9311-2023 RIB bijlage - Ontwerp Natura 2000-beheerplannen

Ontwerp Natura 2000beheerplan Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske Periode 2023-2029

Ontwerp Natura 2000-beheerplan Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske Periode 2023-2029 Provincie Noord-Holland 18-01-2023 Natura2000@noord-holland.nl

Opgesteld door Sweco, in opdracht van provincie Noord-Holland

2/98

Inhoudsopgave

Samenvatting .....................................................................................................................................................5 1 1.1 1.2 1.3

Inleiding ...................................................................................................................................................7 Achtergrond & aanleiding beheerplan .....................................................................................................7 Doel van het beheerplan ......................................................................................................................... 7 Proces van totstandkoming .....................................................................................................................8

2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Juridisch kader en raakvlakken met ander natuurbeleid ......................................................................... 9 Vogel- en Habitatrichtlijn .........................................................................................................................9 Wet natuurbescherming .......................................................................................................................... 9 Stikstof ...................................................................................................................................................10 Natuurbeleid ..........................................................................................................................................11 Kaderrichtlijn Water ...............................................................................................................................12

3 Beschrijving van het gebied ..................................................................................................................13 3.1 Algemene gebiedsbeschrijving..............................................................................................................13 3.2 Eigendom en beheer .............................................................................................................................13 3.3 Landschapsecologische gebiedskenmerken ........................................................................................14 3.3.1 Abiotische gebiedskenmerken ...........................................................................................................14 3.3.2 Landschapecologische processen .....................................................................................................16 3.4 Instandhoudingsdoelstellingen ..............................................................................................................18 4 Knelpunten en maatregelen ..................................................................................................................21 4.1 Habitattypen ..........................................................................................................................................21 4.1.1 Kranswierwateren (H3140)

.................................................................................................................22 4.1.2 Vochtige heiden (laagveengebieden) (H4010B) ................................................................................24 4.1.3 Ruigten en zomen (harig wilgenroosje) (H6430B) .............................................................................25 4.1.4 Overgangs- en trilvenen (veenmosrietlanden) (H7140B) ..................................................................27 4.1.5 Hoogveenbossen (H91D0) .................................................................................................................30 4.1.6 Beheer ................................................................................................................................................31 4.2 Habitatrichtlijnsoorten ............................................................................................................................32 4.2.1 Bittervoorn ..........................................................................................................................................32 4.2.2 Kleine modderkruiper .........................................................................................................................32 4.2.3 Rivierdonderpad

.................................................................................................................................33 4.2.4 Meervleermuis ....................................................................................................................................33 4.2.5 Noordse woelmuis ..............................................................................................................................33 4.3 Broedvogels...........................................................................................................................................35 4.3.1 Roerdomp ...........................................................................................................................................36 4.3.2 Bruine kiekendief ................................................................................................................................37 Sweco | Projectnummer: sweco.projectId Datum: Opgesteld door Sweco, in opdracht Versie: van provincie Noord-Holland Document referentie: p:\5305\51008951_natura_2000_beheerplannen_laag_holland\w300 project specifieke werkpakketten\ivot\beheerplantekst\ontwerp natura 2000 beheerplan 2023\ontwerp natura 2000-beheerplan ilperveld, varkensland, oostzanerveld & twiske 2023.docx

3/98

4.3.3 Kemphaan ..........................................................................................................................................38 4.3.4 Watersnip ...........................................................................................................................................39 4.3.5 Visdief .................................................................................................................................................40 4.3.6 Snor ....................................................................................................................................................41 4.3.7 Rietzanger ..........................................................................................................................................41 4.4 Niet-broedvogels ...................................................................................................................................41 4.4.1 Grauwe gans ......................................................................................................................................42 4.4.2 Smient ................................................................................................................................................42 4.4.3 Krakeend

............................................................................................................................................43 4.4.4 Slobeend ............................................................................................................................................43 4.4.5 Meerkoet.............................................................................................................................................43 4.4.6 Grutto..................................................................................................................................................44 4.5 Verbetering van de kwaliteit van het watersysteem ..............................................................................44 5 5.1 5.2

Huidig gebruik en vergunningverlening .................................................................................................48 Uitgangspunten en definities .................................................................................................................48 Toetsing huidig gebruik .........................................................................................................................49

6 6.1 6.2

Financiering ...........................................................................................................................................52 Kosten ...................................................................................................................................................52 Financiering ...........................................................................................................................................52

7 7.1 7.2 7.3

Handhaving ...........................................................................................................................................54 Vormen van handhaving .......................................................................................................................54 Relatie met andere wetgeving ...............................................................................................................54 Wat betekent dit voor u? .......................................................................................................................54

8 8.1 8.2 8.3 8.4

Sociaal-economische afweging .............................................................................................................56 Gevolgen van maatregelen ...................................................................................................................56 Gevolgen voor huidige gebruik..............................................................................................................56 Gevolgen voor nieuwe activiteiten.........................................................................................................56 Schadevergoeding en compensatie inkomstenderving.........................................................................56

9 Monitoring en onderzoek .......................................................................................................................58 9.1 Monitoring ..............................................................................................................................................58 9.1.1 Monitorings- en evaluatiecyclus en verantwoordelijkheden ...............................................................58 9.1.2 Monitoring van instandhoudingsdoelen en effecten van uitgevoerde maatregelen ...........................59 9.1.3 Monitoring van gebruik en vergunningverlening ................................................................................59 9.2 Onderzoek .............................................................................................................................................59 10

Literatuur ...............................................................................................................................................61

Bijlage 1 Samenstelling projectgroep en klankbordgroep ...............................................................................63 Bijlage 2 Kaartbijlage .......................................................................................................................................64 Bijlage 3 Beschrijving en toetsing van het huidige gebruik .............................................................................68 Bijlage 4 Monitoring .........................................................................................................................................93

Sweco | Projectnummer: sweco.projectId Datum: Opgesteld door Sweco, in opdracht Versie: van provincie Noord-Holland Document referentie: p:\5305\51008951_natura_2000_beheerplannen_laag_holland\w300 project specifieke werkpakketten\ivot\beheerplantekst\ontwerp natura 2000 beheerplan 2023\ontwerp natura 2000-beheerplan ilperveld, varkensland, oostzanerveld & twiske 2023.docx

4/98

Samenvatting Voor u ligt het Natura 2000-beheerplan voor het gebied Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske. Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske is één van de vijf Natura 2000-gebieden in Laag Holland. Over heel Europa zijn bijna 26.000 natuurgebieden opgenomen in het Europese Natura 2000-netwerk. Dit netwerk is bedoeld om de achteruitgang van de biodiversiteit in Europa te stoppen. Door de Natura 2000-gebieden doelgericht te beheren en te onderhouden, moet het voortbestaan van de bijzondere natuurwaarden en biodiversiteit verzekerd zijn. Per Natura 2000-gebied moet er daarom een beheerplan worden opgesteld waarin is aangegeven hoe de bijzondere natuurwaarden duurzaam worden behouden. Door de aanwijzing van Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske als Natura 2000-gebied is het gebied bovendien beschermd op grond van de Wet natuurbescherming: er mogen in beginsel geen activiteiten plaatsvinden die de Natura 2000-doelen voor het gebied in gevaar brengen. In het beheerplan staan de Natura 2000-doelen -zogenaamde instandhoudingsdoelen- voor het gebied centraal. Het Rijk stelt de begrenzing van het gebied en de Natura 2000-doelen vast in het aanwijzingsbesluit.

