerd ten aanzien van feitelijke of vermoedelijke niet-nakoming van wet- en regelgeving, voor zover deze van belang worden geacht voor de mate waarin de gemeenteraad in staat is haar taken te vervullen.

• Analyse van aanpassingen die tijdens het opstellen van de jaarrekening zijn gemaakt; Overige onderwerpen

Bijlagen

• Beoordelen van belangrijke schattingen en de schattingsprocessen van het college of management zoals de waardering van de grondexploitaties, vaste activa en vorderingen en het toereikend zijn van voorzieningen. Hierbij hebben we in het bijzonder aandacht gehad voor het inherente risico van vooringenomenheid van het college bij deze posten;

pagina | 12

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

2. Opdracht, scope en uitvoering Corruptie en omkopingsrisico’s Uw gemeente maakt onderdeel uit van de overheidssector waarin corruptie vaker dan bij andere sectoren voorkomt. Dit komt onder andere omdat veel transacties met een relatief grote omvang plaatsvinden. De transparantie over marktprijzen is niet in alle gevallen voldoende om te beoordelen en wordt frequent zaken gedaan met andere corruptiegevoelige sectoren (vastgoed, constructie, infrastructuur et cetera). Hierdoor hebben wij dit als aandachtspunt in onze controle meegenomen. Wij hebben de volgende werkzaamheden verricht om eventuele effecten van dit risico ten behoeve van onze controle van de jaarrekening te mitigeren: • Gemeente Leeuwarden heeft zelf werkzaamheden uitgevoerd om te controleren dat de aanbestedingen conform de geldende Europese aanbestedingsregels en de Aanbestedingswet 2012 zijn aanbesteed. Wij hebben steekproefsgewijs een deel van deze werkzaamheden gecontroleerd.

• Door middel van een steekproef vaststellen of bij alle materiële grondaankopen en –verkopen door de gemeente vastgestelde procedures in materiële zin zijn gevolgd. • Door middel van een steekproef vaststellen of alle verstrekte subsidies in overeenstemming met de geldende interne wet- en regelgeving zijn verstrekt. Uit bovenstaande werkzaamheden zijn geen bevindingen voortgekomen.

Continuïteit Als onderdeel van de vereisten voor de controleverklaring hebben wij de continuïteitsveronderstelling getoetst. Wij hebben vastgesteld dat de gemeente Leeuwarden een inzichtelijke meerjarenbegroting heeft. Daarnaast geven de financiële kengetallen inclusief het weerstandsrisico geen reden tot twijfel of de gemeente haar activiteiten in continuïteit kan voortzetten.

• Door middel van een steekproef vaststellen of voor inkopen die in rekening zijn gebracht aan de gemeente ook een prestatie is geleverd door de tegenpartij. Overige onderwerpen

Bijlagen

pagina | 13

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

3. Belangrijke bevindingen

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

pagina | 14

Bestuurlijke samenvatting

3. Belangrijke bevindingen Rechtmatigheidsverantwoording

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

Op 16 april 2025 is in het Staatsblad het Besluit van 21 maart 2025 tot wijziging van het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (BADO) en het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) gepubliceerd. Als gevolg van de wijzigingen van het BBV en BADO geldt voor de rechtmatigheidsverantwoording vanaf begrotingsjaar 2025 een nieuwe gemaximeerde grens voor fouten en onduidelijkheden samen van 2% op basis van lasten (exclusief dotaties aan reserves). De gemeente Leeuwarden heeft hier haar financiële verordening op aangepast. Alle rechtmatigheidsafwijkingen (individueel en/of cumulatief) boven de door u als raad vastgestelde verantwoordingsgrens (€ 750.000) worden in de rechtmatigheidsverantwoording benoemd.

Totaal conclusie rechtmatigheid In de tabel hiernaast is een overzicht opgenomen van de door het college geconstateerde rechtmatigheidsfouten. We hebben vastgesteld dat dit overzicht een getrouw beeld geeft. In de totstandkoming van de onderbouwing van de rechtmatigheidsverantwoording maakt gemeente Leeuwarden in toenemende mate gebruik van de “In Control Statements” (ICS’en) vanuit de verantwoordelijke organisatieonderdelen. Zoals wij in onze raadbrief d.d. 4 december 2025 hebben beschreven zet Leeuwarden in op het verder verschuiven van de benodigde interne controle (IC) werkzaamheden naar de 2e lijn. Voor de bruikbaarheid van IC werkzaamheden in onze controle blijft onafhankelijke toetsing door de IAF wezenlijk.

Het college stelt terecht vast dat de omvang van de in deze jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties die niet rechtmatig tot stand zijn gekomen € 7.381.000 bedraagt. Dit is lager dan de daarvoor gestelde grens van € 15,9 mln. Van de niet rechtmatig tot stand gekomen verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties is volgens het college overigens een bedrag van € 570.000 terecht aangemerkt als acceptabel op basis van door de raad vastgestelde afspraken.

(x € 1.000)

Onrechtmatig

Acceptabel

Saldo

5.619

5.070

549

Overschrijdingen kredieten

-

-

-

Overige begrotingsonrechtmatigheden

-

-

-

Bevindingen ten aanzien van het voorwaardencriterium

1.762

-

1.762

Bevindingen ten aanzien van het Misbruik en Oneigenlijk gebruik criterium

-

-

-

7.381

5.070

2.311

Overschrijdingen lasten programma’s

Totaal

pagina | 15

Bestuurlijke samenvatting

3. Belangrijke bevindingen Begrotingscriterium

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

U stelt als raad met het vaststellen van de begroting de budgettaire kaders voor de uitgaven, investeringen en reservemutaties vast. Met het vaststellen van de geactualiseerde financiële verordening heeft u vastgelegd op welke wijze binnen uw gemeente om moet worden gegaan met begrotingsoverschrijdingen, overige begrotingsafwijkingen en welke begrotingsonrechtmatigheden als acceptabel worden beschouwd (dus wel onrechtmatig, maar acceptabel).

