Monitoring Laarbeek Resultaten 2025

Natuurmonitoring Gemeente Laarbeek Resultaten 2025 Gemeente Laarbeek

Natuurmonitoring Gemeente Laarbeek Resultaten 2025

Door: Maartje Bleeker Collegiale toets: Tim Faasen

In opdracht van: Gemeente Laarbeek

December 2025

Foto voorkant: vaste plantenborder bij Den Effen, Lieshout; onderdeel van de nieuwe vlinderroutes in de bebouwde kom.

Colofon Door: Ecologica Rondven 22 6026 PX Maarheeze tel: 0495 - 46 20 70 fax: 0495 - 46 20 79 info@ecologica.eu www.ecologica.eu In opdracht van: Gemeente Laarbeek Postbus 190 5740 AD Beek en Donk Projectnummer: P2025/25 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, microfilm, fotokopie of op welke andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de opdrachtgever en auteurs. Ecologica is niet aansprakelijk voor directe of gevolgschade die voortvloeit uit toepassing van de conclusies, aanbevelingen en resultaten uit dit rapport en overige werkzaamheden van Ecologica. Opdrachtgever vrijwaart Ecologica in deze tevens voor aanspraken van derden.

INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave............................................................................................................... 4 Voorwoord ..................................................................................................................... 6 Samenvatting ................................................................................................................. 7 1

2

Inleiding ............................................................................................................ 11 1.1.

Doelstelling....................................................................................................... 11

1.2.

Werkwijze......................................................................................................... 12

1.3.

Leeswijzer ......................................................................................................... 12

Methode........................................................................................................... 13 2.1.

Gegevens .......................................................................................................... 13

2.2.

Uitbreiding Monitoring .................................................................................... 13

Monitoring Libellen Beken ............................................................................................................. 13

2.3.

Beoordeling ...................................................................................................... 13

Beoordeling libellen ....................................................................................................................... 14

2.4.

3

Wijzigingen ....................................................................................................... 14

Resultaten ........................................................................................................ 15 3.1. 3.1.1. 3.1.2. 3.1.3. 3.1.4. 3.1.5.

3.2. 3.2.1. 3.2.2. 3.2.3. 3.2.4. 3.2.5. 3.2.6.

3.3. 3.3.1. 3.3.2. 3.3.3. 3.3.4.

3.4. 3.4.1. 3.4.2. 3.4.3. 3.4.4. 3.4.5. 3.4.6.

Natuurontwikkeling beken ............................................................................... 15 Totale natuurwaarde en ontwikkeling ......................................................................... 16 Visstandmonitoring Aa en Maas ................................................................................... 16 Monitoring Oeverzwaluw ............................................................................................. 18 Libellen ......................................................................................................................... 19 Conclusie en aanbevelingen ......................................................................................... 19

Natuurgebieden ............................................................................................... 21 Totale natuurwaarde en ontwikkeling ......................................................................... 21 Ruweeuwsels ................................................................................................................ 22 De Biezen ...................................................................................................................... 22 Moorselen .................................................................................................................... 25 SNL-monitoring Natuurnetwerk Brabant ..................................................................... 25 Conclusie en aanbevelingen ......................................................................................... 27

Natuurherstel vennen ...................................................................................... 29 Totale natuurwaarde en ontwikkeling ......................................................................... 29 Monitoring reptielen .................................................................................................... 30 SNL-monitoring Natuurnetwerk Brabant ..................................................................... 30 Conclusie en aanbevelingen ......................................................................................... 31

Natuurwaarde agrarisch gebied ....................................................................... 32 Totale natuurwaarde en ontwikkeling ......................................................................... 32 Monitoring huiszwaluw ................................................................................................ 33 Weidevogeltellingen Laarbeeks Landschap .................................................................. 34 Monitoring nestkasten ................................................................................................. 34 Dagvlinders ’t Hof ......................................................................................................... 35 Conclusie en aanbevelingen ......................................................................................... 35

Inhoudsopgave

3.5. 3.5.1. 3.5.2.

3.6. 3.6.1. 3.6.2. 3.6.3. 3.6.4. 3.6.5.

3.7. 3.7.1. 3.7.2.

3.8. 3.8.1. 3.8.2. 3.8.3.

3.9. 3.9.1. 3.9.2. 3.9.3.

3.10. 3.10.1. 3.10.2. 3.10.3. 3.10.4. 3.10.5.

4

Natuurwaarde poelen en stilstaande wateren ................................................ 37 Totale natuurwaarde en ontwikkeling ......................................................................... 37 Conclusie en aanbevelingen ......................................................................................... 38

Natuurwaarde bebouwde kom ........................................................................ 40 Totale natuurwaarde en ontwikkeling ......................................................................... 40 MUS-tellingen............................................................................................................... 40 Dagvlinderroutes .......................................................................................................... 41 Monitoring gier- en huiszwaluw................................................................................... 44 Conclusie en aanbevelingen ......................................................................................... 45

Verschralingsbeheer bermen ........................................................................... 46 Totale natuurwaarde en ontwikkeling ......................................................................... 46 Conclusie en aanbevelingen ......................................................................................... 47

Extensief beheer zandwegen ........................................................................... 48 Totale natuurwaarde en ontwikkeling ......................................................................... 48 Monitoring Dagvlinders ................................................................................................ 49 Conclusies en aanbevelingen ....................................................................................... 50

Bossen en bosranden ....................................................................................... 52 Totale natuurwaarde en ontwikkeling ......................................................................... 52 SNL-monitoring ............................................................................................................ 52 Conclusies en aanbevelingen ....................................................................................... 54

Nieuwe natuurgebieden .............................................................................. 55 Totale natuurwaarde en ontwikkeling ......................................................................... 55 Clerxbos e.o. ................................................................................................................. 56 Laag Strijp ..................................................................................................................... 57 De Hut .......................................................................................................................... 58 Conclusies en aanbevelingen ....................................................................................... 59

Conclusies en aanbevelingen ........................................................................... 61 4.1.

Conclusies......................................................................................................... 61

4.2.

Aanbevelingen.................................................................................................. 61

4.2.1. 4.2.2.

Inrichting en beheer ..................................................................................................... 61 Methode ....................................................................................................................... 63

Bronnen........................................................................................................................ 64 Bijlage 1: Afkortingen en Begrippen ............................................................................ 65 Bijlage 2: Nieuwe vlinderroutes bebouwde kom en trajecten libellen beken. ........... 66

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

5

Voorwoord

VOORWOORD De gemeente Laarbeek heeft in 2010 een monitoringplan op laten stellen om wat betreft natuurwaarden binnen de gemeente te kunnen sturen op doelen. In 2011 is deze monitoring opgestart. Elke vier jaar vindt een analyse van de resultaten plaats, welke worden gepresenteerd in een rapportage. De huidige rapportage omvat de resultaten tot en met 2024. Een groot deel van de veldgegevens is verzameld door IVN Laarbeek. Daarnaast is dankbaar gebruik gemaakt van de gegevens van een flink aantal andere partijen: Provincie NoordBrabant, Staatsbosbeheer, Bosgroep Zuid-Nederland, Brabants Landschap, Laarbeeks Landschap, De Vlinderstichting en Sovon (Vogelonderzoek Nederland). De aansluiting van de gemeente bij de Nationale Database Flora en Fauna (NDDF) van Bij12 zorgde ervoor dat een deel van deze gegevens ook gemakkelijk toegankelijk waren. Opdrachtgever binnen de gemeente Laarbeek is Michel Brands, coördinator team duurzaamheid. Het project is uitgevoerd door Maartje Bleeker van Ecologica.