Voor Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske zijn als instandhoudingsdoel kenmerkende laagveen-specifieke habitattypen en Habitatrichtlijnsoorten opgenomen en daarnaast ook broedvogels en niet-broedvogels. Natura 2000beheerplannen worden vastgesteld voor een tijdvak van ten hoogste 6 jaar. Dit is het tweede beheerplan voor Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske en geldt voor de periode 2023-2029. Voorafgaand aan het opstellen van dit beheerplan is een evaluatie van de eerste beheerplanperiode uitgevoerd. Uit deze evaluatie blijkt dat een groot aantal maatregelen uit het eerste beheerplan is uitgevoerd. Desondanks zijn niet alle natuurdoelen behaald. Zo is de kwaliteit van habitattypen plaatselijk afgenomen en ligt voor diverse broedvogels en niet-broedvogels het waargenomen aantal lager dan het gewenste aantal. Voor habitattypen vormen verzuring en vermesting door stikstofdepositie, de waterkwaliteit en beheeraspecten de belangrijkste knelpunten. In het beheerplan zijn de instandhoudingsdoelen uitgewerkt en maatregelen die nodig zijn om de instandhoudingsdoelen te halen. Daarnaast is het huidige gebruik van het gebied beschreven en is getoetst of het gebruik de instandhoudingsdoelen in gevaar brengt.

Doelen en maatregelen voor de tweede beheerplanperiode Voor de tweede beheerplanperiode geldt dat conform het aanwijzingsbesluit de omvang van de habitattypen kranswierwateren, vochtige heiden en veenmosrietlanden moet worden uitgebreid. Bovendien moet de kwaliteit van alle habitattypen worden verbeterd. De noodzakelijke kwaliteitsverbetering hangt samen met de afname van de kwaliteit in de eerste beheerplanperiode. In dit beheerplan zijn maatregelen opgenomen om deze doelen te bereiken. Ten opzichte van de eerste beheerplanperiode gaat daarbij veel aandacht uit naar de verbetering van de waterkwaliteit in het Oostzanerveld, Ilperveld en Varkensland. Waterkwaliteitsverbetering is nodig om de kwaliteit van habitattypen te verbeteren, uitbreiding van bijvoorbeeld het habitattype kranswierwateren te realiseren en om jonge verlanding weer op gang te

5/98

brengen. Jonge verlanding is nodig om de instandhoudingsdoelen duurzaam te behouden. Voor het behoud van habitattypen als veenmosrietlanden en vochtige heiden maar ook van ruigten en zomen is beheer essentieel. Beheer is in deze gebieden met veel vaarland echter een grote uitdaging, terwijl stikstofdepositie intensiever beheer noodzakelijk maakt. In dit beheerplan zijn dan ook veel maatregelen opgenomen die betrekking hebben op het beheer van de gebieden. Bovendien wordt de noodzaak voor aanvullende financiering voor het reguliere beheer in dit beheerplan op de agenda gezet. Tot slot zijn ook maatregelen in dit beheerplan opgenomen, zoals plaggen, het plaatsen van oeverbescherming en hydrologische maatregelen. In Twiske, Oostzanerveld, Varkensland en Ilperveld worden maatregelen genomen voor broedvogels als bruine kiekendief, roerdomp, watersnip, visdief en kemphaan. Het gaat bijvoorbeeld om het verbeteren van de kwaliteit van rietlanden als broed- en foerageerbiotoop, het realiseren van rietlanden en plasdras en aanpassingen in het beheer van weidevogelgraslanden. Om de instandhoudingsdoelen van soorten als roerdomp, bruine kiekendief en smient te behalen is het bovendien nodig om plaatselijk en periodiek maatregelen te nemen om de verstorende effecten van vaarrecreatie te beperken.

De maatregelen worden in de tweede beheerplanperiode uitgevoerd, waarbij de uitvoering van sommige maatregelen tot in de derde beheerplanperiode doorloopt. Toetsing van het huidige gebruik Uit de toetsing van het huidige gebruik is gebleken dat het meeste gebruik ook in de tweede beheerplanperiode is toegestaan. Voor een aantal vormen van huidig gebruik zijn ten opzichte van het eerste beheerplan verzachtende maatregelen/ voorschriften opgenomen. Deze zijn nodig om significante effecten op de instandhoudingsdoelen te voorkomen. Voor deze activiteiten is tijdens de looptijd van het tweede beheerplan geen vergunning in het kader van de Wet natuurbescherming nodig zolang deze activiteiten worden uitgevoerd met inachtneming van de verzachtende maatregelen/voorschriften. Monitoring In dit beheerplan is aanvullend op de bestaande monitoring extra monitoring geprogrammeerd voor bijvoorbeeld Habitatrichtlijnsoorten. Daarnaast is de extra monitoringsbehoefte in beeld gebracht voor habitattypen. Uit de evaluatie van het eerste beheerplan blijkt namelijk dat de huidige standaardmonitoring niet altijd voldoende is om de ontwikkeling van instandhoudingsdoelen te kunnen volgen. Toezicht en handhaving Uitgangspunt voor het Natura 2000-beheerplan is adequaat toezicht en handhaving.

Tijdens het opstellen van het beheerplan is echter geconstateerd dat de beperkte afstemming en coördinatie tussen de verschillende handhavende partijen in Ilperveld, Oostzanerveld, Varkensland & Twiske een knelpunt vormt voor effectieve handhaving. Dit verdient dan ook nadere aandacht, bijvoorbeeld bij een actualisatie van het huidige handhavingsplan.

6/98

1

Inleiding

1.1

Achtergrond & aanleiding beheerplan

Voor u ligt het Natura 2000-beheerplan voor Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske (IVOT). In dit inleidende hoofdstuk wordt uitgelegd wat Natura 2000 is en wat een Natura 2000-beheerplan is. Natura 2000 is een Europees netwerk van beschermde natuurgebieden, de Natura 2000-gebieden. In het Europese Natura 2000 netwerk zijn bijna 26.000 natuurgebieden als Natura 2000-gebied aangewezen waarin het duurzaam voortbestaan van bijzondere natuurwaarden wordt verzekerd opdat de Europese biodiversiteit behouden blijft. De natuurgebieden worden vaak ook gebruikt door bijvoorbeeld bewoners, recreanten en ondernemers. In een beheerplan dat per gebied wordt opgesteld is aangegeven hoe het behoud van de bijzondere natuurwaarden wordt bereikt. Het uiteindelijke resultaat is een Europees netwerk van natuurgebieden met een rijke diversiteit aan planten en dieren. Eén van de aangewezen Natura 2000-gebieden is Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske. De aanwijzing betekent dat het gebied beschermd is op grond van de Wet natuurbescherming: er mogen in beginsel geen activiteiten plaatsvinden die de Natura 2000-doelen voor het gebied in gevaar brengen. Het Rijk stelt de begrenzing vast en legt in het aanwijzingsbesluit de Natura 2000-doelstellingen vast (www.natura2000.nl).

Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske is in 2000 voor het eerst aangemeld als Vogelrichtlijngebied en in 2004 als Habitatrichtlijngebied. In 2008 zijn de conceptdoelen in het ontwerpbesluit vastgesteld en in 2013 definitief gemaakt in het aanwijzingsbesluit PDN/2013-092. De Wet natuurbescherming bepaalt dat voor alle Natura 2000-gebieden binnen drie jaar na definitieve aanwijzing een beheerplan moet worden vastgesteld en dat dit plan iedere zes jaar moet worden geactualiseerd. Het beheerplan vertaalt de doelen voor de Nederlandse natuur op nationaal niveau naar doelen op gebiedsniveau. Dit is het tweede beheerplan voor Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske, dat geldt voor de periode 2023-2029.

