9 20251113 Ontwerp Omgevingsvisie Kernen
Tekst van het document
VASTGESTELD GE
RUIMTE VOOR DE TOEKOMST OMGEVINGSVISIE KERNEN LAARBEEK
NOVEMBER 2025
Inhoudsopgave
RUIMTE VOOR DE TOEKOMST OMGEVINGSVISIE KERNEN LAARBEEK
Voorwoord
3
H3
Samenvatting
4
•
Leeswijzer
7
H1
Profiel, identiteit en perspectief van (de kernen van) Laarbeek
H2
Leidende afwegingsprincipes
11 23
Gebiedsgerichte benadering
27
H6
Bijlagen
143
H3.1 Beek en Donk
27
I
Procesverantwoording
144
•
H3.2 Aarle-Rixtel
47
II
Trendanalyse
145
•
H3.3 Lieshout
63
III
Resultaten inwonersenquête
155
•
H3.4 Mariahout
79
IV
Vier kernkaarten
157
•
H3.5 Bedrijventerreinen
95
V
3 +30 +300 evaluatiekaarten
161
VI
Defenities woonvormen
162
H4
Thematische benadering
103
•
H4.1 Wonen en werken
103
VII
Geraadpleegde literatuur
163
•
H4.2 De kernen
109
VIII
Colofon
164
•
H4.3 De buitenruimte
116
•
H4.4 Klimaat en energie
126
H5
Omgevingsagenda
137
ouderenhuisvesting
2025 |
1
Hoofdstuk 4
2
| 2025
Voorwoord
Voorwoord
Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking
Laarbeek is immers een aantrekkelijke gemeente
groen, schaduw, natuur en biodiversiteit vereist
getreden. Deze wet is een bundeling van 26
om te wonen, werken en recreëren.
om de brede leefbaarheidsbalans te kunnen
verschillende wetten over de ruimtelijke ordening.
borgen. Vandaar, meer ruimte voor de toekomst.
Een van de onderdelen van de Omgevingswet is de
Deze groei kent ook zijn keerzijden. De
Alle genoemde elementen zijn in deze visie
Omgevingsvisie. In een Omgevingsvisie legt een
woningmarkt in onze regio is al krap en de vraag
vertegenwoordigd.
gemeente haar ambities en beleidsdoelen voor de
naar woningen zal de komende jaren alleen
fysieke leefomgeving voor de lange termijn vast.
maar groter worden. Ook heeft het zijn weerslag
Maar deze visie probeert ook zowel harde als zachte
Gemeenten moeten uiterlijk 1 januari 2027 hun
op onze bereikbaarheid. De wegen zijn al vol
vraagstukken integraal te bekijken. We hebben
omgevingsvisie hebben vastgesteld. In Laarbeek
en de files nemen alsmaar toe. Het is dan ook
veel waardevolle kennis en ervaringen opgehaald
hebben we deze opgave voortvarend opgepakt.
belangrijk om deze schaalsprong ons niet te
bij onze inwoners, bedrijven en verenigingen.
Na de vaststelling van de Omgevingsvisie
laten overkomen, maar hier juist regie over te
Naast gesprekken met de vier dorpsraden, de
Buitengebied door de gemeenteraad in de-
voeren. Naast dit vraagstuk denken we heden
seniorenraad, de heemkundeverenigingen,
cember 2021, is het nu de beurt aan een lange
ten dagen breder over ons woon- en leefklimaat.
Parkmanagement
termijnvisie voor de vier kernen van Laarbeek en
Dat betekent dat we het belang van onder
IVN Laarbeek, het Waterschap en de provincie,
hun bedrijventerreinen.
andere erfgoed, veiligheid, voorzieningen,
hebben bijna tweeduizend inwoners gereageerd
groen en gezondheid beter meewegen in onze
op de enquête, in het najaar van 2023. Dat is een
Zoals u weet, staat de wereld niet stil. Laarbeek
ruimtelijke ordening. Het is dan ook een enorme
ongekend hoge respons. Graag bedank ik alle
bevindt zich in een regio die booming is. Het is de
uitdaging om de totale ruimtelijke puzzel op een
betrokkenen bij de totstandkoming van deze
verwachting dat onze Brainport-regio de komende
verstandige wijze te leggen, ook voor de lange
bruikbare Omgevingsvisie.
jaren blijft groeien, zowel op economisch vlak
termijn.
en
Centramanagement,
Namens het college van burgemeester en
als qua aantal inwoners. Naar schatting zullen
wethouders van Laarbeek,
er tot 2040 maar liefst honderdduizend nieuwe
Hoe creëren we in Laarbeek ruimte voor de
woningen en honderden hectaren extra
toekomst? Met deze Omgevingsvisie zetten we
bedrijventerrein nodig zijn. Het zwaartepunt van
in ieder geval een grote stap in de juiste richting.
R.A.G. (Ron) van den Berkmortel
deze groei ligt weliswaar niet in Laarbeek, maar ook
Voor de toekomst zijn in Laarbeek niet alleen wo-
Wethouder Ruimtelijke Ordening
hier merken we de effecten van deze ontwikkeling.
ningen nodig, maar is ook meer waterberging,
2025 |
3
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
Omgevingsvisie Kernen kort en helder uitgelegd Wat is een omgevingsvisie?
2. Wat willen we bereiken?
•
Tussen de dorpen blijft een strook zonder bebouwing (bufferzone). Zo groeien de
Een omgevingsvisie is het plan van de gemeente
Er is weinig ruimte, dus we moeten goed kiezen
voor de toekomst (tot 2040) van onze woon- en
wat waar past. Hieronder lees je de belangrijkste
leefomgeving. Daarin staat hoe we omgaan met
keuzes.
Heieindseweg mogen niet aan de kern
onderwerpen zoals wonen, natuur, verkeer, water,
Belangrijke thema’s
gebouwd worden, om hun bijzondere
bedrijven en voorzieningen.
• Tot 2040 mogen we veel woningen bouwen.
karakter te beschermen.
Deze visie gaat over de vier dorpen van Laarbeek:
Maar we willen Laarbeek dorps en groen
Beek en Donk, Aarle-Rixtel, Lieshout en Mariahout.
houden, dus we kiezen voor een rustige groei.
1. Waarom deze visie?
dorpen niet aan elkaar vast. •
•
een fijne, groene openbare ruimte. •
vertrekken door een tekort aan huizen. Sinds 1 januari 2024 geldt de nieuwe Omgevings-
• Ook bouwen we seniorenwoningen. Dan
wet. Dit is een landelijke wet die bepaalt hoe we
kunnen ouderen verhuizen naar een woning die
omgaan met onze omgeving. De gemeente moet
beter past, en komt hun huis vrij voor een ander.
bij plannen goed kijken naar een eerlijk evenwicht
• Op sommige plekken bouwen we lage
tussen ruimte en belangen. Bijvoorbeeld:
woongebouwen tot maximaal vijf verdiepingen
We planten en beschermen meer bomen voor gezonde lucht, schaduw en verkoeling op warme dagen.
•
Er komt per gebied een eigen aanpak voor de opvang van regenwater, in plaats van één algemene regel.
•
(we noemen dit ‘dorpse hoogbouw’). • Waar bouwen we woningen?
In wijken waar mensen gemiddeld minder verdienen, investeert de gemeente extra in
• Woningbouw is topprioriteit: we willen voorkomen dat jongeren en gezinnen
Kleine buurtschappen zoals Het Laar en
Bedrijven mogen op hun terrein uitbreiden, in de hoogte (extra verdieping) of in de breedte.
• Open stukken grond in de dorpen blijven zoveel
Wel dient er rekening te worden gehouden
• Waar blijft het groen?
mogelijk onbebouwd, voor wateropvang,
met voldoende parkeergelegenheid voor
• Hoe zorgen we voor veiligheid en gezondheid?
biodiversiteit, schaduw en een prettige
personeel en bezoekers op eigen terrein.
omgeving. Eind 2023 heeft de gemeente een vragenlijst
planologie. Dat betekent: ontwikkelaars
(bij medewerking grondeigenaren) woonwijken:
mogen plannen indienen, maar de gemeente
Inwoners vinden het dorpse karakter, de rust en
bepaalt wanneer en in welke volgorde ze
het groen heel belangrijk.
o
Torenakker (Aarle-Rixtel)
Ook is er gesproken met dorpsraden, organisaties
o
Papenhoef (Lieshout)
en andere betrokken mensen.
o
Willemstraat/Brugstraat (Beek en Donk)
| 2025
De gemeente werkt met uitnodigings
• Drie oude bedrijventerreinen worden op termijn
verspreid. Daar kwamen 2000 reacties op.
4
•
behandeld worden.
Publieksvriendelijke samenvatting
3. Gebiedsgerichte keuzes Mariahout Hieronder lees je wat de gemeente per dorp heeft besloten.
• Het open groene hart van Mariahout blijft open. • Woningbouw komt aan de zuidwestkant van
Beek en Donk
het dorp.
• Nieuwe woningen komen vooral aan de zuiden westkant van De Beekse Akkers.