6

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

Samenvatting

SAMENVATTING De gemeente Laarbeek heeft in 2011 een monitoringplan op laten stellen om de natuurwaarden in de gemeente te kunnen volgen en evalueren. In deze monitoring wordt de ontwikkeling van de natuurwaarde in 10 aandachtsgebieden gevolgd. Het betreft de volgende thema’s: 1. Natuurontwikkeling beken 2. In stand houden bijzondere natuurwaarden 3. Natuurherstel vennen 4. Toename natuurwaarde agrarisch gebied 5. Behoud en verdere ontwikkeling natuurwaarde poelen en stilstaande wateren 6. Toename natuurwaarde bebouwde kom 7. Toename natuurwaarde ecologische bermen 8. Toename natuurwaarde extensief beheerde zandwegen 9. Behoud en ontwikkeling natuurwaarde bossen en bosranden 10. Behoud en ontwikkeling natuurwaarde nieuwe natuurgebieden Er is hierbij enerzijds gebruik gemaakt van bestaande monitoring, maar daarnaast zijn door IVN Laarbeek gericht diverse monitoringprojecten opgestart om de natuurwaarde in deze aandachtsgebieden te volgen en is er door Ecologica aanvullende monitoring uitgevoerd. De huidige rapportage geeft een beeld van de natuurwaardescore in de gemeente in de periode 2021/2024 en de ontwikkelingen van deze natuurwaarden vanaf 2011. Hiervoor zijn diverse beoordelingssystemen opgezet voor de verschillende monitoringprojecten (Bleeker en Faasen, 2017).

Bij deze systemen zijn de resultaten van de monitoring gekwantificeerd en zijn cijfermatige scores berekend, die vervolgens zijn opgedeeld in de 4 categorieën slecht, matig, redelijk of goed. De gemiddelde natuurwaarde van de verschillende aandachtsgebieden is over de gehele periode ongeveer gelijk gebleven en scoort net redelijk (Figuur 1). De verschillende aandachtsgebieden laten echter verschillende ontwikkelingen zien, waarbij de score varieert van slecht tot redelijk. De natuurwaarde van beken is in de laatste periode vooruit gegaan van een matige naar een redelijke score. De gemeente heeft ook diverse maatregelen uitgevoerd om de natuurwaarde in de beken te verbeteren: er is een betonnen oeverzwaluwwand aangelegd die inmiddels wordt bewoond, het nieuw aangelegde natuurgebiedje bij De Hut neemt toe in natuurwaarde en in samenspraak met het waterschap zijn en worden er diverse beekherstelprojecten uitgevoerd. Het is mooi dat deze inspanningen een positief effect op de natuurwaarden lijken te hebben. Voor de beken is het verder van belang om de negatieve effecten van de aanwezigheid van meststoffen en chemische middelen te verminderen en te zorgen voor een meer constante afvoer door regenwater op te vangen en lokaal te infiltreren of vertraagd af te voeren naar de beken, bij voorkeur via helofytenfilters om extra meststoffen af te vangen.

De gemeente gebruikt al geen bestrijdingsmiddelen meer, maar ook in de agrarische sector dienen bestrijdingsmiddelen uitgefaseerd te worden en de mestgift beperkt. In de tussentijd kunnen bufferzones bij beken mogelijk uitkomst bieden.

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

7

Samenvatting

Figuur 1: Overzicht van de ontwikkeling van de natuurwaarden van de verschillende natuurdoelstellingen. Score 0-1: Klasse slecht, Score 1-2: Klasse matig, Score 2-3: Klasse redelijk, Score 3-4 Klasse goed. Let op: Hierbij zijn alleen monitoringprojecten gebruikt die ook in de afgelopen periode beoordeeld konden worden. Wanneer gegevens ontbraken voor de eerste periode zijn waarden van de tweede periode ook voor deze periode gebruikt om ontwikkelingen duidelijker zichtbaar te maken.

De natuurgebieden zijn in de afgelopen periode in score gelijk gebleven op een nog net matige, maar bijna redelijke score. Hoewel de algemenere natuur in natuurwaarden vooruit is gegaan, zijn de meer bijzondere natuurgebieden juist achteruit gegaan. De bijzondere graslanden in de Moorselen zijn weer verder achteruit gegaan en ook De Biezen is achteruit gegaan zoals blijkt uit de monitoring van dagvlinders en broedvogels. Voor de bijzondere natuurgebieden is maatwerk nodig om de aanwezige natuurwaarden te verbeteren. De natuurwaarde van het Torrenven en omgeving is in de afgelopen periode achteruit gegaan van een matig naar een slecht. Dat is te wijten aan een verdere afname van de populatie levendbarende hagedissen. De SNL-monitoring laat juist een toename in natuurwaarde zien. De recente uitbreiding van het areaal droge heide laat een duidelijk positief effect zien: er hebben zich meer kenmerkende heidesoorten weten te vestigen en de natuurwaardescore is gestegen van een slecht naar een matig. In de loop van de tijd kan dit nog verder toenemen. Ook het nieuw herstelde Vossenbergven voegt al duidelijk natuurwaarde toe aan het gebied. Het ven scoort al een matig met diverse kenmerkende vensoorten. Het Torrenven scoort, net als de vorige keer, nog slecht met een beperkt aantal (3) kenmerkende soorten.

Dit is echter deels ook te wijten aan de classificatie als zuur ven, het natuurtype zwakgebufferd ven is mogelijk toepasselijker, het ven zou dan matig scoren met 6 kenmerkende soorten, net als in de vorige periode. Door de toevoeging van de Vossenbergven zijn de natuurwaarden van de vennen minder kwetsbaar geworden.

8

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

Samenvatting

Bij het Vossenbergven is het belangrijk de dennenopslag op de oever jaarlijks te verwijderen en de kleine groeiplek van watercrassula te verwijderen zodat zich hier een mooie oevervegetatie kan ontwikkelen. Daarnaast dient er bij de uitvoer van (beheer)maatregelen extra rekening gehouden te worden met de populatie levendbarende hagedis. Wellicht kan er ook een verbinding gemaakt worden met de populatie in het Vressels bos in Meierijstad om de populatie verder te versterken. De natuurwaarde van de bossen is verder toegenomen en scoort redelijk. Hierbij zijn wel alleen de algemenere bostypen in de beoordeling meegenomen wegens een gebrek aan gegevens voor de andere typen. Bij verdere veroudering neemt de natuurwaarde van bossen over het algemeen toe en het is dan ook zaak om de bossen de kans te geven zich verder te ontwikkelen. Voor specifiekere aanbevelingen dient nauwkeuriger naar de verschillende bossen gekeken te worden. De natuurwaarde in het agrarisch gebied is in de afgelopen periode weer een klein beetje toegenomen en scoort net redelijk. Dit wordt veroorzaakt door een positieve ontwikkeling van enkele soorten: oeverzwaluw en huiszwaluw zijn in de laatste periode toegenomen. Door het plaatsen van een betonnen oeverzwaluwwand kan de oeverzwaluwpopulatie zich weer herstellen.

Om de zwaluwpopulaties nog verder te verbeteren kunnen zwaluwtillen nabij bekende huiszwaluwkolonies worden geplaatst en kan eventueel een extra oeverzwaluwwand worden aangelegd. De dagvlinders laten echter een daling in natuurwaarde zien en ook de weidevogels gaan nog steeds achteruit. Voor de dagvlinders zijn meer bloemrijke en zonnige bermen en graslanden nodig, voor de weidevogels is het nodig het agrarisch beheer specifiek op deze soorten af te stemmen. Kerkuil en steenuil zijn min of meer stabiel. De ecologisch beheerde bermen zijn in natuurwaarde vooruit gegaan: er zijn minder slecht ontwikkelde en meer goed ontwikkelde bermen. Het ecologisch beheer werpt duidelijk zijn vruchten af. Dit is mogelijk nog verder te verbeteren door de slechte, redelijke en goede bermen nog specifiek te bekijken om te zien welke maatregelen nodig zijn om deze verder te verbeteren. De zandwegen scoren matig en zijn verder in natuurwaarde gedaald door een verdere achteruitgang in de dagvlinders. Voor een verbetering van de natuurwaarden wordt aanbevolen het beheer bij te stellen om gevarieerde bermen met zowel ruigere als schralere vegetatie te ontwikkelen. De natuurwaarde van de poelen en stilstaande wateren is voor de amfibieën stabiel op een redelijk niveau. Om dit zo te houden is het nodig de poelen goed te blijven beheren.