1.2

Doel van het beheerplan

Het beheerplan geeft een beschrijving van wat er moet gebeuren om, in samenhang met het huidige gebruik, de Natura 2000-doelen uit het aanwijzingsbesluit te realiseren. Het beheerplan: -

-

Werkt de natuurdoelen voor het Natura 2000-gebied verder uit in omvang, ruimte en tijd. Geeft een overzicht van de maatregelen die in de planperiode van zes jaar (2023-2029) genomen moeten worden en geeft zo nodig een doorkijk naar de maatregelen die op de langere termijn noodzakelijk zijn. Geeft inzicht in welke activiteiten in en om het gebied zonder meer kunnen worden voortgezet, welke alleen onder bepaalde voorwaarden kunnen plaatsvinden en welke enkel kunnen worden voortgezet indien een vergunning verleend is. Dit beheerplan kan beperkingen opleveren voor het gebruik. Activiteiten die in strijd met dit beheerplan

7/98

-

-

plaatsvinden, zijn in strijd met de wet. In dat geval vindt hierop handhaving plaats. Geeft het toetsingskader voor de beoordeling van nieuwe activiteiten en voor handhaving. Dat kader zal de provincie c.q. de Omgevingsdienst Noord-Holland Noord (ODNHN) gebruiken bij de vergunningverlening. Is geen inrichtings- of beheerplan op perceelsniveau, maar vormt hiervoor wel één van de kaders. Het beheerplan legt de maatregelen vast die in deze planperiode nodig zijn om de natuurdoelen te realiseren. Dit zijn echter geen maatregelen die juridisch kunnen worden afgedwongen bij anderen, tenzij daar afspraken over zijn gemaakt. Met derden wordt op basis van vrijwilligheid samengewerkt. Bestaande (subsidie)regelingen kunnen die samenwerking faciliteren.

Juridische status en vaststelling Het College van Gedeputeerde Staten van Noord-Holland (GS) geven met de vaststelling van het Natura 2000-beheerplan voor Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske uitwerking aan artikel 2.3 van de Wet natuurbescherming. De looptijd van dit beheerplan start op de dag na de publicatie in het Provinciaal Blad van het definitieve vaststellingsbesluit van GS. Bij de uitwerking van de doelen en maatregelen is rekening gehouden met economische, sociale en culturele belangen die in dit gebied spelen.

1.3

Proces van totstandkoming

Het beheerplan is tot stand gekomen na overleg met Staatsbosbeheer, Landschap Noord-Holland, Recreatie Noord-Holland, gemeenten, Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK), de Omgevingsdienst Noord-Holland Noord, gebruikers en belanghebbenden. Met de beheerders en belanghebbenden is gesproken in diverse overleggen waarin zij vertegenwoordigd waren. Bijlage 1 geeft een overzicht van de partijen die bij het opstellen van het beheerplan betrokken zijn.

8/98

2

Juridisch kader en raakvlakken met ander natuurbeleid

2.1

Vogel- en Habitatrichtlijn

De Europese Unie heeft zich ten doel gesteld om de achteruitgang van de biodiversiteit te stoppen. De Europese Commissie wil dit onder andere bereiken door een Natura 2000-netwerk te realiseren, dat bestaat uit belangrijke natuurgebieden binnen Europa. De Europese Vogelrichtlijn (VR) en Habitatrichtlijn (HR) zijn belangrijke instrumenten om dit Natura 2000-netwerk te realiseren. Deze richtlijnen bepalen onder andere dat de lidstaten beschermde gebieden voor de kwetsbaarste soorten en habitattypen moeten aanwijzen; dit zijn de Natura 2000-gebieden. Dit zijn gebieden die geschikt zijn om het duurzaam voortbestaan van de meest bedreigde soorten en habitattypen te verzekeren. Hierdoor wordt de biodiversiteit in Europa behouden. De opdracht is om de soorten en habitattypen waarvoor een verplichting is aangegaan, in een gunstige staat van instandhouding te brengen en deze gunstige staat vervolgens te behouden. Natura 2000-gebieden en hun bijbehorende doelstellingen zijn vastgelegd op grond van de Vogel- en Habitatrichtlijn. In door het Rijk vastgestelde aanwijzingsbesluiten zijn de begrenzing en de definitieve doelen voor de gebieden vastgesteld. De wettelijke bescherming van de Natura 2000-gebieden is in de Wet natuurbescherming geregeld. Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske is aangewezen als Vogel- en Habitatrichtlijngebied.

2.2

Wet natuurbescherming

De regelgeving ten aanzien van natuurbescherming is in Nederland enerzijds geregeld via de Wet natuurbescherming (Wnb) en anderzijds via aanvullend beleid van met name de provincies. Sinds 1 januari 2017 zijn in de Wnb regels opgenomen voor: -

Bescherming van Natura 2000-gebieden (voorheen Natuurbeschermingswet 1998) Bescherming van in het wild levende dieren en planten (voorheen Flora- en faunawet) Bescherming van houtopstanden (voorheen Boswet)

Natura 2000 Bescherming van Natura 2000-gebieden is geregeld in hoofdstuk 2 van de Wet natuurbescherming. De Wet natuurbescherming (Wnb) bevat een beoordelingsvereiste voor plannen die significante gevolgen voor de betreffende gebieden kunnen hebben (artikel 2.7, eerste lid, Wnb), en een vergunningplicht voor projecten die significant negatieve gevolgen voor de betreffende gebieden kunnen hebben (artikel 2.7, tweede lid, Wnb). De vaststelling van een plan of het verlenen van een vergunning is alleen mogelijk indien op grond van een passende beoordeling vaststaat dat de natuurlijke kenmerken van het gebied niet worden aangetast. Wanneer significante gevolgen voor Natura 2000-gebieden op grond van een passende beoordeling niet kunnen worden uitgesloten, kan het plan alleen worden vastgesteld of een vergunning voor het project worden verleend indien de zogenaamde ADC-toets met succes doorlopen kan worden (artikel 2.8, vierde lid, Wnb). Dat betekent

9/98

dat er geen Alternatief mag zijn met minder grote effecten op Natura 2000, het project nodig is omwille van een Dwingende reden van groot openbaar belang en de nodige Compenserende maatregelen worden getroffen. Het Natura 2000-beheerplan is een wettelijk instrument uit de Wet natuurbescherming (artikel 2.3). Tot de inhoud van het beheerplan behoort in elk geval een beschrijving van de voor het Natura 2000-gebied nodige instandhoudingsmaatregelen, voor zover nodig passende maatregelen en de beoogde resultaten van de maatregelen. Volgens planning van het Rijk zal in 2023 de Wnb opgaan in de Omgevingswet, de vier bijbehorende algemene maatregelen van bestuur en de Omgevingsregeling. Dit verandert in beginsel niets aan de inhoud van een Natura 2000-beheerplan of de toetsingscriteria voor plannen en projecten die significante gevolgen voor Natura 2000-gebieden kunnen hebben. Soortenbescherming Hoofdstuk 3 van de Wnb is bedoeld voor de bescherming van in het wild levende dier- en plantensoorten. De bescherming van soorten is niet beperkt tot specifieke gebieden en daarom in beginsel overal van toepassing, dus ook in Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske. In ieder plan of bij iedere activiteit dient rekening te worden gehouden met een mogelijke overtreding van verbodsbepalingen voor soorten. Zo nodig dient een ontheffing te worden aangevraagd.

Het verlenen van die ontheffingen wordt namens Gedeputeerde Staten van Noord-Holland door de Omgevingsdienst Noord-Holland Noord uitgevoerd.