• Het bedrijventerrein aan de Wilhelminastraat mag iets uitbreiden.
• Landgoed Eykenlust wordt verder ontwikkeld. • De groene strook tussen Donk en Beek blijft onbebouwd, behalve bij het sportgebied aan de Parklaan.
• De
oude
supermarktlocatie
aan
het
Oranjeplein is geschikt voor een hoger gebouwen. • Er komt een nieuwe doorgang van het
• De bedrijven aan de Brugstraat/Willemstraat veranderen op termijn in een woonwijk, deels aan het water.
Oranjeplein naar het Buurthuis aan de Bernadettestraat.
4. Bedrijventerreinen
Aarle-Rixtel • Nieuwe woningen komen op de plekken
• De bedrijventerreinen Papenhoef, Torenakker
Brukelum, Strijp-West en Schevelingen, met
en Brugstraat/Willemstraat worden woon-
dorpse hoogbouw.
gebieden.
• Daarmee blijft de oude bandstructuur rond de
• Als compensatie worden de bedrijventerreinen bij Bemmer (Beek en Donk) en
Dorpsstraat en Bosscheweg behouden. twee
Wilhelminastraat (Mariahout) iets uitgebreid.
wooneilanden, maar alleen als er ook extra
• Op bestaande terreinen wordt gezocht naar
• Aan
de
zuidoostkant
komen
natuur bij komt. • Bedrijventerrein Torenakker wordt een woonwijk.
meer ruimte voor bedrijven – bijvoorbeeld door hoger of dichter te bouwen.
5. Omgevingsagenda
Lieshout • Lieshout groeit aan de westkant, vooral bij de Vogelenzang. • In het centrum komt een nieuwe plek
In hoofdstuk 5 van de visie staat een planning met acties. Daarin lees je per onderwerp en thema wat de gemeente gaat doen.
met voorzieningen zoals winkels, zorg en ontmoeting (bij het Floreffeplein). • Groen dat daar verdwijnt, komt terug bij de Mariabasisschool, het nieuwe groene hart van Lieshout. • Papenhoef wordt een woonwijk aan het water, met dorpse hoogbouw.
2025 |
5
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
6
| 2025
Leeswijzer
Leeswijzer
De Omgevingswet schrijft op grond van artikel
In bijlage II is een uitgebreide trendanalyse
daadwerkelijke actie te komen, is veelal de
3.1 voor dat elke Nederlandse gemeente dient
opgenomen, die mede ten grondslag heeft
instemming en beschikking van de gemeenteraad
te beschikken over een Omgevingsvisie voor het
gelegen aan de ruimtelijke keuzes die in deze
of het college nodig, die vanuit hun functie een
gehele grondgebied. In december 2021 heeft de
visie worden gemaakt. Voor een volledige
bredere afweging hanteren dan de dorpsraad.
gemeenteraad van Laarbeek de Omgevingsvisie
doorgronding van de keuzes, is het de moeite
Dat gezegd hebbende, het is goed om vanuit de
Buitengebied vastgesteld. In onderhavig stuk
waard om ook deze trendanalyse door te nemen.
ervaringsdeskundigheid van een dorpsraad een kern te analyseren en te bestuderen.
worden de vier kernen en de bedrijventerreinen aan een analyse en beleid onderworpen. Er is
In het voorbereidende proces om tot een
dus sprake van een tweetrapsraket. Zodra deze
Omgevingsvisie voor de kernen te komen, is
Hoofdstuk 1 is gewijd aan het profiel, de identiteit
Omgevingsvisie Kernen is vastgesteld, zullen beide
een aantal partijen (waaronder de dorpsraden)
en het perspectief van (de kernen van) Laarbeek.
deelvisies in elkaar worden geschoven waarmee
benaderd om van gedachte te wisselen over
Dit is een belangrijk hoofdstuk om de opvolgende
wordt voldaan aan het voornoemde artikel 3.1.
de ruimtelijke toekomst van de kernen en
hoofdstukken van een fundamentele basis te
De Omgevingsvisie voor het gehele grondgebied
bedrijventerreinen. Door middel van een
voorzien, bijvoorbeeld dat water en bodem
dient uiterlijk op 1 januari 2027 beschikbaar te zijn.
analyse van de sterkten, zwakten, kansen en
sturend zijn bij een klimaatrobuuste uitbreiding
bedreigingen is per kern een Kernkaart opgesteld
van de kernen.
De Omgevingsvisie geeft een streefbeeld van de
(zie bijlage IV). Het gaat derhalve nadrukkelijk om
ruimtelijke ontwikkeling in de gemeente voor een
de inzichten van de leden van de dorpsraden,
In hoofdstuk 2 zijn de leidende afwegingsprincipes
periode tot 2040. En zij doet daarom uitspraken
die de gemakken en ongemakken van het
geformuleerd. Ruimtelijke ordening is vaak
op alle thema’s die ruimtelijk relevant zijn voor
dorp dagelijks proefondervindelijk ervaren. De
kiezen tussen de ene of de andere functionele
de fysieke leefomgeving. Deze Omgevingsvisie
geplaatste opmerkingen zijn relevant, maar
invulling van ons grondgebied (tenzij een
is een levend document. Dit betekent dat de
niet altijd verenigbaar met een Omgevingsvisie,
dubbelbestemming mogelijk is). Om een handje
visie elke vier jaar zal worden gescreend op
die ‘hoog over’ tot beleid op hoofdlijnen komt.
te helpen bij het maken van deze soms moeilijke
actualiteit en zo nodig zal worden aangepast.
Desalniettemin is onder het kopje ‘ruimtelijk en
keuzes, zijn de meest essentiële en principiële
Deze aanpassing verloopt te allen tijde door
maatschappelijk paspoort’ een aantal aspecten
keuzes op een rijtje gezet. Gemeenteraad en
middel van beoordeling en vaststelling door de
benoemd, dat rechtstreeks uit de kernkaart
college hebben nu eenmaal de soms ondankbare
gemeenteraad.
afkomstig is. Om vanuit dit wensbeeld tot een
taak om knopen door te hakken, hetgeen bijna
2025 |
7
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
nooit iedereen zal kunnen behagen. De principes
Op de visiekaarten en in de kernspecifieke
Foto onder:
geven een inkijkje in de achtergrond van de
toelichting zijn bovendien in alle openheid de
Wooneiland Rietland in De Beekse Akkers
keuzes.
transformatiegebieden en uitbreidingsrichtingen benoemd. Dit is een bewuste keuze. De gemeente
De Omgevingsvisie Kernen is evenals de
nodigt de marktpartijen uit om samen de
Omgevingsvisie Buitengebied opgebouwd uit
kansen te benutten en - met inachtneming
gebiedsgerichte (hoofdstuk 3) en themagerichte
van de gemeentelijke randvoorwaarden - de
(hoofdstuk 4) onderdelen. Daar waar ruimtelijke
omvangrijke woningbouwopgave aan te pakken.
thema’s en keuzes specifiek zijn toe te wijzen aan
Het benoemen van de woningbouwkansen
één van de vier kernen, is dit gebiedsgericht en op
biedt bovendien de nutsbedrijven de proactieve
de visiekaart per kern opgenomen. De ruimtelijke
kans om toekomstgericht rekening te houden
thema’s die kernoverschrijdend zijn, worden
met de ontwikkellocaties. De gemeente hoopt
thematisch toegelicht. Het kan dus zo zijn dat
hiermee de kans op netcongestie te verkleinen.
voor een onderbouwing van de gebiedsgerichte
Bovendien helpt de bovengenoemde openheid
keuzes, het thematische hoofdstuk moet worden
bij de voorzienbaarheid. Omwonenden weten in
nageslagen. Een voorbeeld hiervan is de open
een vroeg stadium waar ze aan toe zijn. Potentiële
ruimtevisie, die zijn ruimtelijke neerslag in elke
nieuwe bewoners kunnen hiermee rekening
kern terugvindt. Er bestaat dus een stevige relatie
houden bij hun woningkeuze.
tussen de hoofdstukken 3 en 4. In hoofdstuk 5 is de uitvoeringsagenda opgenomen. Hierin zijn de concrete acties die voortvloeien uit het gebiedsgerichte en themagerichte hoofdstuk, opgesomd. Dit betekent nadrukkelijk niet dat de bijhorende budgetten bij de vaststelling van deze Omgevingsvisie al door de gemeenteraad ter beschikking zijn gesteld. Dit vereist een afzonderlijk traject via de zogenaamde ‘planning & control’-cyclus (kadernota, begroting, financiële rapportage, jaarrekening). Teneinde de visiekaarten leesbaar en helder te houden, zijn voor diverse onderwerpen ook themakaarten opgesteld. Om het brede beeld te krijgen van de ruimtelijke visie op een kern, is het dus nadrukkelijk zaak ook de themakaarten te bestuderen. De themakaarten zijn per kern aanvullend op de visiekaart. Voorbeelden van de themakaarten zijn dorpse hoogbouwkansen en economie.
