Evaluatie N2000 beheerplan IVOT.

Rapport Projectnummer: 376853 Referentienummer: NL21-648800269-12804 Datum: 16-12-2021

Evaluatie Natura 2000 beheerplan Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske Evaluatie van de eerste beheerplanperiode 2016-2022

Definitief rapport

Opdrachtgever: Provincie Noord-Holland Dreef 3 2012 HR HAARLEM

Sweco De Holle Bilt 22 3732 HM De Bilt Postbus 203 3730 AE De Bilt

T +31 88 811 66 00 www.sweco.nl

Sweco Nederland B.V. Handelsregister 30129769 Statutair gevestigd te De Bilt

Rene van Dijk Adviseur Ecologie M +31 6 51 27 70 78

Verantwoording Titel

Evaluatie Natura 2000 beheerplan Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske

Subtitel

Evaluatie van de eerste beheerplanperiode 2016-2022

Projectnummer

376853

Referentienummer

NL21-648800269-12804

Revisie

Definitief rapport

Datum

16-12-2021

Auteur

René van Dijk, Daisy de Vries, Agnieszka Bucholc, Hannah Löwenhardt, Jan-Willem Wolters, Evalyne de Swart

E-mailadres

rene.vandijk@sweco.nl

Gecontroleerd door

Evalyne de Swart

Paraaf gecontroleerd

Goedgekeurd door

Maarten Mouissie

Paraaf goedgekeurd

2 (104)

Inhoudsopgave 1

Inleiding .................................................................................................................. 6

1.1

Kader ....................................................................................................................... 6

1.2

Doelstelling van de evaluatie ................................................................................... 6

1.3

Gebiedsbeschrijving ................................................................................................ 7

1.4

Leeswijzer ................................................................................................................ 8

2

Methode evaluatie................................................................................................ 11

2.1

Habitattypen........................................................................................................... 11

2.1.1

Omvang en kwaliteit ............................................................................................................11

2.1.2

Structuur en functie .............................................................................................................11

2.1.3

Abiotiek ...............................................................................................................................12

2.1.4

Typische soorten.................................................................................................................12

2.2

Habitatrichtlijnsoorten ............................................................................................ 15

2.3

Vogelrichtlijnsoorten .............................................................................................. 15

3

Natura 2000-doelen ............................................................................................. 16

4

Habitattypen ......................................................................................................... 18

4.1

H3140 Kranswierwateren ...................................................................................... 18

4.1.1

Omvang en kwaliteit op basis van de vegetatietypen .........................................................18

4.1.2

Structuur en functie .............................................................................................................19

4.1.3

Abiotiek ...............................................................................................................................20

4.1.4

Typische soorten.................................................................................................................20

4.1.5

Conclusie ............................................................................................................................22

4.2

H4010B Vochtige heiden (laagveengebieden) ...................................................... 23

4.2.1

Omvang en kwaliteit op basis van de vegetatietypen .........................................................23

4.2.2

Structuur en functie .............................................................................................................24

4.2.3

Abiotiek ...............................................................................................................................25

4.2.4

Typische soorten.................................................................................................................29

4.2.5

Conclusie ............................................................................................................................29

4.3

H6430B Ruigten en zomen (harig wilgenroosje) ................................................... 30

4.3.1

Omvang en kwaliteit op basis van de vegetatietypen .........................................................30

4.3.2

Structuur en functie .............................................................................................................31

4.3.3

Abiotiek ...............................................................................................................................31

4.3.4

Typische soorten.................................................................................................................32

4.3.5

Conclusie ............................................................................................................................33

4.4

H7140B Overgangs- en trilvenen (veenmosrietlanden) ........................................ 34

4.4.1

Omvang en kwaliteit op basis van de vegetatietypen .........................................................34

4.4.2

Structuur en functie .............................................................................................................35

3 (104)

4.4.3

Abiotiek ...............................................................................................................................36

4.4.4

Typische soorten.................................................................................................................37

4.4.5

Conclusie H7140B Overgangs- en trilvenen (veenmosrietlanden)......................................40

4.5

H91D0 Hoogveenbossen ...................................................................................... 41

4.5.1

Omvang en kwaliteit op basis van de vegetatietypen .........................................................41

4.5.2

Structuur en functie .............................................................................................................42

4.5.3

Abiotiek ...............................................................................................................................42

4.5.4

Typische soorten.................................................................................................................43

4.5.5

Conclusie H91D0 Hoogveenbossen ...................................................................................44

4.6

Samenvatting ......................................................................................................... 45

5

Habitatrichtlijnsoorten ........................................................................................ 46

5.1

Bittervoorn ............................................................................................................. 46

5.2

Kleine modderkruiper ............................................................................................ 48

5.3

Rivierdonderpad .................................................................................................... 49

5.4

Meervleermuis ....................................................................................................... 50

5.5

Noordse woelmuis ................................................................................................. 52

5.6

Samenvatting ......................................................................................................... 53

6

Vogelrichtlijnsoorten ........................................................................................... 55

6.1

Doelsoorten Vogelrichtlijn ...................................................................................... 55

6.2

Broedvogels ........................................................................................................... 56

6.3

Niet-broedvogels.................................................................................................... 68

6.4

Samenvatting ......................................................................................................... 76

7

Evaluatie uitgevoerde maatregelen ................................................................... 78

7.1

H4010B Vochtige heiden (laagveengebieden) ...................................................... 78

7.2

H7140B Overgangs- en trilvenen (veenmosrietlanden) ........................................ 78

7.3

Maatregelen Vogelrichtlijnsoorten ......................................................................... 82

8

Relevante ontwikkelingen en knelpunten voor de instandhoudingsdoelen . 84

8.1

Verleende vergunningen ....................................................................................... 84

8.2

Handhaving ............................................................................................................ 84

8.3

Knelpunten en drukfactoren .................................................................................. 85

9

Analyse van de kernopgave ............................................................................... 89

9.1

Landschappelijke samenhang en interne compleetheid ....................................... 89

9.2

Compleetheid in ruimte en tijd ............................................................................... 89

9.3

Plas-dras situaties ................................................................................................. 89

9.4

Herstel grote oppervlakten/brede zones overjarig riet door herstel dynamiek en tegengaan verdroging ............................................................................................ 90

9.5

Behoud en herstel van brakke variant van H6430B Ruigten en zomen................ 90

4 (104)

10

Uitbreidingsdoelstelling ...................................................................................... 92

10.1

Uitbreidingsdoelstelling H3140 Kranswierwateren ................................................ 92

10.2

Uitbreidingsdoelstelling Vochtige heide (laagveengebied) H4010B...................... 93

10.3

Uitbreidingsdoelstelling Veenmosrietland H7140B ............................................... 95

10.4

Uitbreidingsdoelstelling kemphaan ........................................................................ 95

10.5

Uitbreidingsdoelstelling watersnip ......................................................................... 96

11

Aanbevelingen ..................................................................................................... 98

11.1

Monitoring .............................................................................................................. 98

11.2

Doelenevaluatie soorten ...................................................................................... 100

11.3

Uitbreidingsopgave .............................................................................................. 100

11.4

Werk maken van waterkwaliteit ........................................................................... 101

11.5

Beheerplan verlengen of een tweede beheerplan?............................................. 101

11.6

Procesevaluatie ................................................................................................... 102

12

Referenties ......................................................................................................... 103

Bijlage 1

Habitattypenkaart Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske

5 (104)

1

Inleiding

1.1 Kader De Europese Vogel- (1979) en Habitatrichtlijn (1992) (Richtlijn 79/409/EEG; Richtlijn 92/43/EEG) zijn door de Europese Unie opgesteld met als doel de biodiversiteit in stand te houden en duurzaam gebruik van de natuur te waarborgen. De Europese lidstaten zijn daarom volgens de richtlijnen verplicht om natuurgebieden aan te wijzen en maatregelen te nemen om de habitattypen en soorten vermeld in de richtlijnen te beschermen. De aangewezen gebieden vormen samen een Europees netwerk van beschermde natuurgebieden, het Natura 2000-netwerk. Voor elk Natura 2000-gebied moet een beheerplan worden opgesteld. Het beheerplan geeft een uitwerking van de Natura 2000doelen in omvang, ruimte en tijd, geeft een overzicht van de activiteiten in en om het gebied en vormt daarnaast het kader voor vergunningverlening en handhaving. De beheerplannen zijn geldig voor een periode van 6 jaar waarna ze herzien of verlengd kunnen worden. In mei 2013 is het Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske definitief aangewezen als Natura 2000-gebied. In het aanwijzingsbesluit PDN/2013-092 zijn de instandhoudingsdoelen voor het Natura 2000-gebied vastgesteld. De eerste aanmelding dateert uit 2000 voor het Vogelrichtlijngebied en 2004 voor het Habitatrichtlijngebied. De conceptdoelen zijn in 2008 in het ontwerpbesluit vastgesteld en in 2013 definitief gemaakt in het aanwijzingsbesluit.