2.3

Stikstof

Stikstof is een van de knelpunten bij de realisatie van de Natura 2000-doelen in Nederland. In ons drukke land veroorzaken onder meer verkeer, industrie en landbouw gezamenlijk een zodanig hoge uitstoot van stikstofverbindingen (stikstofoxiden en ammoniak) dat hierdoor stikstofgevoelige instandhoudingsdoelen negatief worden beïnvloed. Hierdoor wordt de ruimte voor nieuwe (economische) ontwikkelingen op veel plaatsen beperkt. In Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld zijn stikstofgevoelige habitats aanwezig en is er bovendien sprake van overbelasting op een groot deel van deze stikstofgevoelige habitats. Er is bij deze overbelaste habitats een groot verschil tussen het huidige en het gewenste depositieniveau. De landelijke structurele stikstofaanpak is vastgelegd in de Wet stikstofreductie en natuurverbetering (december 2020 aangenomen Tweede Kamer, maart 2021 aangenomen Eerste Kamer), waarmee de Wet natuurbescherming is gewijzigd. Daarnaast is er een provinciale aanpak. Deze is door GS vastgesteld op 16 maart 2021. Daarin onderscheidt de provincie Noord-Holland twee sporen: een provinciebreed geldende aanpak en een gebiedsgerichte aanpak. De provinciebrede aanpak richt zich op activiteiten die tot een afname van de stikstofuitstoot moeten leiden. Er wordt gestreefd naar uitstootvermindering door verkeer, landbouw, havens en industrie.

De gebiedsgerichte aanpak kenmerkt zich door integratie en samenhang van de verschillende opgaven in het landelijk gebied. Daarbij wordt ingezet op bronmaatregelen en op natuurherstelmaatregelen, die al sinds 2015 worden genomen om de Natura 2000-instandhoudingsdoelen te behalen.

10/98

Voor de gehele provincie Noord-Holland wordt in samenspraak met andere overheden en gebiedspartners uiterlijk 1 juli 2023 een gebiedsplan opgesteld. Daarin wordt aangegeven welke bijdrage aan de landelijke stikstofdoelstelling wordt geleverd. Zowel extra bronmaatregelen als extra natuurherstelmaatregelen komen in het gebiedsplan aan de orde. In natuurdoelanalyses wordt ecologisch beoordeeld of de te verwachten stikstofreductie voor een Natura 2000-gebied in samenhang met de natuurherstelmaatregelen leidt tot het bereiken van de instandhoudingsdoelstellingen. Deze natuurdoelanalyses geven mede richting aan verdere uitwerking van maatregelen in gebiedsplannen en maken inzichtelijk of aanvullende natuurmaatregelen of bronmaatregelen nodig zijn. In het coalitieakkoord uit 2021 heeft het kabinet aangekondigd de huidige wettelijke omgevingswaarde voor stikstofdepositie voor 2035 uit de Wet stikstofreductie en natuurverbetering naar voren te halen. Dit betekent dat in 2030 74% van het stikstofgevoelig Natura 2000-areaal onder de kritische depositiewaarde moet zijn gebracht. In 2025 is dit conform de wettelijke verplichting 40% van dat areaal. In de startnotitie Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) (Ministeries van LNV, I&W en BZK, 2022) zijn de doelstellingen uit het coalitieakkoord overgenomen.

In de startnotitie NPLG zijn de landelijke omgevingswaarden voor stikstof vertaald naar richtinggevende gebiedsdoelen als input voor provinciale gebiedsprocessen en de gebiedsplannen en de gebiedsprogramma’s van provincies. De gebiedsplannen zijn een wettelijke verplichting uit de Wet stikstofreductie en natuurverbetering. De gebiedsprogramma’s voldoen minimaal aan de verplichting vanuit de Wet natuurbescherming én werken ook de drie kerndoelen van het NPLG verder uit (natuur, water en klimaat).

2.4

Natuurbeleid

Natuurnetwerk Nederland (NNN) Het Natuurnetwerk Nederland (NNN) is een samenhangend netwerk van belangrijke bestaande en nog te ontwikkelen natuurgebieden in Nederland. Het NNN levert, samen met het Natura 2000-netwerk, een bijdrage aan het behoud en de versterking van de biodiversiteit in Nederland. Gedeputeerde Staten van Noord-Holland zijn verantwoordelijk voor de realisatie van het NNN in de provincie. Dit doen zij samen met terreinbeherende organisaties, particulieren, gemeenten en waterschappen. Waar mogelijk wordt de natuuropgave samen opgepakt met andere onderwerpen zoals stikstof, klimaatrisico’s en recreatie. Voor elk gebied zijn NNN-doelen geformuleerd in de vorm van natuurbeheertypen (zie ambitiekaart in bijlage 2). De beheertypen van het NNN zijn te vertalen in de habitattypen en leefgebieden voor soorten van Natura 2000. De realisatie van de NNN-doelen is niet exact hetzelfde als de Natura 2000-instandhoudingsdoelen, maar draagt in vele gevallen wel aan de realisatie bij. Soms kan er echter sprake zijn van strijdigheid in de natuurdoelen. In dat geval prevaleren de Natura 2000-doelen boven de NNN-doelen vanwege de wettelijke bescherming van Natura 2000-doelen. Het provinciale beleid en nadere regels rondom het NNN zijn vastgelegd in de Omgevingsverordening.

Deze regels zijn erop gericht te voorkomen dat in bestemmingsplannen nieuwe activiteiten mogelijk worden gemaakt, die per saldo een negatief effect hebben op het NNN, tenzij het gaat om een activiteit

11/98

van groot openbaar belang, er geen reële alternatieven zijn en de effecten gelijkwaardig worden gecompenseerd. Subsidiestelsel Natuur- en Landschapsbeheer (SNL) Voor het beheer van het Natuurnetwerk Nederland bestaat het Subsidiestelsel Natuur- en Landschapsbeheer (SNL). In het jaarlijkse Natuurbeheerplan geeft de provincie aan waar welk soort beheer gevraagd wordt. Beschermde habitattypen zijn doorvertaald naar SNL beheertypen en opgenomen in het Natuurbeheerplan. Eventuele verbeter- en uitbreidingsopgaven vanuit Natura 2000 worden opgenomen in de ambitiekaart van het Natuurbeheerplan.

2.5

Kaderrichtlijn Water

De Kaderrichtlijn Water (KRW) is een Europese richtlijn die ervoor moet zorgen dat de kwaliteit van het oppervlakte- en grondwater op orde is. De doelstelling van de KRW is dat uiterlijk in 2027 in heel Europa de kwaliteit van alle wateren zowel chemisch (schoon) als ecologisch (gezond) op orde moet zijn. De KRW zorgt er bovendien voor dat de vereiste watercondities voor beschermde gebieden, waaronder Natura 2000, gewaarborgd worden. In Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske gaat het om de waterkwantiteit en kwaliteit ten behoeve van habitattypen en Habitat- en Vogelrichtlijnsoorten die afhankelijk zijn van een goede waterkwaliteit. De KRW-maatregelen en doelen voor de planperiode 2022-2027 zijn door Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier voor al haar KRWwaterlichamen uitgewerkt en vastgesteld (Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, 2021). Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske behoort tot de KRW-waterlichamen waterrijk ’t Twiske en waterrijk Waterland.