8
| 2025
Hoofdstuk 1
1. 2025 |
9
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
1. 10
| 2025
Hoofdstuk 1
4
Hoofdstuk 1 Profiel, identiteit, perspectief en uitgangspunten voor (de kernen van) Laarbeek 3
Fysisch landschap Laarbeek Lage zandgronden
Rijt
Dekzandrug
Overige laagte
Duinen
Kernen
Dal
Beeklopen
1
Waterland
2
Beken en kernen
3
Groen monoland
4
Mixland
Fysisch landschap Laarbeek
Bewoningsgeschiedenis
Lage zandgronden
Rijt
Dekzandrug
Overige laagte
Duinen
Kernen
plekken zijn nu bekend als het Mariahoutse bos
en
Molenheide. Dal
Dit
oorspronkelijk
Beeklopen
1
Waterlan
2
als kernkwaliteiten voor zowel de inwoner als de
Beken e
3
Groen m
(stedelijke) recreant. Op grond van de conclusies
4
Mixland
Het oorspronkelijke landschap in Laarbeek heeft
landschap is nog steeds te herkennen in het
van de op de volgende pagina toegelichte
veel invloed op de bewoningsgeschiedenis van
ruimtegebruik in Laarbeek. Zo zijn er langs
inwonersenquête blijken deze kwaliteiten op veel
Laarbeek gehad. Onze verste voorouders verkozen
de Aa grote landbouwpercelen aanwezig en
steun te kunnen rekenen onder de Laarbeekse
droge en hogere plekken nabij water. Later is de
bevinden de meeste bebouwingslinten zich op
bevolking. Trefwoorden in de enquête zijn: dorps,
aanwezigheid van goede landbouwgronden
dekzandruggen tussen de kernen in.
sociaal, rustig, ruimte, kleinschalig, landelijk,
de belangrijkste factor om ergens te wonen. Dit
gemoedelijkheid. Die passen bij de identiteit
verandert wanneer we zelf gronden kunnen
In de Omgevingsvisie buitengebied Laarbeek
van de gemeente Laarbeek. Laarbeek kenmerkt
ontginnen die eerder onbewoonbaar waren.
zijn de kernkwaliteiten van het Laarbeekse
zich als een krachtige en trotse gemeenschap.
Het oorspronkelijke landschap bestaat uit
buitengebied in hoofdstuk 3 benoemd en
Inwoners zijn initiatiefrijk en actief. De inwoners
hoger gelegen dekzandruggen en zandvlaktes,
omschreven, met de beide kanalen en de water-
van Laarbeek zorgen voor elkaar en steken daarbij
waardoor beekdalen slingeren. De beken en
gangen als structuurdragers van het landschap.
de handen uit de mouwen. Dat is ook terug te
de beekdalen ontstaan al tijdens de vroegere
zien in het verenigingsleven en grote aanbod
ijstijden wanneer de waterlopen veel breder zijn
in sport en cultuur. Dorpsraden spelen hierbij
en het landschap doorsnijden. De eerste dorpen en akkers ontstaan op hoge en droge gebieden.
Profiel en groeiambitie Laarbeek
De natte gronden noemen we broekgebieden
een stimulerende rol met het ondersteunen van diverse activiteiten. Deze
keuze
heeft
gevolgen
voor
de
en worden gebruikt als weidegebieden en
In de Omgevingsvisie Buitengebied - december
groeiambitie. Laarbeek benut de lokale en
productiebos. Onze voorouders kunnen deze
2021 vastgesteld door de gemeenteraad - is voor
regionale woningbouwopgave om in te spelen
gronden pas bewonen en bewerken nadat deze
Laarbeek een ruimtelijke profielschets opgesteld.
op de demografische ontwikkeling en als
ontgonnen worden. Op twee plekken in Laarbeek
Laarbeek wil zich op korte afstand van Helmond en
hefboom voor revitalisering en verduurzaming
is het zo droog, dat er zandduinen ontstaan. Deze
Eindhoven landelijk profileren met rust en ruimte
van bestaande centra en wijken. Maar het is
2025 | 11
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
geen uitgesproken doelstelling om kost wat
Dit geldt eveneens voor het aanbod van
omschrijvingen geven voor wat betreft het
kost alle groeikansen te benutten, ondanks het
bedrijfslocaties.
van
fysieke deel blijk van een stevige waardering voor
feit dat deze getalsmatige ruimte op basis van
bedrijventerreinen is geen doelstelling op zich.
het groene en open karakter van de dorpen. Dit
de Beethovendeal en de Ontwikkelstrategie
Naast de lokale en regionale economische
brengt een verantwoordelijkheid met zich mee
Zuidoost Brabant wél aanwezig is. Laarbeek
ontwikkeling, bepalen ook bodem, water,
om in de ruimtelijke koers rekening te houden
vaart qua groeiambitie dus een gemiddelde
natuur, landschap en energiebeschikbaarheid de
met deze kernkwaliteiten.
koers, in het perspectief van de door onze
uitbreidingsmogelijkheden.
inwoners zo gewaardeerde, groene en dorpse
Op basis van deze denkrichting over groeiambitie
kernkwaliteiten van Laarbeek.
is aan de profielschets zoals omschreven in de
Het
ontwikkelen
Omgevingsvisie Buitengebied een essentiële zin Bij de realisatie van de groeiambitie dienen
toegevoegd:
Regionale Woondeal en Ontwikkelstrategie Zuidoost-Brabant
er naast woningen ook extra voorzieningen te worden gerealiseerd. Denk hierbij aan plekken voor zorg, onderwijs, welzijn, cultuur,
Resultaten inwonersenquête
Op 9 maart 2023 is door de regionale bestuurders de Regionale Woondeal Zuidoost-Brabant ondertekend. Om het woningtekort terug te
evenementen, bedrijvigheid, sport, natuur en recreatie. Bij de ontwikkelingen sturen we erop
In de periode november - december 2023 is
dringen, wordt landelijk ingezet op de realisa-
dat deze elementen ook mee worden genomen in
door de gemeente in het kader van deze Om-
tie van 900.000 woningen tot en met 2030.
de afweging én realisatie. Belangrijk uitgangspunt
gevingsvisie Kernen een enquête uitgezet
Het provinciale aandeel hierin is een bruto
hierbij is dat elke kern minimaal één huiskamer
onder alle Laarbeekse huishoudens (zie voor
nieuwbouwopgave van 130.600 woningen. Door
heeft. Dat is de plek waar de inwoners uit het
een uiteenzetting bijlage III). In deze enquête
de groei van de hightechindustrie in Brainport
dorp elkaar laagdrempelig kunnen ontmoeten,
is de inwoners onder andere gevraagd om in
(met name ASML) en de extra werkgelegenheid
maar waar we ook huisvesting bieden aan onze
drie woorden de kracht of de identiteit van hun
die dit met zich meebrengt, ontstaat een forse
maatschappelijke partners. Centraal gelegen
dorp weer te geven. Woorden die veel werden
extra woningbouwopgave, een toename van
met plek voor een combinatie van functies.
genoemd zijn: gezelligheid, gemoedelijk,
de mobiliteit en een toenemende druk op de
Zo stimuleren we een vitale en gezonde
saamhorigheid, dorps, rustig, vriendelijk,
leefbaarheid, het voorzieningenniveau en op de
gemeenschap.
groen, sociaal, veilig, natuur en ruimte. Deze
leefkwaliteit.
Profielschets Laarbeek
gevarieerd, multifunctioneel landelijk gebied. Hierbij wordt ingezet op behoud en versterking
Laarbeek is een landelijke, zelfbewuste
van
gemeente die haar positie op korte afstand van
boerenlandschap.De gemeente profileert zich
Helmond en Eindhoven (peri-urbane ligging)
door vier unieke en afzonderlijk waarneembare
benut door te werken aan een aantrekkelijk
kernen. Het is een vitale gemeenschap waarbij
buitengebied en woon- en leefklimaat.
oog is voor de gezondheid van de inwoners ,
Aantrekkelijk voor zowel de inwoner als
met sterke buurten en een fijne leefomgeving
de (stedelijke) recreant die rust en ruimte
die uitnodigt om te bewegen.Het is bovendien
ambieert. Om dit te bereiken streeft Laarbeek
geen uitgesproken doelstelling om kost wat
door een gebiedsgerichte benadering naar een
kost te groeien.
12
| 2025
een
authentiek
en
gewaardeerd
Hoofdstuk 1
Onze regio zet zich in voor de realisatie van
we inmiddels allemaal dat met regenwater
drie kernen Beek en Donk, Aarle-Rixtel en Lieshout
minimaal 62.130 woningen in de periode 2022
en grondwater niet te spotten valt. Ook is de
naderen elkaar immers op enkele plekken al
tot en met 2030. Elke gemeente neemt een
bestaande en nieuw aan te leggen openbaar
kritisch. Dit is op twee locaties het geval:
fair share van de regionale opgave voor haar
vervoer structuur een sturend principe voor het
rekening. Voor de gemeente Laarbeek gaat het
concentreren van verstedelijking in de provincie en
bruto om 1010 toe te voegen woningen. Dit is een
regio. Met als doel om tot een mobiliteitstransitie
minimale opgave. Meer realiseren mag, maar dan
te komen, waarbij de inwoners worden verleid om
2. de afstand tussen bedrijventerrein De Stater en
wel op goede, ruimtelijk afgewogen en regionaal
de auto vaker te laten staan, ten faveure van de
de wijken De Beekse Akkers en Laarsche Velden
afgestemde locaties. Gemeenten dienen daarbij
fiets en het openbaar vervoer.
aan de westzijde van Beek en Donk.