De begrenzing van het Natura 2000-gebied is weergegeven in figuur 1.1. Het eerste beheerplan voor het gebied is door de Gedeputeerde Staten vastgesteld met een looptijd van 29 december 2016 tot en met 28 december 2022. Voor het besluit het beheerplan te verlengen én voor het opstellen van een beheerplan voor de tweede beheerplanperiode is een evaluatie nodig van de eerste beheerplanperiode. Deze evaluatie is in dit rapport uitgewerkt. 1.2 Doelstelling van de evaluatie Het hoofddoel van de evaluatie is om inzichtelijk te maken en te bepalen of de behoudsdoelstellingen voor Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske zijn gerealiseerd. Het gaat hierbij zowel om de kernopgave op systeemniveau als de opgave op habitattype- en doelsoortniveau. Verder wordt de uitbreidingsdoelstelling concreter uitgewerkt. Daarnaast geeft de evaluatie inzicht in hoeverre maatregelen uit het eerste beheerplan zijn uitgevoerd. Tot slot geeft de evaluatie op hoofdlijnen aan welke relevante ontwikkelingen in de eerste beheerplanperiode hebben plaatsgevonden die mogelijk invloed hebben op de instandhoudingsdoelen. Het gaat om ontwikkelingen in het menselijk gebruik (verleende vergunningen, handhaving) en drukfactoren en knelpunten. De evaluatie vormt daarmee het eindpunt van de eerste beheerplanperiode en de brug naar de tweede beheerplanperiode.

Bij de evaluatie van de instandhoudingsdoelen is veel belang gehecht aan navolgbaarheid en reproduceerbaarheid. Dat wil zeggen dat in de analyses steeds duidelijk is aangegeven welke data zijn gebruikt en wat de conclusies op basis van de data zijn. Wanneer aanvullende bronnen of veldwaarnemingen of wanneer er een extra interpretatieslag of expertbeoordeling heeft plaatsgevonden, is dit steeds duidelijk aangegeven. Deze werkwijze biedt een heldere en transparante lijn om de evaluatie van Natura 2000-doelen vorm te geven. Bovendien vormt deze werkwijze een goede basis voor het vervolgtraject zijnde een tweede beheerplan of een verlenging van het tweede beheerplan met bijvoorbeeld een focus op de nadere uitwerking van maatregelen.

6 (104)

1.3 Gebiedsbeschrijving Het Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld en Twiske vormen tezamen het grootste uitgeveende laagveencomplex ten noorden van Amsterdam. Een deel van het Oostzanerveld, het Ilperveld en Varkensland is zowel Vogelrichtlijn- als Habitatrichtlijngebied, het Twiske is Vogelrichtlijngebied en een deel van het Oostzanerveld is alleen aangewezen als Habitatrichtlijngebied (Figuur 1.1). Net als veel andere laagveengebieden in Laag Holland is ook dit gebied ontstaan uit de ontginning van het oorspronkelijke uitgestrekte hoogveengebied in Noord-Holland. Door de ontginning en de ontwatering, door middel van de honderden slootjes in het gebied, van het oorspronkelijke hoogveen, daalde de bodem van het gebied tot onder zeenniveau. Hierdoor kwam het gebied onder de brakke invloed van de voormalige Zuiderzee te staan en werd het ook vatbaarder voor overstromingen. Na het afsluiten van de Zuiderzee in 1932 viel deze verziltende invloed weg en verzoette het gebied geleidelijk. Wel is er momenteel nog steeds sprake van een lichte brakke invloed in het gebied, door infiltratie van zwak brak water uit het Noordzeekanaal en het Noordhollands Kanaal. Het grootste deel van het gebied bestaat uit extensief gebruikte vochtige graslanden, die van belang zijn voor soorten als grutto, tureluur, zomertaling, krakeend en slobeend. Andere bijzondere weidevogels zijn visdiefje en wulp.

Van deze laatste soort zijn in de winter soms grote groepen aanwezig. De extensieve graslanden zijn niet alleen voor weidevogels van belang maar ook voor de noordse woelmuis, die vooral voorkomt in de meest vochtige graslanden met een ietwat pollige vegetatiestructuur. Ook in de aangrenzende veenmosbegroeiingen, die zich vooral in de voormalige petgaten hebben ontwikkeld, voelt de soort zich thuis. Behalve extensief grasland bevat het gebied rietland, vochtige ruigten en verschillende stadia van verlandingsvegetaties, zoals veenmosrietlanden en vochtige heide. In het Ilperveld komen in opnieuw open gegraven petgaten en in geïsoleerde sloten kranswiervegetaties. De rietlanden en moerassen in het gebied zijn van betekenis voor moerasvogels als rietzanger, bruine kiekendief, snor en de grote populatie roerdomp. Waar vochtige graslanden worden afgewisseld met moerassen broedt plaatselijk watersnip. Daarnaast is het Natura 2000-gebied van belang voor de soorten bittervoorn, grote modderkruiper, kleine modderkruiper, rivierdonderpad en meervleermuis. In figuur 1.2 is de begrenzing van het Natuurnetwerk Nederland (NNN) in Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld en Twiske weergegeven. Uit deze kaart blijkt dat niet het gehele Natura 2000-gebied als NNN is begrensd. Verder blijkt uit deze figuur dat nog niet het gehele NNN in het Natura 2000-gebied is gerealiseerd.

Het Twiske is naast NNN ook een drukbezocht recreatiegebied. Ilperveld is grotendeels in bezit en beheer bij Landschap Noord-Holland. Varkensland en Oostzanerveld worden beheerd door Staatsbosbeheer. In deze gebieden zijn ook particuliere gronden aanwezig. Het recreatiegebied het Twiske is circa 650 hectare groot en in eigendom bij Staatsbosbeheer en in erfpacht uitgegeven aan recreatieschap TwiskeWaterland. Het beheer wordt uitgevoerd door Recreatie Noord-Holland. Het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier is waterkwaliteit- en waterkwantiteitbeheerder.

7 (104)

1.4 Leeswijzer Hoofdstuk 1 bestaat uit de inleiding. In hoofdstuk 2 beschrijven we de methode die voor de evaluatie is gebruikt. De doelen voor het Natura 2000-gebied Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske zijn opgenomen in hoofdstuk 3. In de daaropvolgende hoofdstukken (4,5 en 6) is geëvalueerd in hoeverre de doelstellingen uit het eerste beheerplan zijn gerealiseerd. Hoofdstuk 7 bevat een evaluatie van de uitgevoerde maatregelen in de eerste beheerplanperiode. In hoofdstuk 8 wordt op hoofdlijnen geschetst welke relevante ontwikkelingen hebben plaatsgevonden die mogelijk van invloed zijn geweest op de instandhoudingsdoelen van Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske. Hoofdstuk 9 bestaat uit de analyse van de kernopgave. In hoofdstuk 10 wordt de uitbreidingsdoelstelling voor dit gebied beschreven. Deze evaluatie wordt afgesloten met aanbevelingen (hoofdstuk 11).