12/98

3

Beschrijving van het gebied

3.1

Algemene gebiedsbeschrijving

Het Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld vormen tezamen het grootste uitgeveende laagveencomplex ten noorden van Amsterdam. Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld bestaat grotendeels uit extensief gebruikte vochtige graslanden, die van belang zijn voor soorten als grutto, tureluur, zomertaling, krakeend en slobeend. Andere bijzondere vogels zijn visdief en wulp. Van laatstgenoemde zijn in de winter soms grote groepen aanwezig. De extensieve graslanden zijn niet alleen voor weidevogels van belang maar ook voor de noordse woelmuis, die vooral voorkomt in de meest vochtige graslanden met een ietwat pollige vegetatiestructuur. Daarnaast voelt de noordse woelmuis zich ook thuis in de aangrenzende veenmosbegroeiingen, die zich vooral in de voormalige petgaten hebben ontwikkeld (Van Dijk et al., 2021). Naast extensief grasland bevat het Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld rietland, vochtige ruigten en verschillende stadia van verlandingsvegetaties, zoals veenmosrietlanden en vochtige heide. De rietlanden en moerassen in het gebied zijn van waarde voor moerasvogels als rietzanger, bruine kiekendief, snor en roerdomp. Bovendien broedt de watersnip plaatselijk rond de afwisseling van vochtige graslanden en moerassen.

Ten slotte is Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld van belang voor de soorten bittervoorn, grote modderkruiper, kleine modderkruiper, rivierdonderpad en meervleermuis. Het Ilperveld, Oostzanerveld en Varkensland kenmerken zich door hun openheid. Het Twiske heeft door de inrichting meer bos en heeft daardoor een parkachtig karakter. Het Twiske is een populair natuur- en recreatiegebied. Vanaf 1960 werd in het gebied zand gewonnen dat nodig was voor de aanleg van het Coentunneltracé. Door deze zandwinning ontstond een grote plas, de Stootersplas, die goed voor recreatieve doeleinden gebruikt kon worden. In 1972 werd met de inrichting van het Twiske als recreatieterrein begonnen. Het riviertje werd opnieuw uitgegraven en het wateroppervlak van het gebied uitgebreid tot 200 ha. Rondom de recreatieplas liggen rietkragen en bosaanplant. Daardoor is het Twiske meer besloten dan het omringende laagveenlandschap. Alleen de noordkant van Twiske is meer open. Het Twiske heeft vooral betekenis voor broedende en overwinterende water- en rietvogels en de noordse woelmuis. Daarnaast is het ook een foerageergebied voor meervleermuis. Een deel van het Oostzanerveld, het Ilperveld en Varkensland is zowel Vogelals Habitatrichtlijngebied, het Twiske is alleen Vogelrichtlijngebied en een deel van het Oostzanerveld is alleen aangewezen als Habitatrichtlijngebied (zie bijlage 2, figuur 1).

Daarnaast is het gebied deels als NNN begrensd.

3.2

Eigendom en beheer

Ilperveld is grotendeels in bezit en beheer bij Landschap Noord-Holland en Varkensland en Oostzanerveld worden beheerd door Staatsbosbeheer (zie bijlage 2, figuur 2). Bovendien zijn in deze gebieden ook particuliere gronden aanwezig. Het recreatiegebied het Twiske is circa 650 hectare groot en in eigendom bij Staatsbosbeheer en in erfpacht uitgegeven aan recreatieschap Twiske-Waterland. Het beheer wordt uitgevoerd door Recreatie Noord-Holland.

13/98

Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier is waterkwaliteit- en waterkwantiteitbeheerder.

3.3

Landschapsecologische gebiedskenmerken

3.3.1

Abiotische gebiedskenmerken

Bodem De bodem in Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld bestaat uit een 2,0 tot 4,5 m dik veenpakket dat is afgezet op kleiige en zandige wadafzettingen (Gebiedsanalyse-92, 2017). Onder het veenpakket ligt tot op een diepte van NAP -20 m een slecht doorlatende deklaag (zeer fijn zand, veen, klei, leem). Daaronder bevindt zich het eerste watervoerende pakket. De bodem bestaat voornamelijk uit veenmosveen (rauwveengronden). In het Twiske is de bodem grotendeels opgehoogd met zand. In het Ilperveld komen enkele vuilstorten met opgebrachte bodems voor. Een groot gedeelte van het Ilperveld en het Oostzanerveld en een kleiner gedeelte van Varkensland bestaan uit petgaten die voor de turfwinning zijn vergraven. Hoogteligging Binnen het Natura 2000-gebied komen beperkte reliëfverschillen voor die zijn ontstaan door onder andere inklinking in onderbemalingen. In onderbemalingen kan een grondgebruiker binnen de door het waterschap toegestane peilmarge zelf het oppervlaktewaterpeil regelen. Het Ilperveld bezit een hoogteligging van NAP –1.2 m tot –1.8 m, het Varkensland heeft een hoogteligging van NAP –1.4 m tot –1.9 m en het Oostzanerveld heeft een hoogteligging van NAP –1.2 m tot –1.7 m NAP (Gebiedsanalyse-92, 2017). In het Ilperveld zijn de voormalige stortplaatsen herkenbaar vanwege hun relatief hoge ligging. Het Twiske kent een afwijkende bodemopbouw en geomorfologie.

Het petgatengebied is rond 1942 omdijkt, opgespoten en ingepolderd en heeft een hoogteligging van NAP –1.9 m tot –2.5 m. Grond- en oppervlaktewatersysteem In het Ilperveld, Oostzanerveld en Varkensland treedt wegzijging op naar de diepe droogmakerijen de Wijde Wormer en de Purmer (Gebiedsanalyse-92, 2017). In Varkensland is er daarnaast een aanzienlijke wegzijging naar de kleine droogmakerij Noordmeer. Het oppervlaktewater in de drie deelgebieden wordt gevoed door neerslag en door de inlaat van oppervlaktewater uit de Waterlandse boezem. Indirect komt er licht brak en voedselrijk kwelwater uit de droogmakerijen via het inlaatwater in het Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld binnen. Plaatselijk treedt er in de onderbemalingen kwel op met water dat licht brak kan zijn. Het Ilperveld, Oostzanerveld en Varkensland bestaan ieder uit één peilgebied met een vast peil (zie tabel 1). Dit betekent dat het zomer- en winterpeil hetzelfde zijn. Het vaste peil leidt ertoe dat neerslag snel wordt afgevoerd en een neerslagtekort snel wordt aangevoerd met boezemwater. Doordat het oppervlaktewater van het Ilperveld en Varkensland in open verbinding staat met het Noordhollandsch Kanaal leidt dit plaatselijk tot een sterke invloed van boezemwater. Twiske bestaat uit zes peilvakken waarvan twee met een vast

14/98

peil, twee met een flexibel peil en twee met een dynamisch peil (peilbesluit herzien in 2013). In peilbesluiten wordt voor veenweidegebieden uitgegaan van een drooglegging van maximaal 40 cm. Delen van het Ilperveld, Oostzanerveld en Varkensland worden onderbemalen. In onderbemalingen is het oppervlaktewaterpeil lager dan het polderpeil. Dit resulteert in een veelal grotere drooglegging in de onderbemalingen. De ontwatering die nodig is voor het graslandgebruik zorgt voor constante inklink en veraarding van de venige bodem. Daardoor treedt bodemdaling op die het sterkst is in de onderbemalingen. Tabel 1.

