2021-09-28 1ste Methodiekbeschrijving Jeugdondersteuners IKC Leeuwarden
Tekst van het document
1ste Methodiekbeschrijving Jeugdondersteuners IKC-proeftuinen: een ontwikkeldocument Herinrichten steunstructuur in en om school: een nieuwe steunstructuur in het PO/KOV (IKC) in Leeuwarden
Leeuwarden, mei 2021 NHL Stenden Hogeschool Dr. J. (Janneke) Metselaar, Dr. I. (Ineke) Oenema-Mostert, G. (Greetje) Buitenwerf & R. (Rynke) Douwes
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 1 van 46
Inhoud Samenvatting - Methodiek Steunstructuur 12- gemeente Leeuwarden in eerste aanleg ..................................... 3 1
2
3
4
Inleiding................................................................................................................................................................. 7 1.1
Steunstructuur 12- als interventie ................................................................................................................... 7
1.2
Werkwijze om te komen tot de methodiekbeschrijving ............................................................................. 9
Probleembeschrijving.......................................................................................................................................... 10 2.1
Aanleiding Steunstructuur 12- in Leeuwarden .......................................................................................... 10
2.2
Initiatief tot Jeugdondersteuner Kindcentra (JoK) .................................................................................... 11
2.3
Mét andere ogen: Leeuwarden als inspiratieregio .................................................................................... 12
Doelgroep Steunstructuur 12- ............................................................................................................................ 14 3.1
Doelgroep ...................................................................................................................................................... 14
3.2
Intermediaire doelgroepen ....................................................................................................................... 14
Doelstelling Steunstructuur 12- .......................................................................................................................... 15 4.1
5
6
7
Doel werkwijze ............................................................................................................................................... 15
Uitvoering en beleid ............................................................................................................................................ 17 5.1
Implementatie Steunstructuur 12- ............................................................................................................ 17
5.2
Randvoorwaarden voor toepassing ........................................................................................................... 17
5.3
Onafhankelijke positie en de benodigde competenties van de jeugdondersteuner ................................ 20
5.4
Relevante wet- en regelgeving en beleid .................................................................................................. 21
5.5
Financiering Jeugdondersteuners .............................................................................................................. 21
Aanpak Steunstructuur 12- ................................................................................................................................. 24 6.1
Interdisciplinaire samenwerking in het IKC ............................................................................................... 24
6.2
Preventie voor kinderen en gezinnen met een verhoogd risico: werkzaamheden jeugdondersteuner ... 25
6.3
Fasering ..................................................................................................................................................... 26
6.4
Duur, intensiteit en frequentie en aard van contact (individueel en collectief) ....................................... 27
Onderbouwing Steunstructuur 12- ..................................................................................................................... 37 7.1
Onderbouwing Steunstructuur 12- op basis van actuele kennisbasis ........................................................... 37
7.2
Conclusies en aanbevelingen op basis van de tussenrapportage januari 2020 ........................................ 39
7.3
Nog niet behaalde opbrengsten ................................................................................................................ 41
7.4
Stimulerende en belemmerende factoren voor de Steunstructuur 12-.................................................... 41
8
Tot slot ................................................................................................................................................................ 44
9
Bronnen............................................................................................................................................................... 45
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 2 van 46
Samenvatting - Methodiek Steunstructuur 12- gemeente Leeuwarden in eerste aanleg Inleiding & probleembeschrijving •
De Steunstructuur 12- is een jeugdinterventie vanwege drie kenmerken: 1) de aanpak is planmatig en doelgericht; 2) het doel is het opheffen of voorkomen van de bedreiging of belemmering van de ontwikkeling van kinderen en jongeren; 3) de aanpak is gericht op het kind/de jongere zelf en/of de opvoeders en/of de opvoedomgeving.
•
Het expliciteren van het doel, de doelgroep, de werkwijze en de onderbouwing van de Steunstructuur 12- maakt de methodiek inzichtelijk en draagt bij aan de overdraagbaarheid ervan.
•
De Steunstructuur 12- is gericht op inclusie, preventie en professionalisering.
•
Preventief jeugdbeleid kan voorkomen dat alledaagse vragen rond opgroeien en opvoeden uitgroeien tot problemen. Bij goede preventie worden niet alleen dreigende problemen aangepakt, maar wordt ook geïnvesteerd in beschermende factoren, zoals ouderbetrokkenheid en sociale netwerken.
•
De functie van Jeugdondersteuner Kindcentrum (JoK) is een essentieel onderdeel van de Steunstructuur 12-.
•
De JoK richt zich op preventie, normalisering, professionalisering, vroegtijdige signalering en adressering van problemen en een betere verbinding met de leefwereld van het kind buiten de het IKC.
•
De Steunstructuur 12- sluit aan bij het collegeprogramma ‘De Kracht van samen’ van de gemeente Leeuwarden en is bedoeld om de synergie te vergroten tussen partijen die jeugdigen in beeld hebben, zoals GGD, kinderopvang, scholen, leerplicht en wijk- en jongerenteams.
•
De Steunstructuur 12- is één van de 11 inspiratieregio’s van het landelijke programma Mét Andere Ogen. Dat programma komt voort uit een brede samenwerking vanuit onderwijs, kinderopvang, (jeugd)zorg en overheid, en heeft als doel bij te dragen aan betere ontwikkelkansen voor elk kind.
•
De Steunstructuur 12- is onderdeel van het Actieplan Foar Fryske Bern.
Doelgroep •
De doelgroep van de Steunstructuur 12- zijn de kinderen van het IKC en de gezinnen waarin de kinderen opgroeien.
•
De steunstructuur is gericht op vier intermediaire doelgroepen: • Het netwerk rondom het kind en diens gezinssituatie • Direct betrokkenen bij het kind binnen het IKC • Externen die ingezet worden binnen het IKC waarmee ieder kind te maken krijgt: jeugdverpleegkundige en cultuur-sport-mediacoaches etc. • Externen die ingezet worden wanneer een situatie daar om vraagt.
Doelstelling
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 3 van 46
•
Kinderen van het IKC ontwikkelen zich op een zo positief mogelijke manier binnen een veilige en vertrouwde omgeving.
•
De jeugdondersteuner ondersteunt zowel het kind als het gezin en coacht pedagogisch medewerkers en leerkrachten hierbij. Door middel van de steunstructuur wordt een sterker preventieaanbod gecreëerd en wordt normaliseren, het herstel van het gewone leven, versterkt.
•
Betrokken professionals, (medische) zorg, kinderopvang, onderwijs en het gezin werken nauw samen. De steunstructuur slaat zo een brug tussen onderwijs, kinderopvang en hulp- en opvoedondersteuning.
•
De opdracht van de JoK is vierledig: 1) preventie; 2) normaliseren; 3) professionaliseren; 4) casusregie (inzet waar nodig).
•
De subdoelen in de opdracht van de JoK zijn: • De jeugdondersteuner is gericht op preventie. • Het normaliseren van de problematiek bij de kinderen en het systeem. • De jeugdondersteuner zorgt er voor dat de regie juist belegd is in het proces rondom de ontwikkeling van het kind en het systeem. • Het ondersteunen en faciliteren van in- en externe professionals op het IKC. • In de samenwerking tussen de jeugdondersteuner, zorg, kinderopvang, onderwijs en gezin is sprake van korte lijnen. • Het observeren van mogelijke kindsignalen en het preventief ondersteunen van de IKC professional in deze.
Uitvoering en beleid •
Implementatie is een proces van het invoeren van vernieuwingen of veranderingen in een organisatie. Dit kan gevolgen hebben voor de organisatievorm, de cultuur en de procedures.
•
Randvoorwaarden voor een goede uitvoering van de Steunstructuur 12- zijn o.a. een helder pedagogisch en didactisch klimaat, visie op o.a. de inzet van de JoK, borgen van onafhankelijkheid, investeren in tijd en geld, aansluiten op actualiteiten in het jeugddomein, realiseren werkplek en omvang aanstelling JoK en periodiek afstemmingsoverleg tussen jeugdondersteuners.