8 (104)

Figuur 1.1

Begrenzing van het Natura 2000 gebied Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld en Twiske. De status Beschermd Natuurmonument is met de invoering van de Wet natuurbescherming in 2017 vervallen. De status van Varkensland als Beschermd Natuurmonument geldt dus niet meer. Blauw: Vogelrichtlijngebied (644 ha); Geel: Habitatrichtlijngebied (320 ha): Groen en bruin: Vogel- en Habitatrichtlijngebied (1589 ha) 9 (104)

Figuur 1.2

Begrenzing van het NNN Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld en Twiske (bron: provincie Noord-Holland). Groen: NNN gerealiseerd; Rood: NNN niet gerealiseerd; Oranje: verworven, niet ingericht

10 (104)

2

Methode evaluatie

Voor elk onderdeel van de evaluatie van de beheerplannen, namelijk habitattypen, habitatrichtlijnsoorten en vogelrichtlijnsoorten, geven we aan het begin van ieder hoofdstuk of paragraaf aan of er voldoende gegevens beschikbaar zijn voor een kwantitatieve beoordeling: Voldoende

Matig

Beperkt

Voldoende gegevens voor een kwantitatieve analyse met beperkte onzekerheid rondom de beschreven ontwikkeling en evaluatie van de doelen Er zijn kwantitatieve gegevens beschikbaar, maar onvoldoende voor een volledige, nauwkeurige en gebiedspecifieke analyse. Er moet daarom rekening gehouden worden met enige onzekerheid rondom de beschreven ontwikkeling en evaluatie van de doelen Er zijn weinig tot geen kwantitatieve gegevens beschikbaar. De beschreven ontwikkeling en evaluatie van de doelen is voornamelijk kwalitatief en/of weinig gebiedspecifiek. Er moet daarom rekening gehouden worden met een aanzienlijke onzekerheid

2.1 Habitattypen De kwaliteit van de habitattypen wordt beoordeeld aan de hand van vegetatietypen, abiotische randvoorwaarden, kenmerken van een goede structuur en functie en typische soorten. 2.1.1 Omvang en kwaliteit De oppervlaktes zijn berekend op basis van de meest recente habitattypenkaart (versie: N2K_HK_92_20170908_v7_HR). Deze kaart geeft de T0-situatie weer (rondom 2013). In het eerste beheerplan is dezelfde situatie beschreven (Provincie Noord-Holland 2016c). Kwaliteit en oppervlak van kwalificerend habitat hangen samen. Wanneer de kwaliteit verslechtert kan dat leiden tot een afname van het oppervlak kwalificerend habitat. Anderzijds kan een kwaliteitsverbetering leiden tot een toename van het oppervlak kwalificerend habitat. Dit kan bijvoorbeeld optreden in terreindelen waar in de referentiesituatie nog geen kwalificerende vegetatie aanwezig was maar waar bijvoorbeeld is geplagd of waar intensief beheer heeft plaatsgevonden. Op dit soort plekken kan door kwaliteitstoename een uitbreiding van het oppervlak kwalificerend habitat plaatsvinden. Dit blijkt nog niet uit de habitattypenkaart maar is dan in de conclusies per habitattype als mogelijke ontwikkelingsrichting beschreven.

2.1.2 Structuur en functie Voor de habitattypen zijn kenmerken voor een goede structuur en functie opgesteld in de Natura 2000-profieldocumenten (https://www.natura2000.nl/profielen/habitattypen). De toetsing aan deze kenmerken is gedaan aan de hand van PQ (permanente kwadraten) opnamen (LMF plots/PAS PQ’s) binnen de begrenzing van de kwalificerende Natura 2000habitattypen.

11 (104)

2.1.3 Abiotiek De huidige situatie en ontwikkeling van de abiotische randvoorwaarden voor de habitattypen zijn ten eerste beoordeeld aan de hand van waterkwaliteitsgegevens van het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (http://hnk-water.nl/). Hiervoor is de ontwikkeling van de voedselrijkdom weergegeven in de concentraties totaal stikstof, totaal fosfaat, orthofosfaat en sulfaat. Stikstof en fosfaat zijn directe indicatoren van voedselrijkdom. Sulfaat is de belangrijkste sturende factor bij interne eutrofiëring. Interne eutrofiëring wordt veroorzaakt door een versnelde mineralisatie van organisch stof (waaronder veen) en de mobilisatie van fosfaat. De gemeten concentraties zijn vergeleken met de gewenste concentraties voor het habitattype zoals beschreven in het beheerplan en de Natura 2000-profieldocumenten van de habitattypen. Voor stikstofgevoelige habitattypen is de huidige stikstofdepositie en de ontwikkeling in stikstofdepositie beschreven evenals de overschrijding van de kritische depositiewaarde (KDW) voor een specifiek habitattype. Hiervoor zijn gegevens uit de AERIUS Monitor gebruikt (RIVM, https://monitor.aerius.nl/gebieden.html). Daarnaast is voor de ontwikkeling in ammoniakdepositie, op gebiedsniveau, het Meetnet Ammoniak in Natuurgebieden (MAN, RIVM) geraadpleegd (https://man.rivm.nl).

Bij de beoordeling van de effecten van stikstofdepositie is gebruik gemaakt van informatie in het eerste Natura 2000 beheerplan en de PAS gebiedsanalyse. 2.1.4 Typische soorten Typische soorten zijn dier- en plantensoorten die kenmerkend zijn voor een bepaald habitattype. Typische soorten zijn op zichzelf niet aangewezen als doel voor een gebied en kennen dus ook geen zelfstandige instandhoudingsdoelstelling. De staat van instandhouding van een habitattype omvat volgens artikel 1 van de Habitatrichtlijn mede het voortbestaan op lange termijn van de betrokken typische soorten. Typische soorten mogen niet uit het betreffende habitattype verdwijnen op het niveau van de biogeografische regio in de betreffende Lidstaat (Evans and Arvela 2011). Op gebiedsniveau mogen typische soorten elkaar echter wel vervangen, bijvoorbeeld wanneer één soort verdwijnt en er een andere soort voor in de plaats komt. Op gebiedsniveau gaat het namelijk om het totaal aantal typische soorten ofwel de soortenrijkdom. Bij een verandering in de samenstelling van typische soorten is er geen sprake van een verslechtering van de kwaliteit van het habitattype (op basis van typische soorten). De aanwezigheid van typische soorten is een graadmeter voor de kwaliteit van een habitattype.

Voor de behoudsdoelstelling qua kwaliteit geldt dat het aantal typische soorten (soortenrijkdom) dat op het moment van aanwijzen aanwezig was gemiddeld gelijk moet blijven per (deel)gebied. Het gaat daarbij om een langjarig gemiddelde (beheerplanperiode). In de evaluatie wordt vastgesteld of het aantal typische soorten voor een specifiek habitattype is toe- of afgenomen of behouden is gebleven ten opzichte van het langjarig gemiddelde bij de aanwijzing (Programmadirectie Natura 2000 2014). Het aantal typische soorten is vastgesteld waarbij is gekeken naar de aanwezigheid binnen de begrenzing van het Natura 2000-gebied én in kwalificerend habitat. Waar recente monitoring en florakarteringen zijn uitgevoerd, zijn deze gegevens gebruikt. Waar dergelijke gegevens ontbreken is gebruik gemaakt van informatie in de Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF). Daarbij zijn de aantallen waarnemingen, en waar mogelijk het jaarlijks gemiddelde, over de periode vijf jaar voorafgaand aan de beheerplanperiode (2011 – 2016) en gedurende de eerste beheerplanperiode (2016 – 2021) vergeleken.