Oppervlaktewaterpeilen (herzien in 2013)

Deelgebied

Peil

Oostzanerveld

NAP -1.46 m

Ilperveld

NAP -1.56 m

Varkensland

NAP -1.56 m

Waterkwaliteit in Ilperveld, Oostzanerveld en Varkensland Een goede oppervlaktewaterkwaliteit met lage nutriëntenconcentraties en een goed doorzicht is van belang om op de lange termijn alle stadia van de verlandingsreeks, waaronder vochtige laagveenheide en veenmosrietland, te behouden. Hiervoor is het nodig dat er nieuwe verlanding in open water en vanuit de oever optreedt, waaruit de verschillende verlandingsstadia zich kunnen ontwikkelen. Daarnaast is de oppervlaktewaterkwaliteit van belang voor het habitattype kranswierwateren en van invloed op verschillende Habitatrichtlijnsoorten, waaronder bittervoorn en kleine modderkruiper. De waterkwaliteit in het Natura 2000-gebied is echter slecht. De gemiddelde concentraties totaal stikstof, totaal fosfaat en sulfaat in het oppervlaktewater zijn te hoog. Hoewel de waterkwaliteit op het gebied van doorzicht en fosfaat langjarig wel is verbeterd, is deze toch nog onvoldoende voor de aanwezigheid van kranswierwateren en het optreden van nieuwe verlanding (Wolters et al., 2022). Ook de ecologische waterkwaliteit (KRW) is onvoldoende. De water- en oevervegetatie is matig ontwikkeld en er is sprake van een matig ontwikkelde macrofauna gemeenschap. Bekend is bijvoorbeeld dat in het Ilperveld nagenoeg geen watervegetatie meer aanwezig is (Van Dijk et al., 2021).

De huidige fosfaatbelasting van het oppervlaktewater is 1,2 maal hoger dan de gewenste fosfaatbelasting (Van Dam & Jaarsma, 2020). Het doorzicht in het gebied is onvoldoende en het chlorofyl-a gehalte is te hoog. De oorzaak van de hoge fosfaatbelasting ligt in dit gebied vooral bij de nalevering van fosfaat uit de bodem, deels door mineralisatie van het aanwezig veen en deels door de aanwezigheid van een historische fosfaatvoorraad die is ontstaan door jarenlange bemesting (Groenendijk et al., 2012). Door de afbraak van veen ontstaat ook slibvorming. Slibvorming draagt bij aan een slechte waterkwaliteit, met verhoogde fosfaatgehalten. Sterke waterbewegingen in het oppervlaktewatersysteem, zoals varen met motorboten en windwerking, zorgen voor veel opwerveling, waardoor het water vrijwel altijd troebel is. Inlaatwater draagt in beperkte mate bij aan de nutriëntenbelasting van het oppervlaktewater.

15/98

De voedselrijkdom van het watersysteem wordt daarnaast bepaald doordat het watersysteem oorspronkelijk brak was. Brakke systemen zijn voedselrijk en de hoge voedselrijkdom in het verleden draagt nog steeds bij aan de hoge natuurlijke achtergrondbelasting. De hoge sulfaatconcentraties hangen eveneens samen met de brakke geschiedenis. De hoge sulfaatconcentraties dragen bij aan de interne nalevering van fosfaat (interne eutrofiëring). Voor fosfaat geldt dat de achtergrondbelasting in het gebied ongeveer op het niveau ligt van de kritische fosfaatbelasting (Fennema, 2021). Dit betekent dat het bijna niet mogelijk is om de fosfaatbelasting terug te dringen tot op het gewenste niveau van de kritische fosfaatbelastingsgrens. Gezien de hoge fosfaatbelasting is het de verwachting dat het watersysteem troebel blijft en dat de ontwikkeling van een helder plantenrijk watersysteem niet realistisch is (Fennema, 2021). Naar verwachting zijn de beste kansen voor een goede waterkwaliteit aanwezig in pas uitgegraven petgaten, geïsoleerde en gebaggerde sloten of regelmatig geschoonde smalle weilandslootjes die niet worden bevaren, ver van de waterinlaat liggen en die liggen langs percelen waar geen bemesting plaatsvindt.

3.3.2

Landschapecologische processen

De belangrijkste landschapsecologische en vegetatievormende processen in de veengebieden Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld zijn (Gebiedsanalyse92, 2017): ·

·

· · · ·

·

Een sterk door de mens gereguleerde waterhuishouding in een voormalig, nu sterk ingeklonken en laaggelegen hoogveengebied, waarbij – om verdroging te voorkomen - voedselrijk en gebiedsvreemd water wordt ingelaten. Een hydrologie die voornamelijk wordt beïnvloed door de omliggende droogmakerijen, resulterend in wegzijging van grondwater langs de randen en inlaat van zwak brak boezemwater dat indirect afkomstig is uit de droogmakerijen (brakke kwel). Langdurige invloed van brak water tot aan 1932, met daarna een geleidelijk opgetreden verzoeting door verandering van het ingelaten boezemwater. Zeer voedselrijk oppervlaktewater, met hoge fosfaat- en stikstofconcentraties, voornamelijk ontstaan door interne eutrofiëring. Het optreden van verlanding langs oevers van meren en brede wateringen in een voormalig veenontginningsgebied. Ontwikkeling van veenmosrietlanden uit jonge successiestadia onder invloed van regenwater gevoede omstandigheden en een regelmatig beheer van maaien en afvoeren. Natuurlijke en half-natuurlijke ontwikkeling van voedselrijke ruigten en zomen (moerasmelkdistel-associatie), braam-elzenbroek en braamberkenbroek door natuurlijke verlanding (ruigten en zomen) en/of staken van het beheer (ruigten, zomen en bossen).

Zoals reeds beschreven is het water in het gebied momenteel sterk verzoet. De aanwezigheid van brak water is waarschijnlijk in het verleden van invloed geweest op de snelle vorming van veenmosrietlanden. In het Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld zijn nog relictvegetaties aanwezig die

16/98

kenmerkend zijn voor het brakke verleden. Het gaat bijvoorbeeld om veenmosrietlanden (H7140B) en vochtige laagveenheiden (H4101B) met ruwe bies, kenmerkend voor verlanding in zwak brak water. Momenteel komen nog steeds veenmosrietlanden en jonge verlandingsstadia met ruwe bies voor, de zogenaamde ‘veenmosbiezenlanden’ en ‘koekoeksbloem-biezenlanden’. Een tweede relictvegetatie is zoomvormende ruigten met harig wilgenroosje en moerasmelkdistel (H6430B), kenmerkend voor licht brakke wateren met een verhoogd sulfaatgehalte. Plaatselijk komt in sloten met helder water nog de brakwatersoort snavelruppia voor. Ecologische samenhang en successie Het voorkomen van moerasnatuur en weidevogelgraslanden zorgt voor de rijke diversiteit aan soorten en de landschappelijke waarden van het Ilperveld, Oostzanerveld, Varkensland en Twiske (Provincie Noord-Holland, 2016). Het gebied is grofweg in te delen in moerasgebieden, weidegebieden en open water. Sommige habitattypen of soorten komen alleen in één van deze gebieden voor. Andere habitattypen of soorten komen in meerdere gebieden voor. Bovendien is er een sterke relatie tussen het water in het gebied en de moerasnatuur. Zowel de moeras-, weide- als watergebieden dienen daarom behouden te worden.

De Natura 2000-doelen zorgen daardoor niet alleen voor de bescherming van enkele soorten maar voor de bescherming van het waardevolle cultuurlandschap als geheel. De moerasnatuur in het gebied is afhankelijk van een successiereeks die begint bij het dichtgroeien van open water (verlanding) en eindigt met bosvorming. Voor vier stadia in deze successiereeks zijn Natura 2000-doelen vastgesteld: ruigten en zomen (H6410B), veenmosrietlanden (H7140B), vochtige heiden (H4010B) en hoogveenbossen (H91D0). Om deze stadia in stand te houden is het nodig dat ook de jongere successiestadia aanwezig zijn. Het ontstaan van de habitattypen veenmosrietlanden, vochtige heiden, ruigten en zomen en hoogveenbos, inclusief de invloed van beheer, verzoeting en eutrofiëring zijn weergegeven in figuur 1 (Gebiedsanalyse-92, 2017). Veenmosrietlanden ontstaan door het regelmatig maaien van jongere verlandingsvegetaties. Voor het ontstaan van veenmosrietland is het belangrijk dat er voldoende meso-eutroof verlandingsoppervlak aanwezig is. Dit kunnen jonge en initiële stadia van het veenmosrietland zijn, bestaande uit verlanding van riet met beginnende veenmosgroei (Phragmition/Caricion nigrae), of rietverlanding met echte koekoeksbloem (Lychnido-Hypericetum tetrapteri subass typicum). Het huidige oppervlak aan verlanding is echter nauwelijks toegenomen sinds de periode 1945-1976.