•
De onafhankelijkheid van de JoK is organisatorisch belegd door onafhankelijk werkgeverschap en onafhankelijke supervisie.
•
De JoK is een HBO opgeleide professional. Hij/zij heeft kennis van (het voorkomen van) sociaalemotionele en psychosociale problematiek en (basis)kennis van ontwikkelingspsychologie en psychopathologie. Daarnaast is kennis van de wereld van de kinderopvang, primair onderwijs, WMO, jeugdhulp en de jeugdwet een vereiste. De JoK kan methodisch werken en volgt lokale politieke ontwikkelingen op het gebied van de jeugdwet.
•
Belangrijke competenties en vaardigheden voor de JoK zijn: communicatief sterk, coachend, vermogen tot samenwerken en verbinden, oplossingsgericht, overtuigingskracht, adviesvaardigheden, vaardigheden om de problematiek tijdig te signaleren, te analyseren en te begeleiden, strategisch inzicht, flexibiliteit, empathisch vermogen, initiatiefrijk, analytisch en organiserend vermogen en schriftelijke vaardigheden.
•
De jeugdondersteuners worden organisatorisch onderdeel van het gemeentelijk Jeugdexpertteam. Om die reden en om de mogelijkheid op uitbreiding van hun bevoegdheid in de toekomst, is er voor gekozen dat de jeugdondersteuners SKJ geregisterd moeten zijn. Wanneer de situatie van de jeugdige en ouders en de taken en verantwoordelijkheden van de professional, de inzet van een geregistreerd professional vereisen dan moet een geregistreerde NHL Stenden Hogeschool | Pagina 4 van 46
professional worden ingezet. Ongeacht of het preventie of jeugdhulp wordt genoemd (Kwaliteitskader Jeugd, 2016). •
De JoK beweegt in het IKC op alle niveaus: uitvoerend, ondersteunend, organisato-risch en leidinggevend. De JoK maakt zodoende deel uit van het (basis)team op het IKC, bestaande uit aan het IKC verbonden professionals waarin interprofessioneel wordt samengewerkt.
Aanpak •
In de Steunstructuur 12- komt de deskundigheid vanuit verschillende betrokkenen samen. Diverse professionals (medische) zorg, kinderopvang, onderwijs en het gezin werken nauw samen. Voor succesvolle interdisciplinaire samenwerking zijn van belang: • Vertrouwen tussen professionals, inzet, realistische verwachtingen en gezamenlijke planning • Nieuw gecreëerde professionele activiteiten • Flexibiliteit • Gemeenschappelijke doelen • Reflectie op het proces • Toewijzing van verantwoordelijkheden • Professionele ontmoeting
•
De JoK is op het IKC aanwezig en vormt de verbinding tussen kinderopvang, onderwijs en zorg.
•
Invulling van de werkzaamheden van de JoK is afhankelijk van factoren op verschillende niveaus, bijvoorbeeld het type ondersteuningsbehoefte, kenmerken van het IKC en ook de kenmerken van de jeugdondersteuner zelf.
•
De Jok richt zich op: • initiëren en uitvoeren van preventieve activiteiten • in een vroeg stadium oppikken van probleemsignalen • monitoren en ondersteunen van de gezonde ontwikkeling bij life-events en het vinden van een passende en effectieve oplossing • inspireren en motiveren van ouders en het interprofessioneel team • bieden van lichte opvoedondersteuning aan ouders en verzorgers, tijdelijke praktische hulp, voorlichting, informatie en advies op de werkvloer (coaching on the job) • zijn van de verbindende schakel tussen kinderopvang, onderwijs, het vrij-toegankelijk ondersteuningsaanbod en verwijzers van specialistische jeugdhulp
•
De aanpak van de steunstructuur wordt gekenmerkt door ‘out of the box’ te denken: op andere wijze kijken naar hulpvragen, inrichting onderwijs, gedrag van professionals (bijvoorbeeld leerkrachten en pedagogisch medewerkers).
•
De JoK werkt gefaseerd en planmatig in preventie voor kinderen en gezinnen met een verhoogd risico.
Onderbouwing •
Samenwerking onderwijs-kinderopvang-zorg-jeugd, zoals in de Steunstructuur 12- vorm krijgt, wordt bestendigd door: • te zorgen voor een evenwichtig palet aan professionals rond kinderen en jongeren, die ingeschakeld kunnen worden waar nodig. Om de IKC te verbreden met medewerkers van jeugdhulp- en/of zorgorganisaties, afhankelijk van de IKC populatie; • als onderwijs, jeugdhulp, zorg en gemeenten niet-vrijblijvende lokale afspraken te maken;
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 5 van 46
•
ouders en opvoeders vertrouwd te maken met het zorg- en jeugdhulpaanbod via het IKC. Met ouders actief samen te werken neem hen in ieder proces rond het kind goed mee te nemen.
•
Een integrale preventieve aanpak behelst drie noodzakelijke elementen: • vanuit het perspectief van het kind en zijn ouders/verzorgers en omgeving, met aandacht voor alle leefgebieden; • organisatorisch: het samenbrengen van functies en organisaties in een organisatievorm; • methodisch: het onderling afstemmen van verschillende deskundigheden en werkwijzen – de kennis en kunde van professionals – om tot één, op elkaar afgestemd plan voor het kind en zijn ouders/verzorgers en omgeving te kunnen komen.
•
Over effectiviteit van vroegsignalering in IKC’s is nog weinig bekend. De uitkomsten van onderzoek naar een aantal programma’s en studies onderbouwen de Steunstructuur 12-.
•
Met de Steunstructuur 12- zijn positieve ervaringen opgedaan: betrokken partners in de uitvoering zijn tevreden en ervaren de urgentie van de rol van de JoK, leerkrachten geven aan meer toe te komen aan hun taken, leerkrachten waarderen de tips en ondersteuning van de jeugdondersteuners, er is door de inzet van de jeugdondersteuner toegang verkregen tot gezinnen die anders niet open zouden staan voor hulp.
•
Aandachtspunten in de uitvoering van de Steunstructuur 12- zijn onder andere: • het versterken van de rol van de JoK in de beweging naar voren: eerste, kleine signalen oppakken, voorstellen voor collectieve inzet in de jongere groepen, groepen ouders in plaats van het preventief werken in het (verder) escaleren van individuele situaties. • de weerbarstigheid van het ‘out of the box’ denken en handelen: er valt nog winst te behalen in het buiten kaders denken en handelen.
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 6 van 46
1
Inleiding
Anderhalf jaar is er gepionierd door drie jeugdondersteuners op drie verschillende Integrale Kindcentra (IKC’s) in Leeuwarden met onder andere deze methodiekbeschrijving als resultaat. Het ontwikkelen van de Steunstructuur 12- en het beschrijven van de methodiek gingen zodoende gedurende het project hand in hand. Dit document betreft de methodiekbeschrijving van de Steunstructuur 12- waarin de Jeugd Ondersteuner Kindcentrum (JoK) een centrale rol vervult. De Steunstructuur 12- behelst een integrale preventieve aanpak waarin drie soorten preventie zijn te onderscheiden: universele, selectieve en gerichte (geïndiceerde) preventie. Universele preventie is bedoeld voor iedereen, selectieve preventie voor groepen met een verhoogd risico en gerichte (geïndiceerde) preventie voor individuen met een verhoogd risico. Van preventie is bekend dat het werkt als het doelgericht, gecoördineerd, samenhangend en langdurig wordt uitgevoerd. In de verdere doorontwikkeling van de methodiek wordt in de dagelijkse activiteiten steeds meer naar de ‘voorkant’ van het preventiecontinuüm opgeschoven. Er zal steeds minder sprake zijn van gerichte preventie voor individuen ten gunste van universele en selectieve preventie voor alle kinderen en gezinnen verbonden aan het IKC. De methodiekbeschrijving zal in de toekomst in lijn met deze beweging verder uitgewerkt worden. 1.1
Steunstructuur 12- als interventie
Integrale kindcentra In een Integraal Kind Centrum (IKC) zijn onderwijs, kinderopvang, peuterspeelzaal en buitenschoolse opvang samengevoegd. De rode draad is altijd een breed en gevarieerd aanbod van voorzieningen voor kinderen van 0 tot 13 jaar. Dit aanbod wordt tot stand gebracht door een intensieve samenwerking tussen pedagogische basisvoorzieningen onderling en met de ouders. In een IKC zijn de voorzieningen geïntegreerd en is er één pedagogische visie, één team en veelal ook één locatie. De praktijk leert dat de samenwerking onderwijs, kinderopvang en zorg steeds meer aandacht krijgt. Het is aangetoond dat vroegsignalering en hulp dichtbij voor het kind (en ouders) minder ingrijpend en net zo doeltreffend is als verwijzing naar zwaardere vormen van zorg (zie Slot & Leseman, 2019). Daarnaast wordt door deze wijze van interdisciplinair samenwerken ook het pedagogisch klimaat en de deskundigheid van de pedagogisch medewerkers verbeterd. In het belang van de ontwikkeling van het kind is het daarom belangrijk dat IKC’s nadenken over de integratie van zorg in hun organisatie (NJi, 2021a).