12 (104)

Omdat het bij de beoordeling van typische soorten om een indicatie van de kwaliteit van het habitattype gaat, is deze analyse uitgevoerd voor de delen van het Natura 2000-gebied die zijn aangewezen vanuit de Habitatrichtlijn (zie Figuur1.1). De relevante typische soorten voor de habitattypen in het gebied Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske die in dit rapport worden beoordeeld, zijn geselecteerd op basis van mogelijk voorkomen (Hoogeboom and van den Tempel 2012). De ontwikkeling van het voorkomen van de typische soorten in de eerste beheerplanperiode wordt per habitattype in hoofdstuk 4 beschreven en samengevat als in Tabel 2.1. De kwaliteit van de gegevens over typische soorten is veelal matig, doordat de soorten beperkt voorkomen of beperkt zijn geïnventariseerd, hetgeen leidt tot onzekerheid in de beoordeling. Tabel 2.1

Beoordeling van typische soorten

0

(vrijwel) afwezig

=

gelijk gebleven

n

nieuw verschenen

>

toegenomen

</0

afgenomen / (vrijwel) afwezig

<

afgenomen

13 (104)

Figuur 2.1

Ligging PQ’s

14 (104)

2.2 Habitatrichtlijnsoorten Voor informatie over de voor het gebied aangewezen habitatrichtlijnsoorten (zie hoofdstuk 3) is een combinatie van gegevens gebruikt. Achtergrondinformatie van soorten, zoals een beschrijving van het leefgebied, is gebaseerd op informatie van Natura 2000profieldocumenten, de Zoogdiervereniging en Ravon. De huidige aantallen en trends zijn gebaseerd op provinciale en landelijke NEM data met aantal- en verspreidingstrend (CBS). Voor vissoorten is tevens gebruik gemaakt van KRW visstandonderzoeken. Voor de noordse woelmuis zijn bovendien data gebruikt vanuit (nog lopend) onderzoek naar de verspreiding van noordse woelmuis in Wormer- en Jisperveld & Kalverpolder en in Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske. Verspreidingsgegevens zijn gebaseerd op de beheerplannen en, waar voldoende beschikbaar, gegevens uit de NDFF. Gegevens over het leefgebied zijn gebaseerd op de beheerplannen en de aanwezigheid van habitattypen waar mogelijk. Voor vissoorten en de meervleermuis is daarnaast gebruik gemaakt van gegevens over de waterkwaliteit middels KRW Factsheets van de waterlichamen. Waar er gebruik gemaakt is van andere informatiebronnen of literatuur, wordt de referentie gegeven.

Voor alle soorten geldt dat een beoordeling van de realisatie van de doelstelling met betrekking tot het leefgebied kwalitatief wordt beschreven op basis van informatie in de beheerplannen, veldbezoeken, mondelinge informatie van beheerders en resultaten van de analyses van habitattypen. 2.3 Vogelrichtlijnsoorten Voor informatie over aantallen en trends van de voor het gebied aangewezen vogelrichtlijnsoorten hebben we gegevens van Sovon Vogelonderzoek Nederland gebruikt, beschikbaar op www.sovon.nl. Daarnaast hebben we ook de Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF) geraadpleegd om volgens protocol vastgestelde aantallen en verspreiding van broedvogels en niet-broedvogels in het gebied te beoordelen. Voor achtergrondinformatie over soorten, zoals een beschrijving en eisen van het leefgebied of de periode waarin de soorten in Nederland aanwezig zijn, hebben we gebruik gemaakt van informatie van Sovon, Vogelbescherming Nederland (www.vogelbescherming.nl) en informatie in de Natura 2000-profielendocumenten (https://www.natura2000.nl/profielen/vogelrichtlijnsoorten). Waar er gebruik gemaakt is van andere informatiebronnen of literatuur, wordt de referentie gegeven.

Voor alle soorten geldt dat een beoordeling van de realisatie van de doelstelling met betrekking tot het leefgebied kwalitatief wordt beschreven op basis van informatie in de beheerplannen, veldbezoeken, mondelinge informatie van beheerders en resultaten van de analyses van habitattypen. Per soort wordt aangegeven of er momenteel voldoende leefgebied aanwezig is binnen de begrenzing van het Natura 2000-gebied.

15 (104)

3

Natura 2000-doelen

Voor ieder Natura 2000 gebied in Nederland is een aantal kernopgaven opgesteld, op basis waarvan de doelstellingen voor de verschillende habitattypen en soorten worden geformuleerd (Schmidt et al. 2017). In Tabel 3.1 zijn de vijf kernopgaven voor het Natura 2000-gebied Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske opgesomd, samen met de daaruit voortvloeiende instandhoudingsdoelstellingen (Provincie Noord-Holland 2016a). Tabel 3.1

Kernopgaven

Kernopgave

Opgave

Opgave landschappelijke samenhang en interne compleetheid (Meren en moerassen)

Behoud en herstel van samenhang tussen slaapplaatsen en foerageergebieden in het bijzonder voor grasetende watervogels en Meervleermuizen (de belangrijkste kraamkamerfunctie en slaapfunctie van de Meervleermuis ligt vooral in gebouwen buiten de Natura 2000-gebieden). Voor afgesloten zeearmen en randmeren behoud van de specifieke betekenis van de verschillende onderdelen voor habitattypen en vogels. Herstel van mozaïek van verlandingsstadia van open water tot moerasbos en herstel van gradiënt watertypen (inclusief brak) met name in het deellandschap Laagveen.

Compleetheid in ruimte en tijd (4.09)

Alle successiestadia laagveenverlanding in ruimte en tijd vertegenwoordigd: overgangs- en trilvenen, veenmosrietlanden H7140_B en vochtige heiden laagveengebied, H4010_B en veenbossen, hoogveenbossen *H91D0, in samenstelling met gemeenschappen van open water

Plas-dras situaties (4.11)

Plas-dras situaties voor Smienten A050, Kemphaan A151 en Noordse woelmuis *H1340.

Overjarig Riet (4.12)

Herstel van grote oppervlakten/brede zones overjarig Riet, inclusief waterriet, door herstel van natuurlijke peildynamiek en tegengaan verdroging voor rietmoerasvogels, zoals Roerdomp A021, Snor A292 en voor de Noordse woelmuis *H1340.

Brakke ruigtes (4.13)

Behoud en herstel van brakke variant van ruigten en zomen (Harig wilgenroosje) in de laagveengebieden boven het IJ, mede als leefgebied voor de Noordse woelmuis.

Voor habitattypen, habitatrichtlijnsoorten, broedvogels en niet-broedvogels zijn de instandhoudingsdoelstellingen uit het aanwijzingsbesluit (PDN/2013-092) weergegeven in Tabel 3.2. Het gaat voor de meeste habitattypen en soorten om een behoudsdoelstelling. De habitattypen H3140, H4010B en H7140B hebben een uitbreidingsdoelstelling voor oppervlakte en de kemphaan en watersnip hebben een uitbreidingsdoelstelling voor de omvang en een verbeteringsdoelstelling voor de kwaliteit van het leefgebied. Maatregelen die betrekking hebben op de uitbreidingsdoelstellingen zijn in het eerste beheerplan doorgeschoven naar de tweede beheerplanperiode, zodat de eerste beheerplanperiode zich richt op voorkomen van verdere verslechtering en het realiseren van de behoudsdoelstelling voor de aangewezen habitattypen en soorten (Provincie NoordHolland 2016c).