Als het maaibeheer wordt voortgezet kunnen uit veenmosrietlanden vochtige laagveenheiden ontstaan. Wanneer er niet wordt gemaaid ontstaat er successie richting hoogveenbossen. Met name de vochtige heiden zijn in dit Natura 2000gebied weinig stabiel; zodra het beheer wordt gestaakt ontstaat er successie richting hoogveenbossen. Voor het behoud van de habitattypen veenmosrietlanden en vochtige heiden is het (maai)beheer dus van essentieel belang. Verlanding Verlanding is het dichtgroeien van water zodat uiteindelijk nieuw land ontstaat. Karakteristiek voor Laag Holland zijn verlandingen vanuit de oever door ruwe bies en kleine lisdodde (Provincie Noord-Holland, 2016). Deze soorten treden

17/98

op als pioniersoort waartussen riet zich vestigt. Door de productie van organisch materiaal en de invang van slib in deze oevervegetaties ontstaat na enkele jaren een verlandingszone. Aan oevers met een steil talud kan zich ook een drijvende kragge ontwikkelen van uit de oever wortelende (riet)vegetaties. De ontwikkeling kan via veenmosrietland verder gaan tot vochtige heide of hoogveenbos. Nieuwe verlanding treedt alleen op als de condities goed zijn. In te voedselrijk water neemt de algendichtheid toe, waardoor het water troebel en zuurstofloos wordt. Dat remt het ontstaan van nieuwe verlandingen. Nadat nieuwe verlanding heeft plaatsgevonden spelen factoren als waterpeil, stikstofdepositie en een afgestemd beheer een belangrijke rol in het verdere verloop van de successie (Provincie Noord-Holland, 2016).

Figuur 1.

3.4

Relatie tussen habitattypen (dik omrand), successie, waterkwaliteit, en beheer in de Natura 2000-gebiedsdelen Ilperveld, Oostzanerveld en Varkensland (Gebiedsanalyse-92, 2017)

Instandhoudingsdoelstellingen

Voor ieder Natura 2000-gebied in Nederland is een aantal kernopgaven opgesteld, op basis waarvan vervolgens de doelstellingen voor de habitattypen en soorten zijn geformuleerd (Schmidt et al., 2017). In tabel 2 zijn de kernopgaven voor het Natura 2000-gebied Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske weergegeven.

18/98

Tabel 2.

Kernopgaven

Kernopgave

Beschrijving

Opgave landschappelijke samenhang en interne compleetheid (Meren en moerassen)

Behoud en herstel van samenhang tussen slaapplaatsen en foerageergebieden in het bijzonder voor grasetende watervogels en meervleermuizen (de belangrijkste kraamkamerfunctie en slaapfunctie van de meervleermuis ligt vooral in gebouwen buiten de Natura 2000-gebieden). Herstel van mozaïek van verlandingsstadia van open water tot moerasbos en herstel van gradiënt watertypen (inclusief brak) met name in het deellandschap Laagveen.

Compleetheid in ruimte en tijd (4.09)

Alle successiestadia laagveenverlanding in ruimte en tijd vertegenwoordigd: overgangs- en trilvenen, veenmosrietlanden H7140_B en vochtige heiden laagveengebied, H4010_B en veenbossen, hoogveenbossen *H91D0, in samenstelling met gemeenschappen van open water.

Plas-dras situaties (4.11)

Plas-dras situaties voor smienten A050, kemphaan A151 en noordse woelmuis *H1340.

Overjarig riet (4.12)

Herstel van grote oppervlakten/brede zones overjarig Riet, inclusief waterriet, door herstel van natuurlijke peildynamiek en tegengaan verdroging voor rietmoerasvogels, zoals roerdomp A021, snor A292 en voor de noordse woelmuis *H1340.

Brakke ruigtes (4.13)

Behoud en herstel van brakke variant van ruigten en zomen (Harig wilgenroosje) in de laagveengebieden boven het IJ, mede als leefgebied voor de noordse woelmuis.

Voor habitattypen, Habitatrichtlijnsoorten, broedvogels en niet-broedvogels zijn de instandhoudingsdoelstellingen zoals vastgelegd in het aanwijzingsbesluit (PDN/2013-092) weergegeven in tabel 3. Voor de gebiedsdelen die vallen onder de Habitatrichtlijn (zie bijlage 2, figuur 1) gelden de doelen voor habitattypen en Habitatrichtlijnsoorten (zie tabel 3a en 3b). Voor gebiedsdelen die vallen onder de Vogelrichtlijn (zie bijlage 2, figuur 1) gelden de doelen voor broedvogels en niet-broedvogels (zie tabel 3c en 3d). Omdat Twiske alleen als Vogelrichtlijngebied is aangewezen gelden voor Twiske alleen de doelen voor broedvogels en niet-broedvogels. Tabel 3.

Instandhoudingsdoelstellingen voor habitattypen (a), Habitatrichtlijnsoorten (b), broedvogels (c) en niet-broedvogels (d). = doelstelling is behoud, > doelstelling is uitbreiding of verbetering. * staat voor prioritair habitattype of Habitatrichtlijnsoort

(a) Habitatcode

Habitattype

Oppervlakte

Kwaliteit

H3140

Kranswierwateren

>

=

H4010B

Vochtige heiden (laagveengebied)

>

=

H6430B

Ruigten en zomen (harig wilgenroosje)

=

=

H7140B

Overgangs- en trilvenen (veenmosrietlanden)

>

=

H91D0*

Hoogveenbossen

=

=

19/98

(b) Soortcode

Soort

Populatie

Omvang leefgebied

Kwaliteit leefgebied

H1134

Bittervoorn

=

=

=

H1149

Kleine modderkruiper

=

=

=

H1163

Rivierdonderpad

=

=

=

H1318

Meervleermuis

=

=

=

H1340*

Noordse woelmuis

=

=

=

Soortcode

Soortnaam

aantal broedparen*

Omvang leefgebied

Kwaliteit leefgebied

A021

Roerdomp

17

=

=

A081

Bruine kiekendief

15

=

=

A151

Kemphaan

20

>

>

A153

Watersnip

60

>

>

A193

Visdief

180

=

=

A292

Snor

50

=

=

A295

Rietzanger

800

=

=

(c)

* voor roerdomp gaat het om het aantal territoria, voor kemphaan om het aantal hennen, voor de overige soorten gaat het om het aantal broedparen

(d) Soortcode

Soort*

Populatie**

Omvang leefgebied

Kwaliteit leefgebied

Instandhoudingsdoelstelling

A043

Grauwe gans

90

=

=

Foerageergebied

A050

Smient

6400

=

=

Slaap- en rustplaats en foerageergebied

A051

Krakeend

200

=

=

Foerageergebied

A056

Slobeend

50

=

=

Foerageergebied

A125

Meerkoet

710

=

=

Foerageergebied

A156

Grutto

behoud

=

=

Slaap- en rustplaats

* bescherming onder artikel 4.2 van de Vogelrichtlijn als trekvogel/ ** seizoensgemiddelde

20/98

4

Knelpunten en maatregelen

In dit hoofdstuk zijn voor de instandhoudingsdoelen die voor dit gebied gelden (zie paragraaf 3.4) de knelpunten uitgewerkt en maatregelen geformuleerd die nodig zijn om de instandhoudingsdoelen te realiseren. Daarbij wordt eerst ingegaan op habitattypen, vervolgens op Habitatrichtlijnsoorten en tenslotte op broedvogels en niet-broedvogels. Maatregelen voor habitattypen en Habitatrichtlijnsoorten gelden alleen voor het Habitatrichtlijngebied en maatregelen voor broedvogels en niet-broedvogels gelden alleen voor het Vogelrichtlijngebied (zie bijlage 2, figuur 1).