Om de natuurwaarde verder te verbeteren zijn maatregelen voor de meer bijzondere soorten heikikker en kamsalamander nodig. Door een verbinding te maken met de heikikkerpopulatie in het Vressels ven in Meierijstad kan de heikikker mogelijk terugkeren naar het Torrenven of zich vestigen in het Vossenbergven. Voor kamsalamander zijn er wellicht mogelijkheden op Molenheide. De natuurwaardescore van de bebouwde kom is, ondanks alle inspanningen van de gemeente, verder afgenomen en scoort matig. Mogelijk was deze zonder alle genomen maatregelen nog verder afgenomen. De nieuwe monitoring van de dagvlinders is bij het beoordelen van de ontwikkeling nog niet meegenomen, maar deze scoort ook matig. De vogels laten helaas een verdere achteruitgang zien: zowel de huiszwaluwen als gierzwaluwen gaan achteruit. De gierzwaluwen worden wel maar op 1 plek geïnventariseerd en hier zijn de aantallen sterk terug gelopen. Mogelijk is de trend op andere plekken minder ongun-

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

9

Samenvatting

stig. De algemene vogeltellingen in de bebouwde kom laten echter ook een (geringe) achteruitgang zien. Om de natuurwaarde verder te verbeteren wordt aanbevolen het al aanwezige grotere nectaraanbod door de plantvakken met bloeiende vaste planten, aan te vullen met het ontwikkelen van meer ‘compleet’ leefgebied, door het ontwikkelen van meer bloemrijke zonnige graslandjes, bermen en struweeltjes met inheemse soorten en deze met elkaar te verbinden. Ook andere kleine maatregelen zoals het toestaan van bloeiende ‘onkruiden’ zoals paarse dovenetel en biggenkruid en het vermijden van het gebruik van houtsnippers kunnen een bijdrage leveren aan het vergroten van de natuurwaarde. De gemeente maakt al geen gebruik meer van gifstoffen. Daarnaast blijft het belangrijk om gebouwbewonende soorten voldoende nestgelegenheid te bieden, bij voorkeur door natuurinclusief te gaan bouwen. De natuurwaardescore van de nieuwe natuurgebieden is in de laatste periode weer wat vooruit gegaan en scoort redelijk. De grasland- en oevervegetaties ontwikkelen zich goed en nemen toe in natuurwaarde. Ook komt de vrij zeldzamere poelkikker in deze gebieden voor. Het ontwikkelen van deze gebieden draagt daarmee ook zeker bij aan de natuurwaarde in de gemeente. Voor verschillende poelen en graslanden wordt wel aanbevolen om het maaibeheer wat te intensiveren om de positieve ontwikkeling vast te kunnen houden.

Naast bovenstaande specifieke maatregelen blijft het van belang om ook de oorzaken van de achteruitgang aan te blijven pakken door de uitstoot van broeikasgassen omlaag te brengen, de mestgift en uitstoot van stikstof te verminderen en het gebruik van gifstoffen uit te faseren. Conclusie Bijna 15 jaar aan monitoring heeft gezorgd voor een beter beeld van de natuurwaarden binnen de gemeente en de ontwikkelingen hierin en heeft bovendien gezorgd voor belangrijke aanknopingspunten om de natuurwaarden verder te verbeteren. De actieve houding van de gemeente om hiermee aan de slag te gaan heeft al positieve effecten gehad op de natuurwaarden binnen de gemeente, maar op andere natuurwaarden is een positief effect nog uitgebleven, mede door gemeentegrensoverschrijdende problemen waaronder de natuurwaarden te lijden hebben zoals klimaatverandering en weersextremen, stikstofdepositie en een toename van giftige stoffen. Daarnaast waren de afgelopen twee jaar uitzonderlijke slechte vlinderjaren, welke mogelijk ook de resultaten enigszins hebben beïnvloed. Ook dit is echter het resultaat van de algemenere slechtere omstandigheden voor deze soortgroep. Er is echter gebleken dat het nemen van specifieke maatregelen de natuurwaarden positief kan beïnvloeden en de achteruitgang kan vertragen, zodat deze hopelijk op termijn weer kunnen verbeteren.

10

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

Inleiding

1 INLEIDING De gemeente Laarbeek is in 2011 gestart met een monitoring van natuurwaarden binnen de gemeente en toetst daarmee het gevoerde natuurbeleid op effectiviteit. Deze monitoring is gebaseerd op het voor dat doel opgezette monitoringplan uit 2010 (Albers en Bleeker, 2010). Hierbij wordt gebruik gemaakt van monitoringprojecten van derden, specifiek hiervoor opgezette monitoring van IVN Laarbeek en aanvullende monitoring door Ecologica. De eerste resultaten van deze monitoring zijn gerapporteerd in 2012 (Bleeker en Albers, 2012) en vervolgens in 2014, 2017 en 2021 (Bleeker, 2014; Bleeker, 2017; Bleeker, 2021). In 2024 is de monitoring uitgebreid met een libellenmonitoring van de beken om de natuurwaarde van de beken beter te kunnen evalueren en is er bij de vennen en heide in het Mariahouts bos extra gekeken naar dagvlinders, libellen en sprinkhanen om het gebrek aan SNL-gegevens voor deze periode aan te vullen. Daarnaast is er extra monitoring uitgevoerd naar dagvlinders van de bebouwde kom, aangezien de natuurwaarde van de bebouwde kom steeds belangrijker wordt en hier maar beperkt gegevens beschikbaar waren om deze te evalueren. Deze monitoring is afgelopen jaar in plaats van de dagvlinderroute van de natuurgebieden uitgevoerd.

De huidige rapportage geeft de resultaten van de monitoring in de periode 2021 tot en met 2024 en geeft de ontwikkelingen in de natuurwaarden binnen de gemeente weer vanaf 2011 (voor zover deze is af te leiden uit de beschikbare gegevens).

1.1. Doelstelling Doelstelling van het huidige project is de analyse van de huidige toestand van de natuurwaarden binnen de gemeente Laarbeek en de ontwikkelingen daarin sinds 2011. Om een genuanceerd beeld te kunnen vormen van de natuurwaarde binnen de gemeente is de ontwikkeling van 10 aandachtsgebieden gevolgd: 1. Natuurontwikkeling beken 2. In stand houden bijzondere natuurwaarden 3. Natuurherstel vennen 4. Toename natuurwaarde agrarisch gebied 5. Behoud en verdere ontwikkeling natuurwaarde poelen en stilstaande wateren 6. Toename natuurwaarde bebouwde kom 7. Toename natuurwaarde ecologische bermen 8. Toename natuurwaarde extensief beheer zandwegen 9. Behoud en ontwikkeling natuurwaarde bossen en bosranden 10. Behoud en ontwikkeling natuurwaarde nieuwe natuurgebieden Deze rapportage geeft een beeld van de huidige toestand van deze 10 aandachtsgebieden. Hierbij wordt gebruik gemaakt van een cijfermatige beoordeling die opgedeeld wordt in de 4 categorieën slecht, matig, redelijk of goed. Daarnaast wordt voor zover mogelijk de trend van de 10 natuurdoelstellingen over de afgelopen jaren bepaald.