Voorwaardencriterium

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

Het voorwaardencriterium ziet toe op voorwaarden die gelden voor de uitvoering van de financiële beheershandelingen. Deze voorwaarden komen voort uit externe- en interne regelgeving, zoals opgenomen in het door u vastgestelde normenkader. Het niet in acht nemen van de geldende voorwaarden bij financiële beheershandelingen leidt tot een onrechtmatigheid die het college moet toelichten in de rechtmatigheidsverantwoording als de verantwoordingsgrens (op basis van individuele en/of cumulatieve onrechtmatigheden) wordt overschreden. Een belangrijk onderdeel van het voorwaardencriterium is de naleving van de (Europese) aanbestedingsrichtlijnen. Europese aanbestedingswetgeving is complexe materie en het blijkt in de praktijk moeilijk rechtmatig na te leven. De gemeente heeft dit ook onderkend en heeft hieromtrent intern beheersmaatregelen opgetuigd. Tevens is intern een spendanalyse uitgevoerd teneinde de werking van de beheersmaatregelen te toetsen en eventuele toch voorkomende onrechtmatigheden te signaleren.

Uit de controle op de rechtmatigheid van de inkopen blijkt dat voor gemeentelijke overeenkomsten met een inkoopwaarde van in totaal € 1,0 miljoen (2024: € 1,5 miljoen) niet de juiste procedure is gevolgd. Daarnaast is sprake van onduidelijkheden ter zake het naleven van de juiste procedure voor een bedrag van € 0,7 mln. Het college heeft beide bedragen opgenomen in haar rechtmatigheidsverantwoording. Wij hebben de gemeentelijke controlewerkzaamheden inhoudelijk beoordeeld en delen deze conclusie. Er zijn ook voorwaarden waar geen mogelijk financieel gevolg aan is verbonden. Als deze voorwaarden niet rechtmatig zijn nageleefd dan is er sprake van een formele rechtmatigheidsfout. Volgens een stellige uitspraak van de Commissie BBV betreffen deze afwijkingen van het voorwaardencriterium formele rechtmatigheidsfouten die in de paragraaf bedrijfsvoering worden gerapporteerd. Ten aanzien van de naleving van de renterisiconorm, de kasgeldlimiet en de naleving van schatkistbankieren hebben wij geconstateerd dat de gemeente zich aan de wettelijke normen heeft gehouden, zoals ook toereikend is toegelicht in de paragraaf financiering respectievelijk de jaarrekening. Een toelichting in de paragraaf bedrijfsvoering is hiervoor dus niet aan de orde.

Misbruik en oneigenlijk gebruik criterium (M&O) Het college is verantwoordelijk voor effectieve maatregelen om misbruik en oneigenlijk gebruik van overheidsregelingen te voorkomen. Deze maatregelen maken deel uit van de interne beheersing ter borging van het voorwaardencriterium. Het college heeft hiervoor een de uitvoeringsnota voorkomen en bestrijden van Misbruik en Oneigenlijk gebruik (M&O-beleid) opgesteld. Ook heeft het college beoordeeld in hoeverre het M&O-beleid wordt nageleefd en of de maatregelen effectief zijn. Hierbij zijn geen aandachtspunten geconstateerd.

pagina | 16

Bestuurlijke samenvatting

3. Belangrijke bevindingen Grondexploitaties (1)

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Ten opzichte van 31 december 2024 is de (netto) boekwaarde van de post grondexploitaties gewijzigd van € 185,0 mln. naar € 172,3 mln. De wijziging van de boekwaarde gedurende 2025 is als volgt samen te vatten: Gemeente Leeuwarden voert zowel actief, faciliterend als mengvormen van actief en faciliterend grondbeleid. In de paragraaf grondbeleid in de jaarstukken zijn de ontwikkelingen per (deel)complex inhoudelijk nader toegelicht. Zoals de tabel hiernaast blijkt is de Zuidlanden veruit de grootste grondexploitatie. De ontwikkeling van de Zuidlanden, waaronder het grootste deelcomplex Middelsee (boekwaarde per ultimo 2025 € 134,8 mln.) lopen goed. De geprognotiseerde verkopen voor 2025 zijn ruimschoots behaald. Daarnaast ziet de gemeente een verbetering van de grondexploitaties die betrekking hebben op woningbouw. Dit heeft te maken met de grote vraag naar woningen en stijgende grondprijzen

verliesvoorziening) geen indexering op de opbrengsten die verder liggen dan 10 jaar. Voorts is in de huidige grondexploitatie voorzichtigheidshalve gerekend gehouden met circa 5.700 woningen. De provincie geeft evenwel toestemming voor 6.500 woningen. Dit betekent dat er extra opbrengsten mogelijk zijn. Hoeveel extra is afhankelijk van de verdere uitwerking van Middelsee Werpsterhoeke. Bedragen x € 1.000 (negatief = bate)

Gemeente Leeuwarden hanteert voor het project de Zuidlanden daarom voor de berekening van het eindsaldo (en het bepalen van de mogelijke

Totaal

183.506

3.940

5.393

192.839

af: verliesvoorziening per 1/1

-5.246

-2.271

-283

-7.800

netto boekwaarde per 1/1

178.260

1.669

5.110

185.039

investeringen

20.305

2.811

272

23.388

verkopen

-35.046

-1.427

-1.148

-37.621

258

1.160

90

1.508

163.777

4.213

4.324

172.314

168.765

5.324

4.517

178.606

winstname vrijval verliesvoorziening

betreft: bruto boekwaarde 31/12 af: verliesvoorziening per 31/12

-4.988

-1.111

-193

-6.292

netto boekwaarde per 31/12

163.777

4.213

4.324

172.314

totaal onderhanden werk (BIE)

168.765

5.324

4.517

178.606

nog te maken kosten

187.234

25.683

6.936

219.853

nog te realiseren verkopen

-349.417

-36.194

-12.504

-398.115

6.582

-5.187

-1.051

344

geraamd eindresultaat (EW)

Bijlagen

Bedrijventerreinen

Overig

bruto boekwaarde per 1/1

netto boekwaarde per 31/12

Waardering Het Besluit begroting en verantwoording (BBV) stelt als hoofdregel dat grondexploitaties binnen een voortschrijdende termijn van 10 jaar moeten worden afgerond. Indien een grondexploitatie een langere looptijd heeft, gelden er strikte voorwaarden om de financiële risico's te beheersen en de nauwkeurigheid van de waardering te waarborgen. Binnen de grondexploitatie de Zuidlanden geldt voor een aantal deelcomplexen dat de verwachte looptijd langer is dan 10 jaar.