16 (104)

Tabel 3.2

Overzichtstabel van de Natura 2000-doelstellingen voor (a) habitattypen, (b) habitatrichtlijnsoorten, (c) broedvogels en (d) niet-broedvogels

(a) Habitattypen code

habitattype

oppervlakte

kwaliteit

knelpunt

H3140

Kranswierwateren

>

=

nee

H4010B

>

=

ja

=

=

nee

H7140B

Vochtige heiden (laagveengebied) Ruigten en zomen (harig wilgenroosje) Overgangs- en trilvenen (veenmosrietland)

>

=

ja

H91D0

Hoogveen- en laagveenbossen

=

=

nee

H6430B

(b) Habitatrichtlijnsoorten code

soort

populatie

omvang leefgebied

kwaliteit leefgebied

H1134

=

=

=

H1149

Bittervoorn Kleine modderkruiper

=

=

=

H1163

Rivierdonderpad

=

=

=

H1318

Meervleermuis

=

=

=

H1340

Noordse woelmuis

=

=

=

knelpunt nee nee nee nee nee

(c) Broedvogels code

soort

aantal broedparen

omvang leefgebied

kwaliteit leefgebied

knelpunt

A021

Roerdomp

17

=

=

nee

A081

Bruine kiekendief

15

=

=

nee

A151

Kemphaan

20

>

>

ja

A153

Watersnip

60

>

>

ja

A193

Visdief

180

=

=

nee

A292

Snor

50

=

=

nee

A295

Rietzanger

800

=

=

nee

omvang leefgebied

kwaliteit leefgebied

knelpunt

(d) Niet-broedvogels code

soort

populatie

doelstelling

A043

Grauwe gans

90

=

=

nee

A050

Smient

6400

Foerageergebied Slaap- en rustplaats en foerageergebied

=

=

nee

A051

Krakeend

200

Foerageergebied

=

=

nee

A056

Slobeend

50

Foerageergebied

=

=

nee

A125

Meerkoet

710

Foerageergebied

=

=

nee

A156

Grutto

behoud

Slaap- en rustplaats

=

=

nee

17 (104)

4

Habitattypen

4.1

H3140 Kranswierwateren

4.1.1

Omvang en kwaliteit op basis van de vegetatietypen

Beschikbaarheid van gegevens: Beperkt De oppervlaktes zijn berekend op basis van de meest recente habitattypenkaart (versie: N2K_HK_92_20170908_v7_HR). Deze kaart geeft de T0-situatie weer (rondom 2013). Er is geen actuelere habitattypenkaart beschikbaar. Het bepalen van trends in oppervlaktes is daarom niet mogelijk. Er is in het gebied op basis van de T0-kaart slechts een klein oppervlak H3140 Kranswierwateren aanwezig in het deelgebied Varkensland. Zoekgebied is voornamelijk aanwezig langs de rand van het Oostzanerveld (Figuur 4.1). Deze zoekgebieden zijn in 2019 bezocht. Er is toen geen kwalificerend H3140 Kranswierwateren aangetroffen (W. Non, pers. comm.). Door het uitgraven van petgaten in het Ilperveld wordt er een toename in areaal van het habitattype verwacht (Provincie Noord-Holland 2016a). Of zich op deze locatie reeds kranswierwateren hebben ontwikkeld is op basis van de T0-kaart niet vast te stellen. Volgens het eerste beheerplan is het oppervlak kranswierwateren 7,6 ha. Dat is aanzienlijk meer dan op basis van de T0-kaart blijkt. De oorzaak van deze afwijking is tweeledig. Aanvankelijk werden heldere sloten met Groot nimfkruid ook als H3140 (matig) beoordeeld; dit betrof het merendeel van het oppervlak (ca. 5,5 ha). Volgens de huidige profieldocumenten kwalificeren dit soort vegetaties niet meer. Verder was er rond 2004 een oppervlak van ca.

2,0 ha aanwezig aan heldere wateren met de kranswiersoorten gebogen kransblad (Chara connivens), stekelharig kransblad (Chara hispida) en sterkranswier (Nitellopsis obtusa)( pers. med. Van 't Veer). Wateren met gebogen kransblad, stekelharig kransblad en sterkranswier werden toen aangetroffen in open gegraven petgaten, in geïsoleerde heldere wateren en in het meest westelijke deel van de ringvaart Oostzanerveld-Wijde Wormer (Van 't Veer 1998, Witteveldt & Van 't Veer, 2003). In de periode 2010-2014 bleken het water van de oorspronkelijke locaties met deze kranswieren troebeler geworden te zijn en ontbraken kranswieren. Momenteel worden slechts kleine oppervlakten van het habitattype aangetroffen, veelal beperkt tot smalle heldere slootjes in onbemeste percelen met vochtig hooiland en veenmosrietland (pers. med. Van 't Veer). Tabel 4.1

H3140 ZGH3140

Oppervlakte en bijbehorende vegetatiekwaliteit van H3140 en zoekgebied (ZG) op basis van de T0-kaart Kwaliteit goed

Kwaliteit matig

Kwaliteit onbekend

0,0 ha 0,0 ha

0,0 ha 0,0 ha

0,03 ha 0,2 ha

0% 0%

0% 0%

100 % 100 %

Totaal T0 0,03 ha 0,2 ha

18 (104)

Figuur 4.1

4.1.2

Voorkomen en kwaliteit van vegetatie van (ZG)H3140 in Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske op basis van T0-kaart.

Structuur en functie

Beschikbaarheid van gegevens: Matig Voor dit habitattype zijn vier structuur en functie kenmerken opgesteld (Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.). Binnen het habitattype H3140 Kranswierwateren zijn geen PQ’s aanwezig, er zijn wel 2 PQ’s met 2 meetjaren aanwezig in zoekgebied (ZG)H3140. De resultaten van deze toetsing staan beschreven in tabel 4.2. Slecht één kenmerk kan met PQ data getoetst worden. Aan dit kenmerk wordt voldaan. Op basis van waterkwaliteitsgegevens blijkt dat aan de kenmerken helder water en goede waterkwaliteit niet wordt voldaan. Tabel 4.2

Toetsing kenmerken structuur en functie voor H3140

Structuur en functie kenmerk

Voldaan aan kenmerk? (aantal opnames)

Trend (aantal PQ’s)

Dominantie ondergedoken waterplanten met fijne bladeren

Ja (2)

1 PQ toename in tijd, 1 PQ afname

19 (104)

Structuur en functie kenmerk

Voldaan aan kenmerk? (aantal opnames)

Trend (aantal PQ’s)

Nee

Op basis van waterkwaliteitsgegevens wordt niet aan dit kenmerk voldaan

nee

Op basis van waterkwaliteitsgegevens wordt niet aan dit kenmerk voldaan

Ja

Op basis van waterkwaliteitsgegevens is de pH geen knelpunt

Helder water (doorzicht tenminste helft van diepte) Goede waterkwaliteit (onvervuild, niet te hoog fosfaatgehalte) pH>6.0

4.1.3

Abiotiek

Beschikbaarheid van gegevens: voldoende Het habitattype H3140 Kranswierwateren komt volgens het profieldocument voor H3140 vooral voor onder licht tot matig voedselrijke omstandigheden. Optimale waarden voor het habitattype in gebufferde meren en petgaten liggen tussen de 0,04 en 0,1 mg P-totaal per liter water. Uitzondering vormen brakke wateren met Brakwater kransblad. Hier bepalen andere factoren dan fosfaat de helderheid van het water en kan het fosfaatgehalte veel hoger zijn. Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld zijn onderdeel van het Kaderrichtlijn Water (KRW) waterlichaam Waterland. In dit waterlichaam zijn de fosfaatgehalten te hoog (gemiddeld 0,85 mg P/l) en is de fosfaatbelasting te hoog (Van Dam en Jaarsma, 2020). Dit vormt een knelpunt voor dit habitattype. Plaatselijk kunnen de fosfaatconcentraties en -belasting lager zijn, bijvoorbeeld in geïsoleerde wateren waarin weinig bagger aanwezig is. Recente gegevens over de waterkwaliteit in dit soort wateren ontbreken echter. Volgens het profieldocument komen kranswierwateren voor in een brede range van zeer zoet tot matig brak (concentratie chloride < 150 tot 10.000 mg Cl/l). De huidige chlorideconcentraties variëren tussen de 250-750 mg Cl/l. Bij deze chloridegehalten kunnen kranswiervegetaties die kenmerkend zijn voor zwak brakke omstandigheden zich handhaven.