1. de afstand tussen bedrijventerrein Beekerheide en de noordzijde van de kern Aarle-Rixtel
te zorgen voor 130% plancapaciteit ten opzichte van deze minimale woningbouwopgave. De
In de ontwikkelstrategie zijn voor Zuidoost-
De drie bovengenoemde kernen dienen zich
verwachting is dat de lokale woningbouwopgave
Brabant de volgende ruimtelijke opgaves ge-
zelfstandig te kunnen presenteren. Dit vereist
op basis van de schaalsprong de komende
formuleerd:
een vrije ligging ten opzichte van de overige
jaren nog verder zal worden opgeschroefd. Het
1. Voorkomen van wateroverlast, droogte en
kernen. Om aan dit uitgangspunt standvastig
woningbouwprogramma bestaat daarbij uit minimaal 30% sociale huur en minimaal 37% betaalbare woningen (koop en huur).
hittestress 2. De woningvoorraad moet aansluiten bij de toekomstige vraag 3. Het versterken van het economisch Brainport-
en toekomstgericht te kunnen vasthouden, is in de Structuurvisie Groei in Balans van 2010 al een bebouwingsvrije zone vastgelegd tussen de drie kernen. Deze zone blijft in stand.
In de realisatie van de regionale woningbouw-
ecosysteem op de schaal van de Metro-
Met het naar elkaar toe groeien van de drie
opgave geven partijen prioriteit aan projecten
poolregio Eindhoven
genoemde kernen, komt de cultuurhistorische
binnen bestaand stedelijk gebied die snel en
4. Het garanderen van regionale bereikbaarheid
waarde van gehucht Het Laar in het gedrang. De
relatief gemakkelijk te realiseren zijn, aldus de
5. Relatie stad en dorp met landschap als drager
geslaagde herinrichting van de Goorloop is een
Woondeal. Projecten op uitbreidingslocaties
voor de ruimtelijke identiteit van Zuid-oost-
belangrijke eerste stap om Het Laar duurzaam
zijn aanvullend op de mogelijkheden binnen de
Brabant
los te koppelen. Nog belangrijker is dat op een
kernen. In Laarbeek zijn de afgelopen decennia
hoger schaalniveau paal en perk wordt gesteld
echter al talloze inbreidingen gerealiseerd, met
Deze thema’s worden in het vervolg van deze visie
aan het oprukken van Beek en Donk in westelijke
als gevolg dat de grenzen van bebouwing op de
direct of indirect benoemd en besproken.
richting. Vandaar dat aan de westzijde van
resterende open ruimtes zijn bereikt. De gemeente maakt daarom gemotiveerd een andere keuze (zie paragraaf 4.4C.
Bebouwingsvrije bufferzone en buurtschappen
Beek en Donk een bufferzone wordt ingesteld (duurzaam buitengebied). De woonwijken Laarsche Velden, De Hoge Regt en de Heuvelsche Velden maken geen sprong over de Goorloop en
De afweging van de nieuwe woningbouwlocaties
De geografische configuratie van Laarbeek -
woningbouwplan De Beekse Akkers blijft na de
vindt plaats op basis van de ruimtelijke kaders
met drie van de vier kernen op schootsafstand
eventuele realisatie van de derde fase op gepaste
die in de regio aanwezig en in ontwikkeling zijn,
van elkaar - brengt een beperking, uitdaging en
afstand van Het Laar.
onder andere in de Regionale ontwikkelstrategie
verantwoordelijkheid met zich mee. Het naar
Zuidoost-Brabant. Hierin zijn bodem, water,
de binnenzijde toe uitbreiden van deze drie
natuur en landschap als leidende principes
kernen is geen optie. De kernen verklonteren
benoemd ten behoeve van een klimaatbestendige
dan naar elkaar toe. Dit ‘indikken’ zou resulteren
en waterrobuuste verstedelijking. Door de
in een dorpenagglomeratie die haaks staat op de
zichtbare en voelbare klimaatverandering weten
landelijke uitstraling die Laarbeek ambieert. De
2025 | 13
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
Afbeelding links: Bufferzone Foto rechtsboven: Zicht op westzijde de Beekse Akkers Foto rechtsonder: Zicht op oostzijde D’n Hoge Suute ‘HART VAN GOUD’ ‘GROENE LONG’ ‘BUFFERZONE’
‘GROENE PALET’
‘INTIEME HUISKAMERS’
Ook de instandhouding van de groene buffer
historische bebouwingsconcentraties die vanuit
om het aanhelen van de kernranden aan
tussen de noordrand van Aarle-Rixtel enerzijds
cultuurhistorisch oogpunt eveneens een vrije
deze concentraties te voorkomen, teneinde
en bedrijventerrein Beekerheide en De Beekse
ligging vereisen.
een vrije ligging te kunnen waarborgen.
Akkers anderzijds, is van eminent belang om
Feitelijk is er sprake van een bufferzone
het beeld en een gevoel van samensmelting te
In
Laarbeekse
rondom de bebouwingsconcentraties in het
voorkomen. Het landelijke imago van Laarbeek
heemkundeverenigingen zijn de historisch en
buitengebied, waarbinnen de bebouwde kom
is gebaat bij fysiek duidelijk onderscheidbare
niet-historische bebouwingsconcentraties in
niet mag doordringen. Dit heeft geen effect
kernen.
het buitengebied van Laarbeek aangewezen
op de bebouwingsconcentraties diep in het
en strikt afgebakend (zie Omgevingsvisie
buitengebied, maar wél voor de buurtschappen
De kleinste kern Mariahout is met zijn perifere
buitengebied; december 2021). De historische
in of tegen de kernrand.
ligging een uitzondering. Hier is geen sprake
bebouwingsconcentraties
van een nijpende afstand tot aan de overige
buurtschap de zichtbare sporen van het
kernen, alhoewel Mariahout wordt inge-
verleden. Om het authentieke karakter van
klemd tussen een aantal historische en niet-
deze ‘gehuchten’ te waarborgen is het zaak
14
| 2025
samenspraak
met
de
vormen
als
Hoofdstuk 1
Bouwen op klimaatrobuuste locaties Water en bodem zijn van grote invloed op ons dagelijkse leven. We wonen en werken immers in een kwetsbare delta. Tot duizend jaar geleden pasten onze voorouders zich vooral aan de natuurlijke omstandigheden aan. Later veranderde dat en zorgden we ervoor dat we water en bodem aanpasten aan onze eigen wensen. Door bijvoorbeeld dijken en sloten aan te leggen. Maar we lopen, zeker in een veranderend klimaat, steeds meer tegen de grenzen van het water- en bodemsysteem aan. Voldoende, veilig en schoon (grond)water voor onder andere de landbouw en een gezonde en vitale bodem, zijn niet langer vanzelfsprekend. Ook in de vier Laarbeekse kernen is vaker sprake van wateroverlast. We dienen steeds meer rekening houden met uitzonderlijke neerslaghoeveelheden. De belangrijkste oorzaak is de klimaatverandering: meer regenval in een kortere periode waardoor het rioolstelsel de hoeveelheid water niet kan verwerken. Maar er is een tweede, belangrijke oorzaak. De kernen Aarle-Rixtel, Lieshout en Beek en Donk zijn de afgelopen decennia op talloze plekken verder verdicht met woningbouw en maatschappelijke functies. De provincie heeft hierin een sturende rol gespeeld met het uitgangspunt: inbreiding gaat boven uitbreiding. Enkel de kern Mariahout is deze dans ontsprongen (zie paragraaf 3.4).
Deze verdere ver-dichting heeft in verdere verharding geresulteerd, met als gevolg dat de bodem zijn sponswerking is verloren. Het is daardoor in toenemende mate lastig om het regenwater via de natuurlijke route te laten infiltreren in de bodem, met wateroverlast tot gevolg.
2025 | 15
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
eigendom op de openbare ruimte. In de praktijk betekent dit dat elke perceeleigenaar zelf verantwoordelijk is voor het hemelwater dat op het perceel valt en de berging hiervan. Met het veranderend klimaat is het zaak om rekening te blijven houden met water en bodem en te anticiperen op zowel toenemende droogte als intensievere periodes van regen. De bodemopbouw De gemeente heeft binnen haar grenzen een netwerk aan peilbuizen in gebruik, waarmee empirische data worden gegenereerd. Hierdoor krijgt de gemeente ook inzicht in hoe de bodem is opgebouwd en dus ook in hoeverre het infiltreren van water realistisch is. Binnen onze gemeentegrenzen bestaan verschillende soorten ondergrond en bodempakketten. Het grondgebied bestaat niet alleen uit zandgronden die water goed doorlaten, maar ook uit kleilagen Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat hanteert sinds 2022 het uitgangspunt ‘water en bodem sturend’ bij ruimtelijke ingrepen. Hierbij worden 33 structurerende keuzes gemaakt die gericht zijn op: voldoende (drink)water, schoon en gezond water en ruimte voor water. In de praktijk zijn de bodemopbouw en de (grond)waterstanden kaderstellend bij ruimtelijke ingrepen. De hoogte van het grondwater bepaalt onder andere of men moet ontwateren tijdens de bouw en of er technisch anders gebouwd moet worden.