Zuidlanden

pagina | 17

Bestuurlijke samenvatting

3. Belangrijke bevindingen Grondexploitaties (2)

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

Verliesvoorziening De onder de overige grondexploitaties opgenomen projecten Wytgaard en Grut Palma zijn per ultimo 2025 afgerond en afgesloten. Op basis van deze laatste herziening van de grondexploitaties ultimo 2025 bedraagt de voorziening negatieve complexen € 6,29 mln. Dit betreft de afdekking van het verwachte negatieve resultaat op Zuidlanden/Middelsee, van de grondexploitaties Wirdum en het bedrijventerrein Frisia. Ten opzichte van de situatie per ultimo 2024 is het totaal aan benodigde verliesvoorzieningen afgenomen naar € 6,3 mln (2024: € 7,8 mln). Tussentijdse winstneming Voor winstneming geldt de percentage of completion methode (POC): voor zover gronden zijn verkocht en opbrengsten zijn gerealiseerd kan tussentijds naar rato van de voortgang van de grondexploitatie winst op basis van de eindwaarde worden genomen. Afgezien van enkele (marginale) cijfermatige correcties op de over 2024 genomen POC winst bestaat ultimo 2025 geen aanleiding voor het nemen van aanvullende POC winsten. Specifieke projectrisico’s Gemeente Leeuwarden heeft de risico’s per project in kaart gebracht aan de hand van risico-inventarisatielijsten. Daarbij is onderscheid gemaakt tussen ramingsonzekerheden en bijzondere gebeurtenissen. Bij het opstellen van de jaarrekening wordt zo het risicoprofiel van het totale grondbedrijf berekend.

Uitgangspunt is dat de hoogte van de reserve grondexploitaties voldoende moet zijn om de risico’s te kunnen opvangen. Bij een surplus in de reserve wordt dit afgedragen aan de algemene middelen en bij een tekort wordt dit weer aangevuld uit de algemene middelen.

Het saldo van de reserve grondbedrijf per ultimo 2025 bedraagt € 15,1 mln (2024: € 14,9 mln). Uit de gemeentelijke analyse in de paragraaf grondbeleid volgt dat de ontwikkeling van de reserve grondbedrijf in meerjarenperspectief (tot 2031) voldoende is om de becijferde risico’s af te dekken. In de analyse laten de effecten van macro ontwikkelingen zich vanzelfsprekend moeilijk bepalen. Gezien de oorlog in het Midden Oosten en de mogelijke effecten op de prijzen van gas en olie zijn bij de ramingsonzekerheden de kostenstijging met 1% extra opgehoogd ten opzichte van het uitgangspunt vorig jaar. Stikstof en Netcongestie De Raad van State heeft op 18 december 2024 een uitspraak gedaan waarmee intern salderen t.a.v. stikstof vergunningsplichtig wordt. Op 22 januari 2025 heeft de rechtbank Den Haag uitspraak gedaan in de rechtszaak die door Greenpeace Nederland is aangespannen tegen de Staat. De overheid moet nu uiterlijk in 2030 de stikstofdoelen halen anders volgt een dwangsom van € 10 mln. Bij Leeuwarden geldt dat voor Middelsee bij het bestemmingsplan gebruik is gemaakt van intern salderen. Dit plan is onherroepelijk en hier worden geen problemen verwacht. Voor grote nieuwe voorgenomen ontwikkelingen (zoals bijvoorbeeld Werpsterhoeke) zou dit wel gevolgen kunnen hebben bij de vergunningaanvraag, maar tot nog voorziet de gemeente Leeuwarden hier geen problemen of vertraging.

Bij de verdere planontwikkeling van Werpsterhoeke zal het stikstofbeleid opnieuw getoetst worden.

pagina | 18

Bestuurlijke samenvatting

3. Belangrijke bevindingen Grondexploitaties (3)

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

Voorts geldt voor Leeuwarden ook de landelijke problemen met het stroomnet netcongestie. Hierdoor worden grootverbruikers op dit moment op de wachtlijst gezet totdat er extra stroom beschikbaar is. Om ervoor te zorgen dat de grootverbruikers zo spoedig mogelijk aangesloten kunnen worden heeft de gemeente in Middelsee en Zwette V de grootverbruikaansluitingen die nodig zijn voor de gebiedsontwikkeling alvast aangevraagd. Dit betekent dat de gemeente in aanmerking kan komen voor capaciteit zodra er ruimte op het net ontstaat, bijvoorbeeld door de maatregelen van het Friese Actieplan netcongestie. Liander geeft op dit moment een datum af van 2032 waarop grootverbruikers van stroom voorzien kunnen worden. In de berekeningen van de betreffende grondexploitaties is een dergelijke vertraging ingerekend. De parameters voor de grondexploitaties De waardering van de grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van de gemaakte schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin schattingen zijn opgenomen. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Wij hebben de door uw gemeente gehanteerde uitgangspunten en parameters getoetst.

Disconteringsvoet De gemeente hanteert voor het contant maken van toekomstige kasstromen in grondexploitaties een disconteringsvoet die aansluit bij de interne rekenrente conform BBV-richtlijnen. Deze rekenrente bedraagt momenteel 2%. Wij achten deze uitgangspunten realistisch en in lijn met de BBV-voorschriften.