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

11

Inleiding

1.2. Werkwijze Er is gebruik gemaakt van een groot aantal verschillende monitoringprojecten. Welke monitoringprojecten zijn gebruikt is weergegeven in de actualisatie van het monitoringplan (Bleeker en Faasen, 2017). Voor alle monitoringprojecten zijn beoordelingsmethoden opgezet om de waarnemingen te kunnen gebruiken voor de bepaling van de natuurwaarde in het kader van de beleidsevaluatie voor de gemeente. Een nadere beschrijving van deze beoordelingsmethode is te vinden in de rapportage van het geactualiseerde monitoringplan (Bleeker en Faasen, 2017). Bij de huidige uitwerking is de extra monitoring toegevoegd.

1.3. Leeswijzer In Hoofdstuk 2 is beknopt de methode van monitoring en beoordeling weergegeven. In Hoofdstuk 3 worden de resultaten besproken. Per aandachtsgebied is kort aangegeven welke monitoringprojecten gebruikt zijn voor de evaluatie. Vervolgens worden de resultaten besproken, waarbij grafisch is weergegeven wat de huidige toestand van de natuurwaarde is en hoe deze zich heeft ontwikkeld in de afgelopen jaren. Per aandachtsgebied worden aanbevelingen voor verdere verbetering aangegeven. In Hoofdstuk 4 volgen de conclusies en aanbevelingen. Ten slotte is in de bijlage een lijst met gebruikte afkortingen en begrippen opgenomen.

12

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

Methode

2 METHODE 2.1. Gegevens In deze rapportage zijn alle beschikbare gegevens gebruikt tot en met 2024. Het gaat hierbij deels om gegevens die speciaal voor dit doel zijn verzameld: diverse projecten van het IVN Laarbeek en inventarisaties uitgevoerd door Ecologica. Daarnaast is gebruik gemaakt van bestaande monitoringsprojecten van Provincie Noord-Brabant, Staatsbosbeheer, Bosgroep Zuid-Nederland, Brabants Landschap, Laarbeeks Landschap, Sovon en De Vlinderstichting. Voor een volledig overzicht van de gebruikte monitoringprojecten wordt verwezen naar de Actualisatie van het monitoringplan (Bleeker en Faasen, 2017). Bij de analyse wordt uitgegaan van een vierjarige cyclus van beoordelen. De huidige rapportage geeft een beoordeling van de monitoring tot en met 2024, waarbij de gemiddelde natuurwaardescore over de perioden 2009 tot en met 2012, 2013 tot en met 2016, 2017 tot en met 2020 en 2021 tot en met 2024 met elkaar vergeleken worden.

2.2. Uitbreiding Monitoring Afgelopen jaar is de monitoring uitgebreid met een libellenmonitoring van 4 beeklocaties en extra dagvlindermonitoring in de bebouwde kom van Beek en Donk, Aarle-Rixtel en Lieshout. De extra dagvlindermonitoring is uitgevoerd op dezelfde manier als de dagvlindermonitoring van de natuurgebieden. De routes zijn weergegeven in de Bijlage. Daarnaast zijn afgelopen jaar de heide en vennen in het Mariahouts bos extra geïnventariseerd op libellen, dagvlinders en sprinkhanen volgens de SNL-methode om deze ook op SNL-soorten te kunnen beoordelen.

Monitoring Libellen Beken De libellen worden op een vast traject van 500m geïnventariseerd. Er wordt specifiek gelet op beekgebonden soorten, maar alle voorkomende libellensoorten worden genoteerd en de aantallen worden geschat. De trajecten worden 5 maal gedurende de periode mei tot en met september bezocht, waarbij de specifieke bezoekdata afgestemd worden op de optimum van de vliegtijd van de beekgebonden soorten. Alle terreinbezoeken vinden plaats bij gunstige weersomstandigheden. De trajecten zijn weergegeven in de Bijlage.

2.3. Beoordeling Voor alle monitoringprojecten is een cijfermatige beoordelingsmethode opgezet om de natuurwaarde van de verschillende proefvlakken te beoordelen (Bleeker en Faasen, 2017). Met deze beoordeling wordt een score berekend van 0 tot en met 4 en deze is in 4 klassen verdeeld:

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

13

Methode

slecht matig redelijk goed

score 0 tot 1,0 score 1,0 tot 2,0 score 2,0 tot 3,0 score 3,0 tot 4,0

De beoordelingsmethode is uitgewerkt in de actualisatie van het monitoringplan (Bleeker en Faasen, 2017). Over het algemeen zijn deze methoden gebaseerd op het voorkomen van bijzondere of karakteristieke soorten en de mate van voorkomen van deze soorten. In de huidige rapportage is de natuurwaarde van de aandachtsgebieden met behulp van deze score weergegeven per monitoringproject. Daarnaast is, voor zover nu reeds mogelijk, de ontwikkeling van de natuurwaarde per monitoringproject geanalyseerd. Voor het bepalen van de totale natuurwaardescore per aandachtsgebied zijn de verschillende relevante monitoringprojecten gemiddeld.

Beoordeling libellen Er is een extra beoordeling opgezet voor libellen waarbij de score gebaseerd is op welke soorten er op een route voorkomen. Hierbij krijgen zeldzamere soorten en soorten die aan beken zijn gebonden een hogere score. punten 1-9 10-19 20-29 vanaf 30

score slecht matig redelijk goed

2.4. Wijzigingen De KRW-beoordeling van de visstandsonderzoeken van Aa en Maas zijn veranderd. Zo hebben verschillende beken een ander KRW-type gekregen en zijn er specifieke doelen opgesteld voor verschillende waterlopen. Daarnaast zijn de grenswaarden tussen de verschillende beoordelingen veranderd. In dit rapport zijn deze nieuwe herberekende KRW-scores van de afgelopen jaren gebruikt en zijn ook de grenswaarden voor de voor Laarbeek opgezette beoordeling aangepast. Hierbij is uitgegaan van de volgende beoordeling: KRW-score Slecht Ontoereikend Matig Goed

Beoordeling Monitoring Laarbeek slecht matig redelijjk goed

Voor de KRW worden stroomgebieden beoordeeld gebaseerd op een aantal trajecten. Deze kunnen ook (deels) buiten de gemeente liggen.

14

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

Resultaten

3 RESULTATEN In dit hoofdstuk worden de resultaten per aandachtsgebied behandeld. Er wordt eerst een beeld gegeven van de huidige natuurwaarde, gebaseerd op het gemiddelde van de afgelopen vierjarige periode (2021 tot en met 2024). Vervolgens wordt deze, voor zover mogelijk, vergeleken met eerdere perioden en wordt een ontwikkeling van de natuurwaarden gegeven. De resultaten worden toegelicht en er worden aanbevelingen gegeven voor verbeteringen.

3.1. Natuurontwikkeling beken In dit aandachtsgebied gaat het om de natuurwaarde van beken en de ontwikkeling hiervan: de beek met oevers en met eventuele ecologische verbindingszones en poelen. Het betreft de volgende beken in de gemeente Laarbeek: Aa, Goorloop, Heieindsche loop, Donkervoortsche loop, Snelle loop, Boerdonksche Aa en Broek Aa. Voor de analyse van de natuurwaarde van de beken is gebruik gemaakt van de volgende monitoringprojecten: • Plantenmonitoring nieuwe natuurgebieden: De Hut • Monitoring Oeverzwaluw • Visstandmonitoring Aa en Maas Nieuw toegevoegd • Libellen beken (Heieindse loop, Goorloop, de Aa) Vervallen • Oevermonitoring Aa en Maas • Provinciale Monitoring Vaatplanten: Boerdonk (Boerdonksche Aa: secties 1, 2, 3, 6, 7, 28, 29, 30, 31, 41, 42) • Vogeltelling Agrarische Soorten (VAS)(Relevante proefvlakken: 5, 6, 8, 13, 15, 17, 18) De oevermonitoring van Aa en Maas wordt niet langer structureel uitgevoerd en is derhalve niet meer meegenomen in de analyse. Vanaf 2020 wordt ook de provinciale monitoring vaatplanten bij Boerdonk niet meer gelopen (laatste inventarisatie in 2018). De VAS-tellingen zijn vanaf 2020 niet meer uitgevoerd. De visstandmonitoring van Aa en Maas is veranderd van beoordeling. Deze nieuwe beoordeling is overgenomen en ook toegepast op de eerdere data.