In Leeuwarden is medio 2019 op drie IKC’s de Steunstructuur 12- van start gegaan door de inzet van drie Jeugd Ondersteuners Kindcentra (jeugdondersteuners). Deze nieuwe steunstructuur1 wordt onderbouwd door deze methodiekbeschrijving en monitoring van de inhoudelijke opbrengsten (door Sinzer BV). NHL Stenden Hogeschool heeft het eerste verkennende onderzoek uitgevoerd ten behoeve van een methodiekontwikkeling, inclusief monitoring wat betreft het inrichten van de nieuwe steunstructuur in en om het IKC uitgevoerd in de periode april 2019 tot en met medio 2021.
1
Opdrachtformulering van Voskuylen en Michorius (2018): Herinrichten steunstructuur in en om school: Opdracht voor het opzetten van een onderzoeksplan voor komende 1 ½ jaar met een meerjarig perspectief uitgevoerd door lectoren van NHL Stenden met als thema; De kracht van samen: aanpak sociaal domein. NHL Stenden Hogeschool | Pagina 7 van 46
De Steunstructuur 12- wordt beschouwd als een jeugdinterventie. Een jeugdinterventie heeft drie kenmerken (Bastiaanssen, 2019): 1) de aanpak is planmatig en doelgericht; 2) het doel is het opheffen of voorkomen van de bedreiging of belemmering van de ontwikkeling van kinderen en jongeren; 3) de aanpak is gericht op het kind/de jongere zelf en/of de opvoeders en/of de opvoedomgeving. Kenmerkend voor jeugdinterventies is dat ze kunnen worden ingezet in het brede jeugdveld van preventie, vroegtijdige ondersteuning of specialistische behandeling. Interventies kunnen breed inzetbaar en geschikt zijn voor alle onderdelen in het brede jeugdveld. Er bestaan ook interventies die alleen geschikt zijn voor een specifiek onderdeel van het jeugdveld. Een belangrijk vertrekpunt is dat de activiteiten waaruit de interventies bestaan worden uitgevoerd door professionals die ervoor gekwalificeerd zijn (mbo, hbo of wo geschoold, generiek of speci-
Overdraagbaarheid Het beschrijven van een methodiek maakt deze overdraagbaar, zodat meer mensen met de interventie kunnen werken. Reflectie en kwaliteitsverbetering Een werkwijze op papier zetten, heeft een lerend effect. Het stimuleert tot nadenken over het doel, de doelgroep en wat er gedaan wordt en wanneer. Het stimuleert ook te reflecteren tot waarom iets op een bepaalde manier gedaan wordt. Ook komen mogelijke hiaten aan het licht: wat is er nog meer nodig om deze werkwijze met succes toe te passen.
alistisch) (Bastiaanssen, 2019). Het begrip interventie is een verzamelnaam voor programma's, projecten, trainingsmethoden, cursussen, behandel- en begeleidingsvormen, sancties etc. die (NJi,
Professionalisering Het draagt bij aan de professionalisering wanneer een organisatie beproefde interventies van andere organisaties inzet of zelf interventies ontwikkelt, vastlegt en evalueert.
2021b): •
(Booijink, Kuiper & Lammersen, 2012)
gericht zijn op de vermindering, de compensatie of het draaglijk maken van een risico of een probleem in de ontwikkeling van een jeugdige;
•
geleid worden door een theoretisch en praktisch weldoordachte, doelgerichte en systematische werkwijze;
•
gericht zijn op de jeugdige zelf, zijn opvoeder(s) en/of zijn opvoedingsomgeving;
•
afgebakend zijn in de tijd, met een nader omschreven tijdsduur en frequentie.
Interventies worden gekenmerkt door een methodiek: een werkwijze volgens een bepaald systeem, die daardoor inzichtelijk en overdraagbaar is. De methodiekbeschrijving van de Steunstructuur 12- kan van pas komen bij de brede implementatie van de steunstructuur en bij het overdraagbaar maken van de steunstructuur (en het proces om te komen tot een nieuwe steunstructuur) naar andere IKC’s. Het expliciteren van het doel, de doelgroep, de werkwijze en de onderbouwing van een methodiek, maakt de methodiek inzichtelijk en draagt bij aan de overdraagbaarheid van de methodiek (Foolen, Van der Steege & De Lange, 2011). NHL Stenden Hogeschool | Pagina 8 van 46
Met de eerste verkenning van de methodiekbeschrijving van de Steunstructuur 12- wordt een document beoogd dat de aanpak en daarmee samenhangende onderwerpen als het doel, de doelgroep en het probleem omvat. Naast onderbouwing, heeft het beschrijven van een werkwijze ook overdraagbaarheid, reflectie en kwaliteitsverbetering en professionalisering tot doel (Booijink, Kuiper & Lammersen, 2012). Het is zodoende waardevol om een beschrijving te hebben van de werkwijze waarmee het IKC werkt. De Steunstructuur 12- kan hierdoor beschikbaar worden gesteld aan anderen die geïnteresseerd zijn om er mee te werken. Door kennis te delen en voort te bouwen op elkaars kennis, kan er efficiënter gewerkt, wordt het IKC versterkt en kunnen kinderen en hun (gezins)systemen beter geholpen worden. 1.2
Werkwijze om te komen tot de methodiekbeschrijving
Vanaf mei 2019 is de eerste verkenning van de methodiekbeschrijving van de Steunstructuur 12- van start gegaan met werksessies met de drie jeugdondersteuners waarin per bijeenkomst een onderdeel van de methodiekontwikkeling besproken wordt. Hierbij werd een outline aangehouden met een aantal vaste onderdelen van een methodiekontwikkeling zoals het Nederlands Jeugdinstituut (NJi) deze hanteert.
N.a.v. de inleiding… •
De Steunstructuur 12- is een jeugdinterventie vanwege drie kenmerken: 1) de aanpak is planmatig en doelgericht; 2) het doel is het opheffen of voorkomen van de bedreiging of belemmering van de ontwikkeling van kinderen en jongeren; 3) de aanpak is gericht op het kind/de jongere zelf en/of de opvoeders en/of de opvoedomgeving.
•
Het expliciteren van het doel, de doelgroep, de werkwijze en de onderbouwing van de Steunstructuur 12- maakt de methodiek inzichtelijk en draagt bij aan de overdraagbaarheid ervan.
•
Benut de methodiekbeschrijving bij de (verdere) implementatie van de Steunstructuur 12- in het IKC.
Leeswijzer In deze methodiekbeschrijving komt als eerste een probleembeschrijving aan bod. Aan de hand van twee perspectieven, Gemeente Leeuwarden en IKC’s, wordt toegelicht wat het probleem behelst waar de Steunstructuur 12- een oplossing voor biedt. Vervolgens komen de doelgroep, de doelstelling en de aanpak van de steunstructuur aan bod. Ondanks dat de aanpak van de jeugdondersteuner afhankelijk is van de context, is een aantal gemeenschappelijke punten in de aanpak te herkennen. Naast de beschrijving hiervan is er aandacht voor fasering, benodigde competenties van de uitvoerder en voor randvoorwaarden. Deze komen in de beschrijving aan bod. De methodiekbeschrijving sluit af met een beknopte theoretische onderbouwing.