Schatting 2025

Parameters Rente Disconteringsvoet Kostenstijging Opbrengstenstijging Controleverschil

Voorzichtig

Evenwichtig

Optimistisch

Rente De gehanteerde rentevoet voor de berekening van de kapitaallasten is 1,5%. Deze ligt en in lijn met de gemeentelijke financieringslasten en de richtlijnen van het BBV. Kostenstijging Bij de gehanteerde parameters voor de kostenstijging maakt de gemeente onderscheid tussen woningbouw, niet-woningbouw en de ontwikkeling van plankosten. In de paragraaf grondbeleid zijn de gehanteerde percentages per categorie en voor de jaren tot na 2028 toegelicht. Wij hebben ingestemd met de gehanteerde percentages. Opbrengstenstijging Eenzelfde benadering geldt voor de ingerekende opbrengstenstijgingen. Hier is onderscheid gemaakt in de categorieën woningbouw vrije sector, woningbouw sociaal en middenhuur, en voor niet woningbouw bedrijven, kantoren en winkels. Wij hebben ingestemd met de gehanteerde percentages.

pagina | 19

Bestuurlijke samenvatting

3. Belangrijke bevindingen Grondexploitatie (4)

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Schattingsonzekerheden grondexploitaties De huidige situatie en de onzekerheid over de toekomstige ontwikkelingen betekent een grote schattingsonzekerheid op de verwachte realisatie van uw complexen. Wij hebben vastgesteld dat de toelichting in de jaarrekening in toereikende mate deze onzekerheden weergeeft. Wij hebben het proces rondom de totstandkoming van de waardering in opzet en bestaan getoetst en aanvullend gegevensgerichte werkzaamheden uitgevoerd. Wij achten de waardering en de toelichting op de schattingsonzekerheden aanvaardbaar en vinden de veronderstellingen redelijk.

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

pagina | 20

Bestuurlijke samenvatting

3. Belangrijke bevindingen Schattingsposten in de jaarrekening (1)

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bij het opstellen van de jaarrekening maakt het college belangrijke schattingen en licht deze toe in de jaarrekening. Wij hebben de schattingen die het college heeft gemaakt bij het opstellen van de jaarrekening 2025 beoordeeld en gecontroleerd. De belangrijke schattingen in de jaarrekening betreffen:

Schatting

Onze zienswijze m.b.t. significante kwalitatieve aspecten en de (mogelijk) kwantitatieve omvang

Waardering van (im)materiële vaste activa

Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de (im)materiële vaste activa een evenwichtig beeld geven van de waardering van uw (im)materiële vaste activa.

De waardering van de langlopende vorderingen

Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de langlopende vorderingen een evenwichtig beeld geven van de waardering van uw langlopende vorderingen.

De waardering van grondexploitaties

Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de grondexploitatie een evenwichtig beeld geven van de waardering van uw grondexploitaties. Voor een uiteenzetting hiervan verwijzen wij naar paragraaf “waardering van de grondexploitaties” van dit accountantsverslag.

De waardering van debiteuren en vorderingen

Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de vorderingen een evenwichtig beeld geven van de waardering van uw vorderingen.

De waardering van de voorzieningen

Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de voorzieningen een evenwichtig beeld geven van de toereikendheid van de voorzieningen.

Controleverschil

Bijlagen

Beoordeling 2025

Voorzichtig

Evenwichtig

Optimistisch

pagina | 21

Bestuurlijke samenvatting

3. Belangrijke bevindingen Schattingsposten (2)

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

Risico’s inzake de gemeentelijke posities op Caparis N.V. Gemeente Leeuwarden is samen met de gemeenten Heerenveen, Smallingerland en Opsterland aandeelhouder in Caparis NV. Caparis voert voor de gemeenten taken uit op grond van de WSW en Participatiewet. Daarnaast werkt Caparis als regionaal ontwikkelbedrijf, gericht op de ontwikkeling en re-integratie van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. De gemeenten zijn daarmee zowel aandeelhouder als opdrachtgever. Caparis ziet zich geconfronteerd met een versneld krimpscenario. De uitstroom van Wsw-medewerkers is veel groter dan eerder verwacht, terwijl de instroom van nieuwe doelgroepen vanuit gemeenten achterblijft. Daarnaast is de begroting 2026 tot dusver niet goedgekeurd door de aandeelhoudersvergadering omdat een sluitend en toekomstbestendig meerjarenperspectief ontbreekt. Hierdoor staat de continuïteit van het bedrijf onder druk. Tegelijkertijd verslechtert de liquiditeitspositie. Dit alles maakt dat de financiële positie van Caparis NV onzeker is, en dat de gemeente de waardering van haar vorderingen op - en afgegeven garanties omtrent – Caparis N.V. opnieuw heeft beoordeeld.

Tevens wordt op basis van actuele berekeningen verwacht dat Leeuwarden over 2026 zal moeten bijdragen in het over dat jaar te verwachten tekort. Daarnaast blijft ook de bestaande gemeentelijke garantie op de BNGlening van Caparis ad € 2,28 mln. risicovol, hoewel dit risico door gemeente Leeuwarden in haar analyse als gering(er) wordt inschat omdat de aandeelhoudende gemeenten zich gecommitteerd hebben aan continuïteitsborging. Wel is dit risico tekstueel expliciet toegelicht. Zoals in de jaarstukken is toegelicht (paragraaf weerstandsvermogen) heeft de gemeente in dit kader een risico opgenomen van € 4,5 mln. Wij onderschrijven de door de gemeente gemaakte analyse en de gemaakte keuzes rondom de verwerking van deze risico’s in het weerstandsvermogen per ultimo 2025.