Bij de monitoringprogramma’s miste tot voor kort nog een soortgroep die interessant zou zijn om te beoordelen in het kader van de natuurontwikkeling van beken: libellen. Een aantal beekgebonden soorten kan zich snel weer vestigen als de waterkwaliteit en het stromingsprofiel van de beek verbetert. Voor deze soortgroep is eerder gebruik gemaakt van de NDFF (Nationale Database Flora en Fauna) om een beeld te krijgen van de aanwezigheid en ontwikkeling van aan beken gebonden libellensoorten (NDFF, 13 oktober 2021) en vanaf 2024 opgenomen in het monitoringplan, waarbij 4 trajecten van 3 beken op libellen zijn geïnventariseerd. De soortgroep is derhalve in deze rapportage voor het eerst meegenomen in de score en analyse.

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

15

Resultaten

Voor amfibieën zijn met name de poelen langs beken interessant. De natuurwaarde van de gemeente voor deze soortgroep wordt echter al geanalyseerd bij aandachtsgebied 5: Natuurwaarde van stilstaande wateren en poelen (paragraaf 3.5) en is derhalve hier niet opgenomen, mede door het ontbreken van een structurele monitoring van de wateren langs de beken.

3.1.1. Totale natuurwaarde en ontwikkeling De natuurwaardescore van de beken is gestegen ten opzichte van de vorige periode en haalt inmiddels een redelijke natuurwaardescore (2,3) (Figuur 2). De stijging wordt met name veroorzaakt door een grotere populatie oeverzwaluwen in de wand bij Bavaria, maar ook de andere monitoringprojecten laten een stijgende natuurwaarde zien. De ontwikkeling van De Hut wordt besproken in paragraaf 3.10.5, hier zijn alleen de resultaten weergegeven.

Figuur 2: Natuurwaarde van de beken en de ontwikkeling daarin, gebaseerd op de verschillende monitoringprojecten. De libellen zijn niet meegenomen in het totaal aangezien ze pas 1x zijn geïnventariseerd. Van de visstandmonitoring zijn er geen waarden beschikbaar voor de verschillende beken voor de tweede periode, hiervoor is een gemiddelde van de eerste en derde periode gebruikt.

3.1.2. Visstandmonitoring Aa en Maas De beken De Aa, Goorloop en Snelle Loop/Esperloop zijn in de verschillende periodes op de KRW-maatlat voor de verschillende typen beken beoordeeld (Figuur 3). De Biezenloop is als stilstaand water beoordeeld en is derhalve niet meegenomen in de beoordeling van de beken. De Goorloop tot aan het Wilhelminakanaal (inclusief trajecten in de gemeenten Helmond en Someren) heeft het type R20 moerasbeek en vertoont een stijgende lijn. De beek is in de afgelopen 12 jaar vooruit gegaan van een matige naar een goede score door een hogere abundantie aan plantminnende soorten. Van de 6 trajecten wordt 1 beoordeeld als matig (een traject ten zuiden van Helmond), 1 als redelijk (een traject op de grens van Laarbeek en Helmond in de buurt van kasteel Croy) en 4 als goed (allen ten zuiden van de gemeente Laarbeek). Het traject bij kasteel Croy vertoonde, ondanks de aanwezigheid van een moeraszone, een beperkt aantal plantminnende soorten, waardoor deze een lagere score behaalt.

16

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

Resultaten

In de rest van het traject is ook een beperkte oever- en watervegetatie aanwezig, mede door maaiwerkzaamheden. Daarnaast is hier een hoog aantal van de exotische zonnebaars aanwezig, wat een negatief effect kan hebben op de natuurwaarde van de beek. De Goorloop, inclusief de Donkervoortse loop en de Aa vanaf de Zuid-Willemsvaart (type R20 moerasbeek), is in de afgelopen 12 jaar licht achteruitgegaan, maar vertoont over de gehele periode een redelijke score. Het aandeel en aantal rheofiele soorten is in deze trajecten nog te laag en is in de loop van de tijd ook verder afgenomen. Drie van de onderzochte trajecten vertonen een matige score, 4 een redelijke score en 1 traject een goede score. De goede score werd behaald op het traject van de Goorloop ter hoogte van het noorden van Beek en Donk. De laagste scores worden behaald in 2 trajecten van de Donkervoortsche loop en 1 traject in de Goorloop ten noorden van de N279. Ook de Esperloop en Snelle Loop (type R4a langzaamstromende laaglandbeek) (inclusief trajecten in de gemeente Gemert-Bakel) vertoont een redelijke score, al was in 2020 een dip te zien en scoorde hij in deze periode slechts matig. Van de in totaal 8 trajecten, scoren er 2 matig, 2 redelijk en 3 goed. Drie van de trajecten liggen op de grens van de gemeenten Gemert-Bakel en Laarbeek, de overige trajecten liggen geheel in de gemeente Gemert-Bakel.

De trajecten op de grens van de gemeente scoren matig (meest noordelijke traject net voor uitmonding in de Aa) en goed (traject iets ten zuiden van de N272). Het verschil wordt veroorzaakt door een verschil in de aanwezigheid van rheofiele soorten. Van het zuidelijkste traject (waar de beek de grens gaat vormen tussen de gemeenten Laarbeek en GemertBakel) is geen score berekend vanwege het lage aantal gevangen vissen, waardoor geen representatief beeld verkregen kon worden. Het aantal rheofiele soorten is in zijn algemeenheid hoog, maar het aantal plantenminnende soorten laag. De Aa tussen de Zuid-Willemsvaart en de Oude Zuid-Willemsvaart is vooruitgegaan en vertoont nu een matige score. Er is echter nog geen vernieuwde KRW-beoordeling beschikbaar voor deze beek (zie ook 2.4), waardoor een goede vergelijking met eerdere jaren nog niet goed gemaakt kan worden. Deze is derhalve voor nu ook niet meegenomen in de totale beoordeling. Samen genomen vertonen de beken een stijging in beoordeling ten opzichte van de eerdere jaren.

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

17

Resultaten

Figuur 3: Natuurwaardescore van de verschillende beken aan de hand van de Visstandmonitoring van Aa en Maas.

3.1.3. Monitoring Oeverzwaluw Er had zich een populatie oerzwaluwen in de gemeente gevestigd na het aanleggen van een oeverzwaluwwand in 2005. Nadat deze wand in 2015 volledig was ingestort, was ook de populatie oeverzwaluwen uit de gemeente verdwenen. In 2016 is een betonnen oeverzwaluwwand aangelegd langs de Goorloop op het terrein van Bavaria. Deze is tot en met 2018 onbewoond gebleven, maar in 2019 zijn de eerste nesten geteld. De populatie heeft zich in de daaropvolgende jaren positief ontwikkeld. Vanaf 2022 is het aantal bezette nesten echter weer aan het dalen (Figuur 4).

Figuur 4: Natuurwaarde gebaseerd op de monitoring van de oeverzwaluw.