Voor kranswiervegetaties die van oorsprong voorkomen in Laag Holland zoals vegetaties die behoren tot de Associatie van Brakwaterkransblad is de voortgaande verzoeting een knelpunt. 4.1.4

Typische soorten

Beschikbaarheid van gegevens: voldoende De ontwikkeling gedurende de eerste beheerplanperiode wordt hier beoordeeld. Tabel 4.3

Selectie van typische soorten voor het habitattype H3140 Kranswierwateren in het gebied Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske

Nederlandse soortnaam

Wetenschappelijke soortnaam

Soortgroep

trend

Brakwaterkransblad

Chara canescens

Kranswieren

0

Breekbaar kransblad

Chara globularis

Kranswieren

0

Brokkelig kransblad

Chara contraria

Kranswieren

0

Buigzaam glanswier

Nitella flexilis

Kranswieren

0

Gebogen kransblad

Chara connivens

Kranswieren

</0

Kustkransblad

Chara baltica

Kranswieren

0

20 (104)

Stekelharig kransblad

Chara major

Kranswieren

</0

Sterkranswier

Nitellopsis obtusa

Kranswieren

0

Brakwaterkransblad Brakwaterkransblad is een soort van brakwatergebieden en kustregio’s. Daarnaast kunnen relictpopulaties van deze soort standhouden in verzoetende poldersloten, waarbij minimum chloridewaardes van 150 mg/l zijn waargenomen (Raam et al. 1998). In de NDFF en de LMF PQ data zijn geen waarnemingen van deze soort gemeld in de periode 2011-2015 en in de periode 2016-2020. Breekbaar kransblad Breekbaar kransblad is een van de algemenere kranswiersoorten in Nederland en vertoont van alle soorten kranswieren de grootste variatie aan standplaatsen. Deze soort komt algemeen voor in sloten, poelen en meren, en is zelfs in zachtere en zuurdere vennen en beken waargenomen. In de NDFF en de LMF PQ data zijn geen waarnemingen van deze soort gemeld in de periode 2011-2015 en in de periode 2016-2020. De soort kwam in de periode 1999-2007 regelmatig in een aantal pas open gegraven petgaten voor (pers. med. Van ’t Veer). Ook in pas gegraven geïsoleerde weilandslootjes komt de soort regelmatig voor. Het grootste deel van het oppervlaktewater in dit gebied is echter te troebel. Brokkelig kransblad Brokkelig kransblad is een vrij zeldzame soort die in Nederland het zwaartepunt heeft in de duinen, het laagveengebied, de Randmeren en langs de grote rivieren. Deze soort is een pionier van nieuw gegraven of geschoonde poelen, plassen en sloten waar hij soms massaal voor kan komen.

Daarnaast wordt hij ook in hoge dichtheden in heldere en kalkrijke plassen en meren waargenomen. Ook deze soort is in beide periodes niet in de NDFF geregistreerd of in PQ’s van het LMF opgenomen. Buigzaam glanswier Net als Breekbaar kransblad is Buigzaam glanswier een algemene en qua standplaatsen redelijk indifferente soort. In de NDFF en de LMF PQ data zijn geen waarnemingen van deze soort gemeld in de periode 2011-2015 en in de periode 2016-2020. Gebogen kransblad Gebogen kransblad is een zeldzame soort die vooral in de Randmeren en in (voormalig) brakke laagveenpolders voorkomt. Deze soort wordt ook in brakke milieus aangetroffen maar is daar minder op aangepast dan Brakwaterkransblad en Kustkransblad. In de NDFF en de LMF PQ data zijn geen waarnemingen van deze soort gemeld in de periode 20112015 en in de periode 2016-2020. Volgens het beheerplan komt gebogen kransblad regelmatig voor (provincie Noord-Holland, 2016b). De soort onbreekt momenteel op de oorspronkelijke vindplaatsen, o.a. door de toegenomen troebelheid in zowel de ringvaart Oostzanerveld-Wijde Wormer als in de in 1997-1998 gegraven petgaten (Van 't Veer & Dekker 2015, pers. med. Van 't Veer. Er is sprake van een afname van deze typische soort en een afname van kwaliteit.

21 (104)

Kustkransblad Kustkransblad is in Nederland een zeer zeldzame soort van brakke en heldere wateren. In de NDFF en de LMP PQ data zijn geen waarnemingen van deze soort gemeld in de periode 2011-2015 en in de periode 2016-2020. Na 2004 is de soort niet meer waargenomen in het gebied (pers. med. Van ’t Veer). Stekelharig kransblad Stekelharig kransblad is een redelijk zeldzame kranswiersoort die in Nederland vooral in de duinen en, in mindere mate, de veenplassen in Noordwest-Overijssel en het HollandsUtrechtse plassengebied wordt waargenomen. Deze soort is vooral aan kalkrijk water gebonden. In beide periodes is Stekelharig kransblad lokaal talrijk aanwezig in de vegetatie die kwalificeert als H3140 in Varkensland (NDFF data). In beide perioden (2011-2015 en 2016-2020, en ook in 2021) zijn hier veel individuen aangetroffen en is de soort in Varkensland stabiel. In het Ilperveld en de ringvaart van Oostanerveld-Wijde Wormer is sprake van een sterke afname op de oorspronkelijke vindplaatsen (zie Van 't Veer 1998, Witteveldt & Van 't Veer 2003). Gemiddeld gezien is het oppervlak aan wateren waarin de soort werd aangetroffen achteruitgegaan (pers. med. Van 't Veer). Sterkranswier Sterkranswier is een redelijk zeldzame kranswiersoort die vooral voorkomt in grotere plassen en meren. Daar kan de soort op vrij grote diepte nog worden aangetroffen.

In de NDFF en de LMF PQ data zijn geen waarnemingen van deze soort gemeld in de periode 2011-2015 en in de periode 2016-2020. De soort kwam wel in de periode 1996-2003 in het in het meest westelijke deel van de ringvaart Oostzanerveld-Wijde Wormer en het Ilperveld voor (Van 't Veer 1998, Witteveldt & Van 't Veer, 2003). In 2010 was dit gedeelte van de ringvaart sterk vertroebeld en werden er geen kranswieren meer aangetroffen (R. van 't Veer, pers. comm.) 4.1.5 Conclusie Voor het habitattype H3140 Kranswierwateren geldt een uitbreidingsdoelstelling voor oppervlakte en een behoudsdoelstelling voor kwaliteit. Volgens de habitattypenkaart komt kwalificerend H3140 thans alleen nog voor in Varkensland. Bij aanvang van de eerste beheerplanperiode was het oppervlak aan wateren waar dit habitattype werd aangetroffen groter, ca. 2,0 ha (pers. med. Van ‘t Veer). Kwalificerend H3140 werd toen aangetroffen in gegraven petgaten en geïsoleerde wateren in het Ilperveld en in het uiterste noorden van het Oostzanerveld (ringvaart Wijde Wormer). Gezien de afname van een aantal typische soorten, waarvan een deel ook kenmerkend is voor zwak brakke omstandigheden, is er sprake van een afname van de kwaliteit van het habitattype kranswierwateren. De fosfaatconcentraties en de fosfaatbelasting in het Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld zijn te hoog en het doorzicht is zeer beperkt.

Dit vormt het belangrijkste knelpunt voor de ontwikkeling van kranswierwateren (zie verder paragraaf 8.3). In 2019 is het Ilperveld volledig en vlakdekkend gekarteerd op de aanwezige flora (Non en Diemeer, 2020). Uit een vergelijking van deze kartering met voorgaande florakarteringen blijkt dat waterplanten sterk zijn afgenomen en dat het water op veel plaatsen vegetatieloos is. Soorten die kenmerkend zijn voor brak water als snavelruppia en zannichelia zijn verdwenen, maar ook een soort als krabbenscheer die kenmerkend is voor laagveenwater is verdwenen. Hoewel dit geen soorten zijn van kranswierwateren, geeft dit wel aan dat er sprake is van aanzienlijke knelpunten voor watervegetaties waaronder kranswierwateren.