In de jaarstukken 2025 heeft gemeente Leeuwarden toegelicht dat de versnelde krimp en de financiële onzekerheid leiden tot een toenemend risico voor de gemeente. Caparis voldoet op dit moment nog aan renteen aflossingsverplichtingen, mede dankzij verruimde bevoorschotting door de gemeenten. De verruimde bevoorschotting (vanuit Leeuwarden ruim € 3,8 mln.) vormt daarmee een risicopositie aangezien Caparis onvoldoende productie lijkt te kunnen leveren om tot terugbetaling over te gaan.

pagina | 22

Bestuurlijke samenvatting

3. Belangrijke bevindingen Schattingsposten (3)

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Risico’s inzake de gemeentelijke posities rondom SC Cambuur De gemeente Leeuwarden heeft in het kader van het WTC-gebied twee langlopende leningen uitstaan bij SC Cambuur en GSC BV voor in totaal circa € 19,5 mln. Gezien de moeizame financiële positie van SC Cambuur is sprake van een verhoogd risico op (gedeeltelijke) oninbaarheid. Hoewel er zekerheden zijn (hypotheekrecht, pandrecht op tv-gelden en een tijdelijke borgstelling), bieden deze op langere termijn mogelijk onvoldoende zekerheid om het volledige risico af te dekken. Ook op kortlopende vorderingen bestaat een verhoogd debiteurenrisico. De hier beschreven situatie leidt tot de vraag of de boekwaarden van de leningen en vorderingen zonder correctie kunnen (moeten) worden gehandhaafd. In het kader van onze controle hebben wij hieromtrent uitvoerig overleg gevoerd met de gemeente. In verslaggevingstermen kan de noodzaak tot een bijzondere waardevermindering aan de orde zijn zodra er objectieve aanwijzingen zijn dat de boekwaarde van een actief of financiële positie niet (volledig) kan worden terugverdiend. Typische triggers in dit verband zijn wanbetaling of herstructurering van verplichtingen, aantoonbare wijzigingen in verwachte kasstromen of het onvoldoende blijken van gestelde zekerheden.

Ofschoon wij met de gemeente van mening zijn dat sprake is van risicovolle posities, zijn wij in het kader van de controle van de jaarstukken 2025 tot de conclusie gekomen dat de drempel van een daadwerkelijk trigger tot impairment vooralsnog niet is bereikt. Hiervoor zijn een aantal redenen aan te geven:

beschikbaar, een actuele stand van zaken waarin ook de (positieve) effecten van de promotie van SC Cambuur zijn verwerkt is derhalve voor de gemeente nog niet inzichtelijk: • Naast gemeente Leeuwarden is sprake van een aantal andere (significante) financiers. Wanneer aan de orde ligt het voor de hand dat bij een eventuele herstructurering van de schuldposities van SC Cambuur en GSC BV ook deze partijen worden betrokken. Een eenzijdige afwaardering in reeds dit stadium aan de kant van de gemeente ligt daarmee niet voor de hand. • Er is sprake van verschillende gestelde zekerheden waarvan de realiseerbare waarde nog niet gedegen is onderzocht. Voorts geldt als complicerende factor dat in geval van financiële maatregelen van de gemeente ten behoeve van SC Cambuur en/of GSC BV er een concreet risico ontstaat dat deze worden gekwalificeerd als (verboden) staatsteun. Maatregelen die worden gefinancierd vanuit overheidsmiddelen gelden als niet marktconform en verschaffen een selectief voordeel aan ondernemingen in een concurrerende markt. Indien de gemeente langs een dergelijke weg toch ondersteuning wil bieden, resteert in beginsel alleen de route van melding bij de Europese Commissie. Toetsing vereist een zware onderbouwing van proportionaliteit, stimulerend effect en een breed maatschappelijk belang.

Gezien het voorgaande is in de jaarstukken 2025 volstaan met de maatregelen die in de paragraaf weerstandvermogen en risicobeheersing ter zake het Cambuur dossier expliciet zijn vermeld, i.c. het aanhouden van de reserve Cambuur ad € 4,9 mln. zijnde ca. 50% van het (voor de 1e 10 jaar) becijferde maximale risico van € 9,25 mln.

• het vanuit de KNVB noodzakelijk in te dienen herstelplan is nog niet Bijlagen

pagina | 23

Bestuurlijke samenvatting

3. Belangrijke bevindingen Sociaal Domein

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Gemeente Leeuwarden voert diverse regelingen uit in het sociaal domein waarbij taken veelal zijn ondergebracht bij derde partijen. Hieronder hebben wij een overzicht opgenomen van de belangrijke onderdelen en door wie deze werkzaamheden uitgevoerd worden: Onderdeel

Uitvoerder

Bepaling last boekjaar

Ten aanzien van de uitvoering van de Wet sociale werkvoorziening (WSW) constateren wij dat de bijdragen aan de regionale uitvoeringsorganisatie conform de afspraken en begroting zijn verantwoord.

Uitkeringen (Participatiewet)

Zelfstandig

Werkelijke lasten

Jeugdwet

Werkdeel (WSW)

Caparis N.V.

Vaste bijdrage op basis van de begroting / realisatie

Jeugdwet

Zelfstandig en jeugdzorg in de Regio

Voor de uitvoering van de jeugdzorg heeft de gemeente voor een deel van de geldstroom op regionaal niveau contracten afgesloten met zorgaanbieders.

Afrekening op basis van werkelijke lasten

WMO

Zelfstandig en in de Regio

Afrekening op basis van werkelijke lasten

PGB’s

Sociale Verzekeringbank

Afrekening op basis van werkelijke lasten

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

Uit onze controle zijn geen materiële fouten of onzekerheden naar voren gekomen.

Een deel van de kosten die binnen de regio wordt verdeeld, is lokaal gemaakt. De betreffende gemeente is daarom zelf verantwoordelijk voor het controleren en bevestigen dat de bijbehorende prestaties zijn geleverd. De complicerende factor hierbij is dat de gemeente zelfstandig onvoldoende mogelijkheden heeft om vast te stellen dat de prestatie vanuit de zorgaanbieder aan de cliënt wordt geleverd. Het deel waarvan de prestatielevering door ontbrekende prestatieverklaring ca. niet kan worden vastgesteld bedraagt € 1,1 mln.