4.1

Habitattypen

De oppervlakte en kwaliteit van de habitattypen zijn vastgesteld op basis van de habitattypenkaart (versie N2K_HK_92_20170908_v7_HR) (zie bijlage 2, figuur 3). De kaart geeft de T0-situatie weer, zijnde de situatie rondom 2013 (referentiesituatie rondom aanwijzing). De beschrijving van de ontwikkeling, knelpunten en de uitbreidingsdoelstelling die in dit hoofdstuk per habitattype zijn opgenomen, zijn afkomstig uit de evaluatie van het eerste beheerplan (Van Dijk et al., 2021). In tabel 4 zijn de conclusies met betrekking tot de ontwikkeling van de instandhoudingsdoelen uit de evaluatie samengevat. Voor veenmosrietlanden en vochtige heiden geldt dat de herstelmaatregelen die zijn uitgevoerd lokaal de komende jaren waarschijnlijk zullen leiden tot een kwaliteitsverbetering en mogelijk ook een uitbreiding van het oppervlakte. Het eindoordeel voor de behoudsdoelstelling voor kwaliteit is echter dat deze nog niet gerealiseerd is. Een nieuwe habitattypenkaart wordt eens in de twaalf jaar opgesteld en was voor de evaluatie nog niet beschikbaar. Daarom kan niet worden bepaald of de behoudsdoelstelling voor oppervlakte in de eerste beheerplanperiode is gerealiseerd. De maatregelen in dit beheerplan zijn gericht op het opheffen van knelpunten en realiseren van de instandhoudingsdoelen.

De maatregelen zijn gebaseerd op de evaluatie van het eerste beheerplan (Van Dijk et al., 2021) en in overleg met de terreinbeheerders en gebiedskenners verder aangevuld. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat regulier beheer in het kader van het Subsidiestelsel Natuur en Landschap (SNL) wordt uitgevoerd. Regulier beheer is dan ook niet in dit beheerplan opgenomen. Tabel 4.

Beoordeling doelrealisatie: groen: doel gerealiseerd, oranje: doel mogelijk niet gerealiseerd, rood: doel niet gerealiseerd, grijs: onbekend (niet voldoende data voor beoordeling). Veg.: vegetatietypen, S&F: structuur en functie, AC: abiotische condities, TS: typische soorten, Tot.: totaal

Habitattype

Doel oppervlak

Realisatie oppervlakte

Doel kwaliteit

H3140 Kranswierwateren

>

=

H4010B Vochtige heiden (laagveengebied)

>

=

H6430B Ruigten en zomen (harig wilgenroosje)

=

=

Realisatie kwaliteit t.o.v. doel Veg.

S&F

AC

TS

Tot.

21/98

Habitattype

Doel oppervlak

Realisatie oppervlakte

Doel kwaliteit

H7140B Overgangs- en trilvenen (veenmosrietlanden)

>

=

H91D0 Hoogveenbossen

=

=

Tabel 5.

Realisatie kwaliteit t.o.v. doel Veg.

AC

TS

Tot.

Kwantificering uitbreidingsdoestelling habitattypen. De kwantificering is afkomstig uit de evaluatie van het eerste beheerplan (Van Dijk et al., 2021). In de evaluatie is de kwantificering onderbouwd. = doelstelling is behoud, > doelstelling is uitbreiding

Habitattype

Doel oppervlakte o.b.v. aanwijzingsbesluit

Uitbreidingsdoelstelling

H3140 Kranswierwateren

>

Uitbreiding 5-10 ha

H4010B Vochtige heiden (laagveengebied)

>

Uitbreiding ca. 1 ha

H6430B Ruigten en zomen (harig wilgenroosje)

=

=

H7140B Veenmosrietlanden

>

Uitbreiding ca. 31,7 ha

H91D0 Hoogveenbossen

=

=

4.1.1

S&F

Kranswierwateren (H3140)

Omvang en kwaliteit Het habitattype kranswierwateren H3140 komt alleen voor in het deelgebied Varkensland (zie tabel 6). Dit habitattype is hier aanwezig in smalle, heldere slootjes in onbemeste percelen met vochtig hooiland en veenmosrietland. Voor kranswierwateren geldt een behoudsdoelstelling voor kwaliteit en een uitbreidingsdoelstelling voor oppervlakte (zie tabel 4). In 2020-2021 zijn er in het Ilperveld nieuwe petgaten gegraven en om 2022 in Varkensland. De slechte waterkwaliteit vormt op dit moment waarschijnlijk echter een beperking voor de ontwikkeling van dit habitattype. Voor de verbetering van de waterkwaliteit zijn dan ook aanvullende maatregelen nodig (zie paragraaf 4.5). Tabel 6.

Deelgebied

Areaal en kwaliteit van H3140 Kranswierwateren in het Ilperveld, Varkensland en Oostzanerveld Goede Matige Kwaliteit kwaliteit (ha) kwaliteit (ha) onbekend (ha)

Totaal (ha)

Varkensland

0,03

0,03

Totaal

0,03

0,03

Ontwikkeling en knelpunten De knelpunten voor het habitattype kranswierwateren zijn de te hoge fosfaatbelasting en een beperkt doorzicht. Uit de vergelijking van een vlakdekkende florakartering van het Ilperveld uit 2019 (Non & Diemeer, 2020) met voorgaande florakarteringen blijkt dat waterplanten sterk zijn afgenomen en dat het water op veel plaatsen vegetatie-loos is geworden. Heldere wateren zijn van groot belang voor kranswiervegetaties. Deze komen echter maar weinig voor en zijn in dit gebied beperkt tot pioniersituaties: pas

22/98

uitgegraven petgaten, geïsoleerde en gebaggerde sloten of regelmatig geschoonde smalle weilandslootjes. Helaas is ook de helderheid van het water in geïsoleerde sloten en in de petgaten tijdelijk. Uit het Watersniponderzoek uit 2003 (Witteveldt & Van ’t Veer, 2003) blijkt dat gunstige condities voor kranswierwateren in afgesloten wateren en in petgaten enkele jaren aanwezig zijn. Om de condities in deze regenwater gevoede geïsoleerde wateren gunstig te houden is regelmatige verwijdering van de slibbodem (slootschonen) noodzakelijk; ook het regelmatig doorspoelen van geïsoleerde watersystemen waarin veel fosfaat is opgehoopt is waarschijnlijk een optie. Uit het Watersniponderzoek (Witteveldt & Van ’t Veer, 2003) bleek dat de geïsoleerde wateren helderder waren dan de niet-geïsoleerde wateren en dat de meeste nutriënten en macro-ionen in lagere concentraties aanwezig waren. Opgelost fosfaat was echter steeds relatief hoog in de geïsoleerde wateren en petgaten. Dit fosfaat is afkomstig uit de veenbodem van de aangrenzende graslanden en wordt jaarlijks hoger wanneer de sloten niet worden geschoond of het water wordt doorgespoeld. Op termijn wordt de fosfaatconcentratie zo hoog, dat de heldere geïsoleerde wateren troebel worden en de watervegetatie weer afneemt (Van 't Veer & Dekker, 2015).