18

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

Resultaten

3.1.4. Libellen In de 4 trajecten van beken zijn totaal 21 soorten libellen waargenomen. Het aantal beekgebonden soorten is echter laag, alleen de minst kritische soorten (weidebeekjuffer, blauwe breedscheenjuffer en metaalglanslibel) zijn in de beken waargenomen. Alle trajecten scoren matig met een gemiddelde van 1,6. De Aa scoort hierbij het hoogst en is ook het enige traject waarbij naast weidebeekjuffer en blauwe breedscheenjuffer metaalglanslibel is waargenomen. De Goorloop bij Bavaria scoort het laagst (Figuur 5). Twee zeldzamere beeklibellen bevinden zich in de buurt van de gemeente en zouden zich, bij verbeterde omstandigheden, in de beken van de gemeente kunnen vestigen. Beekrombout is eenmalig in 2022 bij de Zuid-Willemsvaart gezien en is in 2025 in de Bakelse Aa in Helmond met meerdere exemplaren gezien. Bosbeekjuffer is in 2019 op de grens van Laarbeek met Helmond waargenomen, in de Aa bij de zuiveringsinstallatie en in de Goorloop, maar is hier de afgelopen 5 jaar niet meer gezien. Wel bevindt zich een populatie bij de Esperloop in de gemeente Bakel.

Figuur 5: Natuurwaarde gebaseerd op de libellen

3.1.5. Conclusie en aanbevelingen De natuurwaarde van de beken is in de afgelopen periode vooruit gegaan en scoort inmiddels een redelijk. De populatie oeverzwaluwen is weer toegenomen, de planten bij de Hut vertonen een iets hogere natuurwaarde en ook de Visstandmonitoring geeft een iets hogere gemiddelde natuurwaarde, al zijn er wel verschillen tussen de beken. Het belangrijkste verbeterpunt voor de beken is het gevarieerder maken van het stromingsprofiel, met variatie in stroomsnelheid, diepte, bodemsubstraat, water- en oevervegetatie en de aanwezigheid van steilkanten waarin ijsvogel en oeverzwaluw nesten kunnen bouwen. Er zijn en worden al verschillende beekherstelprojecten uitgevoerd om het stromingsprofiel gevarieerder te maken en dit heeft mogelijk al bijgedragen aan de hogere natuurwaarden. Hopelijk zullen de natuurwaarden dan ook verder toenemen. Naast een eenvormig profiel kunnen ook grote verschillen in debiet door droogte of extreme neerslag en een slechte waterkwaliteit door de aanwezigheid van meststoffen of schemische middelen een bedreiging vormen. Het is daarom ook van belang om naar mogelijkheden te

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

19

Resultaten

zoeken om vermesting en vervuiling van de beken te verminderen en regenwater vast te houden en vertraagd af te voeren naar de beken.

20

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

Resultaten

3.2. Natuurgebieden Bij deze natuurdoelstelling wordt gekeken naar de meer bijzondere natuurgebieden in de gemeente of hier de soorten stand weten te houden of dat zich nieuwe bijzondere soorten kunnen vestigen. Het gaat om de volgende gebieden: Moorselen, Ruweeuwsels (Brabants Landschap) en De Biezen (Staatsbosbeheer). Het Torrenven en omgeving komt in paragraaf 3.3 aan bod. Daarnaast wordt bij deze beoordeling gekeken naar de gebieden van het natuurnetwerk Brabant (NNB). Voor deze beoordeling is gebruik gemaakt van de volgende gegevens: • SNL-monitoring • Dagvlinders NEM (Netwerk Ecologische Monitoring) De Biezen (data vanaf 2014) In de afgelopen periode zijn de dagvlinders van de natuurgebieden niet gemonitord, deze zijn derhalve dit jaar niet bij de analyse opgenomen. • (Dagvlinders Natuurgebieden: Ruweeuwsels en De Biezen) Afgevallen monitoringprojecten • Dagvlinders NEM Moorselen is vanaf 2017 niet meer gelopen en derhalve niet meer meegenomen in de beoordeling.

3.2.1. Totale natuurwaarde en ontwikkeling De huidige gemiddelde natuurwaarde voor de bijzondere natuurgebieden bedraagt 1,95 (nog net matig, maar bijna redelijk) en is ten opzichte van de vorige periode gelijk gebleven (Figuur 6). De daling in natuurwaardescore gebaseerd op de NEM-monitoring van de dagvlinders, wordt precies gecompenseerd door een stijging in de natuurwaarde gebaseerd op de SNL-monitoring.

Figuur 6: Natuurwaardescore van de bijzondere natuurgebieden en de ontwikkeling hierin in de verschillende perioden.

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

21

Resultaten

3.2.2. Ruweeuwsels De Ruweeuwsels is een vrij klein natuurgebiedje dat bestaat uit vochtig tot droger gemengd bos, met enkele graslanden en akkers. Het gebied is in de afgelopen periode niet structureel onderzocht, waardoor de natuurwaardescore niet bepaald kon worden. Dagvlinders Ruweeuwsels De dagvlinderroute die wordt gemonitord in het kader van Monitoring Laarbeek is in de laatste periode niet gelopen, maar het gebied is wel éénmalig bezocht. Daarnaast is de NDFF geraadpleegd. De dagvlinders lieten in de vorige periode (2020) een positief beeld zien: De score was na een lichte daling in de tweede periode toegenomen en scoorde in de vorige periode redelijk, maar bijna een goed. In 2020 waren 23 soorten waargenomen, waaronder een nieuwe soort voor het gebied: kleine ijsvogelvlinder. Deze vrij zeldzame soort van vochtige bossen met kamperfoelie, was toen nieuw in het gebied, nadat deze sinds 1982 hier niet meer was gezien (NDFF, 5 oktober 2021). Bij het bezoek in 2024 was de bosrand waar de soort toen gezien was echter door beheermaatregelen niet meer geschikt voor deze soort. Het bos was hier open gemaakt en de struweelsoorten verwijderd. Een andere bosrand was echter ook beheerd; hier was bosrandbeheer toegepast en deze zag er nu wel geschikt uit, maar het is onduidelijk of de waardplant hier voldoende aanwezig was.

De soort is hier tijdens het veldbezoek niet gezien, maar het veldbezoek viel ook aan het eind van de vliegtijd van deze soort. Ook in de NDFF zijn echter geen waarnemingen van deze soort te vinden in de laatste periode. SNL Ruweeuwsels Voor het SNL zijn de percelen getypeerd als Kruiden- en faunarijk grasland, Kruiden- en faunarijke akker, Haagbeuken- essenbos en Dennen-, eiken- en beukenbos. Het gebied lijkt in de afgelopen periode niet volgens de SNL-monitoring te zijn geïnventariseerd, waardoor een goede vergelijking niet mogelijk is.

3.2.3. De Biezen Natuurgebied De Biezen wordt gevormd door de vochtige bossen en graslanden gelegen langs de Snelle Loop. In de afgelopen periode is de dagvlinderroute in het zuiden van het gebied niet gelopen. Daarnaast lijkt er niet gemonitord te zijn volgens het SNL-protocol, maar er zijn voldoende losse waarnemingen gedaan in het gebied waardoor een SNLbeoordeling gedeeltelijk wel mogelijk is. De natuurwaardescore gebaseerd op de NEM-dagvlinderroute en de SNL-beoordeling is in de laatste periode gedaald van een net redelijke (2,0) naar een matige score (1,6) (Figuur 7).

22

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

Resultaten

Figuur 7: Natuurwaardescore en de ontwikkeling daarvan in de Biezen gebaseerd op de verschillende monitoringprojecten.

Dagvlinders De Biezen De dagvlinderroute die wordt gemonitord in het kader van Monitoring Laarbeek en door het zuidelijk deel van het gebied loopt, is in de laatste periode niet gelopen, maar de NDFF is wel geraadpleegd. Daarnaast zijn er gegevens beschikbaar van de NEM-monitoring in het noordelijk deel van het gebied. De NEM-vlinderroute laat een verontrustende daling van natuurwaarde zien voor de dagvlinders vanaf 2019. Gedurende de monitoring is de waarde met maar liefst een heel punt gedaald, van een redelijke 2,5 naar een matige 1,5 (Figuur 8). Het aantal dagvlinders betreft nog maar een derde van de aantallen die in het begin van de monitoring werden gezien en het aantal soorten is afgenomen van 21 naar 16. Boomblauwtje, bruin blauwtje, gehakkelde aurelia, groot dikkopje en koevinkje zijn afgelopen jaar niet gezien tijdens de tellingen. Daarnaast laten de graslandvlinders hooibeestje, icarusblauwtje, klein geaderd witje en kleine vuurvlinder een daling in aantallen zien. Zwartsprietdikkopje is na 2 jaar afwezigheid gelukkig wel weer waargenomen.

Figuur 8: Ontwikkeling in de natuurwaardescore van dagvlinders in het noordelijk deel van De Biezen, gebaseerd op de NEM Vlinderroute.

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

23

Resultaten

In het zuiden van het gebied is kleine ijsvogelvlinder gelukkig wel meerdere keren gezien in de afgelopen jaren. Deze soort lijkt zich hier gevestigd te hebben. SNL Volgens de SNL-typologie bestaat het gebied De Biezen voornamelijk uit hoog- en laagveenbos en kruiden- en faunarijk grasland. Daarnaast zijn nog vochtige hooilanden en haagbeuken- en essenbosjes aanwezig. Enkele kleine percelen zijn getypeerd als rivier- en beekbegeleidend bos en een enkel perceel als wilgengriend en vochtig bos met productie, deze laatste drie typen zijn verder niet meegenomen in de beoordeling. Het gebied lijkt in de afgelopen periode niet volgens de SNL-monitoring geïnventariseerd. Er zijn echter wel redelijk wat waarnemingen beschikbaar in de NDFF, waardoor toch een zekere vergelijking kon worden gemaakt.

Figuur 9: Natuurwaardescore van de Biezen en de ontwikkeling hierin gebaseerd op de SNLmonitoring.

In het vochtig hooiland zijn 2 doelsoorten aangetroffen: moerassprinkhaan en gevleugeld hertshooi. Dat was er in de vorige perioden maar 1. Het type is daarmee omhoog gegaan van een 0,2 naar een 0,4, maar scoort daarmee nog steeds slecht (Figuur 9). In het kruiden- en faunarijk grasland zijn 8 kwalificerende soorten aangetroffen, en hiermee wordt een redelijke score behaald (2,25). Vorige keer was dat nog wat beter. Het gebied is mogelijk in de afgelopen tijd niet goed op planten onderzocht, waardoor de score mogelijk wat lager uit is gevallen (Figuur 9). In het beheertype hoog- en laagveenbos zijn in de afgelopen periode 6 kwalificerende doelsoorten waargenomen: kleine bonte specht, grote bonte specht, boomkruiper, gekraagde roodstaart, waterviolier en stijve zegge. Het type scoort daarmee matig (1,33) (Figuur 9). In de vorige periode was dat met 11 doelsoorten een redelijke score (2,6). Matkop, grauwe vliegenvanger, glanzend veenmos, koningsvaren en sterzegge zijn niet meer waargenomen. Het is onduidelijk of de plantensoorten daadwerkelijk verdwenen zijn of niet goed onderzocht; er zijn wel veel plantenwaarnemingen beschikbaar, maar niet volgens SNL-protocol. Het verdwijnen van de broedvogels lijkt wel reëel: er is in de afgelopen periode een broedvogelmonitoring in het gebied uitgevoerd.

24

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

Resultaten

3.2.4. Moorselen De Moorselen is een bijzonder vochtig gebiedje dat momenteel alleen voor het SNL wordt gemonitord. Het wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van nat schraalland, waar diverse bijzondere plantensoorten voorkomen. Daarnaast zijn er kleine gedeeltes vochtig hooiland en rivier- en beekbegeleidend bos aanwezig. Vanwege de geringe oppervlakten van deze typen zijn deze niet meegenomen in de analyse. In de afgelopen periode zijn 6 doelsoorten aangetroffen en het gebied scoort daarmee matig (1,3). De score is achteruit gegaan: de vorige keer waren nog 7 doelsoorten aanwezig (1,7). Moeraskartelblad is niet meer aangetroffen. Daarnaast lijken de aantallen orchideeën achteruit te gaan.

Figuur 10: Natuurwaardescrore van het nat schraalland in de Moorselen en de ontwikkeling hierin op basis van de SNL-monitoring.

3.2.5. SNL-monitoring Natuurnetwerk Brabant In de gemeente Laarbeek liggen 13 SNL-beheertypen die beoordeeld kunnen worden op flora en fauna. In de afgelopen periode is een aantal typen niet conform de SNL-monitoring geïnventariseerd en deze zijn daarom niet meegenomen in de verdere analyse. Van de 8 beoordeelde typen scoren er 3 slecht, 3 matig, 1 redelijk en 1 net goed (Figuur 11). Vijf typen zijn in score vooruit gegaan, twee zijn gelijk gebleven en 1 type is achteruit gegaan. De gemiddelde natuurwaarde is vooruit gegaan, al heeft dit ook voor een deel te maken met een volledigere inventarisatie (er zijn gebieden geïnventariseerd die in eerdere jaren nog niet via de SNL zijn gemonitord). Een groot aantal van de beheertypen wordt in andere paragrafen uitgebreid behandeld. Hier wordt dan alleen het voorkomen van het doeltype binnen de gemeente besproken en verder verwezen naar die paragraaf voor de analyse van de gegevens. Het type N06.05 zwakgebufferd ven komt alleen voor in het Mariahouts bos en betreft een recent hersteld ven net ten noordoosten van het Torrenven: het Vossenbergven. Inmiddels zijn er vijf doelsoorten aangetroffen, waarmee het ven inmiddels al een matige score behaald (1,3). Het laat hiermee een mooie ontwikkeling zien. Dit type wordt in paragraaf 3.3. verder besproken.

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

25

Resultaten

Figuur 11: Beoordeling van de flora en fauna van de SNL-beheertypen.

Het beheertype N06.06 zuur ven en hoogveenven is toegekend aan twee wateren in het Mariahouts bos: Het Torrenven en een ven ten oosten van de Veghelsedijk, dat iets na het Vossenven is hersteld: Het Heideven. In de vorige perioden waren er nog verschillende wateren bij Molenheide en één in Mosbulten geclassificeerd als zuur ven, maar die worden inmiddels niet meer als ven beoordeeld. Het beheertype scoort slecht (0,75), met slechts drie doelsoorten, tengere pantserjuffer, koraaljuffer en venwitsnuitlibel. Waarschijnlijk is nog alleen het Torrenven gemonitord. Dit type wordt in paragraaf 3.3 verder besproken. Het beheertype N07.01 droge heide is aanwezig bij het Torrenven en het recent herstelde Vossenbergven en is hiermee in oppervlak toegenomen. Er hebben zich inmiddels al aardig wat extra classificerende soorten gevestigd. Het type scoort matig (1,25) met 9 doelsoorten, dit was de vorige keer nog slecht (0,25) met 2 doelsoorten. Dit type wordt in paragraaf 3.3 verder besproken. Het beheertype N10.01 nat schraalland komt alleen in Moorselen voor en is in de afgelopen periode achteruit gegaan van een 1,7 naar een 1,3. Dit type is in de vorige paragraaf al besproken. Het beheertype N10.02 vochtig hooiland komt met name in De Biezen en een klein beetje in Moorselen voor.