Participatiewet inclusief werkdeel (WSW) Wij hebben vastgesteld dat de uitkeringen in 2025 in overeenstemming met de geldende wet- en regelgeving zijn verstrekt en dat de interne beheersmaatregelen, zoals inkomenscontroles en fraudepreventie, toereikend zijn ingericht.

pagina | 24

Bestuurlijke samenvatting

3. Belangrijke bevindingen WMO

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

De gemeente Leeuwarden voert de WMO zelfstandig uit. We hebben vastgesteld dat de gemeente in voldoende mate zelf controles op de juistheid van de facturatie van de zorgaanbieders en de prestatielevering uitvoert. Uit onze controle volgen geen materiële fouten of onzekerheden behoudens het feit dat van een aantal zorgaanbieders geen prestatieverantwoording ca. zijn verkregen. Dit leidt tot een onzekerheid van € 1,6 mln. PGB’s

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

De Sociale Verzekeringsbank (hierna: SVB) heeft over 2025 een controle verklaring bij de verantwoording PGB-stromen Jeugdwet en WMO ontvangen. Hierdoor volgt dat vanuit de SVB geen 100% zekerheid bestaat over de nauwkeurigheid en rechtmatigheid van de persoonsgebonden budgetten. De impact van de geconstateerde fouten/onzekerheden vanuit de SVB op basis van de zogenaamde projectiebrief voor gemeente Leeuwarden blijven onder onze rapporteringstolerantie. Daarnaast blijft het de verantwoordelijkheid van de gemeente zelf om de prestatielevering ten aanzien van de PGBbestedingen vast te stellen. Derhalve heeft de gemeente Leeuwarden aanvullend onderzocht door middel van een deelwaarneming of de kosten nauwkeurig en rechtmatig verantwoord zijn. Uit onze beoordeling van dit onderzoek concluderen we dat de kosten PGB getrouw verantwoord zijn in de jaarrekening 2025.

pagina | 25

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

3. Belangrijke bevindingen Voorziening pensioenaanspraken politieke ambtsdragers (APPA) Vanaf 1 januari 2028 worden pensioenen van politieke ambtsdragers (o.a. wethouders) overgedragen aan het ABP in het kader van de Wet toekomst pensioenen (Wtp). Uit onderzoek van BZK, VNG, IPO en Unie van Waterschappen blijkt dat de benodigde overdrachtswaarde per 1 januari 2025 gemiddeld 10–20% hoger ligt dan de huidige voorzieningen. Over de impact op de jaarrekening 2025 heeft de Commissie BBV hierover de volgende uitspraak gepubliceerd:

Wij hebben vastgesteld dat:

• Gemeenten die hebben deelgenomen aan het onderzoek moeten per 31 december 2025 de voorziening en eventuele kapitaalverzekeringen aanpassen aan de prognose van het benodigd vermogen (op basis van inkoop Wtp bij ABP).

• De gemeente geen gebruik heeft gemaakt van de mogelijkheid om de pensioenverplichtingen van gepensioneerde wethouders, ontstaan in de periode tot 2012, niet in een voorziening te verwerken, maar via de begroting.

• Gemeenten die niet deelnamen aan het onderzoek moeten hun berekening analoog onderbouwen.

Per jaareinde heeft een niet begrote dotatie van € 1,4 mln. plaats gevonden om de voorziening op het benodigde niveau te brengen. Deze begrotingsoverschrijding is acceptabel omdat de uitkomsten van het benodigde onderzoek, evenals de zienswijze van commissie BBV, pas aan het eind van het jaar bekend zijn. Deze acceptabele begrotingsoverschrijding is in de rechtmatigheidsverantwoording door het college betrokken.

• De voorziening dient jaarlijks te worden herzien tot het moment van overdracht. • In de jaarrekening moet een toelichting worden opgenomen over schattingsonzekerheden.

• Gemeente Leeuwarden heeft deelgenomen aan het onderzoek. • De voorziening per datum: 31-12-2025 bedraagt € 8,4 mln. • De voorziening is gelijk aan de prognose van het benodigd vermogen op basis van inkoop Wtp bij ABP.

• Eventuele vrijval kan worden toegevoegd aan een bestemmingsreserve om toekomstige dotaties te dekken. Overige onderwerpen

Bijlagen

pagina | 26

Bestuurlijke samenvatting

3. Belangrijke bevindingen Jaarverslag

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

In het jaarverslag worden de beleidsuitgangspunten en beleidsevaluaties zichtbaar. Primair object van de accountantscontrole (op grond van Artikel 213 van de Gemeentewet) is de jaarrekening. Voor de accountantscontrole onderzoeken wij, in lijn met de Nederlandse Standaard 720, het jaarverslag om vast te stellen of het jaarverslag verenigbaar is met de jaarrekening en geen materiële afwijkingen bevat en of het jaarverslag alle informatie bevat die op grond van de Gemeentewet is vereist. Deze werkzaamheden hebben niet dezelfde diepgang als onze controlewerkzaamheden bij de jaarrekening.

Element jaarverslag

Onze waarneming

Vereisten BBV

Uw jaarverslag bevat in materiële zin de vereiste informatie op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en artikel 26 BBV.

Verenigbaar

Uw jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening.

Overeenstemming

Wij hebben vastgesteld dat de informatie in het jaarverslag overeenstemt met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.

Paragrafen

Alle verplichte paragrafen zijn opgenomen en zijn kwalitatief van voldoende niveau.

Informatie- waarde

De toelichtingen zijn goed leesbaar en geven een adequate analyse van het uitgevoerde beleid en de financiële gevolgen.

