2023-08-07 Onderzoeksrapport Schuldenproblematiek onder jongeren - Floris Huisman

Beoordeling jongeren Het gevaar van misbruik bij het laten betalen van rekeningen door de gemeente, is iets waar jongeren zich zorgen over maken. Eén van de gesproken jongeren gaf aan dat dit iets is wat 25

in studentenkringen rond zou kunnen gaan als een makkelijke manier om snel wat geld te krijgen, wat juist de problemen zou kunnen vergroten. Een grondige check of het betaalbaar is voor de aanvrager moet betalingsproblemen voorkomen en de methode van het betalen van de rekening zou het motief van snel geld op de rekening krijgen moeten wegnemen. Bij dit plan waren de meningen erg uiteenlopend; bij een goede uitvoering hiervan zou het een zeer sterk plan kunnen zijn, maar er is nog scepsis, omdat de jongeren de risico’s van misbruik zien. Oorzaak De oorzaken die worden aangepakt in dit plan zijn: Verandering levensfase, achteraf betalen, incassokosten en klein vermogen. Fase De schuldenfase waar dit plan zich op richt is de preventieve fase.

7.6 Budgetcoach vanuit de gemeente Zoals eerder omschreven zijn ingrijpende veranderingen in iemands leven een grote veroorzaker van schulden. Een verbroken relatie, het verliezen van een baan, een verhuizing, et cetera. In dit geval zou de gemeente een melding moeten krijgen op het moment dat één van de genoemde situaties zich voordoet. Op dat moment zal er dan een brief naar de betreffende inwoner gestuurd moeten worden, met daarin de boodschap dat deze vervelende situaties ervoor kunnen zorgen dat men in de financiële problemen komt. Om dit te voorkomen, kan een budgetcoach handig zijn. De coach kan hulp bieden bij het rond krijgen van een begroting en eventueel eerste signalen van financiële problemen herkennen. Deze ondersteuning kan voorkomen dat mensen in de problemen komen, of problemen bij de kern en in een vroeg stadium aanpakken. Beoordeling jongeren Dit plan is niet beoordeeld door jongeren, aangezien dit pas ontwikkeld is na de gesprekken met de jongeren. Oorzaak De oorzaak die worden aangepakt in dit plan is: Verandering levensfase. Fase De schuldenfase waar dit plan zich op richt is de preventieve fase, en mogelijk de fase van beginnende schulden.

Conclusie Alle drie de door jongeren beoordeelde plannen vallen in goede aarde. De voorlichting lijkt iets wat zo gesteund wordt, dat het bijna wel moet gebeuren; alle jongeren zaten hier op dezelfde lijn en vonden dit een belangrijk plan. Het plan wat betreft het hulp krijgen vanuit de gemeente liepen de beoordelingen verder uiteen. De meest enthousiaste waren over dit 26

plan tevredener dan over de andere twee plannen, maar niet iedereen was enthousiast en de meerwaarde ervan werd ook minder gezien, aangezien veel het gevoel hadden dat deze meer leek op de bestaande methodes. Het derde plan, het financieren van eerste levensbehoeften vanuit de gemeente werd op vergelijkbare manier ontvangen, al lagen de antwoorden en beoordelingen nog verder uit elkaar. Wel blijft daar het risico op misbruik hoger volgens de gesproken jongeren. Het vierde plan heeft (nog) geen feedback kunnen ontvangen, waardoor het lastig in te schatten is hoe dit zal vallen bij jongeren.

27

8. Conclusies Inleiding In dit hoofdstuk worden de conclusies bij elkaar gebonden. De conclusies van de deelvragen worden hier opgesomd en aan elkaar gebonden. Ook wordt er antwoord gegeven op de hoofdvraag.

8.1 Oorzaken problematiek Steeds meer jongeren in Nederland hebben schulden. In 2019 waren dit 32.000 jongeren. Dat zijn alleen nog de geregistreerde schulden. De belangrijkste gevonden oorzaken zijn de volgende: financiele opvoeding, verandering levensfase, telefoonschulden en abonnementen, studieschuld, achteraf betalen, incassokosten en een klein vermogen.

8.2 gemeentelijk beleid Binnen de gemeente Leeuwarden zijn er veel instanties die hulp kunnen bieden bij schuldenproblematiek. Veel hiervan zijn stichtingen. De gemeente heeft zelf ook schuldhulpverlening, vanuit de Kredietbank. Hier wordt vaak pas ingegrepen op een later stadium. Opvallend is dat veel van de methodes zich pas op een later stadium in de schuldenproblematiek richten. Slechts één schuldhulpmethode is specifiek gericht op jongeren, die van het Jongeren Perspectief Fonds. Hoewel dit een zeer welkome aanvulling is op het langer bestaande beleid, mist er nog altijd beleid gericht op jongeren, met daarin de focus op preventie en de fase van beginnende schulden.