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 9 van 46
2 2.1
Probleembeschrijving Aanleiding Steunstructuur 12- in Leeuwarden
Verschillende ervaringen van primair onderwijs, kinderopvang en gemeente Leeuwarden zijn de aanleiding geweest voor een gezamenlijk initiatief voor de herinrichting en versterking van de steunstructuur in het primair onderwijs en kinderopvang. Voor alle jeugdigen van 0 tot 23 jaar in Leeuwarden geldt dat alle jeugdigen ergens al in beeld zijn: bij de GGD, de kinderopvang, de scholen, leerplicht en het jongerenteam. ’In beeld zijn’ heeft echter niet geresulteerd dat iedere jeugdige, mocht het nodig zijn, de ontwikkelingsondersteuning krijgt die het nodig heeft. Kenmerkend is dat in deze gevallen de zorg vaak te laat, te versnipperd, zonder afstemming van partijen en regie aangeboden wordt. In situaties waarin ondersteuning nodig is zijn even zo vele organisaties actief, onder andere Jeugdhulp en het samenwerkingsverband Passend Onderwijs (niet alleen het primair onderwijs maar ook met speciaal onderwijs). Hiervoor is vanuit de Gemeente Leeuwarden een aanpak voorgesteld waarin de synergie tussen de partijen beter tot stand gaat komen. Ten eerste ten gunste van de jeugdige, ten tweede om greep te krijgen op de zorgconsumptie in de 2de lijn van jeugdigen van 0 tot 12 jaar.
In 2019 is gestart met een vernieuwende aanpak in het IKC gericht op jeugd van 0 tot en met 12 jaar met de kernpartners Preventie Met een goed preventief jeugdbeleid kan voorkomen worden dat alledaagse vragen rond opgroeien en opvoeden uitgroeien tot problemen. Preventie heeft betrekking op het voorkomen, vroegtijdig signaleren en aanpakken van risico’s en problemen. Hiervoor kunnen gericht interventies worden ingezet, waarbij drie soorten preventie zijn te onderscheiden: universele, selectieve en geïndiceerde preventie. Universele preventie is bedoeld voor iedereen, selectieve preventie voor groepen met een verhoogd risico en geïndiceerde preventie voor individuen met een verhoogd risico. Preventief beleid werkt het beste als het doelgericht, gecoördineerd, samenhangend en langdurig wordt uitgevoerd (Bastiaanssen, Hamberg & Ince, 2020). Bij preventie worden niet alleen dreigende problemen aangepakt, maar wordt ook geïnvesteerd in beschermende factoren, zoals ouderbetrokkenheid en sociale netwerken. Aandacht voor beschermende factoren zorgt ervoor dat preventie niet leidt tot overmatig veel aandacht voor alle mogelijke risico's voor gezond, veilig en kansrijk opgroeien. Versterking van positieve factoren kan allerlei risico's compenseren. Dat vergroot de kans op een omvangrijk en duurzaam resultaat (Van Yperen, Van de Maat & Prakken, 2019).
die hierbij betrokken zijn: gemeente, primair onderwijs, kinderopvang en de GGD. Gemeenten en onderwijs hebben beiden een taak in het veilig en goed opgroeien van kinderen. Voor beiden zijn taken en verantwoordelijkheden begrenst en beschreven. In de nieuwe steunstructuur die gericht is op inclusie, preventie en professionalisering, dienen de wettelijke kaders het vertrekpunt te zijn waarbinnen betere afstemming, invulling plaats gaat vinden en gaat het niet alleen om onderwijs en gemeenten. De kinderopvang is hierin, gezien de doelgroep en de ontwikkeling van Integrale Kindcentra in Leeuwarden, een gelijkwaardige partner. Zo ontstaat er een inclusieve werkwijze voor het versterken van de steunstructuur in en om het IKC zodat er met recht vroegtijdig en preventief geacteerd kan worden. De keuze voor het versterken van de steunstructuur in en rondom scholen en IKC’s sluit aan op de uitkomsten van de overleggen die hebben plaatsgevonden met primair onderwijs, kinderopvang en zorg-welzijnsinstellingen over dit onderwerp met als thema: Samen, Sterker en Sneller. NHL Stenden Hogeschool | Pagina 10 van 46
Aan het eind van dit traject dat vanaf mei 2017 tot januari 2018 gelopen heeft, is geconstateerd dat in scholen en IKC’s individuele en groepsgewijze meervoudige problematiek toeneemt. Tevens werd geconstateerd dat ondersteuning op scholen en IKC’s reactief tot stand komt - probleem gedreven en casusgericht – en dat scholen en kinderopvang onvoldoende kunnen inspelen op gedragsproblemen. Gevolg is dat er te weinig preventief gewerkt wordt, wat stapeling van problemen en opschaling naar dure tweedelijns zorg tot gevolg heeft. Versterking van de preventieve ondersteuningsstructuur in kinderopvang en onderwijs is daarom noodzakelijk. Verder werd geconcludeerd dat het reguliere primair onderwijs nog onvoldoende voorbereid is op het bieden van meer inclusieve vormen van onderwijsondersteuning. Met tot gevolg dat er in basisondersteuning na twee jaar Passend Onderwijs nauwelijks iets is gewijzigd, de deskundigheid op scholen nog gering is, weinig vroegtijdig, meer curatief dan preventief wordt gewerkt en ondersteuningsroutes niet soepel lopen. Tevens is de aansturing, samenhang en de ondersteuning aan de scholen en IKC’s door experts niet optimaal. Ook hieruit lijkt een herinrichting van Passend Onderwijs noodzakelijk.
Bovenstaande ervaringen van primair onderwijs, kinderopvang en gemeente Leeuwarden maken duidelijk dat er een gezamenlijke, noodzakelijke opdracht ligt voor herinrichting en versterking van de steunstructuur in het primair onderwijs en kinderopvang. Het IKC wordt niet alleen de plaats waar de educatie en ontwikkeling van 0-12 jarigen plaatsvindt, het wordt ook de plaats waar op de werkvloer alle obstakels voor die ontwikkeling worden gesignaleerd, en van een proces- en systeem- en gezinsgerichte aanpak worden voorzien, inclusief de regievoering die daar bij hoort. Het IKC wordt de ‘spin in het web’ in de wijk voor de jeugd tot 12 jaar. 2.2
Initiatief tot Jeugdondersteuner Kindcentra (JoK)
De nieuwe functie van jeugdondersteuner Kindcentrum (JoK) is een initiatief van de gemeente Leeuwarden, het primair onderwijs en de kinderopvang. De functie is ontstaan omdat de integrale kindcentra (IKC’s) behoefte hebben aan meer expertise wat betreft het verminderen, voorkomen dan wel oplossen van problemen in het ontwikkelen en leren en opgroeien van kinderen binnen verschillende contexten, waaronder een jeugdondersteuner die als lid van een interprofessioneel team, het pedagogisch klimaat voor kinderen binnen een IKC helpt versterken. Deze functie ontbrak tot op heden. De jeugdondersteuner richt zich op preventie, normalisering, professionalisering, vroegtijdige signalering en adressering van problemen en een betere verbinding met de leefwereld van het kind buiten het IKCl. Op die manier wordt er gewerkt aan een inclusieve, goede pedagogische omgeving voor kinderen van 0-12 jaar, waarin snel en effectief wordt gereageerd op ontwikkelingsvragen van kinderen, opvoedvragen van ouders en ondersteuningsvragen van pedagogisch medewerkers en leerkrachten. De jeugdondersteuner zal daarnaast, indien nodig, ook afstemmen met en een brugfunctie vervullen richting partners in de zorg. De jeugdondersteuner levert een bijdrage aan de verbeterde aanpak van 0-23 jarigen.