Verbonden partijen Tijdens onze controle besteden wij specifieke aandacht aan de transacties met verbonden partijen van gemeente Leeuwarden. In het kader van onze controle hebben wij vastgesteld dat: • De (significante transacties met) verbonden partijen toereikend zijn toegelicht in de jaarrekening en paragraaf verbonden partijen. • Geen sprake is van indicaties voor ongeautoriseerde significante transacties met verbonden partijen, welke indicaties geven voor fraude. • Geen sprake is van indicaties dat de van toepassing zijnde wet- en regelgeving niet is nageleefd. Op de volgende pagina zijn onze conclusies en aanbevelingen inzake het jaarverslag opgenomen:

Bijlagen

pagina | 27

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

3. Belangrijke bevindingen SiSa

WNT verantwoording

Wij hebben de in de SiSa-bijlage van de jaarrekening genoemde specifieke uitkeringen gecontroleerd met inachtneming van de Nota verwachtingen accountantscontrole 2025. De hierbij geconstateerde fouten en onzekerheden dienen op grond van het Bado in het verslag van bevindingen te worden opgenomen indien de navolgende rapporteringstolerantie per specifieke uitkering wordt overschreden:

Als onderdeel van onze controle hebben wij de naleving van de Wet normering topinkomens (WNT) gecontroleerd. Op basis van deze wet zijn de bezoldiging van topfunctionarissen in de publieke en semipublieke sector en de uitkeringen wegens beëindiging dienstverband aan topfunctionarissen wettelijk gemaximeerd. Voor gemeenten geldt dat de gemeentesecretaris en de griffier als topfunctionaris worden aangemerkt. Genoemde functionarissen zijn in loondienst.

• € 12.500 indien de omvangbasis kleiner dan of gelijk aan € 125.000 is. • 10% indien de omvangbasis groter dan € 125.000 en kleiner dan of gelijk aan € 1.000.000 is.

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

• € 125.000 indien de omvangbasis groter dan € 1.000.000 is. Op grond van ons onderzoek hebben wij bij de specifieke uitkeringen geen fouten en/of onzekerheden geconstateerd die de voor SiSa geldende rapporteringstolerantie overschrijden. De SiSa-bijlage dient door uw gemeente samen met een aantal andere verplicht voorgeschreven verantwoordingsstukken voor 15 juli aanstaande elektronisch bij het CBS te worden aangeleverd. Door middel van een voorgeschreven tabel dienen wij te rapporteren over onze bevindingen ten aanzien van de in de jaarrekening opgenomen SiSabijlage. In bijlage A bij dit rapport zijn deze bevindingen in de voorgeschreven tabel opgenomen. U kunt deze tabel hanteren ten behoeve van verzending naar het CBS.

De publicatieverplichting voor uitkering wegens beëindiging dienstverband geldt eveneens voor bezoldiging van niettopfunctionarissen met een dienstbetrekking, indien hun bezoldiging het algemene bezoldigingsmaximum overschrijdt. Wij hebben vastgesteld dat de bezoldigingen over 2025 niet strijdig zijn met de WNT en dat de in de jaarrekening opgenomen WNTverantwoording voldoet aan de publicatieverplichtingen van de WNT. Wij willen benadrukken dat de naleving van de anticumulatiebepaling (het nagaan of topfunctionarissen van uw gemeente betrokken zijn bij andere organisaties c.q. nevenactiviteiten hebben die onder de WNT vallen) geen onderdeel uitmaakt van de controle van de accountant.

pagina | 28

Bestuurlijke samenvatting

3. Belangrijke bevindingen Fiscaliteit

Opdracht, scope en uitkomsten

Bij de eerstejaarscontrole is specifiek aandacht besteed aan de fiscaliteit binnen de gemeente Leeuwarden. In dit kader is relevante documentatie beoordeeld en zijn gesprekken gevoerd met de organisatie over de fiscale positie en de inrichting van fiscale processen. Dit past binnen onze reguliere focus op fiscale beheersing bij nieuwe controleopdrachten.

Belangrijke bevindingen

De gemeente had tot circa 2022 een afspraak met de Belastingdienst inzake Horizontaal Toezicht, maar deze is beëindigd omdat niet werd voldaan aan de vereiste fiscale beheersing. In de jaren daarna zijn diverse tekortkomingen aan het licht gekomen, wat heeft geleid tot meerdere correcties en suppleties, met name op het gebied van de btw.

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Sinds 2025 werkt de gemeente, samen met haar fiscaal adviseur, aan toetreding tot het doorontwikkelde Horizontaal Toezicht (DHT). In dat kader zijn onder meer een fiscale strategie vastgesteld, fiscale kernrisico’s geïnventariseerd, een risk control matrix opgesteld en processen aangescherpt. De Belastingdienst heeft zich positief uitgelaten over de ingezette verbeteringen en toetreding tot DHT wordt op korte termijn verwacht.

Een belangrijk aandachtspunt binnen het DHT-traject is de zelfmonitoring. Uit recent uitgevoerde geïntegreerde steekproeven zijn nog fouten naar voren gekomen, die met de Belastingdienst zullen worden gedeeld. Omdat nog geen afspraken bestaan over de wijze waarop de Belastingdienst deze fouten zal behandelen (bijvoorbeeld projectie en extrapolatie), bestaat het risico dat naheffingen, rente en boetes tot een financiële impact kunnen leiden. Ten aanzien van de vennootschapsbelasting hebben wij geen aanwijzingen gevonden die aanleiding geven tot correctie van de door de gemeente ingenomen standpunten. Wel merken wij op dat het grondbedrijf momenteel buiten de Vpb-heffing valt op basis van een licht negatieve winststreventoets. Gezien de omvang van het grondbedrijf kan een beperkte resultaatverbetering in toekomstige jaren alsnog leiden tot Vpb-plicht, hetgeen actieve monitoring noodzakelijk maakt.

Overige onderwerpen

Bijlagen

pagina | 29

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

4. Financiële positie

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

pagina | 30

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Ontwikkelingen in de jaarcijfers Verloop van het eigen vermogen van uw gemeente

Resultaatontwikkeling 2022-2025 (x € 1.000)

Het eigen vermogen, inclusief het gerealiseerde resultaat, bedraagt per 31 december 2025 volgens de jaarrekening € 180,3 mln.