Het bepaalt echter ook de mate van overlast of schade die na realisatie te verwachten is. Daarnaast wordt er ook gebouwd volgens het principe van ‘niet afwentelen’. Dit betekent dat ingrepen in de ruimte geen nadelige gevolgen mogen hebben voor naastliggende percelen, op volgende generaties of vanuit het private
16
| 2025
Hoofdstuk 1
waarbij de doorlatendheid veel beperkter is. Dit is bepalend voor de vraag welke funderings- en infiltratietechnieken geschikt zijn bij ruimtelijke initiatieven. Grondwater in de kernen Delen
van
onze kernen bevinden zich
landschappelijk op hogere zandgronden, op vlaktes of in beekdalen. De variatie in bodemopbouw die hier uit voortvloeit bijvoorbeeld bij de aanwezigheid van leemlagen - heeft impact op waar en hoeveel, bepaalde locaties overlast kunnen ondervinden van hevige neerslag en hogere grondwaterstanden. De laatste jaren wordt elke nieuwe wijk voorzien van een eigen waterbergingsvoorziening, die op zichzelf diverse meerwaarden met zich meebrengt, zoals woonkwaliteit, groenbeleving, hittebestrijding, natuur en toename van biodiversiteit. In deze paragraaf zijn foto’s opgenomen van enkele voorbeelden: De Hoge Regt (Beek en Donk), Strijp (Aarle-Rixtel) en Bedrijventerrein De Stater (Lieshout). De gemeente Laarbeek heeft in de kernen een grondwatermeetnet. Dit geeft een nauwkeurig inzicht in de hoogte van de grondwaterstanden op vele locaties. Dit meetnet wordt steeds uitgebreider en biedt een basis voor advies omtrent bouwen. Ook geeft het meetnet inzicht in de oorzaak van overlast: gaat het om hoog grondwater, of kan het water op het maaiveld eenvoudigweg niet infiltreren? Eén van de bijzondere analyses die op basis van de data worden gedaan is het bepalen van de stroomrichting van het grondwater.
Foto links:
Deze analyse kan de gemeente inzetten om te
Zicht op aansluiting plan De Hoge Regt
achterhalen in welke richting het geïnfiltreerd
op de Goorloop
regenwater ondergronds zal stromen. Zo kunnen
Foto rechtsboven:
we inschatten of het problemen gaat ver-
Zicht op Strijpsoord
oorzaken voor omliggende bebouwing. Hierdoor
2025 | 17
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
kan de gemeente op maat advies geven aan
Ook wordt maatwerk ingezet om tot de beste
plekken in de kernen steeds verder verhard
ontwikkelaars en bewoners die een ruimtelijke
oplossingen te komen met de beste beschikbare
worden, blijft de natuurlijke sponswerking van de
ingreep willen doen.
technieken. Dit vergt inzet van alle betrokkenen:
grond onbenut en moet er elders ruimte worden
van ontwikkelaars en bedrijven tot bewoners en
gezocht voor waterberging.
Water en bodem blijven kaderstellend voor
ketenpartners (denk aan de waterschappen Aa en
ruimtelijke ontwikkelingen. Dit betekent niet
Maas en De Dommel).
dat ‘niks kan’, maar dat alle ontwikkelingen
De Lagenbenadering Naast water en bodem, is ook het landschap sturend
rekening houden met de grenzen en kansen
Een Omgevingsvisie dient rekening te houden
bij de bepaling van de uitbreidingsrichtingen
van water en bodem. In sommige gevallen
met en te anticiperen op actuele ontwikkelingen,
voor woningbouw. In de structuurvisiePlus
zullen de bouwkosten hoger uitvallen. Dit is
zoals klimaatverandering. Met het oog op het
van de gemeente Laarbeek (vastgesteld door
helaas een noodzaak in een wereld waarin
veranderend klimaat, de waterbergingsopgaves
de gemeenteraad in maart 2003) is daarom de
klimaatveranderingen steeds zichtbaarder
en de actuele grondwaterstanden, is het
zogenaamde lagenbenadering uitgewerkt.
zijn. De gemeente Laarbeek werkt aan
noodzakelijk om extra waterberging te creëren
Voor een uitleg over de lagenbenadering wordt
gebiedsgerichte normen en regels om bewoners
in en rondom de kernen. De open ruimtevisie
verwezen naar de Omgevingsvisie Buitengebied
en ontwikkelaars - voor zover mogelijk - te
speelt hierin een grote rol (zie ook paragraaf
van Laarbeek. Aangezien het bij de ondergrond
helpen in een opgave die ons allemaal raakt.
4.4C). Naarmate tuinen en open, onbebouwde
om laagdynamische systemen gaat met een verandertijd van meer dan 100 jaar, is er geen reden
Foto:
om de lagenbenadering voor de onderhavige
Kunstwerk Accretio
Omgevingsvisie opnieuw uit te werken. De in 2003 uitgewerkte lagenbenadering is dan ook integraal overgenomen. Aan de hand van de lagenbenadering is voor de gemeente Laarbeek een duurzaam ruimtelijk structuurbeeld (DRS) opgesteld, een ‘tijdloze’ waardering van basiskwaliteiten. Per zone is aangegeven wat de duurzame kwaliteiten zijn en wat de gebiedsstrategie is uitgaande van deze kwaliteiten en de gebiedsopgaven. Afhankelijk van de kwaliteiten ligt de nadruk op conserveren, revitaliseren of ontwikkelen. Het betreft keuzes op hoofdlijnen, maar het is geen blauwdruk. De essentiële keuze welke delen van het buitengebied duurzaam zijn (geen bebouwing meer gewenst) en waar eventueel nog ontwikkelingsruimte aanwezig is, wordt in het duurzaam structuurbeeld voorgekookt.
18
| 2025
Hoofdstuk 1
De deelgebieden zijn: 1 waterland • (natte) natuurontwikkeling • waterretentie • Solitaire woningen (bij uitzondering) 2 beken en kernen • nadruk op herontwikkeling en
C OC
structuurversterking
IE T A UP
• inbreiding door transformatie / uitbreiding (LET OP: geen vrijbrief; landschappelijke afweging blijft noodzakelijk) • duurzaam afronden komranden (hoogwaardig groen woonmilieu) • versterken van groen-blauwe dooradering 3 groen monoland
N
W ET
K ER
• nadruk op duurzaam beheer
EN
• verhogen ecologische waarde van bossen • zoneren recreatief medegebruik • primair agrarisch gebruik 4 mixland • nadruk op duurzaam beheer • versterken oorspronkelijk landschapspatroon
D ON
G ER
N RO
D
• continueren landbouwkundig gebruik • toeristisch-recreatief medegebruik stimuleren • inbreiding door transformatie / uitbreiding (LET OP: geen vrijbrief; landschappelijke afweging blijft noodzakelijk) • duurzaam afronden komranden Op de volgende pagina is het duurzaam ruimtelijk structuurbeeld voor Laarbeek weergegeven. Dit DRS heeft een sturende, maar geen dwingende betekenis voor de passende uitbreidingsrichtingen per kern. Lokale afwegingen (nut en noodzaak) kunnen het noodzakelijk maken om ook in het mixland uitbreidingsrichtingen te bestuderen en eventueel te realiseren.
2025 | 19
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
3
4
2
1
2
3
20
1
Waterland
2
Beken en kernen
3
Groen monoland
4
Mixland
| 2025
Hoofdstuk 2
2. 2025 | 21
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
2. 22
| 2025
Hoofdstuk 2
Hoofdstuk 2 Leidende afwegingsprincipes
Nederland is goed in het efficiënt benutten
zijn ontleend aan de Nationale Omgevingsvisie
gaat voor de omwonenden per definitie gepaard
van zijn beperkte grondgebied. Elke hectare
(NOVI), maar deze principes zijn ook prima
met een wijziging van de omgeving. Als een
heeft een functie. Zowel de ondergrond en het
toepasbaar op het lokaal niveau. Principe vier is
ruimtelijke ontwikkeling geen pijnpunten zou
maaiveld als de lucht erboven worden intensief
onttrokken aan de provinciale Omgevingsvisie
mogen opleveren voor de omgeving, wordt
gebruikt. Nederland is bij uitstek het ‘gemaakte
van Noord-Brabant (POVI). Afweging vijf
er in Laarbeek niet meer gebouwd. En dat kan
land’. Dat heeft het land veel gebracht, denk
heeft betrekking op een keuze die bij elke
gezien de enorme woningbouwopgave niet de
aan welvaart, veiligheid en comfort. Maar de
gebiedsontwikkeling manifest is. Het NIVEA-
bedoeling zijn. Met andere woorden, hinder is
zeer intensieve benutting van de leefomgeving
gedrag (Niet in mijn voor- en achtertuin) heeft
onontkoombaar.
heeft ook grenzen: fysieke en sociale. Die zien
al decennia een sterk vertragend effect op
we in een aantal ontwikkelingen duidelijk in
besluitvorming rond gebiedsontwikkelingen.