22 (104)

In 2020-2021 zijn er in het Ilperveld nieuwe petgaten gegraven. Dit biedt mogelijkheden voor de uitbreiding van het habitattype kranswierwateren. Hiervan zijn echter nog geen gegevens beschikbaar. In de voedselrijke uitgangssituatie van dit gebied is het nodig voortdurend nieuwe pionierssituatie te creëren om dit habitattype te behouden (zie paragraaf 10.1). 4.2

H4010B Vochtige heiden (laagveengebieden)

4.2.1

Omvang en kwaliteit op basis van de vegetatietypen

Beschikbaarheid van gegevens: Beperkt De oppervlaktes zijn berekend op basis van de meest recente habitattypenkaart (versie: N2K_HK_92_20170908_v7_HR; Figuur 4.2). Deze kaart geeft de T0-situatie weer (rondom 2013). Er is geen actuelere habitattypenkaart beschikbaar. Het bepalen van trends in oppervlaktes is daarom niet mogelijk. Kwalificerende vochtige laagveenheide H4010B (dat voldoet aan de standaard minimum oppervlakte van 100 m2) komt alleen voor in het Ilperveld. In het Oostzanerveld is volgens de habitattypenkaart geen kwalificerende laagveenheide meer aanwezig. In een recente SNL-florakartering van het Ilperveld is vastgesteld dat de heidesoorten dopheide, kraaiheide en struikheide achteruit zijn gegaan (Non and Diemeer 2020). Dit duidt op een negatieve trend voor de kwaliteit van dit habitattype. In de gebiedsanalyse (2017) is eveneens een kwaliteitsafname gesignaleerd die samenhangt met de uitbreiding van Cranberry. In Varkensland is door gericht beheer, in combinatie met plaggen, het oppervlak aan dophei recent toegenomen (periode 2016-2021). Bij verdere toename ontstaat er in dit gebied nieuw kwalificerend oppervlak aan H4010B (pers. med. Van 't Veer & Dekker). Volgens het eerste beheerplan is het oppervlakte H4010B 1,2 ha. Dat is meer dan op basis van de T0-kaart blijkt.

Sinds 2004 heeft er echter wel een afname in het oppervlakte plaatsgevonden die met name in het Oostzanerveld samenhangt met staken van het maaibeheer, opslag van cranberry en appelbes en verdroging (pers. med. Van ’t Veer). Tabel 4.4

H4010B

Oppervlakte en bijbehorende vegetatiekwaliteit van H4010B op basis van de T0-kaart Kwaliteit goed

Kwaliteit matig

Kwaliteit onbekend

Totaal

0,57 ha

0,01 ha

0,0 ha

0,58 ha

98 %

2%

0%

23 (104)

Figuur 4.2

4.2.2

Voorkomen en kwaliteit van vegetatie van H4010B

Structuur en functie

Beschikbaarheid van gegevens: Onvoldoende Voor dit habitattype zijn vijf kenmerken voor structuur en functie opgesteld (Tabel. 4.5). De toetsing aan deze kenmerken heeft plaatsgevonden op 1 PQ met 1 meetjaar (NH1606, 2018). Omdat er gegevens van 1 meetjaar beschikbaar zijn, kan er geen trend worden bepaald. Uit tabel 4.5 blijkt dat er ter plekke van het PQ aan drie van de vijf kenmerken voor structuur en functie wordt voldaan. Uit de opname blijkt dat er sprake is van vergrassing en een beperkte soortenrijkdom van de mossen en korstmossen. Dit wordt bevestigd door veldwaarnemingen waaruit naar voren komt dat de kwaliteit van een groot deel van het areaal H4010B onder druk staat door vergrassing met pijpenstrootje en door een beperkte soortenrijkdom aan mossen (W. Non, pers. comm.). Tabel 4.5

Toetsing kenmerken structuur en functie voor H4010B Vochtige heiden

Structuur en functie kenmerk Dominantie dwergstruiken (>50%) Bedekking struiken en bomen beperkt (<10%) Bedekking van grassen beperkt (<25%) Hoge bedekking van veenmossen Hoge soortenrijkdom van mossen en korstmossen

Voldoet aan kenmerk? Ja (1 pq) Ja (1 pq) Nee (1 pq) Ja (1 pq) Nee (1 pq)

24 (104)

4.2.3

Abiotiek

Beschikbaarheid van gegevens: Voldoende Voor het habitattype H4010B Vochtige heiden geldt dat er een knelpunt speelt met betrekking tot de waterkwaliteit en stikstofdepositie (Provincie Noord-Holland 2016a). Waterkwaliteit Een goede oppervlaktewaterkwaliteit is voor vochtige laagveenheide van belang omdat nieuwe verlanding onder zeer voedselrijke omstandigheden niet optreedt. Om op de lange termijn alle stadia van de verlandingsreeks waaronder vochtige laagveenheide te behouden, is het nodig dat er nieuwe verlanding in open water optreedt waaruit de verschillende verlandingsstadia zich kunnen ontwikkelen. Kleine oppervlakte veenheide als in het Ilperveld zijn bovendien gevoelig voor randinvloeden: aanvoer van stikstof via het oppervlaktewater en hoge fosfaatconcentraties in het oppervlaktewater kunnen de kwaliteit van veenheiden plaatselijk aantasten. De gemiddelde concentraties fosfor en (ortho)fosfaat nemen heel beperkt af, waarbij de concentratie (ortho)fosfaat tussen 2015 en 2020 op 0,35 mg/l ligt (Figuur 4.3). Dat is ruim boven de randvoorwaarde voor nieuwe verlandingen in zoete omstandigheden van maximaal 0,06 mg/l (Provincie Noord-Holland 2016b). Ook is de gemiddelde concentratie nitraat in de afgelopen 5 jaar afgenomen en ligt deze in de periode 2015 – 2020 met gemiddeld 0,3 mg/l onder de gewenste waarde van maximaal 0,35 mg/l (Figuur 4.4).

De concentraties totaal-fosfaat en totaal-stikstof liggen boven de (KRW) normen voor een goede (ecologische) waterkwaliteit (van Dam and Jaarsma 2020), voor totaal-fosfaat is de overschrijding zeer fors. De concentratie sulfaat is over de afgelopen 5 jaar niet bekend. Sulfaat ligt met gemiddeld 126 mg/l bijvoorbeeld nog ruim boven de randvoorwaarde van maximaal 19 mg/l (Figuur 4.3). Naast de nutriëntenconcentraties is ook de nutriëntenbelasting van belang voor de oppervlaktewaterkwaliteit. De huidige fosfaatbelasting is 1,2 maal hoger dan de kritische belasting van oppervlaktewater en de huidige stikstofbelasting is lager dan de kritische belasting van oppervlaktewater1 (van Dam and Jaarsma 2020). Het doorzicht in het gebied is onvoldoende en het chlorofyl-a gehalte is te hoog. Andere knelpunten voor de waterkwaliteit zijn de potentiële nalevering vanuit de fosfaatrijke waterbodem. Overschrijding van de KDW Naast een slechte waterkwaliteit, vormt stikstofdepositie een knelpunt voor de instandhoudingsdoelstelling voor het habitattype H4010B Vochtige heiden (laagveengebied). Een te hoge stikstofdepositie draagt bij aan een versnelde successie en daarmee tot bosvorming. De kritische depositiewaarde (KDW) voor het habitattype bedraagt 786 mol N/ha/jaar. De KDW werd in 2018 overschreden met 247 mol N/ha/jaar.

De gemiddelde stikstofdepositie in 2018 bedroeg voor dit habitattype namelijk 1033 mol N/ha/jaar (AERIUS monitor). In 2017 was de stikstofdepositie 1037 mol N/ha/jaar. Dit is een afname ten opzichte van 2016 toen de gemiddelde stikstofdepositie 1555 mol N/ha/jaar was (Provincie Noord-Holland, 2016b).