40.000

Grafiek ontwikkeling eigen vermogen (x € 1.000) 200.000

-

150.000

-20.000

2022

100.000

2022

Overige onderwerpen

Bijlagen

2024

2025

Gerealiseerd totaal saldo van baten en lasten

0

Bevindingen interne beheersing

2023

-40.000

50.000

Financiële positie

20.000

Algemene reserve

2023 Bestemmingsreserve

2024

2025 Gerealiseerd resultaat

Van de totale reserves ter hoogte van € 145,0 mln. is € 47,9 mln. opgenomen als algemene reserve. Het saldo van deze algemene reserve is ten opzichte van voorgaand jaar gestegen met € 15,9 mln. Per saldo is gedurende 2025 € 2,7 mln. onttrokken aan de bestemmingsreserves. Het gerealiseerde rekeningresultaat in 2025 bedraagt € 35,2 mln.

Analyse van het resultaat Het resultaat voor mutaties in de reserves laat een positief saldo zien. Het gerealiseerde saldo baten en lasten (voor mutaties reserves) bedraagt afgerond € 32,5 mln. positief. In de gewijzigde begroting was rekening gehouden met een resultaat van € 28,4 mln. negatief. Er is daarmee sprake van een (zeer) forse afwijking ad € 60,9 mln. ten opzichte van de gewijzigde begroting. Ter illustratie en aanvullende informatie geven wij u in het hierna opgenomen overzicht de ontwikkeling van het resultaat (“gerealiseerde totaal saldo van baten en lasten” en “gerealiseerde resultaat”) weer over de jaren 2022 tot en met 2025.

Uit de illustratie volgt dat de resultaten over de afgelopen jaren steeds verder oplopen in relatie tot de (sluitende) primitieve begrotingen. De afwijkingen tussen de gewijzigde begroting en realisatie 2025 betreffen meerdere programma’s. In de jaarstukken zijn de (vele) verschillen nadere geanalyseerd. Op hoofdlijnen geldt dat het positieve resultaat 2025 voornamelijk wordt verklaard door extra rijksmiddelen in combinatie met onderuitputting op de kapitaallasten (fasering). De gebleken verschillen roepen de vraag op of de gemeente Leeuwarden voldoende (bedrijfsmatig) in staat is om tot een adequate en tijdige inzet van de beschikbare middelen te komen. Het voorspellend vermogen van de begroting is daarbij een aandachtspunt. Wij adviseren in deze context de verschillen nader te analyseren en te bezien op welke wijze hier verbeteringen kunnen worden gerealiseerd. De organisatie heeft aangegeven hier opvolging aan te willen geven. Actueel in dit kader lijkt ons de vraag in hoeverre de gemeente in staat is binnen voorgenomen termijnen te komen tot concrete planvorming, en in hoeverre men in staat is voorgenomen plannen ook conform voorgenomen planning uit te voeren. Landelijk zien wij een beeld dat bij veel gemeenten sprake is van planningsoptimisme (danwel gebrek aan executiekracht) waardoor de aanwending van middelen kan achterblijven.

pagina | 31

Bestuurlijke samenvatting

Financiële positie Weerstandsvermogen en risicobeheersing

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

In de paragraaf "Weerstandsvermogen en risicobeheersing" in het jaarverslag is een toelichting opgenomen op de weerstandscapaciteit van de gemeente. Op basis van de inventarisatie van de geïdentificeerde risico’s, waarbij rekening wordt gehouden met kans op voordoen en financiële impact, wordt berekend welk bedrag benodigd is ter dekking van de geïdentificeerde risico’s. Gemeente Leeuwarden maakt op basis van haar kadernota risicomanagement onderscheid in 3 risicogroepen, te weten operationele risico’s, strategische risico’s en externe risico’s. In de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing is de analyse in nader detail uitgewerkt.

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

In de tabel hieronder is (samenvattend) het verloop over de afgelopen 3 jaar weergegeven inclusief een kwalificatie van de weerstandsratio. De weerstandscapaciteit is opgebouwd uit de algemene reserve, de bestemmingsreserves en het nog te bestemmen resultaat 2025. 2025

2024

2023

Weerstandscapaciteit

72.800

55.800

48.500

Risico’s

43.300

41.800

40.450

Weerstandsratio

1,68

1,33

1,20

Zoals uit de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing – en ook uit voorgaande tabel – blijkt is de weerstandscapaciteit ruim voldoende om de incidentele risico’s op te vangen. Weerstandsratio

Betekenis

>= 2.0

Uitstekend

1.4 < 2.0

Ruim voldoende

1.0 < 1.4

Voldoende

0.8 < 1.0

Matig

0.6 < 0.8

Onvoldoende

< 0.6

Ruim onvoldoende

Overige onderwerpen

Bijlagen

pagina | 32

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

5. Bevindingen interne beheersing

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

pagina | 33

Bestuurlijke samenvatting

5. Bevindingen interne beheersing Interne beheersing

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijke bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Als onderdeel van de jaarrekeningcontrole hebben wij de interne beheersing inclusief de IT-omgeving, voor zover van belang voor de jaarrekeningcontrole, beoordeeld. Met onze raadsbrief d.d. 4 december 2025 hebben wij uw raad geïnformeerd over onze bevindingen. Zoals in de brief is geconcludeerd geldt in overkoepelende zin dat wij de inrichting van de interne beheersing en de controleomgeving van gemeente Leeuwarden positief beoordelen. Wij hebben daarmee in onze aanpak van de controle kunnen bouwen op het fundament van control(e) dat binnen gemeente Leeuwarden reeds is gelegd. Onderscheidend is dat Leeuwarden heeft ingezet op een ontwikkeltraject op het terrein van interne beheersing onder de noemer “In control statement (ICS). Door de organisatie is daarbij een expliciet onderscheid is gemaakt tussen de rollen en verantwoordelijkheden vanuit het 3 lines of defence (3LOD) model. Het aanwezige interne beheersingsinstrumentarium is van een adequaat niveau en goed bruikbaar voor onze controle 2025.