Door al in de fase van de kinderopvang en primair onderwijs preventief aan de slag te gaan met kwetsbare (groepen) kinderen wordt de doorstroom beperkt naar specialistische hulpverlening en speciaal basisonderwijs. Ook wordt uitval en verzuim voorkomen in het vervolgonderwijs, wat de kans op het behalen van startkwalificaties vergroot. De jeugdondersteuner
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 11 van 46
functioneert binnen de kaders van de relevante wetgeving, waaronder de Jeugdwet en de Wet op het Primair Onderwijs. 2.3
Mét andere ogen: Leeuwarden als inspiratieregio
Het landelijke programma Mét Andere Ogen komt voort uit een brede samenwerking vanuit onderwijs, kinderopvang, (jeugd)zorg en overheid, en heeft als doel bij te dragen aan betere ontwikkelkansen voor elk kind. Het programma is gebaseerd op de zeven adviezen uit het adviesrapport en implementatieplan van René Peeters. De kern van de adviezen is dat er eerder (preventiever) en beter samengewerkt moet worden om alle kinderen de kans te bieden om zich zo optimaal mogelijk te ontwikkelen. Dat vraagt van landelijke, regionale en lokale partijen dat ze samen moeten doen, leren en verbeteren. En dat men soms met andere ogen moet kijken, belemmeringen moet wegnemen en elkaar moet helpen om inclusiviteit mogelijk te maken. De zeven adviezen betreffen (Peeters, 2018): 1) Het verbreden van teams (interprofessioneel). 2) Inperken vrijstellingen op basis van artikel 5a. 3) Betrekken ouders en kinderen is essentieel om resultaat te behalen. 4) Brede lokale afspraken over jeugd onder regie gemeente. 5) Monitoring op het niveau waarop gezamenlijke afspraken zijn gemaakt. 6) Budgetten en beleid moeten poreuze randen hebben. 7) Coalitie omvormen: van denken naar DOEN. Het programma ontsluit meerdere voorbeelden, inspiratieregio’s in Nederland.
Deze inspiratieregio’s laten voorbeelden zien waar het, soms ondanks andere wetgeving en financieringsstromen, is gelukt om de samenwerking te versterken ten behoeve van de ontwikkelkansen van kinderen. Elke regio heeft ook ontwikkelvragen en uitdagingen waarbij de regio’s van elkaar en anderen kunnen leren. De inspiratieregio’s/gemeenten vormen het hart van het netwerk Mét Andere Ogen. Drijvende kracht hierin zijn initiatiefnemers die zowel op bestuurlijk als uitvoerend niveau tijd en ruimte maken om te leren en te inspireren. De inspiratieregio’s delen kennis en kunde, dilemma's en successen met andere aandeelhouders in het netwerk en inspireren zo anderen om te doen wat werkt voor kinderen. De aanpak maakt het ook mogelijk om stelsel wijzigingen en systemische belemmeringen die nodig zijn bij de juiste betrokken partijen te (laten) agenderen (https://www.aanpakmetandereogen.nl/inspiratieregios/). Leeuwarden vormt met de Steunstructuur 12- en de bijbehorende inzet van de Jeugdondersteuners Kindcentra, één van de 11 inspiratieregio’s van het landelijke programma Mét Andere Ogen. De Steunstructuur 12- is tevens onderdeel van het Actieplan Foar Fryske Bern.
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 12 van 46
N.a.v. de probleembeschrijving… •
De Steunstructuur 12- is gericht op inclusie, preventie en professionalisering.
•
Preventief jeugdbeleid kan voorkomen dat alledaagse vragen rond opgroeien en opvoeden uitgroeien tot problemen. Bij goede preventie worden niet alleen dreigende problemen aangepakt, maar wordt ook geïnvesteerd in beschermende factoren, zoals ouderbetrokkenheid en sociale netwerken.
•
De functie van Jeugdondersteuner Kindcentrum (JoK) is een essentieel onderdeel van de Steunstructuur 12-.
•
De JoK richt zich op preventie, normalisering, professionalisering, vroegtijdige signalering en adressering van problemen en een betere verbinding met de leefwereld van het kind buiten het IKC.
•
De Steunstructuur 12- sluit aan bij het collegeprogramma ‘De Kracht van samen’ van de gemeente Leeuwarden en is bedoeld om de synergie te vergroten tussen partijen die jeugdigen in beeld hebben, zoals GGD, kinderopvang, scholen, leerplicht en wijk- en jongerenteams.
•
De Steunstructuur 12- is één van de 11 inspiratieregio’s van het landelijke programma Mét Andere Ogen. Dat programma komt voort uit een brede samenwerking vanuit onderwijs, kinderopvang, (jeugd)zorg en overheid, en heeft als doel bij te dragen aan betere ontwikkelkansen voor elk kind.
•
De Steunstructuur 12- is onderdeel van het Actieplan Foar Fryske Bern.
•
Breng bij de implementatie van de Steunstructuur 12- de ‘sociale kaart’ en overlegstructuur van het IKC in beeld. Dit schept helderheid in de overlegstructuur en in wie met wie contacten onderhoudt.
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 13 van 46
3 3.1
Doelgroep Steunstructuur 12Doelgroep
De uiteindelijke doelgroep van de nieuwe steunstructuur en de inzet van de jeugdondersteuner zijn de kinderen die op het IKC zitten en de gezinnen waarin deze kinderen opgroeien. 3.2
Intermediaire doelgroepen
De Steunstructuur 12- is gericht op een viertal intermediaire doelgroepen om de uiteindelijke doelgroep te bereiken. Een belangrijke intermediaire doelgroep wordt gevormd door het netwerk rondom het kind en diens gezinssituatie. Denk bijvoorbeeld aan opa’s en oma’s, vrienden, kennissen en buren. Een tweede intermediaire doelgroep zijn de direct betrokkenen bij het kind binnen het IKC. Denk hierbij aan de pedagogisch medewerkers, leerkrachten en intern begeleider(s) en directie. Een derde intermediaire doelgroep zijn externen die ingezet worden binnen het IKC en waarmee ieder kind te maken krijgt: jeugdverpleegkundige en cultuur-sport-mediacoaches. Een vierde intermediaire doelgroep wordt gevormd door externen die ingezet worden wanneer een situatie daar om vraagt. Denk hierbij aan orthopedagoog, sociaal werker, pedagoog en leerplichtambtenaar.
N.a.v. de doelgroep… •
De doelgroep van de Steunstructuur 12- zijn de kinderen van het IKC en de gezinnen waarin de kinderen opgroeien.
•
De steunstructuur is gericht op vier intermediaire doelgroepen: •
Het netwerk rondom het kind en diens gezinssituatie
•
Direct betrokkenen bij het kind binnen het IKC
•
Externen die ingezet worden binnen het IKC waarmee ieder kind te maken krijgt: jeugdverpleegkundige en cultuur-sport-mediacoaches.
• •
Externen die ingezet worden wanneer een situatie daar om vraagt.
Bedien in de uitvoering van de werkwijze alle kinderen en hun gezinnen van het IKC. Richt de preventieve en normaliserende activiteiten tevens op het netwerk van het gezin, pedagogisch medewerkers, leerkrachten, intern begeleiders, het team, de directie en eventuele externe professionals.