Dit gezegd hebbende, de gemeente heeft
beeld komen. De optelsom van de ruimtevraag
Door het personeelstekort bij de Afdeling
inmiddels goede ervaringen opgebouwd met
vanuit verschillende domeinen - denk aan
bestuursrechtspraak neemt een uitspraak over
een vroegtijdige omgevingsdialoog tussen
wonen, werken, energie, voorzieningen, natuur,
een ingesteld beroep al snel twee jaar in beslag.
de bouwer/ontwikkelaar en de omwonenden.
landbouw, mobiliteit en waterberging - maakt
Een periode die niet alleen de realisatie ophoudt,
Laarbeek heeft hiervoor een handreiking
de inpassing van functies steeds lastiger. Ook de
maar die ook een negatief effect kan hebben op
opgesteld.
draagkracht van de fysieke leefomgeving (denk
de doorgerekende bouwkosten. De woningen
maatregelen in het grensgebied voldoende
aan klimaat, bodem, water en biodiversiteit) staat
worden voor de uiteindelijke kopers duurder.
zijn om een rechtsgang te voorkomen, denk
onder druk. In het publieke debat wordt niet voor
Soms
kunnen
verzachtende
aan hoge groenblijvende beplanting op de
niets gesproken over ‘een strijd om de ruimte’.
Nu zijn rechtswaarborgen voor belanghebbenden
perceelsgrens. Ook bestaat bij aantoonbare
Het kabinet stelt dat ‘niet alles kan en niet alles
in Nederland een groot goed, maar in sommige
waardevermindering van de woning (ten
kan overal’.
gevallen staan de consequenties niet in
gevolge van een naastgelegen ruimtelijke
verhouding tot het onderliggende me-
ontwikkeling) de mogelijkheid om zogenaamde
Deze strijd om de ruimte doet zich ook op lokale
ningsverschil. In deze ruimtelijke conflicten
nadeelcompensatie bij de gemeente te claimen.
schaal en in Laarbeek steeds meer voor. Het is
worden door omwonenden vaak de termen
Maar het uitgangspunt voor de gemeente is en
daarom zaak om leidende afwegingsprincipes te
(aantasting van) privacy en inkijk gebruikt. De
blijft dat het algemeen belang (bijvoorbeeld van
formuleren die bij keuzes tussen concurrerende
gemeente kan in overleg met de bouwer proberen
woningbouw) in principe te allen tijde boven het
functies kunnen ondersteunen. Er is onderscheid
om deze hinder tot een minimum te beperken,
individuele belang gaat. Zoals gezegd, zonder
gemaakt tussen algemene en specifieke principes.
maar het kan geen doorslaggevende factor zijn in
dit uitgangspunt zijn de benoemde ruimtelijke
De eerste drie algemene afwegingsprincipes
de besluitvorming. Elke inbreiding of uitbreiding
opgaven onbereikbaar.
2025 | 23
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
Algemene afwegingsprincipes: 1.
combinaties van functies gaan voor enkelvoudige functies;
2.
de kenmerken en identiteit van het gebied staan centraal (bodem en water sturend / Lagenbenadering / sociale structuren / gezondheid; zie hoofdstuk 1 van deze Omgevingsvisie Kernen);
3.
we voorkomen afwenteling naar andere gebieden en toekomstige generaties;
4.
ruimtelijke vraagstukken en initiatieven worden diep, rond en breed beoordeeld (zie paragraaf 11.1 in de Omgevingsvisie Buitengebied);
5.
publiek en algemeen belang gaan boven privaat en deelbelang.
Specifieke afwegingsprincipes: 6.
in het gebied tussen de drie kernen Beek en Donk, Aarle-Rixtel en Lieshout is een bebouwingsvrije bufferzone ingesteld.
7.
historische
en
niet-historische
bebouwingsconcentraties versmelten niet met de kernen. Deze blijven ruimtelijk-visueel als zelfstandig en solitair gehucht herkenbaar. Principe nummer zes is in de Omgevingsvisie buitengebied (paragraaf 6.3) en in hoofdstuk één van deze visie uitvoerig toegelicht. Het zevende principe is verwoord in hoofdstuk 1 van deze Omgevingsvisie kernen.
24
| 2025
Hoofdstuk 3
3. 2025 | 25
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
3.1 26
| 2025
Hoofdstuk 3.1 | Beek en Donk
3.1 Beek en Donk Historische ontwikkeling
Beelbepalend zijn de Zuid-Willemsvaart en de
zijn de oude relicten nog zichtbaar van de
Groene long die Donk en Beek van elkaar scheiden.
vroegere spijkerindustrie van Van Thiel, waaronder
Beek is voor het eerst genoemd in 1300. Rond 1400
De Groene long is de waterrijke, ecologische
de blauwe portaalkraan, de Rijksmonumentale
wordt er een stenen Romaanse kerk met toren
verbindingszone tussen de Zuid-Willemsvaart
klinknagelfabriek en de arbeiderswoningen.
gebouwd bij de locatie van de nederzetting Beek
en de Goorloop. Het is nu een dorpspark waar
(waarvan nu alleen nog de toren behouden is
cultuur, recreatie, horeca, natuur, water en
Ten noorden van de Kapelstraat is in de jaren
gebleven; De Oude Toren). In 1643 wordt Beek en
diverse maatschappelijke voorzieningen elkaar
tachtig een grootschalige woonwijk gereali-
Donk, dat voorheen behoorde bij de heerlijkheid
ontmoeten.
seerd, genaamd De Voorbeemd. Ten noorden
Beek, Aerle en Stiphout, een zelfstandige
van deze wijk is grenzend aan watergang de
heerlijkheid. In 1826 is de Zuid-Willemsvaart
Het Donkse deel van deze kern is opgebouwd langs
Goorloop een groenzone aangelegd die dienst
gebruiksklaar. Dit heeft een grote ruimtelijke
de historische linten Kapelstraat en Schoolstraat.
doet voor waterberging, hittebestrijding,
en economische impact. De gemeente koopt
De Leonarduskerk aan de Kapelstraat is in 1897
natuur, biodiversiteit en extensieve recreatie.
het westelijk deel van landgoed Eykenlust - de
gebouwd. Winkelcentrum Piet van Thielplein is
De zone fungeert als recreatief uitloopgebied.
huidige Groene long - in het jaar 1923 over van
het kloppend hart. Aan de noordoostzijde van
Het buitengebied vloeit als een groene wig
familie de Jong van Beek en Donk. Deze gronden
de kern - en ten oosten van de Zuid-Willemsvaart
de wijk in. Recent is het Piet van Thielplein
zijn na de aanleg van het kanaal gescheiden
- is het grootste bedrijventerrein van Laarbeek
opgeknapt waarbij de kracht van het plein is
van het landgoed. In 1930-1935 wordt de
(Bemmer) opge-spannen tussen het kanaal en
behouden (voldoende parkeerplaatsen) en de
muziektuin aan de Koppelstraat aangelegd als
de provinciale weg N279. Aan de Bosscheweg, de
tekortkomingen zijn aangepakt (groenimpuls en
werkverschaffingsproject.
Monseig-neur Verhagenstraat en de Kapelstraat
waterberging).
2025 | 27
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
Op de begeleidende luchtfoto van de kern Donk
ecologische verbindingszone parallel aan de
is de leeftijdsopbouw van de gebouwen te zien.
Goorloop. Het gaat in chronologische volgorde
De oudere panden (in geel en oranje) zijn te
om De Laarsche Velden, De Hoge Regt en de
Beide kernen hebben in de loop van enkele
herkennen langs de Kapelstraat en de Bosscheweg.
Heuvelsche Velden.
decennia - onder de vlag van het provinciale
In 2008 heeft Beek de zuidelijke sprong over de
uitgangspunt ‘inbreiden voor uitbreiden’ -
In Beek is winkelgebied het Heuvelplein het
Lieshoutseweg gemaakt. Op deze voormalige
een verdichtingsoperatie ondergaan, waarbij
epicentrum met een historische uitstraling. Aan
ruilverkavelingsgronden is De Beekse Akkers
zelfs de kleinste open plekken zijn benut voor
dit plein zijn midden jaren ’90 een voormalig
gestaag in aanbouw, in potentie de grootste
woningbouw. Denk aan de Kloostertuin, Mi-
klooster en basisschool getransformeerd tot
uitbreidingslocatie van Laarbeek, met om en
chaelplein, Leonardusplein, Antoniusplein en het
een centrale woonlocatie in de oorspronkelijke
nabij duizend woningen. Op basis van diverse
Dorus van den Elsenhof.
neo-classiscistische stijl (plan ‘De Zeven Zusters’).
beeldkwaliteitplannen is een architectonisch
Blikvanger aan het plein is het oude Raadhuis uit
samenhangende en hoogwaardige wijk ontstaan.