Er is in de Moorselen een groter deel getypeerd als vochtig hooiland, maar dat is deels niet geïnventariseerd en deels ontwikkeld tot struweel. Met slechts twee doelsoorten scoort dit type slecht (0,4). Dit type is in paragraaf 3.2.3 al besproken. Het beheertype N12.02 kruiden- en faunarijk grasland komt met name in De Biezen voor, maar ook in Ruweeuwsels, bij Strijp, Mariahout en Clerxbos. De kruiden- en faunarijke graslanden zijn in de afgelopen periode niet volgens de SNL-monitoring onderzocht. Er zijn maar 8 doelsoorten aangetroffen. In de vorige perioden waren dat er 11. Dit wordt echter waar-

26

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

Resultaten

schijnlijk veroorzaakt door een gebrek aan inventarisaties. Dit type is derhalve niet opgenomen in de verdere analyse. Het beheertype N12.05 kruidenrijke akker komt maar heel beperkt voor, alleen bij Ruweeuwsels. In dit type zijn twee doelsoorten aangetroffen, korenbloem en Duits viltkruid wat een slechte score oplevert (0,0), net als in de vorige periode. In dit type moeten minimaal drie doelsoorten voorkomen om als kruidenrijke akker te classificeren. Van het beheertype N14.01 rivier- en beekbegeleidend bos komen verspreid over de gemeente verschillende kleine gebieden voor. Er is slechts 1 doelsoort aangetroffen: kleine bonte specht, maar er is in de afgelopen periode ook niet op SNL gemonitord en het type is daarom ook niet verder meegenomen in de analyse. Dit type wordt verder in paragraaf 3.9 besproken. Het beheertype N14.02 hoog- en laagveenbos komt vooral voor in De Biezen en daarnaast een klein deel bij de Broekeling (ten zuiden van de waterzuiveringsinstallatie). Dit type scoort met 7 doelsoorten matig (1,7). Het is echter niet op planten geïnventariseerd waardoor geen volledige vergelijking met de vorige periode gemaakt kan worden en niet is opgenomen in de analyse. Het type wordt verder besproken in paragraaf 3.9. Het beheertype N14.03 haagbeuken- essenbos komt alleen voor in Ruweeuwsels en ten noordoosten van Mariahout.

Het type is in de afgelopen periode niet volledig volgens de SNL-monitoring onderzocht en is daarom verder niet meegenomen in de analyse. Dit type wordt verder besproken in paragraaf 3.9. Het beheertype N15.02 dennen-, eiken- en beukenbos scoort redelijk (2,5). Dit type bos komt verspreid in kleine oppervlaktes in de gemeente voor. Het Clerxbos vormt het grootste gebied. Het type wordt in paragraaf 3.9 verder besproken. Van het beheertype N16.01 droog bos met productie komen grote stukken voor in het zuidwesten van de gemeente bij Achterbosch en in het Mariahouts bos, maar kleinere gebieden ook bij de Mosbulten en de waterzuiveringsinstallatie. Het is niet geanalyseerd vanwege een gebrek aan broedvogelinventarisaties. Dit type wordt verder besproken in paragraaf 3.9. Het beheertype N16.02 vochtig bos met productie komt verspreid over de gemeente voor, onder andere bij Eyckenlust, kasteel Croy en De Hei. In dit beheertype zijn 5 doelsoorten aangetroffen en scoort daarmee goed (3,0). Het type wordt verder besproken in paragraaf 3.9.

3.2.6. Conclusie en aanbevelingen De natuurwaarden van de natuurgebieden zijn in de laatste periode gemiddeld genomen gelijk gebleven. Er zijn echter zowel positieve als negatieve ontwikkelingen gaande. De natuurwaarde gebaseerd op de SNL-monitoring is vooruit gegaan, maar dit wordt mogelijk grotendeels veroorzaakt door een volledigere inventarisatie. Het is positief dat denneneiken en beukenbossen en de vochtige bossen met productie inmiddels een redelijke tot goede score vertonen. Er staan echter ook natuurwaarden onder druk. De daling in de dagvlinders en broedvogels in De Biezen en de achteruitgang van het zeldzame schraalgrasland in de Moorselen zijn zorgelijke ontwikkelingen. Om de bijzondere natuurwaarden in de Moorselen te behouden en te verbeteren is een stabiele hydrologische situatie nodig, waarbij een teveel aan regenwater opgevangen en plaatselijk afgevoerd kan worden om in droge periode weer te kunnen gebruiken. Daarnaast blijft het belangrijk om voor een beperking in de aanvoer van voedingsstoffen te zorgen. Voor De Biezen is het van belang dat de graslanden goed beheerd blijven worden. De aanwezigheid van zwartsprietdikkopje geeft aan dat er goed gefaseerd beheerd wordt, waarbij vegetatie ook ’s winters blijft overstaan, maar de daling in andere graslandvlinders

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

27

Resultaten

geeft aan dat er mogelijk toch ook nog verbeteringen mogelijk zijn. Wellicht wordt er momenteel te weinig gemaaid en afgevoerd en is er sparke van verruiging. Daarnaast blijft het van belang om bij beheer goed rekening te houden met bijzondere soorten. Het is onduidelijk of kleine ijsvogelvlinder nog voorkomt in de Ruweeuwsels. De soort is vermoedelijk verdwenen van de locatie waar hij eerst is gezien. Deze plek lijkt ongeschikt geraakt door te rigoureuze beheermaatregelen. Op een andere locatie is echter juist weer goed bosrandbeheer uitgevoerd.

Figuur 12: Plek waar in de vorige periode kleine ijsvogelvlinder is gezien. Door beheer is inmiddels de gehele struiklaag verwijderd, waardoor deze plek niet meer geschikt lijkt voor deze soort.

Figuur 13: Bosrandbeheer op een andere locatie in het gebied, waardoor zich hier een mooie bosrand kan ontwikkelen.

28

Natuurmonitoring gemeente Laarbeek: Resultaten 2025

Resultaten

3.3. Natuurherstel vennen Er ligt maar een beperkt aantal vennen in de gemeente en in eerste instantie was alleen het Torrenven in het Mariahouts bos meegenomen in de beoordeling. In de vorige periode is echter ook het Vossenbergven en het Heideven in dit bos hersteld en deze worden nu ook conform het SNL gemonitord. Bij de beoordeling is ook de directe omgeving van de vennen meegenomen; dit betreft droge heide. Behalve het herstellen van het Vossenbergven is ook een flink stuk extra bos gekapt, ten gunste van de ontwikkeling van heide. Voor de beoordeling van de vennen en de heide is gebruik gemaakt van de volgende monitoringprojecten: • SNL-monitoring beheertypen zuur ven, zwak gebufferd ven en droge heide • Reptielen Torrenven Vanuit de SNL-monitoring worden in deze beheertypen dagvlinders, sprinkhanen, libellen en planten gemonitord. Daarnaast zijn de reptielen in een apart monitoringproject meegenomen. Het Torrenven is in de afgelopen periode weer geïnventariseerd op amfibieën, maar aangezien dit niet structureel is gebeurd is deze niet meegenomen in de totale natuurwaarde. In de afgelopen periode zijn alleen algemene soorten aangetroffen: alpenwatersalamander, kleine watersalamander, bastaardkikker en gewone pad. Dit was in de vorige periode ook al zo. Heikikker is sinds 2012 niet meer waargenomen.

3.3.1. Totale natuurwaarde en ontwikkeling De gemiddelde natuurwaardescore van het Torrenven en omgeving komt uit op slecht (0,9) en is gedaald ten opzichte van de vorige periode (1,5)(Figuur 14). Dit wordt veroorzaakt door een sterke daling van het aantal levendbarende hagedissen. De SNL-monitoring laat juist een stijgende natuurwaardescore zien.