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 14 van 46
4
Doelstelling Steunstructuur 12-
De doelstelling van de Steunstructuur 12- luidt: Kinderen die op het IKC zitten ontwikkelen zich op een zo positief mogelijke manier binnen een veilige en vertrouwde omgeving. Hiervoor werken betrokken professionals: (medische) zorg, kinderopvang, onderwijs en het gezin nauw samen om problemen en stapeling van problemen in het ontwikkelen en leren en opgroeien te voorkomen, te verminderen dan wel op te lossen. Alle kinderen en jongeren moeten de kans krijgen om zich zo veel mogelijk en in de eigen omgeving te ontwikkelen. Dat maakt inclusief werken zo belangrijk. Inclusief werken gaat verder dan passend onderwijs en passende kinderopvang; het gaat om nieuwe professionaliteit en om goed samenwerken. In de Steunstructuur 12- komt de deskundigheid vanuit verschillende betrokkenen samen. De steunstructuur slaat zo een brug tussen onderwijs, kinderopvang en hulp- en opvoedondersteuning. 4.1
Doel werkwijze
Doel van de nieuwe steunstructuur is dat kinderen de kans krijgen om zich op hun eigen manier te ontwikkelen. Als een kind daarbij ondersteuning nodig heeft, moet deze vroegtijdig en snel beschikbaar zijn en ook zo dicht mogelijk bij het kind: op de werkvloer in het IKC en thuis. Kinderen kunnen het snelst, best en goedkoopst ondersteund worden als belemmeringen in hun ontwikkeling vroeg worden ontdekt. Dan kunnen we voorkomen dat problemen verergeren en specialistische hulp moet worden ingezet. De nadruk ligt daarom op preventie. De jeugdondersteuner heeft daarin een belangrijke rol. De jeugdondersteuner ondersteunt zowel het kind als het gezin en coacht pedagogisch medewerkers en leerkrachten hierbij. Door middel van de steunstructuur wordt een sterker preventieaanbod gecreëerd en wordt normaliseren, het herstel van het gewone leven, versterkt. De opdracht van de jeugdondersteuner is vierledig: 1) preventie; 2) normaliseren; 3) professionaliseren; 4) casusregie (inzet waar nodig). Om het doel van de Steunstructuur 12- te bereiken, is deze opdracht uitgewerkt in een aantal concrete subdoelen: 1) De jeugdondersteuner is gericht op preventie. 2) Het normaliseren van de problematiek bij de kinderen en het systeem. 3) De jeugdondersteuner zorgt er voor dat de regie juist belegd is in het proces rondom de ontwikkeling van het kind en het systeem.
4) Het ondersteunen en faciliteren van in- en extern personeel op het IKC. 5) In de samenwerking tussen de jeugdondersteuner, zorg, kinderopvang, onderwijs en gezin is sprake van korte lijnen. 6) Het observeren van mogelijke kind signalen.
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 15 van 46
N.a.v. de doelstelling… •
Kinderen van het IKC ontwikkelen zich op een zo positief mogelijke manier binnen een veilige en vertrouwde omgeving.
•
De jeugdondersteuner ondersteunt zowel het kind als het gezin en coacht pedagogisch medewerkers en leerkrachten hierbij. Door middel van de steunstructuur wordt een sterker preventieaanbod gecreëerd en wordt normaliseren, het herstel van het gewone leven, versterkt.
•
Betrokken professionals, (medische) zorg, kinderopvang, onderwijs en het gezin werken nauw samen. De steunstructuur slaat zo een brug tussen onderwijs, kinderopvang en hulp- en opvoedondersteuning.
•
De opdracht van de JoK is vierledig: 1) preventie; 2) normaliseren; 3) professionaliseren; 4) casusregie (inzet waar nodig).
•
De subdoelen in de opdracht van de JoK zijn: •
De jeugdondersteuner is gericht op preventie.
•
Het normaliseren van de problematiek bij de kinderen en het systeem.
•
De jeugdondersteuner zorgt er voor dat de regie juist belegd is in het proces rondom de ontwikkeling van het kind en het systeem.
•
Het ondersteunen en faciliteren van in- en externe professionals op het IKC.
•
In de samenwerking tussen de jeugdondersteuner, zorg, kinderopvang, onderwijs en gezin is sprake van korte lijnen.
•
Het observeren van mogelijke kindsignalen en het preventief ondersteunen van de IKC professional in deze.
•
Communiceer met elkaar over de doelstelling van de werkwijze. Borg de nauwe samenwerking door een gezamenlijke visie.
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 16 van 46
5 5.1
Uitvoering en beleid Implementatie Steunstructuur 12-
Stals, Van Yperen, Reith en Stams (2008) omschrijven implementatie als een proces van het invoeren van vernieuwingen of veranderingen in een organisatie. Dit kan gevolgen hebben voor de organisatievorm, de cultuur en de procedures. Dit betekent voor het invoeren van de steunstructuur 12- het van groot belang is dat het bestuur of directie uitspreekt over het belang van deze vernieuwing en dit belang kan onderbouwen. Daarnaast wordt gezocht naar de overeenkomsten en verschillen met de huidige werkwijze en op welke manier de steunstructuur bijdraagt aan positieve effecten op de manier van werken. In de uitvoeringsfase van het implementatieproces is er veel aandacht voor het inventariseren van ervaringen, het opsporen van knelpunten en het aanbrengen van verbeteringen. Daar waar nodig ondersteunt de coördinator of projectleider de uitvoerenden extra. Voorafgaand aan deze fase wordt afgesproken wat en hoe geëvalueerd wordt en hoe vaak. De vernieuwende werkwijze wordt minimaal 2x per jaar geëvalueerd in bijeenkomsten met en voor medewerkers. Het is goed om van tevoren te bepalen op welke punten en op welke manier de betrokkenen de methodiek en werkwijze beoordelen, bijvoorbeeld aan de hand van een voor gestructureerde vragenlijst. Het gaat dan om het cyclisch plannen, uitvoeren, evalueren en bijstellen aan de hand van criteria. 5.2
Randvoorwaarden voor toepassing
Om de uitvoering van de Steunstructuur 12- in de praktijk goed uit de verf te laten komen, is een aantal randvoorwaarden van toepassing (zie kader).
Randvoorwaarden: 1.
Helder pedagogisch en didactisch klimaat
2.
Heldere aansturing binnen IKC en stevige gemeentelijke projectleiding
3.
Visie op de inzet van de jeugdondersteuner
4.
Borgen van onafhankelijkheid
5.
Investeren in tijd en geld
6.
Aansluiten op actualiteiten in het jeugddomein
7.
Realiseren werkplek en omvang aanstelling jeugdondersteuner
8.
Periodiek afstemmingsoverleg tussen jeugdondersteuners
Helder pedagogisch en didactisch klimaat Absolute voorwaarde voor het welslagen van de rol van de jeugdondersteuner is een helder pedagogisch en didactisch klimaat in het IKC. Dit omvat een heldere teamstructuur en rolopvatting van de pedagogisch medewerker en de leerkracht, maar ook van directie en bv IB-er en de rest van de aanpalende professionals.
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 17 van 46
Heldere aansturing binnen IKC en stevige gemeentelijke projectleiding Een belangrijke contextuele randvoorwaarde is gebleken, dat er sprake is van een heldere aansturing waarin KOV en PO gelijkwaardig in vertegenwoordigd zijn. Dit zorgt voor een eenduidige wijze van positionering van de jeugdondersteuner ten opzichte van de directie en zorgt voor korte lijnen. Stevige gemeentelijke projectleiding met goede lijnen met onderwijsbesturen, directies van kinderopvang en binnen alle geledingen van de gemeente is een belangrijke randvoorwaarde gebleken. Stevigheid in het nemen van besluiten (bijvoorbeeld switchen van pilotlocatie als e.e.a. niet naar verwachting verloopt), bestaande structuren transformeren en aanpassen en vasthouden aan de inhoudelijke lijn (vertrekpunt: wat is goed voor het kind). Visie op de inzet van de jeugdondersteuner Een andere belangrijke contextuele randvoorwaarde is de visie van de directie op de wijze waarop de jeugdondersteuner wordt ingezet binnen het IKC. Op de IKC’s waar in korte tijd het meeste effect is behaald, weet iedereen op het IKC de rol en opdracht van de jeugdondersteuner, wordt de jeugdondersteuner benut voor individuele casussen en uitgenodigd om ook iets ‘te vinden’ van de cultuur en manier van werken in het IKC. Een helder idee en visie over de rol en positie van de jeugdondersteuner van de directie van het IKC draagt hier aan bij.