1

Dit is niet hetzelfde als KDW maar het is een grenswaarde die specifiek is voor de belasting van oppervlaktewater

25 (104)

Een te hoge stikstofdepositie kan leiden tot een afname van de biodiversiteit van vochtige heide en een toename van opslag en van de exoot cranberry (Gebiedsanalyse Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske, 2017). Cranberry blijkt zich bij een hogere stikstofdepositie veel sneller uit te breiden dan de inheemse heidesoorten. Op groeiplaatsen van dopheide, struikheide en kraaiheide kan cranberry op termijn deze inheemse heidesoorten zelfs verdringen (waarnemingen Oostzanerveld). Ook opslag van andere soorten als appelbes, braam en zachte berk zorgt ervoor dat de genoemde inheemse heidesoorten afnemen waardoor de vegetatie uiteindelijk niet meer kwalificeert als vochtige heide. Daarnaast kan verzuring door ammoniakdepositie hoger dan 1100 mol N/ha/jaar leiden tot een toename in haarmos ook met het gevolg dat de mosflora van de vochtige heiden armer wordt (Paulissen et al. 2004). De ontwikkeling van de ammoniakconcentratie in dit gebied is niet bekend, maar aangezien deze in vergelijkbare, nabijgelegen gebieden is toegenomen, zal dat in dit gebied naar verwachting ook het geval zijn. Omdat de stikstofdepositie ook aan het einde van de eerste beheerplanperiode nog ruim boven de KDW ligt en de concentratie ammoniak waarschijnlijk is toegenomen, zijn bronmaatregelen noodzakelijk om stikstofdepositie te verminderen.

Bovendien zijn er aanvullend herstel- en beheermaatregelen nodig om te voorkomen dat er een afname in oppervlakte en kwaliteit van vochtige laagveenheide optreedt door te hoge stikstofdepositie. Verdroging De gewenste grondwaterstand voor vochtige heide betreft een gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (GVG) van 5 cm + mv tot 25 cm -mv en een nauwelijks wegzakkende en zeer ondiepe gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG) (profieldocument H4010B). Over de grondwaterstanden in dit Natura 2000-gebied zijn geen recente gegevens beschikbaar. Het is dan ook niet bekend in hoeverre verdroging een rol speelt. Wél is bekend dat in droge perioden onder invloed van verdamping de grondwaterstand in veengebieden op een beperkte afstand van de waterloop ver kan wegzakken. Verder is bekend dat de invloedsfeer waarin het oppervlaktewaterpeil de grondwaterstand op het land effectief kan beïnvloeden, in de veenweidegebieden van Laag Holland 4,0 m bedraagt (de afstand gemeten uit de oever) (Kos, de Jong, and Groen 2021). Daarbuiten wordt de invloed van neerslag/verdamping en kwel/infiltratie dominanter. De verdrogingsgevoeligheid van vochtige laagveenheide neemt toe op grotere afstand van de oever. Verdroging versterkt de negatieve effecten van stikstofdepositie.

26 (104)

Concentratie PO43- (mg/l)

A 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 '80-'85

'85-'90

'90-'95

'95-'00

'00-'05

'05-'10

'10-'15

'15-'20

'05-'10

'10-'15

'15-'20

'05-'10

'10-'15

'15-'20

Periode

Concentratie Ptot (mg/l)

B 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 '80-'85

'85-'90

'90-'95

'95-'00

'00-'05

Periode

Concentratie SO42- (mg/l)

C 300 250 200 150 100 50 0 '80-'85

'85-'90

'90-'95

'95-'00

'00-'05

Periode Figuur 4.3

De concentraties (a) orthofosfaat, (b) totaal fosfor en (c) sulfaat (mg/l) in het Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld (Waterland+). De grijze kaders met de horizontale lijn laten respectievelijk het eerste-derde kwartielbereik en de mediaan van de data zien, terwijl de foutbalken de minimum en maximum waarden aangeven. Bron: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, live.aquadesk.nl/viewer

27 (104)

A Concentratie NO3- (mg/l)

2,5 2 1,5 1 0,5 0 '80-'85

'85-'90

'90-'95

'95-'00

'00-'05

'05-'10

'10-'15

'15-'20

'05-'10

'10-'15

'15-'20

'05-'10

'10-'15

'15-'20

Periode B Concentratie Ntot (mg/l)

30 25 20 15 10 5 0 '80-'85

'85-'90

'90-'95

'95-'00

'00-'05

Periode

Concentratie Cl- (mg/l)

C

3000 2500 2000 1500 1000 500 0 '80-'85

'85-'90

'90-'95

'95-'00

'00-'05

Periode Figuur 4.4

De concentraties (a) nitraat, (b) totaal stikstof en (c) chloride (mg/l) in het Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld (Waterland+). De grijze kaders met de horizontale lijn laten respectievelijk het eerste-derde kwartielbereik en de mediaan van de data zien, terwijl de foutbalken de minimum en maximum waarden aangeven. Bron: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, live.aquadesk.nl/viewer

28 (104)

4.2.4

Typische soorten

Beschikbaarheid van gegevens: Voldoende Tabel 4.6

Typische soort voor het habitattype H4010B Moerasheide

Nederlandse soortnaam

Wetenschappelijke soortnaam

Soortgroep

trend

Ronde zonnedauw

Drosera rotundifolia

Vaatplanten

=

Ronde zonnedauw In het Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld komt ronde zonnedauw wijdverspreid voor en is in de perioden 2011-2015 en 2016-2020 in 281 50 x 50 m (0,25 ha) hokken bekend als waarneming in de NDFF of van eerdere karteringen (Non and Diemeer 2020). Ook binnen het habitattype H4010B is het voorkomen van deze soort stabiel. Op basis van deze typische soort wordt daarom aan de behoudsdoelstelling van kwaliteit van het habitattype H4010B voldaan. 4.2.5 Conclusie Voor het habitattype H4010B Vochtige heiden (laagveengebied) geldt een uitbreidingsdoelstelling voor oppervlakte en behoudsdoelstelling voor kwaliteit. Er zijn in het beheerplan knelpunten voor het habitattype aangegeven met betrekking tot waterkwantiteit en -kwaliteit en stikstofdepositie. Deze knelpunten zijn in de eerste beheerplanperiode (nagenoeg) gelijk gebleven en dragen bij aan het uitblijven van nieuwe verlanding, een afname van de kwaliteit en soortenrijkdom en een versnelde successie. Een toename van cranberry heeft in met name het Oostzanerveld bijgedragen aan kwaliteitsverlies voorafgaand aan de eerste beheerplanperiode. Daarnaast speelt in het Oostzanerveld ook gebrekkig beheer een rol. Op twee belangrijke locaties, waaronder de grootste dopheidelocatie in het Natura 2000-gebied wordt een onregelmatig maaibeheer uitgevoerd.

Het oppervlak aan zachte berk en appelbes is hierdoor toegenomen, wat ten koste is gegaan van het heideoppervlak (pers. med. Van ’t Veer). Dit heeft er allemaal toe geleid dat kwalificerende vochtige laagveenheide in het Oostzanerveld niet meer voorkomen. In de eerste beheerplanperiode is er sprake van kwaliteitsverlies van het habitattype vochtige laagveenheide. Dit komt tot uitdrukking in een afname van heidesoorten als dopheide, kraaiheide en struikheide (Non en Diemeer, 2020), vergrassing en een beperkte soortenrijkdom van de mossen en korstmossen. Kwaliteitsverlies kan ook hebben geleid tot een afname in het oppervlakte vochtige laagveenheide doordat als gevolg van kwaliteitsverlies vegetaties niet langer kwalificeren als vochtige laagveenheide. In het najaar en de winter van 2020 is opslag verwijderd in vochtige laagveenheide in het Ilperveld (paragraaf 7.1). Deze maatregel is uitgevoerd op een oppervlakte van 2,5 ha. Dat is dus een veel groter oppervlak dan het oppervlakte kwalificerend oppervlak in de T0situatie (0,58 ha). In 2021 heeft bovendien herfstmaaien plaatsgevonden. Deze maatregelen leiden waarschijnlijk op korte termijn tot verbetering van de kwaliteit en mogelijk ook tot uitbreiding van het oppervlak H4010B. Voortzetting van deze maatregelen in de tweede beheerplanperiode is noodzakelijk.

In het Varkensland is door gericht beheer , in combinatie met plaggen, het oppervlak aan dophei recent toegenomen. Verwacht wordt dat hier in de toekomst nieuw oppervlak aan 4010B ontstaat (pers. med. Van 't Veer & N. Dekker).