Beek en Donk wordt doorsneden door de
1866 met een ingangspoort onder het bordes.
Dit voormalig ruilverkavelingsgebied heeft de
provinciale weg N615 waarop dagelijks duizenden
De westzijde van Beek is in de loop der jaren
potentie om in zuidelijke en westelijke richting
forensen de weg naar Eindhoven en terug
in westelijke richting uitgebouwd tot aan de
verder uit te groeien met ontsluitingen op de
weten te vinden. Met name de bottleneck bij
Lieshoutseweg en de Oranjelaan.
de Beekse Brug is daardoor een bovenlokaal verkeersknelpunt. Met de komst van uitbreidingswijk De Beekse Akkers is de N615 (‘Lieshoutseweg’) getransformeerd van een randweg naar een dorpsas. De laatste herinrichting van deze weg speelt met vergroening, versmalling en een asverspringing in op deze nieuwe positie.
Uitwerking Lagenbenadering met water en bodem sturend Ook in Beek en Donk zijn de hogere gronden duidelijk te herkennen aan de leeftijd van de bebouwing. Oudere bebouwing zoals het voormalige klooster in Beek en de St. Leonarduskerk op de Donk staan op hoger maaiveld dan de bebouwing aan de randen van de oorspronkelijke kernen. De bijzondere nabijheid van de Zuid-Willemsvaart aan de oostzijde van Beek en Donk vormt een barrière voor het grondwater. Centraal tussen Beek en Donk is de Groene long gesitueerd, met daarin de (deels overkluisde) Trekgraaf. Dit van oorsprong moerassig gebied ligt lager dan zijn omgeving en is mede om die
28
| 2025
Hoofdstuk 3.1 | Beek en Donk
reden grotendeels onbebouwd gebleven. De ontwateringsdiepte (de afstand tussen het maaiveld en het grondwater) is dus kleiner rond
Stedenbouwkundig en planologisch ontwikkelperspectief
Foto links: Beek en Donk - bouwjaren Donk Foto rechts: Beek en Donk - bouwjaren Beek
de Groene long en langs de kernranden. Door de situering van de Zuid-Willemsvaart moeten
De Groene long
de zoekgebieden voor waterberging worden
De Groene long tussen Donk en Beek is dermate
gezocht in de andere windrichtingen om water
karakterbepalend en gewaardeerd dat in dit
uit de kern te kunnen afvoeren bij lange natte
gebied in de verre toekomst geen woningbouw
periodes.
is toegestaan, ook geen solitaire woningen. Op de visiekaart Beek en Donk is dit gebied
Ruimtelijk en maatschappelijk paspoort
dan ook scherp afgebakend als bovenwijkse groenvoorziening. Uitgangspunt blijft de Groene long als parkachtige bufferzone tussen de beide deelkernen Donk en Beek. Het is daarom zaak
Beek en Donk beschikt over een goed
deze voormalige uitloper van het landgoed
voorzieningenniveau met een centraal gelegen
Eyckenlust te beschermen tegen invloeden die
ontmoetingscentrum, voortgezet onderwijs,
deze natuurlijke uitstraling aantasten of op termijn
vier basisscholen, buitenschoolse opvang,
kunnen devalueren.
kinderdagverblijven en een aantal uitstekende speelgelegenheden voor kinderen. Karakteristiek zijn de Groene long, het Heuvelplein met een dorpse uitstraling, het Piet van Thielplein als bereikbaar winkelcentrum en de volwassen bomenlaan aan de Koppelstraat die als een ‘groene kathedraal’ de beide kerndelen (Donk en Beek) met elkaar verbindt. Het verenigingsleven is goed en gevarieerd, met een groot sport en cultuuraanbod. Het grootste bedrijventerrein van Laarbeek bevindt zich aan de noordoostzijde van Beek en Donk (Bemmer), met een regionale ontsluiting (N279) die de A50 en A67 met elkaar verbinden. Uitdagingen zijn de (fiets)veiligheid op de Koppelstraat en de Kapelstraat en de sluiproutes door het dorp, w.o. de Kapelstraat. De Beekse brug is al jaren een bottleneck in de subregionale verkeersafwikkeling. Op de winkelpleinen wordt met name in de ochtend attractieve daghoreca gemist.
2025 | 29
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
footprint van de bebouwing mag derhalve
droog en in de winter te nat. Het aangevoerde
niet groter worden. De gemeente ziet hier een
water uit de Zuid-Willemsvaart is bovendien
kans om de kwaliteit van het totale steden-
van slechte kwaliteit. De overkluisde Trekgraaf
bouwkundig ensemble te verbeteren, de
doet de waterkwaliteit ook geen goed (geen
Groene long als park te versterken en energe-
licht, zuurstof en beplanting). De Trekgraaf is de
tische uitwisseling van warmte (als bijproduct
verbindende aorta tussen de Zuid-Willemsvaart
van een zwembad) te benutten.
en de vijver aan de Nachtegaallaan. Daarom zal
De maximale bouwhoogte bedraagt drie
deze watergang de komende jaren weer bloot
bouwlagen met plat dak.
worden gelegd. De Trekgraaf wordt niet alleen
Gezien de ruimtelijke sensitiviteit van de
zichtbaar gemaakt, maar krijgt ook een meande-
Binnen de Groene long is aan de Parklaan
locatie wordt een hoogwaardige architectoni-
rend karakter. Bovendien wordt onderzocht of
een accommodatiecluster gesitueerd met
sche uitstraling opgelegd, landschappelijk
de Burgemeester van der Weidenlaan ter hoogte
een
ingepast in een groene omgeving.
van het gemeentehuis aan het openbaar verkeer
In het kader van deze gebiedsontwikkeling
kan worden onttrokken, zodat de Groene long
sterk verbonden met de Zuid-Willemsvaart. De
wordt een recreatieve verbinding mogelijk
hier een continuerend karakter krijgt.
gemeente is in het geval van een zwaarwegend
gemaakt tussen de muziektuin en de visvijver.
• Er is onder voorwaarden slechts één uitzondering op dit onbebouwd uitgangspunt:
zwembad,
sportschool
•
en
actieve
ontmoetingsplek. Dit cluster is ruimtelijk-visueel
maatschappelijk belang, bereid om aan het
•
Vanzelfsprekend
zijn
eveneens
de
Het
ontmoetingscentrum
wordt
levens-
accommodatiecluster
gebruikelijke planologische aspecten van
verlengend gerenoveerd of volledig vernieuwd,
wooneenheden of andere maatschappelijke
toepassing: voldoende parkeerplaatsen,
maar blijft gesitueerd aan de Otterweg in
dragers toe te voegen, indien aan het volgende
voldoende waterberging, klimaat-adaptief,
verband met de sterke functionele relatie met
ruimtelijk kader wordt voldaan:
natuur-inclusief en veilig bouwen. De totale
kindcentrum De Raagten. De basisschool maakt
hoeveelheid verharding mag in elk geval niet
dankbaar gebruik van de gymzaal van het ont-
toenemen en bij voorkeur afnemen.
moetingscentrum.
•
bovengenoemd
•
Woningbouw (al of niet in combinatie met zorg en/of groepswonen) is toegestaan indien dit
•
30
essentieel en aantoonbaar faciliterend is voor
De Groene long verbindt een groot aantal
Het westelijk gelegen evenemententerrein
de instandhouding van een zwaarwegende
functies als een kralenketting aan elkaar: struin-
wordt op dit moment ingezet voor de kinderva-
maatschappelijke voorziening. Uitgangspunt
natuur, een evenemententerrein, een klassiek
kantieweek, maar jaarrond onderbenut. Dit
is in dat geval een beperkt aantal
park, de muziektuin, een dierenpark en een
heeft deels te maken met de natte omstandig-
wooneenheden die zijn geïntegreerd met een
visvijver. Het van oorsprong natte gebied bestaat
heden ter plekke. Er wordt onderzocht of dit
maatschappelijke voorziening.
uit verschillende vijvers die deels ook voor
terrein dienst kan doen als multi-functioneel
De oppervlakte van het huidige bouwvlak
waterberging gebruikt worden. De waterkwaliteit
ontmoetingsgebied, waaronder de toekomstige
(zoals aangeduid op de verbeelding van
en waterbodemkwaliteit van deze vijvers laten
kermislocatie. In dat geval is het zaak om het
het vigerend omgevingsplan) is leidend. De
te wensen over. In de zomer is het gebied te
gebied te ontwateren en te stabiliseren.