8.3 Methodes gericht op jongeren Er zijn vier methodes ontwikkeld die kunnen helpen met het terugbrengen van schuldenproblematiek onder jongeren: Een voorlichting over de kosten van het volwassen leven. Deze viel in dusdanig goede aarde dat deze zeker voorgelegd gaat worden aan beleidsbepalers; hulp vanuit de gemeente voor het maken van betaalafspraken. Ook dit plan werd breed gedragen onder de gesproken jongeren; Financiering van de gemeente voor eerste levensbehoeften. Dit plan werd erg gewaardeerd door jongeren, al zagen enkelen hier het gevaar van fraudegevoeligheid in. Een budgetcoach vanuit de gemeente. Dit plan is helaas niet voorgelegd aan jongeren.

8.4 Wat kan er gedaan worden om schuldenproblematiek onder jongeren in Leeuwarden te verminderen? In het onderzoek is het doel steeds geweest om deze vraag te beantwoorden. Dat is gedaan door eerst de situatie op dit moment helder te krijgen, wat gedaan is in het theoretisch kader. Daar bleek dat schuldenproblematiek onder jongeren een groeiend probleem is. De probleemfactoren zijn in kaart gebracht, waarna gekeken is wat het bestaand beleid is vanuit de gemeente Leeuwarden. Daar zijn een aantal goede methodes uitgekomen, bijvoorbeeld 28

die van het Jongeren Perspectief Fonds. Wel bleek er een gat te bestaan als het ging om methodes gericht op jongeren, met daarin de focus op de preventiefase en de beginnende schulden. Daarom zijn er vier plannen ontwikkeld, terug te vinden onder hoofdstuk 7. Deze methodes kunnen bijdragen aan het verminderen van schuldenproblematiek onder jongeren in Leeuwarden. De bedachte methodes zullen de problematiek niet volledig aanpakken, maar zullen wel meer handvaten geven aan jongeren om in een gezonde financiële positie te komen of te blijven. Daarnaast is er ook een taak aan de landelijke politiek, voornamelijk als het gaat om de extreme kosten die schulden met zich meebrengen. Deze taak wordt verder niet in het hoofdstuk conclusies uitgediept, aangezien hier geen verder onderzoek naar gedaan is. Onder het hoofdstuk aanbevelingen, is er advies gegeven over problemen die nog verder onderzoek vergen.

29

9. Discussie

In dit hoofdstuk zullen de tekortkomingen en keuzes die gemaakt zijn tijdens het onderzoek omschreven worden.

9.1 De statistieken De cijfers over de schulden zijn landelijke cijfers. Dit omdat het moeilijk te vinden is hoe de situatie binnen Leeuwarden is. Daarom moet de aanname gedaan worden dat het in Leeuwarden vergelijkbaar is met het landelijke beeld. Er is geen reden om aan te nemen dat dit niet het geval is. Daarnaast gaat het in de gebruikte cijfers alleen maar om geregistreerde schulden. Mogelijk zijn er nog veel meer jongeren die kampen met deze problemen, maar onder de radar zijn gebleven.

9.2 Gemeentelijk beleid Er is niet gesproken met medewerkers van de gemeente Leeuwarden over het gemeentelijk beleid. Daardoor valt er weinig te zeggen over de uitvoering hiervan. Er is enkel sprake geweest van deskresearch over dit onderwerp.

9.3 Incassokosten en achteraf betalen Dit zijn twee van de grootste problemen met betrekking tot schuldenproblematiek onder jongeren. Hier is echter weinig aandacht aan besteed in de oplossingen die gezocht worden voor de problematiek. Dat komt omdat deze problemen een landelijke aanpak vergen en daarom voor dit onderzoek niet goed mogelijk om aan te pakken.

9.4 De budgetcoach Het plan van de budgetcoach is pas in een later stadium ontwikkeld. Daarom is hierover niet gesproken met jongeren. Zonder de beoordeling van jongeren is niet te stellen dat deze methode goed aan zou sluiten op de doelgroep.

30

10. Aanbevelingen Inleiding In dit hoofdstuk worden aanbevelingen gedaan aan de hand van het gedane onderzoek. Dit kan zijn in de vorm van vervolgonderzoeken, maar ook in concrete acties. Aanbeveling 10.1 is gericht op Claim your Future. De aanbevelingen 10,2 tot en met 10.6 zijn gericht op de gemeente Leeuwarden. Aanbeveling 10.7 richt zich op samenwerking tussen beide partijen.

10.1 Het op de agenda plaatsen van schulden en jongeren De plannen van de gemeente Leeuwarden en van de stichtingen eromheen hebben te weinig gerichte aanpak op hoe schuldenproblematiek voor jongeren aangepakt moet worden. Dit zal moeten veranderen en er zal dus binnen de gemeente meer aandacht moeten komen voor dit onderwerp. Gemeenteraadslid Carlijn Niesink heeft in samenspraak met Claim Your Future een agenda initiatief ingediend en het onderwerp zal op korte termijn op de agenda geplaatst worden. Hier zullen ook de bevindingen van dit onderzoek een rol spelen.

10.2 Vervolgonderzoek inrichten voorlichting Stichting Claim Your Future zou vervolgonderzoek kunnen doen naar hoe deze voorlichting er precies uit moet zien en hoe deze ook uitgerold zou moeten worden. Hierin zouden veel gesprekken met scholen en instanties die de kosten van op jezelf wonen goed uit kunnen leggen. Ook moet er met jongeren gesproken worden over wat hun wensen hierin zijn. dit zou eventueel opgesplitst kunnen worden in twee onderzoeken, waarin één zich richt op hoe de voorlichting gegeven moet worden en één op de informatie die de voorlichting moet behuizen.

10.3 Schuldhulpverlening gemeente Leeuwarden Er zou een methode vanuit de gemeente zelf moeten komen waarin in het vroegste stadium ondersteuning geboden wordt aangeboden. Hier valt echt de meeste winst te behalen. Er moet meer gedaan worden om te voorkomen dat jongeren schulden laten oplopen voordat ze hulp (kunnen) krijgen. De in hoofdstuk zeven omschreven methodes zouden hier veel impact op kunnen hebben.

10.4 Misdragingen incassobureaus Incassobureaus rekenen vaak onterechte kosten. Naast dat deze partijen sowieso al hun bestaansrecht lenen vanuit de kwetsbaren uit de samenleving, pogen zij hier vaak nog meer uit te halen dan wettelijk gezien al toegestaan is. Hier zou fellere controle op moeten zijn en er zou een soort “strike” systeem op toegepast kunnen worden, waarbij de sancties oplopen naarmate er vaker onterechte kosten gerekend worden. Hierin zou vervolgonderzoek gedaan kunnen worden naar wat de wetgeving hierin nu betreft en wat hierin verder gedaan zou kunnen worden.

10.5 Kredietverstrekking Gemeente Leeuwarden Er zou verder onderzoek gedaan moeten worden naar de kredietverstrekkingsmogelijkheden bij het voorzien in eerste levensbehoeften. De gemeente zou hierin een pilot kunnen starten, om te kijken of dit plan daadwerkelijk uitvoerbaar is en of het genoemde risico op 31

fraude daadwerkelijk in de praktijk een probleem is, of dat het toch waterdichter te maken is.

10.6 Onderzoek gericht op achteraf betaalmethoden Het lijkt erop dat de achteraf betaalmethoden een grote rol spelen in de schulden onder jongeren. Hoe groot deze rol precies is, is nog niet bekend. Hierin zou een onderzoek gedaan kunnen worden naar hoe groot de rol is van Klarna en vergelijkbare organisaties in schuldenproblematiek specifiek onder jongeren.

10.7 Samenwerking gemeente Leeuwarden en Claim your Future vervolgonderzoeken Claim your Future en de gemeente Leeuwarden hebben momenteel al samenwerking op meerdere fronten, voornamelijk op jongerenparticipatie. De gemeente Leeuwarden zou opdracht kunnen geven aan Claim your Future om één of meerdere van de eerder genoemde vervolgonderzoeken uit te voeren. Claim your Future zou daarbij studenten kunnen regelen en de begeleiding in het onderzoek op zich nemen. Door een vergoeding te ontvangen van de gemeente Leeuwarden voor de onderzoeken, heeft Claim your Future dan ook meer te bieden aan zijn stagiairs.

32

Begrippenlijst Inleiding In dit hoofdstuk zullen de begrippen die gebruikt worden in het onderzoek gedefinieerd.

Schulden Een achterstand op gemaakte betaalafspraken, bijvoorbeeld energierekeningen, huur, collegegeld etc. Als er een betalingsregeling is afgesproken na een achterstand op gemaakte betaalafspraken, zal dit ook als schuld gezien worden. Ook wanneer de betalingsregeling gehandhaafd wordt. Problematische Schulden Voor problematische schulden wordt de definitie van de NVVK aangehouden: Een problematische schuldsituatie is de situatie waarin te voorzien is dat een natuurlijke persoon schulden niet zal kunnen blijven afbetalen of is gestopt met afbetalen. In ieder geval een situatie waarin niet binnen 36 maanden alle openstaande vorderingen betaald kunnen worden (met een betalingsregeling). (NVVK, 2021) Jongeren Voor jongeren wordt de definitie gehanteerd die Claim your Future aanhoudt wanneer er gesproken wordt over de doelgroep: 16 tot en met 27 jaar. De aanpassing die hieraan gedaan wordt is dat er in dit onderzoek gesproken wordt over jongeren vanaf 18 tot en met 27. Dit omdat jongeren pas vanaf hun achttiende zelf financieel verantwoordelijk zijn.

33