Er dient draagvlak te zijn. Het is verder van belang dat de directeur, samen met de jeugdondersteuner, de IB-er en pedagogische specialist de visie in gezamenlijkheid verder ontwikkelen. Op die manier kan de rol van de jeugdondersteuner beter vorm krijgen. Het geven van vertrouwen is hierbij essentieel en daarnaast is een open blik op de visie over de rol van de jeugdondersteuner binnen de context van het IKC van cruciaal belang. Maatwerk bij de keuze voor een jeugdondersteuner is belangrijk. Borgen van onafhankelijkheid De jeugdondersteuner moet de kunst verstaan om zich in te voegen in het school/kinderopvangsysteem, zonder er onderdeel vanuit te maken. Deze persoon moet in staat zijn om ‘positie’ te nemen. Daarvoor is onafhankelijkheid van belang die organisatorisch is belegd door onafhankelijk werkgeverschap en onafhankelijke supervisie. Jeugdondersteuners moeten commitment hebben van het IKC, maar geen onderdeel worden van het systeem. Hier dient voor de komst van de jeugdondersteuner overeenstemming over te zijn. Juridisch gezien zijn de jeugdondersteuners geen onderdeel van het IKC. In de praktijk is de ervaring van de jeugdondersteuners wel dat zij praktisch onderdeel zijn van het IKC. Het borgen van de onafhankelijke rol van de jeugdondersteuner werkzaam binnen het IKC, is zodoende een belangrijke randvoorwaarde.
De jeugdondersteuner moet de mogelijkheid hebben om in samenwerking met het IKC-team, ‘andere oplossingen’ te bedenken voor problemen die eerder ook een oplossing kregen. Bijvoorbeeld in het collectief in plaats van individueel, of van een focus op het kind naar een focus op het handelen van de leraar of de pedagogisch medewerker. Dat vraagt dat de jeugdondersteuner door leraren en pedagogisch medewerker als een sparring partner wordt gezien. Investeren in tijd en geld De ervaring leert dat het implementeren van de steunstructuur afstemming vraagt en een lange adem van alle betrokkenen. Investering in de nieuwe steunstructuur in tijd en geld door IKC, onderwijsbesturen, kinderopvangorganisaties en gemeente is belangrijk om te voorkomen dat het opzetten en verder ontwikkelen van de steunstructuur stagneert.
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 18 van 46
Aansluiten op actualiteiten in het jeugddomein Daarnaast is een contextuele randvoorwaarde dat de gemeentelijke ontwikkelingen op het gebied van diverse beleidsterreinen zoals jeugdzorg, sociaal domein, armoedebestrijding en gezondheidsbevordering steeds gevolgd worden en dat er steeds wordt gekeken op welke wijze hiermee rekening moet worden gehouden in relatie tot de inzet van de jeugdondersteuner op het IKC. Realiseren werkplek en omvang aanstelling jeugdondersteuner De jeugdondersteuner dient idealiter de beschikking te hebben over een eigen werkplek binnen het IKC waarbij privacy van ouder en kind gewaarborgd kunnen worden. Het aantal uren voor de jeugdondersteuner dient in overeenstemming te zijn met leerlingenaantal en zwaarte van de problematiek in de wijk van het IKC. Op basis van de opgedane ervaringen met de Steunstructuur 12- tot dusver, is een richtlijn hiervoor de minimale inzet van de jeugdondersteuner van 22 uur per week per IKC dat 175 leerlingen en kinderen op de kinderopvang omvat. De jeugdondersteuner werkt op vaste dagen/momenten, afhankelijk van de afspraken die daarover met het IKC worden gemaakt. Er wordt echter flexibiliteit van de jeugdondersteuner gevraagd vanwege eventuele calamiteiten die zich (regelmatig) voor kunnen doen.
De jeugdondersteuners dienen hun handelen vast te leggen in een verwerkingssysteem zodat monitoring plaats kan vinden op inzet, acties en resultaten. De jeugdondersteuners maken gebruik van Mens Centraal, een registratiesysteem waar ook het gemeentelijk Jeugdexpertteam mee werkt. Periodiek afstemmingsoverleg Jeugdondersteuners dienen een periodiek afstemmingsoverleg te organiseren, waarin ze hun rol en positie bespreken en ervaringen delen om tot preventie en professionalisering te komen. Dit bevordert de professionalisering van de jeugdondersteuner en is helpend bij de doorontwikkeling van de methodiek.
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 19 van 46
5.3
Onafhankelijke positie en de benodigde competenties van de jeugdondersteuner
De Steunstructuur 12- is bedoeld voor IKC’s waarin basisonderwijs en kinderopvang samenwerken en waarin een onafhankelijke werkgever beschikbaar is. Eén van de uitgangspunten van de Steunstructuur 12- is dat onafhankelijkheid van belang is. De onafhankelijkheid van de jeugdondersteuner is organisatorisch belegd door onafhankelijk werkgeverschap en onafhankelijke supervisie. Om als jeugdondersteuner goed te kunnen functioneren, is allereerst het systeem waarin de jeugdondersteuner opereert van belang. Zo is steun vanuit de directie van het IKC essentieel. Van directie en andere betrokkenen (binnen en buiten het IKC) wordt flexibiliteit en het vermogen om out of the box te denken gevraagd. De jeugdondersteuner is de verbindende schakel tussen kinderopvang, onderwijs en het vrij-toegankelijk ondersteuningsaanbod. Naast dat het systeem waar de jeugdondersteuner deel vanuit maakt essentieel is, is een aantal competenties, vaardigheden en persoonskenmerken van de jeugdondersteuner van belang.
Profiel van de Jeugdondersteuner Kindcentrum: • • • • • • • • • • • •
Heeft zelfvertrouwen, is zelfverzekerd; Kan eigen koers varen; Is toegankelijk/benaderbaar Is laagdrempelig; Stimuleert tot leren; Kan zich verhouden tot micro, meso en macro perspectief en weet wat het betekent voor het kind en de werkvloer; Handelt methodiektrouw; Kan de vertaalslag van beleid naar JoK maken; Heeft passie voor het kind; Kan zich snel nieuwe kennis eigen maken; Is leerbaar/leergierig; Kan informele netwerken activeren.
Hbo-niveau Jeugdondersteuners hebben een afgeronde HBO opleiding Sociaal Werk, Pedagogiek, lerarenopleiding of vergelijkbaar. Zij hebben gedegen kennis van ontwikkelen en leren van kinderen in de leeftijd 0-12 jaar alsmede kennis van en inzicht in anders lopende ontwikkeling ten behoeve van voorkomen, verminderen en oplossen van problemen in ontwikkeling en leren en opgroeien van kinderen binnen de context van bijvoorbeeld het IKC en de thuissituatie. Daarnaast is kennis van de wereld van de kinderopvang, primair onderwijs, WMO, jeugdhulp en de jeugdwet een vereiste. Ook kan de jeugdondersteuner methodisch werken. Het volgen van lokale politieke ontwikkelingen op het gebied van de jeugdwet en WMO is een pré. Competenties en vaardigheden Belangrijke competenties en vaardigheden voor de jeugdondersteuner zijn: communicatief sterk, coachend, vermogen tot samenwerken en verbinden, oplossingsgericht, overtuigingskracht, adviesvaardigheden, vaardigheden om de problematiek tijdig te signaleren, te analyseren en te begeleiden, strategisch inzicht, flexibiliteit, empathisch vermogen, initiatiefrijk, analytisch en organiserend vermogen en schriftelijke vaardigheden. De jeugdondersteuner is laagdrempelig beschikbaar. Ouders hebben soms vanwege eerdere ervaringen met hulpverlening een argwaan ontwikkeld ten opzichte van de jeugdhulp en instellingen in het algemeen.
De jeugdondersteuner moet de kunst verstaan om aan de ene kant laagdrempelig te zijn, langdurig betrokken te kunnen zijn op gezinnen en aan de andere kant niet overlopen te worden. Verder vraagt het werk van een jeugdondersteuner om
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 20 van 46
objectief te kunnen blijven, toegankelijk te zijn, betrokkenheid te tonen en betrouwbaar te zijn en geduld en een geïnteresseerde houding te hebben. SKJ registratie jeugdondersteuner De jeugdondersteuners worden na deze pilotfase, organisatorisch onderdeel van het gemeentelijk Jeugdexpertteam. Om die reden en om de mogelijkheid op uitbreiding van hun bevoegdheid in de toekomst, is er voor gekozen dat de jeugdondersteuners SKJ geregisterd moeten zijn. Wanneer de situatie van de jeugdige en ouders en de taken en verantwoordelijkheden van de professional, de inzet van een geregistreerd professional vereisen dan moet een geregistreerde professional worden ingezet. Ongeacht of het preventie of jeugdhulp wordt genoemd (Kwaliteitskader Jeugd, 2016). Het kwaliteitskader biedt een afwegingskader dat als leidraad kan dienen in het besluitvormingsproces voor het al dan niet inzetten van SKJ geregistreerde professionals (Kwaliteitskader Jeugd, 2016, p.20). Jeugdondersteuner onderdeel van het IKC (basis)team De Steunstructuur 12- is geïmplementeerd als een pilot van drie jaar (april 2019 - april 2022) op drie IKC’s in Leeuwarden. De invulling van de steunstructuur is deels afhankelijk van de context van het IKC, bijvoorbeeld de wijk en het aantal (zorg)leerlingen. De jeugdondersteuner beweegt in het IKC op alle niveaus: uitvoerend, ondersteunend, organisatorisch en leidinggevend.
De jeugdondersteuner maakt zodoende deel uit van het (basis)team op het IKC, bestaande uit aan het IKC verbonden professionals waarin interprofessioneel wordt samengewerkt. Dit betreft niet een zorgteam. De jeugdondersteuner neemt regelmatig deel aan het teamoverleg (kinderopvang of onderbouw/bovenbouw team) waarin de kind- en leerling besprekingen plaats vinden op de werkvloer. Om zo dichter bij de professional te staan en om bijvoorbeeld coaching on the job vorm te geven. 5.4
Relevante wet- en regelgeving en beleid
De Steunstructuur 12- en daarbinnen de jeugdondersteuner, functioneert binnen de kaders van de relevante wetgeving, waaronder de Jeugdwet en de Wet op het Primair Onderwijs. De Steunstructuur 12- sluit aan bij het lokale gemeentelijke beleid en dat van de onderwijs- en kinderopvangbesturen. Om de stijging van de zorgkosten te beheersen gaat het collegeprogramma ‘De Kracht van samen’ van de gemeente Leeuwarden uit van een vernieuwde werkwijze met steunstructuren in wijk en dorp en in en om IKC’s en een aangepaste toegang tot ondersteuning en zorg. 5.5
Financiering Jeugdondersteuners
Er zijn zes betrokken partijen verantwoordelijk voor de financiering van de jeugdondersteuners. Er is een verdeelsleutel waarbij ieder een deel betaalt. Uitgangspunt (d.d. 2019) is dat de onderwijsbesturen 1/3e deel meebetalen aan de fte’s van de jeugdondersteuners en de kinderopvangorganisaties betalen een jaarbedrag. De gemeente Leeuwarden financiert de loonkosten van de jeugdondersteuners en betaalt deze periodiek uit aan de tijdelijke werkgever; SO Aquamarijn. De gemeente Leeuwarden verhaalt bij de diverse partijen de bijdrage die eerder is vastgesteld. Deze afspraken liggen vast in een overeenkomst.
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 21 van 46
N.a.v. uitvoering en beleid … •
Implementatie is een proces van het invoeren van vernieuwingen of veranderingen in een organisatie. Dit kan gevolgen hebben voor de organisatievorm, de cultuur en de procedures.
•
Randvoorwaarden voor een goede uitvoering van de Steunstructuur 12- zijn o.a. een helder pedagogisch en didactisch klimaat, visie op o.a. de inzet van de JoK, borgen van onafhankelijkheid, investeren in tijd en geld, aansluiten op actualiteiten in het jeugddomein, realiseren werkplek en omvang aanstelling JoK en periodiek afstemmingsoverleg tussen jeugdondersteuners.
•
De onafhankelijkheid van de JoK is organisatorisch belegd door onafhankelijk werkgeverschap en onafhankelijke supervisie.
•
De JoK is een HBO opgeleide professional. Hij/zij heeft kennis van (het voorkomen van) sociaalemotionele en psychosociale problematiek en (basis)kennis van ontwikkelingspsychologie en psychopathologie. Daarnaast is kennis van de wereld van de kinderopvang, primair onderwijs, WMO, jeugdhulp en de jeugdwet een vereiste. De JoK kan methodisch werken en volgt lokale politieke ontwikkelingen op het gebied van de jeugdwet.
•
Belangrijke competenties en vaardigheden voor de JoK zijn: communicatief sterk, coachend, vermogen tot samenwerken en verbinden, oplossingsgericht, overtuigingskracht, adviesvaardigheden, vaardigheden om de problematiek tijdig te signaleren, te analyseren en te begeleiden, strategisch inzicht, flexibiliteit, empathisch vermogen, initiatiefrijk, analytisch en organiserend vermogen en schriftelijke vaardigheden.
•
De jeugdondersteuners worden organisatorisch onderdeel van het gemeentelijk Jeugdexpertteam. Om die reden en om de mogelijkheid op uitbreiding van hun bevoegdheid in de toekomst, is er voor gekozen dat de jeugdondersteuners SKJ geregisterd moeten zijn. Wanneer de situatie van de jeugdige en ouders en de taken en verantwoordelijkheden van de professional, de inzet van een geregistreerd professional vereisen dan moet een geregistreerde professional worden ingezet. Ongeacht of het preventie of jeugdhulp wordt genoemd (Kwaliteitskader Jeugd, 2016).
•
De JoK beweegt in het IKC op alle niveaus: uitvoerend, ondersteunend, organisato-risch en leidinggevend. De JoK maakt zodoende deel uit van het (basis)team op het IKC, bestaande uit aan het IKC verbonden professionals waarin interprofessioneel wordt samengewerkt.
•
Ten behoeve van implementatie spreekt het bestuur of directie zich uit over het belang van deze vernieuwing en het bestuur kan dit belang onderbouwen.
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 22 van 46
•
Besteed in de uitvoeringsfase van het implementatieproces aandacht aan het inventariseren van ervaringen, het opsporen van knelpunten en het aanbrengen van verbeteringen. Spreek voorafgaand aan deze fase af wat en hoe geëvalueerd wordt en hoe vaak.
•
Voorzie in de randvoorwaarden voor goede uitvoering van de Steunstructuur 12-.
•
Borg de onafhankelijkheid van de JoK door onafhankelijk werkgeverschap en onafhankelijke supervisie.
•
Zorg dat de jeugdondersteuner deel uit maakt van het (basis)team op het IKC.
•
Laat de implementatie van de Steunstructuur 12- aansluiten bij het lokale, bestuurlijke en IKC beleid.
NHL Stenden Hogeschool | Pagina 23 van 46
6
Aanpak Steunstructuur 12-
In de Steunstructuur 12- ligt de nadruk op preventie. In preventie zijn grofweg drie niveaus te onderscheiden: universele, selectieve en geïndiceerde preventie. Universele preventie is bedoeld voor iedereen, selectieve preventie voor groepen met een verhoogd risico en geïndiceerde preventie voor individuen met een verhoogd risico. In de uitvoering van de activiteiten is het van belang dat preventie doelgericht, gecoördineerd, samenhangend en langdurig wordt uitgevoerd. De Steunstructuur 12- is gericht op alle drie de niveaus van preventie. In de verdere doorontwikkeling van de methodiek wordt in de dagelijkse activiteiten steeds meer naar de ‘voorkant’ van het preventiecontinuüm opgeschoven. Er zal steeds minder sprake zijn van gerichte preventie voor individuen ten gunste van universele en selectieve preventie voor alle kinderen en gezinnen verbonden aan het IKC. De methodiekbeschrijving zal in de toekomst in lijn met deze beweging verder uitgewerkt worden. In de beschrijving van de aanpak in deze methodiekbeschrijving ligt vooralsnog het accent op het tweede en derde niveau van preventie en de daarbij behorende fasering. Aan de basis van de Steunstructuur 12- liggen de werkzame principes van interdisciplinair samenwerken. Allereerst worden de kenmerken van interdisciplinaire samenwerking geoperationaliseerd. 6.1