| 2025
Hoofdstuk 3.1 | Beek en Donk
De Zuid-Willemsvaart
Maar hierbij dient in ogenschouw te worden
De Zuid-Willemsvaart was - en is nog steeds
genomen dat de Bosscheweg een belangrijke
- een belangrijke regionale verbindingslijn
bypass vormt in het lokale wegennet bij
en structuurdrager die in het verleden veel
eventuele calamiteiten op de N279. Bovendien
economische welvaart heeft gebracht. Het stuwde
is de Bosscheweg van essentieel belang om een
de ontwikkeling van de dorpen op. In de loop van
hogere verkeersintensiteit op de Koppelstraat
de tijd is het kanaal echter haar lokale verbinding,
te voorkomen. De ontwerpopgave is dat het
zowel ruimtelijk als functioneel, steeds meer
beoogde parklint zowel de automobilist als de
kwijtgeraakt. Het lijkt nu meer een relict in plaats
recreërende fietser en wandelaar moet bedienen.
van een gebied dat echt onderdeel uitmaakt van zijn omgeving. Het kanaal moet weer lokaal
Deze groene verbinding is ook een barrière tussen
verbindend worden, een groene verbindende
oost en west. De gemeente ziet een enorme kans
lijn in onze gemeente, zowel noord-zuid als oost-
om de historische relatie tussen de Groene long
west. Langs en aan die lijn dient de cultuurhistorie
van Beek en Donk en het landgoed Eyckenlust
van het kanaal in de (gebouwde) omgeving en
te herstellen. Daarmee wordt het gebied tussen
openbare ruimte afleesbaar te zijn met meer
de Beekse en Donkse Brug nog belangrijker. Het
verblijfskwaliteit. De gemeente zou het kanaal
wordt als het ware een groen hart. In het Groene
graag ontwikkelen tot een parklint, een Grand
Hart en langs het kanaal dienen we ook te zorgen
Canal dat aantrekkelijk is voor zowel fietsers
dat er aantrekkelijke verblijfsplekken komen, zodat
als voetgangers. Het is bovendien een ambitie
een ommetje de moeite waard wordt.
om waar mogelijk de auto minder dominant te maken zodat het kanaalpark een prettige
Het vergezicht met betrekking tot de functie en
verblijfsomgeving wordt.
uitstraling van de Zuid-Willemsvaart is omschreven in de door de gemeenteraad vastgestelde Kanaalvisie Zuid-Willemsvaart. Deze visie doet ook ruimtelijke uitspraken over de boorden van het kanaal, zowel in Aarle-Rixtel als Beek en Donk (zie ook paragraaf 4.3C).
Foto links: Groene long Foto rechts: Beekse brug
2025 | 31
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
gehouden te worden tot aan de historische bebouwingsconcentratie Het Laar. Dit gebied maakt deel uit van de bebouwingsvrije bufferzone tussen de kernen Beek en Donk en Lieshout.
Woningbouwkansen Er zijn - aanvullend op de zuidelijke en westelijke uitbreiding van De Beekse Akkers - nog diverse woningbouwkansen in Beek en Donk. De gemeente behoudt zich het recht voor om hierin een prioriteitsvolgorde te bepalen. Onderstaande ontwikkelingen zijn tevens opgenomen op de visiekaart en/of de themakaart dorpse ontwikkelingen.
Foto links: Zicht op De Beekse Akkers fase 2 en 3 Foto rechts: De Beekse Akkers fase 1 wijk die verdere expansiemogelijkheden biedt in zuidelijke en westelijke richting (respectievelijk fase 2 en 3). Bij de invulling van deze wijk wordt onderzoek gedaan naar een vestiging van primair onderwijs, kinderopvang en multifunctioneel gebruik van het gebouw. De Beekse Akkers
Voorwaarde is dat de wijkontsluiting op de
De zuidelijke uitbreidingswijk De Beekse Akkers
Lieshoutseweg en de Oranjelaan veilig kan
biedt de kern Beek en Donk én de gemeente
worden gerealiseerd, voor het autoverkeer
ruimte voor grootschalige woningbouw. In de
maar zeker ook voor het langzaam verkeer.
oksel van de Oranjelaan en de Lieshoutseweg
Dit is bepalend voor het functioneren van De
heeft zich hier een kwalitatief hoogwaardige
Beekse Akkers. De zuidelijk gelegen Rijakkerweg
wijk ontwikkeld, met een lanenstructuur
zoomt de wijk af in de richting van de beemden
naar het model van de Koppelstraat en een
en het Wilhelminakanaal. Aan de westzijde
duidelijke beeldkwaliteit als vertrekpunt. Een
van De Beekse Akkers dient gepaste afstand
32
| 2025
Hoofdstuk 3.1 | Beek en Donk
1. Hoek Oranjelaan - Lieshoutseweg
schipperscafé) biedt mogelijkheden om
3. Hoek Willemstraat - Brugstraat
In de oksel van de Oranjelaan en de Lieshoutseweg
aan de Zuid-Willemsvaart een hoogwaardig
Ook de bedrijfslocatie aan de Willemstraat
ligt binnen plan De Beekse Akkers fase 1 een
woonklimaat met appartementen te realiseren.
biedt in potentie een interessant woonklimaat
gemeentelijk perceel braak. De ontwikkeling van
De bedrijfslocatie presenteert zich nu niet
aan het water (de Zuid-Willemsvaart). Om deze
deze gronden is vanaf de conceptie van woonwijk
als een visitekaartje voor de entree van Beek
bedrijfslocatie op termijn te transformeren
De Beekse Akkers in 2006, in het plan ingebakken.
en Donk. Een kwaliteitsimpuls is wenselijk.
naar een woonlocatie dient nog een aantal
Hier is een markante woningbouwontwikkeling
In de kanaalvisie Zuid-Willemsvaart (zie pa-
processtappen te worden gezet. Maar de
voorzien van maximaal 30 woningen. De hoek en
ragraaf 4.3C) is het perspectief geschetst van
potentie is aanwezig voor een verbeterde
entree zijn imago-bepalend voor de uitstraling
een waterfront met dorpse hoogbouw. De
uitstraling bij de entree van Beek en Donk,
van de kern Beek, althans vanuit het perspectief
verkeersontsluiting alsmede de aanhechting
een etalageproject dat beeldondersteunend
van de duizenden forenzen die deze plek dagelijks
op de bestaande woonpercelen aan de
is voor het publieke imago van Laarbeek. In de
passeren en zich een kwalitatief beeld vormen van
Burgemeester van Nispenstraat vergen hier
vastgestelde Kanaalvisie Zuid-Willemsvaart
Laarbeek en Beek en Donk (‘mental map’). Hier is
extra aandacht. De karaktervolle, histori-
(zie paragraaf 4.3C) zijn uitspraken gedaan
een hoogwaardige, onderscheidende uitstraling
sche bomen en het voormalig schipperscafé
over de toegestane bouwhoogte aan de
essentieel.
dienen onaangetast en met vitaal perspec-
Zuid-Willemsvaart. Voorstelbaar zijn brede
tief behouden te blijven. De ligging aan de
bouwblokken met een wisselende hoogte van
2. Prins Hendrikstraat
boorden van de Zuid-Willemsvaart en de
drie tot vier bouwlagen.
Aan de Prins Hendrikstraat doet zich een
zichtbaarheid vanaf de N615 vragen om een -
Achilleshiel van de ontwikkeling is de ontsluiting
transformatiekans voor. Deze historische
gegeven de voorwaarden - zo hoog mogelijke
en bereikbaarheid. De Willemstraat (eigendom
bedrijvenstrip (waaronder een voormalig
beeldkwaliteit.
van Rijkswaterstaat) is qua beschikbaar ruimtebeslag en routing niet geschikt als ontsluitingsroute van een nieuwe woonlocatie. Binnen
het
plangebied
is
een
drietal
behoudenswaardige panden aanwezig: een Rijksmonument (de voormalige kousenfabriek) en twee beeldbepalende panden. Deze panden dienen in het totaalplan te worden beschermd. Het tankstation aan de Brugstraat vergt uit oogpunt van externe veiligheid aandacht (brand- en explosiegevaar). In tegenstelling tot de planlocatie aan de Prins Hendrikstraat, is hier in potentie sprake van een totale gebiedsontwikkeling, met een nieuwe stedenbouwkundige opzet en infrastructuur. De gemeente heeft hier een kaderstellende rol door middel van het opstellen van een globale en voorwaardelijke gebiedsvisie.
2025 | 33
Omgevingsvisie Kernen Laarbeek
6. Pater Vogelsstraat Muziekcentrum Het Anker Op de locatie van de vroegere bierbrouwerij Het Anker verrees het muziekcentrum van de Koninklijke Harmonie Oefening en Uitspanning. De ondergrond is eigendom van de gemeente, de opstallen zijn eigendom van O&U. De harmonie en de gemeente hebben overeenstemming bereikt over de verhuizing van het muziekgezelschap naar het (gerenoveerde of nieuw gebouwde) ontmoetingscentrum aan de Otterweg. Zodra dit project is afgerond verhuist O&U naar het Beek en Donks dorpshuis en komt de locatie aan de Pater Vogelsstraat vrij. Met een oppervlakte van 1.200 m2 doet zich hier een unieke kans voor om ouderen te huisvesten op een ideale locatie: Foto links: